Turkije-Turks

Leer- en werkboek

Deel I

Tonyukuk Ersoy

Petra van Dongen

Auteurs: Tonyukuk Ersoy en Petra van Dongen
Copyright foto’s: Petra van Dongen
Foto voorblad: Tegelpaneel bij metrostation in Istanbul
Foto achterblad: Galatabrug, Istanbul
Illustraties: Digibody
Druk: Pumbo.nl
Website: www.turkijeturks.com

Ondanks alle zorg die besteed is aan de samenstelling van de tekst kunnen de auteurs geen aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele schade die zou kunnen voortvloeien uit enige fout die in deze uitgave zou kunnen voorkomen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurs.

e-book versie
april 2022

ISBN/EAN | 978-94-6443-446-0
NUR | 630

Voorwoord

Tijdens onze studie Turkse taal en cultuur aan de Universiteit Utrecht werkten wij met de Leergrammatica van het Turkije-Turks, een boek dat is geschreven door onze docenten dr. H.P.A. (Hans) Theunissen en drs. M.K. (Kadir) Türkmen. In deze leergrammatica wordt de grammatica van het Turkije-Turks uitgebreid behandeld.

Na afronding van onze studie zijn wij - zonder dat we het van elkaar wisten - gaan werken als docent Turks bij verschillende instanties, zoals bij een Volksuniversiteit. Een aantal jaren later kwamen we elkaar tegen. Tijdens ons gesprek kwam naar voren dat wij geen van beiden over materiaal beschikten dat we geschikt vonden voor onze cursussen. We hadden ieder ons eigen lesmateriaal gemaakt. We besloten ons materiaal te vergelijken en samen te werken, hetgeen uiteindelijk resulteerde in dit leer- en werkboek.

Wij zijn ons ervan bewust dat er al divers materiaal voor het leren van de Turkse taal op de markt is. Waarom dan een nieuw boek? Nederlanders vinden het Turks over het algemeen een moeilijke taal om te leren, vooral vanwege de verschillende grammaticaregels. In dit boek worden deze regels stap voor stap behandeld, zodat de cursist gaandeweg inzicht krijgt in de manier waarop de Turkse taal is opgebouwd. Daarnaast kan het boek gebruikt worden als naslagwerk. Wij vinden het belangrijk om een lesmethode op de markt te brengen, die niet alleen aan de eisen van de cursisten voldoet, maar die ook past bij de manier waarop wij onze lessen verzorgen. Dit boek is het resultaat van de kennis die wij bij onze studie hebben verworven, de kennis die wij hebben opgedaan tijdens het schrijven en ontwikkelen van onze lesmethode, en de ervaring die wij hebben verkregen tijdens het lesgeven. Wij zijn ervan overtuigd dat wij hiermee een aanvulling leveren op de reeds bestaande lesmethodes.

Dit boek is het eerste van een reeks. Wij hebben ervoor gekozen om in de verschillende delen een niet al te grote hoeveelheid grammatica te behandelen, maar een goede uitleg te geven en genoeg oefeningen. Oefening baart kunst en dat is ook gebleken uit onze ervaring.

Onze cursisten hebben de afgelopen jaren gewerkt met de diverse (concept)versies. Wij zijn allen dankbaar voor hun kritische noten, op- en aanmerkingen, en vragen om nadere uitleg. Dankzij al deze bijdragen konden wij ons materiaal verbeteren.

Dit boek is geschikt voor iedereen die Turks wilt leren, ongeacht het niveau. Cursisten die dit boek hebben doorgewerkt, beschikken over een redelijke woordenschat, hebben een goed beeld van hoe de taal in elkaar zit, kunnen een simpele conversatie voeren en kunnen constructies en woorden herkennen in een gesprek tussen Turkssprekenden.

Om aan een toenemende vraag tegemoet te komen hebben wij besloten om dit boek ook als e-book uit te geven. In tegenstelling tot de gedrukte versie staan hierin de oefeningen niet in tabelvorm om in te vullen, maar alleen als zinnen. Bovendien is de lay-out aangepast.

De auteurs

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave

Inleiding

Les 1: Abece – het Turkse alfabet

Kenmerken van het Turkse alfabet

De uitspraak van de letter ğ (yumuşak g)

De Turkse keuken

Les 2: Meervoud –lEr

Persoonlijke voornaamwoorden

Les 3: Aanwijzende voornaamwoorden

Vraagzinnen met mİ

Mustafa Kemal Atatürk

Les 4: De vijfde naamval –DE

Les 5: Het koppelwerkwoord ‘zijn’

Het achtervoegsel –lİ

De ontkennende vorm van ‘zijn’

De vragende vorm van ‘zijn’

De ontkennende vragende vorm van ‘zijn’

Les 6: Werkwoorden: de gebiedende wijs

Bulgur Çorbası

Les 7: De derde naamval –(y)E

Les 8: Klinkerharmonie en medeklinkeraanpassing

–CE bij talen

–Cİ bij beroepen

Turken en feesten

Les 9: De vierde naamval –(y)İ

Onbepaald meervoud

Les 10: Werkwoorden: de tegenwoordige tijd –İyor

Les 11: Vragende voornaamwoorden

Focuspositie

Les 12: De zesde naamval –DEn

Het werkwoord İstemek

Les 13: Sayılar – Telwoorden

Hoofdtelwoorden

Rangtelwoorden

Les 14: De tweede naamval –(n)İn

Les 15: Naamwoordgroep van bezit

Çok

Les 16: Var en Yok

De vragende vorm van Var en Yok

Hebben

Yan

Les 17: Bijvoeglijke naamwoorden

Kleuren en materie

Yaş

Les 18: Werkwoorden: de vragende vorm mİ

Yunus Emre

Les 19: Werkwoorden: de ontkennende vorm –mE

Werkwoorden: de ontkennende vragende vorm

Les 20: Tijdsaanduiding

Klokkijken

Tam

Herhalingsoefeningen

Vertalingen leesoefeningen

Antwoorden oefeningen

Antwoorden herhalingsoefeningen

Overzicht grammatica

Bijlage I: Woordsoorten

Bijlage II: Zinsdelen

Bijlage III: Schema naamvallen

Bijlage IV: Schema bezitsachtervoegsels

Bijlage V: Schema persoonsuitgangen ‘zijn’

