Turkije-Turks

Leer- en werkboek

Deel II

Tonyukuk Ersoy

Petra van Dongen

Auteurs: Tonyukuk Ersoy en Petra van Dongen

Copyright foto’s: Petra van Dongen

Foto’s voorblad: Cappadocië (2x), Kız Kulesi in Istanbul, waterval in Antalya, nazar boncuğu, paal op strand van Dalyan

Foto achterblad: standbeeld van Atatürk in Fethiye

Illustraties: Pixabay

Druk: Pumbo.nl

Website: www.turkijeturks.com

Ondanks alle zorg die besteed is aan de samenstelling van de tekst kunnen de auteurs geen aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele schade die zou kunnen voortvloeien uit enige fout die in deze uitgave zou kunnen voorkomen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurs.

e-book versie
augustus 2022

ISBN/EAN | 9789464436730
NUR | 630

Voorwoord

Dit boek is het tweede deel van een reeks. In deel I zijn onder andere de naamvallen en de tegenwoordige tijd behandeld. In dit deel gaan we verder met tijden in hoofdzinnen.

Wij hebben ervoor gekozen om in de verschillende delen een niet al te grote hoeveelheid grammatica te behandelen, maar een goede uitleg te geven en genoeg oefeningen. Oefening baart kunst en dat is ook gebleken uit onze ervaring.

Onze cursisten hebben de afgelopen jaren gewerkt met de diverse versies. Wij zijn allen dankbaar voor hun kritische noten, op- en aanmerkingen, en vragen om nadere uitleg. Dankzij al deze bijdragen konden wij ons materiaal verbeteren, wat inmiddels heeft geresulteerd in deze nieuwe druk.

Na dit boek te hebben doorgewerkt, zullen de cursisten in staat zijn om eenvoudige conversaties te voeren. Hun woordenschat die zij inmiddels hebben vergroot, zal hen in staat stellen om steeds meer te begrijpen. Doordat nu de meest voorkomende hoofdtijden zijn behandeld, zullen de cursisten zich meer thuis voelen in de taal. Dit is ook het moment waarop men begint aan te voelen hoe het Turks daadwerkelijk in elkaar steekt en hoe men denkt in het Turks.

Voor degenen die de Turkse taal reeds beheersen maar zich (verder) willen verdiepen in de Turkse grammatica, en dan met name in de verschillende combinatievormen van werkwoorden, kan dit boek dienen als naslagwerk.

In navolging van deel I is ook dit deel uitgegeven als e-book. Ook voor dit deel is de lay-out aangepast en staan de oefeningen niet in tabelvorm om in te vullen, maar alleen als zinnen.

De auteurs

Inhoudsopgave

Inleiding

Les 1: De verleden tijd –Dİ

Persoonsuitgangen type 2

De meervoudsvorm –lEr

De persoonsuitgang –lEr

Verjaardagen

Les 2: De vragende en ontkennende vorm van –Dİ

De ontkennende vragende vorm van –Dİ

Les 3: İnsan vücudu – Het menselijk lichaam

Klinkeruitval

Naamwoordgroep van kwalificatie

Les 4: De combinatievorm –İyor en –Dİ

De achtervoegsels –lİ en –sİz

De Republiek Turkije

Les 5: De verleden tijd van het koppelwerkwoord ‘zijn’ –(y)Dİ

De vragende vorm van –(y)Dİ

De ontkennende vorm van –(y)Dİ

De ontkennende vragende vorm van –(y)Dİ

De voegwoorden dE en ve

Het leenwoord ya

Les 6: Achterzetsels

Het achterzetsel ile (–(y)lE)