Bijlage VI: Zinsvolgorde

Bijlage VII: Interpunctie

Woordenlijst Turks-Nederlands

Woordenlijst Nederlands-Turks

Geraadpleegde literatuur

Geraadpleegde internetsites

Inleiding

Turks is een taal die in grote delen van de wereld wordt gesproken. Naar schatting zijn er 250 miljoen sprekers van het Turks. Het wordt niet alleen gesproken in Turkije en in landen en gebieden als Azerbeidzjan, Kazachstan, Kirgizië, Oezbekistan, Turkmenistan, de Balkan, Centraal-Rusland, Siberië en het Midden-Oosten, maar ook in verschillende landen in Europa waar Turken wonen. In Nederland wonen ongeveer een half miljoen Turken.

Voor Nederlanders is het Turks geen makkelijke taal om te leren. De woorden klinken niet bekend en de grammatica lijkt niet op die van het Nederlands of andere talen die ons wel bekend zijn. Maar wanneer men wat verder is in het leren van het Turks, zal men zien dat het een taal is met een logica en met structuur. In het Turks komen namelijk bijna geen onregelmatige werkwoorden voor; de stam is altijd traceerbaar en de taal kent geen sterke en zwakke werkwoorden. Het grote aantal uitzondering zoals in het Nederlands kent het Turks dus niet. Het Turks is een taal die niet behoort tot de Indo-Europese taalfamilie maar tot een andere, namelijk de Oeral-Altaïsche taalfamilie.¹ Tot deze taalfamilie behoren talen zoals het Japans, Koreaans en Mongools, maar ook talen zoals het Fins en Hongaars.

Het Turks is een ‘agglutinerende’ taal ofwel plaktaal. Dat wil zeggen dat achtervoegsels achter de stam van een woord kunnen worden geplaatst om nieuwe woorden te vormen, naamwoorden te verbuigen en werkwoordstammen te vervoegen.

Een ander kenmerk van het Turks is de klinkerharmonie. Hierbij passen de klinkers in de achtervoegsels zich harmonisch aan aan de laatste klinker van het woord waaraan het achtervoegsel wordt toegevoegd.

In tegenstelling tot het Nederlands kent het Turks geen verschil in grammaticaal geslacht (mannelijk, vrouwelijk en onzijdig). Om aan te geven of het om een persoon of dier van het mannelijke of vrouwelijke geslacht gaat, wordt ter verduidelijking een hulpwoord gebruikt: erkek ‘man’, kadın ‘vrouw’, kız ‘meisje’, dişi ‘vrouwtje’ (voornamelijk bij dieren).

Het woord kardeş kan zowel ‘broer’ als ‘zus’ betekenen. Voor het onderscheid wordt erkek kardeş voor ‘broer’ en kız kardeş voor ‘zus’ gebruikt.

Verder heeft het Turks geen lidwoorden. Het kent alleen het onbepaalde lidwoord bir (een).

Er zijn verschillende regels voor de klemtoon van Turkse woorden. Achtervoegsels trekken de klemtoon naar zich toe, zodat de klemtoon zich verplaatst naar de laatste lettergreep². Maar dat geldt dan weer niet voor de stamuitbreiding voor de ontkenning en voor persoonsuitgangen en achtervoegsels als –CE en –DE. Ook het vraagwoordje mİ heeft geen klemtoon. Bij leenwoorden, samengestelde woorden, plaatsnamen en eigennamen kan de klemtoon op de eerste, tweede of derde lettergreep liggen. Een paar voorbeelden (de onderstreepte letter geeft aan dat daarop de klemtoon ligt):

affedersiniz | teşekkürler
Ankara | Antalya
Bebek³ | bebek
belki | daha
çocuk | çocuklar
çocuklarım | çocuklarımdan
çocuklarımız | çocuklarımızın
göndermek | kiralamak
Türkçe | Hollandaca

In zinnen krijgt het woord dat het belangrijkste is de klemtoon.

Bekijk de volgende voorbeelden in het Nederlands:

Ik ben helemaal klaar met jou!

Ben je nou helemaal betoeterd!

Een ander verschil tussen het Nederlands en het Turks is de woordvolgorde in zinnen.

In het Nederlands staan onderwerp en persoonsvorm (de verbogen werkwoordsvorm die bij het onderwerp hoort) meestal bij elkaar en vooraan in de zin. Soms wordt de volgorde van onderwerp en persoonsvorm verwisseld, zoals in vraagzinnen. In het Turks staat over het algemeen het onderwerp vooraan en de persoonsvorm achteraan in de zin, ook in vraagzinnen. Vergelijk de volgende zinnen:

Ik ga morgen naar school.

Ben yarın okula gidiyorum.

Vandaag eten we vis.

Biz bugün balık yiyoruz.

Ben jij ook moe?

Sen de yorgun musun?

In dit boek is er bewust voor gekozen zoveel mogelijk woorden van Turkse oorsprong te gebruiken in plaats van leenwoorden (woorden die in een taal zijn opgenomen maar hun oorsprong hebben in een andere taal). Dit betreft de leenwoorden die vrijwel niets te maken hebben met het Turks en uit een andere taalfamilie komen. De reden hiervoor is dat de Turkse grammaticale regels niet of niet goed toegepast kunnen worden op leenwoorden.

De Turkse taal kent een groot aantal grammaticale regels met maar weinig uitzonderingen. De uitzonderingen betreffen meestal de leenwoorden. Uitzonderingen worden in de lessen nader toegelicht.

Veel Turkse eigennamen hebben een betekenis en kunnen ook als ‘gewoon’ woord worden gebruikt, bijvoorbeeld Dilek (wens) of Kaya (rots). Ter verduidelijking volgt hieronder een lijst met gebruikte eigennamen, waarvoor wij de Turkse schrijfwijze hanteren:

jongensnamen | meisjesnamen
Akın | Aysu
Arda | Begüm
Eray | Dilek
Gürkan | Ece
Kaya | Özlem
Okan | Pınar
Orhan | Suna
Tuğrul | Yeliz
Tuncay | Yıldız

Woorden hebben vaak meerdere betekenissen. In de woordenlijsten zijn niet alle betekenissen opgenomen, maar de betekenis die in de desbetreffende les is gebruikt. Bij twijfel biedt een woordenboek uitkomst.

Dit boek is een praktisch leer- en werkboek voor het leren van het Turkije-Turks. De basis van de grammatica wordt overzichtelijk en stap voor stap uitgelegd. Er wordt veel aandacht besteed aan de grammatica. Om je woordenschat op te bouwen staan in de lessen woordenlijsten en teksten. Op www.turkijeturks.com zijn de teksten te beluisteren. Door het maken van de oefeningen leer je de grammaticaregels toe te passen. Ook vind je informatie over de Turkse cultuur en geschiedenis.

De volgende aanduidingen worden gebruikt:

| mondelinge oefening
| schrijfoefening
| grammaticatip
| cultuurtip

¹ Overigens zijn niet alle taalkundigen het hierover eens. De discussie hierover is nog gaande.

² In verschillende lessen zal bij de behandeling van achtervoegsels nadere uitleg volgen over de klemtoon.

³ Een buurt in Beşiktaş (Istanbul).

Les 1: Abece – het Turkse alfabet

Tanışmak – Kennismaken

Merhaba, ben Arda.
Sen kimsin?

Merhaba, ben Ece.
Memnun oldum.
Siz kimsiniz?

Merhaba, ben _ _ _ _ _ _ .
Ben de memnun oldum.

Günaydın, benim adım Yeliz.
Senin adın ne?

Günaydın, benim adım Tuğrul.
Tanıştığımıza sevindim.

Ben de sevindim.
İyi günler.

İyi günler.

Woordenlijst

ad | naam
adım | mijn naam
adın | jouw naam
ben | ik
benim | van mij, mijn
dE (da/de)* | ook, en
gün | dag
günaydın | goedemorgen
iyi | goed
iyi günler | goedendag
kim | wie
kimsin | wie ben jij
kimsiniz⁴ | wie bent u / wie zijn jullie
memnun⁵ | blij; tevreden
memnun oldum / sevindim | ik ben blij (prettig kennis te maken / aangenaam)
merhaba | hallo
ne | wat
olmak | worden
saat | uur; klok, horloge
sen | jij
senin | van jou, jouw
sevinmek | zich verheugen, fijn vinden, blij zijn/worden
siz | jullie; u
tanışmak | kennismaken
tanıştığımıza | dat wij kennis maken

* Het woordje dE (dat voorkomt als da of de) komt achter het woord waar het betrekking op heeft en wordt los geschreven. De klemtoon in de zin komt op het woord dat voor dE staat.

⁴ De persoonsuitgang voor ‘u’ is dezelfde als de uitgang voor ‘jullie’ (zie les 5).

⁵ In de bovenstaande woordenlijst zien we voor ‘ik ben blij’ (prettig kennis te maken) een verschil in gebruik, namelijk memnun oldum en sevindim. Het verschil is dat memnun een leenwoord is (namelijk uit het Arabisch). Hierachter is oldum (werkwoordsvorm van olmak) gezet om er een Turks werkwoord van te maken. Bij sevinmek is dat niet het geval, want het is oorspronkelijk Turks, dus geen leenwoord. We zullen dit soort gevallen vaker tegenkomen.
Verder kunnen we memnun niet in meerdere gevallen toepassen met dezelfde betekenis. Daar is het te beperkt voor en zullen we verder moeten met sevinmek.

Kenmerken van het Turkse alfabet

Sinds de schrifthervorming van 1928 wordt het Turks geschreven met het Latijnse alfabet. Het Turkse alfabet kent 29 letters waarvan sommige letters in het Nederlandse alfabet niet voorkomen. Deze zijn de ç, ğ, ı, ö, ş, ü en de hoofdletter İ die bij de kleine letter i hoort. De medeklinker ğ heeft geen afzonderlijke klank, maar heeft eerder een functie (zie verderop bij uitspraak van de letter ğ). De letters x, q en w bestaan niet in het Turkse alfabet, maar komen steeds meer voor bij leenwoorden die in het Turks gebruikt worden, bijvoorbeeld in show, wc, extra (ook ekstra) en bij internetadressen: www (dabılyu)⁶.