Het achterzetsel için

Het achterzetsel gibi

De achterzetsels –(y)E kadar/değin/dek

Les 7: De toekomende tijd –(y)EcEK

De vragende vorm van –(y)EcEK

De ontkennende vorm van –(y)EcEK

De ontkennende vragende vorm van –(y)EcEK

Canı istemek/çekmek/sıkılmak

Les 8: Het koppelwerkwoord olmak

De combinatievorm –(y)EcEK + –Dİ

Les 9: De aanvoegende wijs –(y)E

–(y)Ek

De gebiedende wijs –sİn/–sİnlEr

Het achtervoegsel –sEnE/–sEnİzE

Ola

Ayasofya

Les 10: Ailemiz ve yakınlarımız - Ons gezin en onze familieleden

Değil

Les 11: De brede tijd –(E/İ)r

Les 12: De ontkennende vorm van de brede tijd –mEz

De ontkennende vragende vorm van de brede tijd

De combinatie –(E/İ)r + –mEz

De combinatievorm brede tijd en –Dİ

Gelijksoortige woorden: Daha, Hala en Henüz

Les 13: Trappen van vergelijking

Ara

Pek

Les 14: Het achtervoegsel –lİK

Gelijkenissen

Ali Baba’nın Çiftliği

Les 15: Hayvanlar – Dieren

Het verkleiningsachtervoegsel –CİK

Önce en sonra

Les 16: De mogelijkheidsvorm –(y)Ebil

De vragende vorm van –(y)Ebil

Les 17: De ontkennende vorm van –(y)Ebil

De ontkennende vorm –(y)EmE

De vragende vorm van –(y)EmE

Les 18: Yönler – Richtingen

Niçin, Neden en Niye

De T van KeTÇaP

Les 19: Het wederkerend voornaamwoord kendi

Öz

Onbepaalde voornaamwoorden

Turkse instrumenten

Les 20: –ki en ki

Herhalingsoefeningen

Vertalingen leesoefeningen

Antwoorden oefeningen

Antwoorden herhalingsoefeningen

Overzicht grammatica

Woordenlijst Turks-Nederlands

Woordenlijst Nederlands-Turks

Register

Geraadpleegde literatuur

Geraadpleegde internetsites

Inleiding

In het eerste deel van deze cursusserie hebben we de basis van de Turkse grammatica behandeld. Er zijn verschillende achtervoegsels behandeld waarmee we nieuwe woorden kunnen vormen, naamwoorden verbuigen en werkwoordstammen vervoegen. In dit tweede deel gaan we verder met achtervoegsels van tijd of modaliteit in hoofdzinnen (bijzinnen komen in deel III aan bod). Daarnaast worden diverse veel gebruikte constructies behandeld.

Net zoals in deel I is er bewust voor gekozen zoveel mogelijk woorden van Turkse oorsprong te gebruiken in plaats van leenwoorden. De reden hiervoor is dat de Turkse grammaticale regels niet of niet goed toegepast kunnen worden op leenwoorden.

De Turkse taal kent een groot aantal grammaticale regels met maar weinig uitzonderingen. De uitzonderingen betreffen meestal de leenwoorden. Uitzonderingen worden in de lessen nader toegelicht.

Veel Turkse eigennamen hebben een betekenis en kunnen ook als ‘gewoon’ woord worden gebruikt, bijvoorbeeld Barış (vrede) of Yıldız (ster). Sommige namen, zoals Deniz (zee), worden zowel voor jongens als voor meisjes gebruikt. Ter verduidelijking volgt hieronder een lijst met gebruikte eigennamen, waarvoor wij de Turkse schrijfwijze hanteren:

jongensnamen | meisjesnamen
Alpay | Bengü
Barış | Damla
Deniz | Deniz
Doğan | Gizem
Erhan | Gönül
Hakan | Işıl
İlhan | Özge
Taşkın | Sevim
Tolga | Sevinç
Uğur | Tansu
| Yonca

Ook in dit deel worden de volgende aanduidingen gebruikt:

| mondelinge oefening
| schrijfoefening
| grammaticatip
| cultuurtip

In de woordenlijsten zijn alleen die woorden opgenomen die in deel I nog niet aan de orde zijn gekomen, tenzij er een nieuwe betekenis wordt gegeven. Overigens hebben veel woorden meerdere betekenissen. In de woordenlijsten zijn niet alle betekenissen opgenomen. Bij twijfel over de juiste vertaling kan een woordenboek worden geraadpleegd.

Gebruikte grammaticale termen die in deel I zijn uitgelegd, worden als bekend verondersteld. Bij de uitleg van nieuwe grammatica-onderdelen worden voorbeelden in het Turks gegeven. Soms worden daarbij vormen gebruikt die nog niet aan bod zijn gekomen. Deze vormen dienen alleen ter illustratie. Ze worden verderop in dit deel of in een later deel uitgelegd. Bij de beantwoording van de oefenvragen hoeven deze vormen dan ook niet gebruikt te worden.

Les 1: De verleden tijd –Dİ

Sevim’in yaş günü

Sevim dün 16 yaşına girdi. Yaş gününü evde kutlamak istedi. Annesi yaş günü için tatlılar ve pastalar yaptı. Ablası ve ağabeyi¹ içecekler aldı. Sonra odaları süslediler. Sevim doğum gününe birçok arkadaşını çağırdı ancak hepsini değil. Hep birlikte oynadılar ve çok eğlendiler. Yemekler, tatlılar yediler ve içecekler içtiler. Arkadaşları Sevim’e birçok armağan verdi. Kimileri çiçek, kimileri kitap, kimileri de giyim verdi. Sevim çok mutlu oldu. O yüzden bütün arkadaşlarını kucakladı ve öptü. Onlara “Sizi çok seviyorum.” dedi.

Arkadaşları daha sonra evlerine gitti. Ev çok kirlendi. Sevim evi topladı, yeri süpürdü ve bulaşıkları yıkadı. İşlerini bitirdi ve yattı. Sevim’in doğum günü çok güzel geçti.

Woordenlijst

aile | familie, gezin
armağan² | cadeau
birçok | een heleboel, heel veel, een hoop
bitirmek | afmaken; (be)ëindigen
bitmek | eindigen; op zijn; klaar/af zijn
bulaşık | afwas
bütün | alle
çağırmak | roepen; uitnodigen³
daha önce | eerder
daha sonra | later, vervolgens
doğmak | geboren worden
doğum | geboorte
doğum günü | verjaardag⁴
düşünmek | denken
düşünmek⁺⁴ | denken aan
eğlenmek | plezier hebben, zich vermaken
geçmek | voorbijgaan, verlopen
giyim⁵ | kleding
güzel | leuk
hep birlikte | met zijn allen, gezamenlijk
hepsi | allen, allemaal
her yer | elke plek, overal
içecek | (fris)drank, iets te drinken
için* | voor; om te
kalkmak | opstijgen (vliegtuig)
kapatmak | dichtdoen
kazak | trui
kimileri … kimileri … | sommige(n)⁶ … (en) sommige(n)/ andere(n) …
kirlenmek | vies/smerig worden
kucaklamak | omhelzen
kutlamak | vieren; feliciteren
… kutlu olsun | gefeliciteerd met …
o yüzden | daardoor, daarom
öğrenmek | leren
oynamak | dansen
pis | vies, smerig
sınıfı geçmek | overgaan (klas)
sınıfta kalmak | blijven zitten (klas)
susamak | dorst krijgen
süslemek | decoreren, versieren
üşümek | het koud hebben
uyanmak | wakker worden
yaş günü | verjaardag
… yaşına girmek | … jaar worden
yatmak | naar bed gaan, gaan slapen; slapen
yiyecek | (iets te) eten

* İçin is een achterzetsel (zie les 6) en wordt geplaatst achter het woord waarbij het hoort:

Meyveyi senin için aldık.

We hebben het fruit voor jou gekocht.

Sizi anlamak için Türkçe öğreniyorum.

Ik leer Turks om u te begrijpen.

¹ N.B. In dit deel gebruiken we vaker ağabey voor abi omdat dit de officiële schrijfwijze is.

² Een ander veelgebruikt synoniem is het leenwoord hediye.

³ Voor ‘uitnodigen’ wordt ook davet etmek gebruikt.

⁴ Turken gebruiken voor het woord verjaardag zowel doğum günü als yaş günü. Het verschil is dat doğum günü duidt op ‘geboortedag’ en yaş günü op ‘leeftijdsdag’. Het zijn dus twee woorden die allebei verjaardag betekenen, echter vanuit andere invalshoeken gezien. Overigens worden beide woorden even vaak gebruikt.

⁵ Ook het van oorsprong Turkse woord giysi en het leenwoord elbise worden vaak gebruikt.

⁶ De –n wordt gebruikt wanneer bijvoeglijke naamwoorden als ‘sommige’ en ‘andere’ zelfstandig worden gebruikt voor personen.

Persoonsuitgangen type 2

In het Turks worden voor het vervoegen van werkwoorden achtervoegsels gebruikt. Daarbij ga je uit van de stam van het werkwoord. Achter de stam plaats je vervolgens het achtervoegsel van tijd of modaliteit. Voor de verleden tijd gebruik je het achtervoegsel –Dİ.