Het Turks kent zg. diakritische tekens, dat zijn tekens die boven of onder een letter worden gezet (umlauten en cedilles). Deze tekens worden ook gebruikt voor hoofdletters. In het Nederlands valt het puntje van de i weg bij de hoofdletter en deze wordt als I geschreven. In het Turks daarentegen valt het puntje niet weg. Anders zou het opeens een andere letter worden en daardoor zou het woord fout zijn. De ı en i zijn aparte letters en hebben hun eigen hoofdletter: istemek ➝ İstemek = willen, wensen (dus niet Istemek). Zo kan men het verschil opmaken met de I, zoals ısırmak ➝ Isırmak = bijten. De i wordt İ, de ö wordt Ö en de ü wordt Ü. Deze regel geldt ook voor de cedilles bij de letters ç en ş. Voorbeelden:

oturmak

➝Oturmak = zitten; wonen

öpücük

➝Öpücük = kus

umut

➝Umut = hoop

üflemek

➝Üflemek = blazen, fluiten

caymak

➝Caymak = terugkrabbelen

çiçek

➝Çiçek = bloem

soru

➝Soru = vraag

şaşkın

➝Şaşkın = verward

In het Turks heeft elke lettergreep maximaal één klinker. Als in een woord twee klinkers achter elkaar staan gaat het om een leenwoord; de klinkers worden in feite afzonderlijk uitgesproken: saat (sa-at), maar in de praktijk gebeurt dat niet. Het is namelijk moeilijk uitspreekbaar voor de Turken omdat twee klinkers achter elkaar oorspronkelijk niet voorkomen in het Turks. Ook twee medeklinkers naast elkaar aan het begin of einde van een woord zijn voor Turken onuitspreekbaar. Enkele voorbeelden zijn film, tren en prensip. De uitspraak van deze woorden is: filim, tiren, pirensip.⁷

In het Turks heeft iedere letter zijn eigen klank. Dubbelklanken zoals in het Nederlands (au, eu, ij, ng, sch, ph) komen in het Turks niet voor. Turkse klinkers worden altijd vol uitgesproken. Nederlanders maken bij het leren van Turks vooral fouten bij de tweede e, bijvoorbeeld in delmek (boren). De tweede e wordt door velen uitgesproken als een Turkse ı. Dat komt omdat bij de uitspraak van Nederlandse woorden zoals ‘bellen’, de tweede e anders wordt uitgesproken dan de eerste. In het Turks moet je iedere e goed en duidelijk als een è uitspreken.

Turkse klinkers worden kort uitgesproken, behalve in leenwoorden, met name uit het Arabisch en het Perzisch. Deze klinkers (â, î en û) worden vaak voorzien van een accent circonflexe (maar niet altijd). Ter vergelijking:

hala | = tante (zus van je vader)
hâlâ | = nog steeds
kar | = sneeuw
kâr | = winst

Turkse klinkers worden ingedeeld en benoemd naar:

–de plaats van articulatie:
voorklinkers (de tong voor in de mond)
= e, i, ö, ü

of

achterklinkers (de tong achter in de mond)
= a, ı, o, u

Dit is een basisregel. Leer deze goed want je zult het altijd tegenkomen. Wanneer je ergens niet uit komt, zul je terug moeten naar de stam van het woord. Vanaf hier kun je kijken naar hoe het woord is opgebouwd. Wanneer je zelf een woord moet vervoegen of verbuigen, zul je de regels van de klinkerharmonie moeten toepassen en dat doe je aan de hand van de bovenstaande verdeling van de klinkers.

Verder worden de klinkers verdeeld aan de hand van ronding en sluiting van de mond. Het is handig om dit te weten, maar in feite is het in deze fase minder van belang.

–de stand van de lippen:
gerond = o, ö, u, ü

of

ongerond = a, e, ı, i

–de mate van sluiting van de mond:
open = a, e, o, ö

of

gesloten = ı, i, u, ü

In schema:

Deze indeling is de basis voor de klinkerharmonie.

Daima (voortdurend) is een leenwoord uit het Arabisch. Dit kun je zien doordat in dit woord zowel de a als de i voorkomen. In Turkse woorden mogen een achterklinker en een voorklinker niet in één woord voorkomen. Bovendien staan er twee klinkers achter elkaar. De Turkse variant van dit woord is sürekli. Zowel de ü, als de e en de i zijn voorklinkers en kunnen in hetzelfde woord voorkomen.

⁶ De letters x, q en w bestaan wel in andere Turkse talen zoals het Azerbeidzjaans en bestonden ook in het oud-Turks. Met oud-Turks wordt het Turks uit de periode van de 11de eeuw bedoeld. In deze tijd bestudeerde de beroemde lexicograaf Kaşgarlı Mahmut de dialecten van het Turks en schreef hij het eerste Turkse woordenboek. Dit wordt nog steeds als één van de belangrijkste geschreven werken van het Turks gezien.

⁷ Opmerkelijk is dat deze woorden tot voor kort ook op deze manier werden geschreven.

De uitspraak van de letter ğ (yumuşak g)

Een van de klanken waar men bij het leren van de Turkse taal moeite mee heeft, is de uitspraak van de letter ğ, ook wel bekend als yumuşak g ‘zachte g’. Deze moet echter niet verward worden met de zachte g van het zuiden van Nederland. De ğ is een medeklinker maar heeft zelf geen klank. Deze letter beïnvloedt de uitspraak van de letters ervoor of erna. De ğ wordt nooit voorafgegaan door een medeklinker, maar er kan wel een medeklinker op volgen. De letter komt nooit aan het begin van een woord voor.

Laten we kijken naar de verschillende manieren van uitspraak.⁸

•Bij achterklinkers

-ağa-

Wanneer de ğ tussen twee a’s staat, dan is het alsof er een kleine pauze is tussen deze a’s. Bij het uitspreken moet je er wel voor zorgen dat er een vlotte overgang is, bijvoorbeeld zoals in het Nederlands bij gala-avond.