−De hoofdletter D geeft aan dat de d verandert in een t als het achtervoegsel wordt toegevoegd aan een stam die eindigt op een stemloze medeklinker.

−De hoofdletter İ geeft aan dat dit achtervoegsel 4–vormig is.

Vervolgens gebruik je een uitgang om aan te geven om welke persoon het gaat.

Let op: de persoonsuitgangen voor –Dİ zijn anders dan de persoonsuitgangen bij –İyor. Om het verschil aan te duiden noemen we vanaf nu de uitgangen zoals bij –İyor persoonsuitgangen type 1 en de uitgangen zoals bij –Dİ persoonsuitgangen type 2. Deze uitgangen zijn als volgt:

1e persoon enkelvoud |
ik = ben | –m
2e persoon enkelvoud |
jij = sen | –n
3e persoon enkelvoud |
hij/zij/het = o | –Ø
1e persoon meervoud |
wij = biz | –k
2e persoon meervoud |
jullie/u = siz | –nİz
3e persoon meervoud |
zij = onlar | –Ø / –lEr

Het achtervoegsel –Dİ wordt gebruikt voor een handeling die zich in het verleden heeft afgespeeld (vandaar de benaming ‘verleden tijd’). In de vertaling naar het Nederlands gebruiken we de voltooid tegenwoordige tijd:

Ik heb gemaakt. |
yap + –Dİ + –m |
= yap-tı-m | Yaptım.
Jij hebt gewerkt. |
çalış + –Dİ + –n |
= çalış-tı-n | Çalıştın.
Hij is gekomen. |
gel + –Dİ + –Ø |
= gel-di | Geldi.
Zij is weggegaan. |
git + –Dİ+ –Ø |
= git-ti | Gitti.
Wij hebben gevraagd. |
sor + –Dİ + –k |
= sor-du-k | Sorduk.
Jullie hebben gewoond. |
otur + –Dİ + –nİz |
= otur-du-nuz | Oturdunuz.
U heeft gezien. |
gör + –Dİ + –nİz |
= gör-dü-nüz | Gördünüz.
Zij hebben weggebracht. |
götür + –Dİ + –lEr |
= götür-dü-ler | Götürdüler./
| Onlar götürdü.

Bij de vertaling naar het Nederlands kan ook de onvoltooid verleden tijd worden gebruikt, maar omdat het om een voltooide handeling gaat, heeft de voltooid tegenwoordige tijd de voorkeur:

Bu sabah erken uyandım.

Vanochtend ben ik vroeg wakker geworden.

of:Vanochtend werd ik vroeg wakker.

Müdürü dün ofiste gördüm.

Gisteren heb ik de directeur op kantoor gezien.

of:Gisteren zag ik de directeur op kantoor.

In onderstaande gevallen gebruiken we in het Nederlands de tegenwoordige tijd, maar in het Turks gebruik je de vorm –Dİ:

Doydum. | Ik zit vol (ik ben verzadigd: ik heb genoeg gegeten).
Susadı. | Hij/zij heeft dorst (gekregen).
Acıktık. | Wij hebben honger (gekregen).
Üşüdüler. | Zij hebben het koud (gekregen).

Overigens kun je bij het werkwoord üşümek ook zeggen:

Üşüyorlar.
Zij hebben het (nu) koud.

Oefening 1:

Vervoeg de onderstaande werkwoorden in de verleden tijd

öpmek | kızmak | düşünmek
korkmak | okumak | gitmek
istemek | doğmak | çağırmak
içmek | kapatmak | üşümek

Oefening 2:

Zet de volgende zinnen in de verleden tijd en vertaal ze naar het Nederlands

1.Okula gidiyorum.

2.Bugün evde kalıyorlar.

3.Kapı kapanıyor.

4.Özge'ye mektup yazıyorum.

5.İşe saat üçte başlıyorum.

6.Seni bekliyorum.

7.Tolga şu ofiste çalışıyor.

8.Sen otobüsten iniyorsun.

9.Çocuklar top oynuyor.

10.Ders uzun sürüyor.

11.Yemek yiyoruz.

12.Uçak dördü beş geçe kalkıyor.

Oefening 3:

Vertaal de onderstaande zinnen naar het Turks

1.Vanochtend⁷ heb ik haar bij de bakker gezien.

2.Wij hebben drie jaar in Amsterdam gewoond.

3.Zij hebben een brief geschreven aan hun tante.

4.De kinderen hebben dorst gekregen.

5.Jullie hebben in dat restaurant gegeten.

6.Wij hebben het huis opgeruimd en schoongemaakt.

7.Zijn vader is bij de schoenmaker langsgegaan.

8.Mijn moeder is vanochtend vroeg opgestaan.

9.Vorige week heb ik in het kantoor van meneer Doğan gewerkt.

10.Mijn broertje is in de zomer naar Antalya gegaan.

11.Gisteravond hebben wij bij onze buren koffie gedronken.

12.Je bent vandaag laat thuis gekomen.

Het gebruik van sonra

We zijn sonra inmiddels tegengekomen in verschillende betekenissen. Het woord sonra komt in een aantal vormen en combinaties voor⁸ en kan op verschillende manieren worden vertaald. Laten we kijken naar een aantal voorbeelden.

Parka gittiler. Sonra biraz oturdular.

Ze zijn naar het park gegaan. Daarna (vervolgens) hebben ze even gezeten.

Şu an uygun değilim. Daha sonra gel.

Op dit moment komt het mij niet uit. Kom later.

Evin bu duvarını daha sonra yaptılar.

Deze muur van het huis hebben ze later (achteraf) gemaakt.

Önce kitaplarını dolaba koydu, sonra da kalemlerini çekmeceye koydu.

Eerst plaatste ze haar boeken in de kast en vervolgens heeft zij haar pennen in de lade gedaan.

Yemeğimizi iki saat sonra yeriz, olur mu?

We gaan (ons eten) over twee uur eten, is dat goed?

Zoals in bovenstaande voorbeelden is te zien, is de vertaling van sonra afhankelijk van de context.

⁷ ‘Vanochtend’ kan in het Turks worden gebruikt als bu sabah of alleen sabah. Dit geldt ook voor ‘vanavond’: bu akşam of akşam en ‘vannacht’: bu gece en gece.

⁸ Zie ook les 15.

De meervoudsvorm –lEr

In deel I is in les 9 uitgelegd dat voor het onbepaald meervoud in het Turks vaak de enkelvoudsvorm van het woord wordt gebruikt (bijvoorbeeld: Çocuk istemiyorlar mı? - Willen zij geen kinderen?). In de tekst aan het begin van deze les staat een paar keer het lijdend voorwerp in de meervoudsvorm (pastalar, tatlılar, içecekler). Wanneer in het Turks bij het lijdend voorwerp de meervoudsvorm wordt gebruikt, dan is dat om aan te geven dat het gaat om ‘vele, meerdere, allerlei’. Het meervoud –lEr geeft als het ware een ‘verruiming’, een ‘verbreding’ aan de betekenis. Daarom zien we dat deze vorm ook wordt gebruikt wanneer het gaat om het meervoud van niet één ding, maar van meerdere dingen. Het is niet altijd even makkelijk om deze vormen te vertalen naar het Nederlands. Echter, als we denken aan de ‘verruiming’ of ‘verbreding’, dan zou dat het wat duidelijker maken. We zien trouwens dat –lEr ook als versterking wordt gebruikt. Laten we kijken naar wat voorbeelden:

Neler yapıyorsun?

Wat doe je (allemaal)?

Yemekler yediler.

Ze hebben verschillende gerechten gegeten.

Havalar çok sıcak.

Het weer is (dezer dagen) erg warm.

Seni deliler gibi seviyorum.

Ik houd zielsveel (als gekken) van jou.

Nog een paar voorbeelden:

O aralar ne salakça şeyler yapmıştın.

Wat had je toendertijd toch allemaal voor stoms gedaan.

Şu sıralar pek tadım yok.

Momenteel voel ik me niet zo lekker.

Paraları hangi çekmeceye koydun?

In welke lade heb je (al) het geld gelegd?

İki sularında buluşalım mı?

Zullen we rond tweeën afspreken?

Babam Hollanda’ya geldiğinde otuz yaşlarındaydı.

Mijn vader was rond de dertig toen hij naar Nederland kwam. (Lett. Mijn vader was in zijn dertiger jaren toen hij naar Nederland kwam.)