→ ağaç

Bij twee dezelfde klinkers waar een ğ tussen staat is de manier van de uitspraak hetzelfde, of het nu gaat om twee a’s, ı’s, o’s of u’s. De voorafgaande klinker wordt als het ware verlengd. Overigens komt de ğ zelden voor tussen twee o’s.

-ağı-

Bij de a staat de mond iets meer open dan bij de ı. Probeer nu met een vloeiende uitspraak van de a naar de ı te gaan.

→ sağır

-ığa-

Dit is net het tegenovergestelde als bij -ağı- (komt veelal voor bij verbogen woorden).

→ ışığa

-oğa-

Verder hebben we de overgang van de o naar de a. De mond gaat van een geronde stand bij de o, naar een niet-geronde stand bij de a. Ook nu is het belangrijk dat de overgang vloeiend is. We komen dan dicht in de buurt van de afkorting BOA (buitengewoon opsporingsambtenaar).

→ boğaz

-oğu-

De mond heeft een geronde houding en behoudt deze. Ook nu is het belangrijk dat de overgang vloeiend verloopt.

→ oğul

•Bij voorklinkers

Het principe bij de uitspraak van een ğ tussen twee voorklinkers is hetzelfde als bij de achterklinkers. Het gaat dus om een soort van verlenging van de voorafgaande klinker.

→ değer

Overigens komt een ğ tussen twee ö’s niet voor.

Een ğ tussen twee i’s levert een klank op die dicht bij de y-klank staat, maar is het net niet. Dit zien we bijna altijd bij verbogen woorden.

→ kemiğin

Ook de ğ tussen twee ü’s komt dicht in de buurt van de y-klank, maar is het ook weer net niet.

→ düğün

-eği-

Bij een e voor de ğ die wordt gevolgd door een i, komen we qua uitspraak ook dicht in de buurt van een y. Toch is het verschil hoorbaar. De techniek is hetzelfde als bij -ağı-. De stand van de mond is bij e iets meer open dan bij i.

→ eğitim

-iğe-

Ook nu komt de uitspraak dicht bij de y. De overgang is nu het tegenovergestelde als bij -eği-.

→ diğer

•ğ + medeklinker

Van de klinker die aan de ğ voorafgaat, ga je op een vlotte manier verder met de medeklinker. Het doet er niet toe welke klinker aan de ğ voorafgaat. De techniek is bij alle klinkers, dus zowel voor- als achterklinkers, hetzelfde.

→ sığmak

→ düğme

•woorden eindigend op ğ

Een woord kan ook eindigen op een ğ. Bij de achterklinkers verlengt de ğ de voorafgaande klinker. Er zijn echter geen woorden die eindigen op –oğ.

Bij -ağ lijkt de uitspraak op twee a’s | → bağ
bij -ığ op twee ı’s | → çığ
en bij -uğ op twee u’s. | → tuğ

Ten slotte kan ook een woord met een voorklinker eindigen op een ğ. Dat kan alleen met een i omdat er geen woorden zijn die eindigen op –eğ, –öğ of –üğ. Ook nu komen we met de uitspraak dicht in de buurt van een y.

→ çiğ

Hoe zou een Turk de woorden gelukkig, schoenenreus en veredelde uitspreken?

Spel je voornaam in het Turks

Spel je achternaam in het Turks

Leenwoorden doen in sommige gevallen de basisregels van het Turks teniet. Zoals we nu weten is een van de basisregels van het Turks de klinkerharmonie. Bij sommige woorden gaat deze regel echter niet op, zoals: sadakat-siz, kontrol-lü, refakat-çi, gol-ü, saat-ler. Er zijn echter niet veel woorden waarbij dit het geval is.

In sommige gevallen zijn de grammaticale regels anders voor leenwoorden uit het Frans dan voor leenwoorden uit het Arabisch en Perzisch. Wanneer dit in een les van toepassing is, wordt dit nader toegelicht.

In het Nederlands bestaan Franse leenwoorden veel langer dan in het Turks en ze zijn als het ware een onmisbaar onderdeel van de taal geworden. Verder maken het Nederlands en het Frans deel uit van dezelfde taalfamilie. Een grammaticale regel als de klinkerharmonie of het werken vanuit de stam van het woord is voor deze talen niet van toepassing.

In het Turkije-Turks zijn Franse leenwoorden later gekomen en ze zijn, wat betreft het aantal, minder dan in het Nederlands. Een andere veelbetekenende factor is dat de meeste leenwoorden afkomstig zijn van talen die niets te maken hebben met het Turks, zoals het Arabisch, Perzisch enz. Hierdoor kunnen de leenwoorden niet inwortelen in het Turks. Klinken de volgende woorden niet bekend in de oren?

aktör | acteur
bisiklet | fiets
doktor | dokter
gramer | grammatica
kolye | collier, ketting
kravat | stropdas
motor | motor
motosiklet | bromfiets
pantolon | pantalon, broek
prens | prins
prenses | prinses
radyo | radio
televizyon | televisie
tuvalet | toilet

Opdracht 1Leer de woordjes uit deze les

Opdracht 2Geef antwoord op de onderstaande vragen

1.Hoeveel klinkers heeft het Turkse alfabet?

2.Met welke letter kan een woord in het Turks niet beginnen?

3.Welke letters bestaan niet in het Turkse alfabet? (maar worden wel gebruikt in leenwoorden)

Opdracht 3Spel de volgende woorden

değirmen | arkadaş
görgü | Türkiye
altmış dokuz |

Opdracht 4Geef aan de hand van de kennis die je hebt opgedaan aan of de volgende woorden voldoen aan de regels van de klinkerharmonie

omurga | beraber
üretim | kabiliyet
dolunay | menfaat
rüzgar | dönemeç

Opdracht 5Kennismaking (in het Turks)

1.Stel jezelf voor.

2.Wens de ander een goede dag.

3.Hoe zeg je: ‘Hoe heet je?’

4.Hoe zeg je: ‘Wie bent u?’

5.Hoe zeg je: ‘Aangenaam’?

⁸ Op de pagina ‘Luisteroefeningen’ van de website www.turkijeturks.com is de uitspraak te beluisteren.

De Turkse keuken

Turks eten houdt veel meer in dan wat in Nederland wordt verkocht en bekend is. Immers, de Osmaanse keuken is opgegaan in de huidige Turkse keuken. Dit houdt in dat naast de eigen Turkse keuken ook invloeden zijn geweest van onder andere de Arabische, Armeense en Griekse keuken. Turkije is een groot land en kent veel diversiteit in het eten. Er zijn veel streekgerechten. Het Anatolisch plateau is het gebied waar onder andere de eerste nederzettingen werden gevestigd. Van oudsher is Anatolië ook de wieg geweest van vele grote beschavingen. Tot deze beschavingen behoorden onder andere Hettieten, Lydiërs, Frygiërs, Trojanen, Romeinen en Byzantijnen. Keukens van deze beschavingen zijn waarschijnlijk opgegaan in de Turkse keuken waarvan de gerechten door de nomadische Turkse volkeren zijn meegebracht.

Wanneer we kijken naar wat er bij de bereiding van gerechten gebruikt wordt, zien we dat olijfolie in veel delen van Turkije, zoals in het Marmara-, Egeïsche en Middellandse Zeegebied wordt geconsumeerd. Centraal-Anatolië staat op zijn beurt bekend om zijn deegsoorten. Soep komt in vele soorten voor en is in heel Turkije erg geliefd. Het is overigens opvallend dat soep in de Turkse keuken niet meetelt als maaltijd. De soep is een voorafje en niet bedoeld om je maag mee te vullen. Vandaar dat men het drinkt en niet eet. De voornaamste ingrediënten van soep zijn groentesoorten, vlees en peulvruchten.

Turken zijn ook flinke vleeseters. Zij zijn als nomaden altijd jagers geweest en vlees is onontbeerlijk voor de Turkse keuken. Bij Turkse restaurants in Nederland zie je altijd vleesgerechten op de menukaart staan.

Ook groente is erg geliefd. De vele sarma’s en dolma’s (zoals gevulde druivenbladeren en paprika’s) zijn hier maar twee voorbeelden van. Van groente en peulvruchten worden vele warme, sappige maaltijden bereid. En van alle keukens in de wereld wordt aubergine misschien wel het vaakst gebruikt in de Turkse keuken. Daarnaast kent de Turkse keuken veel graan- en macaronisoorten. Vooral rijst is onmisbaar als bijgerecht.

Niet alleen in Centraal-Anatolië maar in meerdere delen van Turkije kom je veel verschillende deeggerechten tegen. In Nederland zijn vooral pide’s en lahmacun’s (Turkse pizza) bekend. Sommige deeggerechten zijn moeilijk te bereiden en vragen veel bereidingstijd. Dit creëert meestal een gelegenheid waarvoor buurvrouwen bij elkaar komen om gezamenlijk deeggerechten klaar te maken en veel te kletsen. Het is veelal een prettige sfeer.

Naast de bekende vruchtensappen en alcoholische dranken in de wereld hebben Turken hun eigen specifieke drankjes. Een bekende is ayran, een yoghurtdrank. Yoghurt is een Turks product en een Turks woord (yoğurt). Verder hebben Turken andere eigen drankjes, zoals boza, şalgam suyu en şerbet. Als warme dranken zijn er Turkse koffie⁹ en Turkse thee. Nederlanders hebben soms een negatieve ervaring bij het drinken van hun eerste Turkse koffie. Dat komt omdat zij ook het koffiedik drinken.

Turken hebben ook hun eigen biersoorten, wijndrankjes en de bekende rakı. Rakı wordt gemaakt van anijs en niet iedereen kan tegen de smaak ervan. In oude tijden consumeerden Turken ook kımız (paardenmelk). De Centraal-Aziatische Turkse volkeren drinken dit nog steeds, maar in Anatolië is men deze drank vergeten.

En als laatste zijn er de verschillende toetjes. Welke Nederlander kent de baklava niet? In Turkije is het slechts één van de vele soorten zoetigheden. Enkele voorbeelden zijn kadayıf tatlısı, muhallebi, sütlaç, künefe, en helva.

De Turkse keuken is gevarieerd en smaakvol en is zeker het proberen waard.

⁹ De Nederlandse samenleving heeft koffie leren kennen toen het in de 17de eeuw in Nederland terecht kwam vanuit het huidige Turkije.

Les 2: Meervoud –lEr

Selam vermek – Begroeten

İyi günler Dilek Hanım. Nasılsınız?

İyi günler Arda Bey.
Teşekkür ederim, iyiyim.
Ece, sen nasılsın?

Sağ ol, ben de iyiyim.

Woordenlijst

abi¹⁰ | (oudere) broer
abla | (oudere) zus
akşam | avond
amca | oom (van vaderskant)
başarı | succes
bayram | feestdag
bey | heer, meneer
beyefendi | meneer
dayı | oom (van moederskant)
ev | huis, woning
hanım | dame, mevrouw
hanımefendi | mevrouw
hemşire | verpleegkundige
iyiyim | het gaat goed met mij (lett. ik ben goed)
kutu | doos
memur | ambtenaar
mutlu | gelukkig
mutluluk | geluk
nasıl | hoe
nasılsın | hoe gaat het met je (lett. hoe ben jij)
nasılsınız | hoe gaat het met u/jullie (lett. hoe bent u)
sağ ol | dank je
sağ olun | dank jullie/u
tatil | vakantie
tebrik | felicitatie
teşekkür ederim | ik dank je/jullie/u
teşekkür | dank
teyze | tante (van moederskant)
uyku | slaap
yıl¹¹ | jaar
yolculuk | reis

In het Nederlands zijn er twee hoofdvormen voor het meervoud: –en en –s: stoel-stoelen, tafel-tafels. Maar er zijn veel uitzonderingen: pot-potten, haak-haken, huis-huizen, schip-schepen, kind-kinderen, radio-radio’s, museum-musea, enz.

Om een Turks woord in het meervoud te zetten wordt het achtervoegsel –lEr achter het woord geplaatst. De hoofdletter E geeft aan dat dit achtervoegsel 2-vormig is, dat wil zeggen dat het achtervoegsel de vorm –lar of –ler heeft.

In de volgende lessen leren we dat er achter een woord meerdere achtervoegsels kunnen komen te staan. Wanneer achter een zelfstandig naamwoord alleen het meervoudsachtervoegsel –lEr staat, dan komt de klemtoon hierop te liggen.

Volgens de regels van de klinkerharmonie moeten in het Turks de klinkers van achtervoegsels zich harmonisch aanpassen aan de laatste klinker van het hoofdwoord waaraan ze worden toegevoegd:

Is de laatste klinker | dan is de meervoudsvorm
a | –lar | lamba – lambalar
ı | –lar | kız – kızlar
o | –lar | top – toplar
u | –lar | mum – mumlar
e | –ler | gece – geceler
i | –ler | tatil – tatiller
ö | –ler | göl – göller
ü | –ler | üzüm – üzümler

Uitzondering: het woord saat (uur; klok, horloge) is een leenwoord uit het Arabisch. In dit woord komen twee klinkers achter elkaar voor, wat voor woorden van Turkse oorsprong niet gebruikelijk is. Het meervoud krijgt niet het achtervoegsel –lar maar –ler: saatler.¹²

Het meervoud wordt veel gebruikt in wensformules:

başarılar | veel succes
mutlu yıllar | gelukkig nieuwjaar
tebrikler | felicitaties, gefeliciteerd
teşekkürler | bedankt

Veel wensformules komen voor in combinatie met iyi ‘goed, fijn’:

iyi akşamlar | goedenavond
iyi bayramlar | fijne feestdag(en)
iyi çalışmalar | werk ze
iyi dinlenmeler | goede rust / rust lekker uit
iyi eğlenceler | veel plezier
iyi geceler | goedenacht/welterusten
iyi günler | goedendag
iyi tatiller | fijne vakantie
iyi uykular | welterusten, slaap lekker
iyi yolculuklar | goede reis

¹⁰ De oorspronkelijke schrijfwijze van abi is ağabey. Deze schrijfwijze wordt nog vaak gebruikt. Vandaar dat de a van abi als lange a wordt uitgesproken.

¹¹ Het leenwoord sene (jaar) wordt ook vaak gebruikt in het Turks.

¹² Wanneer voor een leenwoord de uitzondering voor de klinkerharmonie geldt, dan geldt dat voor alle achtervoegsels bij dat woord.

Persoonlijke voornaamwoorden

Persoon / Nederlands | Turks
1e persoon enkelvoud = ik | ben
2e persoon enkelvoud = jij | sen
3e persoon enkelvoud = hij/zij/het | o
1e persoon meervoud = wij | biz
2e persoon meervoud = jullie/u | siz
3e persoon meervoud = zij | onlar

In het Turks worden persoonlijke voornaamwoorden in de eerste naamval (= als onderwerp van de zin) weggelaten, behalve als de nadruk erop ligt of bij een tegenstelling en ook wanneer dezelfde vraag terug wordt gesteld:

Nasılsınız? | Hoe gaat het met u?
Siz nasılsınız? | En hoe gaat het met ú?
İyiyim. | Het gaat goed met me.
Ben de iyiyim. | Met mij gaat het ook goed.

Turken begroeten elkaar vaak met de vraag nasılsınız, (hoe gaat het met u). Het antwoord is teşekkür ederim of sağ ol(un) gevolgd door iyiyim. Vervolgens wordt de ander gevraagd hoe het ermee gaat.

Onder Turken is het gebruikelijk elkaar bij de voornaam aan te spreken, maar alleen als men elkaar goed kent en van dezelfde leeftijd en status is. In alle andere gevallen wordt een titel toegevoegd aan de voornaam. De algemene titel voor mannen is bey en voor vrouwen hanım, bijvoorbeeld Akın Bey of Yıldız Hanım. Je ziet dat de titels achter een eigennaam met een hoofdletter worden geschreven. Een ander in het oog springend verschil is dat de aanspreektitel in het Turks achter de naam komt, terwijl deze in het Nederlands voor de naam komt.

Als iemands naam niet bekend is wordt een man aangesproken met beyefendi (meneer) en een vrouw met hanımefendi (mevrouw). Voor beiden kan ook efendim (efendi + m) worden gebruikt. Dit betekent letterlijk mijn heer / mijn vrouw.

Als niet de naam maar wel de functie van iemand bekend is, komt de titel achter de functie: Doktor Bey (arts), Hemşire Hanım (verpleegkundige), Memur Bey (ambtenaar). Overigens wordt in plaats van bey ook het woord efendi gebruikt als aanspreektitel achter een naam of functie: Kaya Efendi (meneer Kaya) of Hoca Efendi (meneer de hodja).

Andere gangbare titels zijn: abi, abla, amca, dayı, teyze, yenge¹³. Deze titels worden ook gebruikt als iemand geen familielid is. Tegen iemand die je met de voornaam zonder titel kunt aanspreken zeg je sen (jij). In alle andere gevallen zeg je siz (u).

Turken spreken hun oudere broer aan met abi en hun oudere zus met abla. Het is ongebruikelijk om je oudere broer, zus, oom, tante enz. aan te spreken met de naam. Alleen als er sprake kan zijn van verwarring (bijvoorbeeld bij aanwezigheid van meerdere ooms), spreek je de naam van je oom uit en voeg je daaraan amca of dayı toe: Okan dayı, Orhan amca. Titels voor familierelaties worden niet met een hoofdletter geschreven.

Turken vinden het fijn om een titel toe te voegen bij het aanspreken van iemand. Zo wordt abi niet alleen gebruikt om een oudere broer aan te spreken. Het wordt ook gebruikt als algemene aanspreektitel tegen een vriend, die per definitie niet ouder hoeft te zijn. Het woord abi heeft ook zijn intrede gedaan in het Nederlands. Je hoort het vaak op straat wanneer iemand die een Turkse achtergrond heeft, wordt aangesproken.

In Turkije ben je overal welkom. Als je bij mensen thuis komt, een winkel of restaurant inloopt, dan word je vaak begroet met hoş geldin(iz), ‘welkom’ in het Turks. Je antwoordt dan met hoş bulduk, vrij te vertalen met ‘wij vinden het fijn om hier te zijn’. Deze vorm gebruik je ook als je alleen bent (tegenwoordig zegt men soms ook hoş buldum, dus in de ik-vorm). Je kunt ook antwoorden met sağ ol(un).

Bij het afscheid kun je groeten met iyi günler, iyi akşamlar enz. Echter, güle güle wordt alleen gezegd door degene die achterblijft.

Oefening 1:Vertaal de zinnen naar het Turks

1.Hoe heet je?

2.Prettig kennis te maken.

3.Hoe gaat het met u?

4.Het gaat goed met mij.

5.Veel succes.

6.Dank je.

7.Wie ben jij?

8.Mijn naam is Yıldız.

9.Goedendag.

10.Fijne feestdagen.

Oefening 2:Zet de woorden in het meervoud

Toelichting:

het Turkse meervoudsachtervoegsel –lEr is 2-vormig:

–lar als de voorafgaande klinker een a, ı, o of u is

–ler als de voorafgaande klinker een e, i, ö of ü is

de kamer | oda (odalar)
het huis | ev (evler)
de televisie | televizyon
de krant | gazete
de vis | balık
de trein | tren
de lamp | lamba
het toilet | tuvalet
de doos | kutu
de sigaret | sigara
de prinses | prenses
de bril | gözlük
de film | film
de fiets | bisiklet
de prins | prens
de broek | pantolon
de motor | motor
de telefoon | telefon
de vaas | vazo
de stropdas | kravat
de radio | radyo
het T-shirt | tişört
de ketting | kolye
de bromfiets | motosiklet
de brug | köprü
de bal | top
het meisje | kız

Opdracht:Leer de woordjes uit deze les.

¹³ Yenge wordt gebruikt voor aangetrouwde vrouwen.

Les 3: Aanwijzende voornaamwoorden

Bu ne? - Wat is dit?

| Bu ne? Bu (bir) kitap.
| Bu ne? Bu (bir) dondurma.
| Şu ne? Şu (bir) araba.
| Şu ne? Şu (bir) ekmek.
| O ne? O (bir) ev.
| O ne? O (bir) uçak.

Woordenlijst

adam | man
araba | auto
at | paard
bardak | glas (beker)
bir | een
bu | deze, dit
defter | schrift
değil | niet
dondurma | ijsje
ekmek | brood
evet | ja
kadın | vrouw
kahve | koffie
kedi | kat
kitap | boek
köpek | hond
o | die, dat (ver weg)
oğlan | jongen
peynir | kaas
şu | die, dat (dichtbij)
ülke | land
yağ | boter; olie, vet
yok¹⁴ | nee

Opmerking: in het Turks is er geen achtervoegsel voor het woordje ‘is’ (3e persoon enkelvoud van ‘zijn’, zie les 5).

In het Nederlands gebruiken we de lidwoorden ‘de’ en ‘het’ voor zogenaamde bepaalde begrippen (wat betekent dat de spreker denkt dat de hoorder weet waarover het gaat) en ‘een’ voor zogenaamde onbepaalde begrippen (die nieuw zijn in het gesprek en tot dan toe voor de hoorder nog niet bekend waren). Lidwoorden worden ook gebruikt om het woordgeslacht aan te geven. In het Nederlands kennen we mannelijke, vrouwelijke en onzijdige zelfstandige naamwoorden. Het Turks kent dit onderscheid niet.

Een aanwijzend voornaamwoord verwijst naar een persoon of zaak die door de spreker kan worden aangewezen en kan in de plaats van het lidwoord staan: ‘deze, dit, die, dat’. Welk aanwijzend voornaamwoord je gebruikt is afhankelijk van bij welk woord het hoort (mannelijk, vrouwelijk, onzijdig, meervoud) en hoe het wordt gebruikt (zelfstandig of bijvoeglijk):

het huis | dit huis / dat huis (bijvoeglijk); dit / dat (zelfstandig)
de huizen | deze huizen / die huizen; deze / die