Bij de laatste twee zinnen is duidelijk te zien dat het niet om een specifieke tijd of leeftijd gaat. Nee, het gaat om de ‘verbrede’ betekenis daarvan. Verder zien we dat achter –lEr ook naamvallen kunnen komen. Ook moeten we, wanneer dat nodig is (zoals bij sularında en yaşlarında) eerst de verbindingsletter (of lasletter) –n– toepassen en vervolgens de naamval.

De persoonsuitgang –lEr

In deel I hebben we al gezien dat de persoonsuitgang voor de 3e persoon meervoud –lEr mag worden weggelaten als het onderwerp in de zin staat vermeld en het meervoudsachtervoegsel –lEr heeft:

Çocuklar okulda. | De kinderen zijn op school.
Onlar çok akıllı. | Zij zijn erg slim.

Soms wordt de persoonsuitgang –lEr toch vermeld:

Hakan ve Gizem odaları süslüyorlar.

Hakan en Gizem versieren de kamers.

Dit wordt gedaan wanneer het betrekking heeft op de personen afzonderlijk. Zo niet, dan is het niet nodig om het dubbel te vermelden. Dus als Hakan en Gizem samen de kamers versieren - en niet tegelijkertijd ieder afzonderlijk een kamer - is het voldoende om süslüyor te gebruiken. Doen ze het afzonderlijk, dan gebruik je süslüyorlar.

Verjaardagen

In Nederland is het heel gewoon om elk jaar je verjaardag te vieren. Soms alleen met koffie en gebak, maar meestal wordt er een feestje gebouwd. Zeker als er een bepaalde mijlpaal wordt bereikt, zoals 18, 50 of 65 jaar. De eerste verjaardag van een kind is ook een feestelijke gebeurtenis. Zodra kinderen naar school gaan worden er verjaardagsfeestjes gehouden, soms zelfs buitenshuis, zoals in een speeltuin of zwembad. En natuurlijk moet je niet vergeten een verjaardagskaart naar de jarige te sturen, hoewel tegenwoordig feliciteren via sociale media steeds vaker wordt gebruikt.

Turken hechten niet zoveel waarde aan hun verjaardag. Het vieren van verjaardagen door Turken in Nederland bestaat nog niet zo lang. Het merendeel van de Nederlandse Turken komt uit Centraal-Anatolië, dat voor een groot deel plattelandsgebied is. Het vieren van de verjaardag was geen onderdeel van hun cultuur. Waarschijnlijk komt dat omdat in het verleden Turken niet precies wisten wanneer ze geboren zijn. Daar werd geen belang aan gehecht. De strikte regels voor registratie van geboorten bij de Burgerlijke Stand bestaan pas sinds 1926, toen in Turkije in opdracht van Atatürk een Burgerlijk Wetboek is ingevoerd.⁹

Daar is dus nu verandering in gekomen, alhoewel niet voor iedereen. In grote steden in Turkije, zoals Istanbul, zijn er mensen voor wie het vieren van verjaardagen wel gebruikelijk is. Maar de massale trek naar de steden is van niet heel lang geleden. Deze nieuwkomers hebben niet meteen de gewoonte om verjaardagen te vieren, overgenomen. Dat geldt deels ook voor hun kinderen. Langzamerhand worden tegenwoordig in Turkije verjaardagen gevierd, maar het is nog steeds niet vergelijkbaar met hier in het Westen. De verjaardagen van kinderen worden steeds vaker met een feestje gevierd, maar als volwassenen hun verjaardag vieren, dan gebeurt dat meestal niet uitbundig.

In het Turks feliciteer je een jarige met Doğum günün(üz) kutlu olsun of Yaş günün(üz) kutlu olsun.

Bij verjaardagen wordt het volgende lied gezongen (op de wijs van ‘Happy Birthday to you’). Hierbij is Sevim de jarige.

iyi ki doğdun Sevim, iyi ki doğdun Sevim

iyi ki doğdun, iyi ki doğdun

mutlu yıllar sana

⁹ Bron: www.turksrecht.org.

Les 2: De vragende en ontkennende vorm van –Dİ

Leesoefening

Anne | Günaydın kızım. Nasılsın?
Sevim | Günaydın anne. İyiyim, sağ ol.
Anne | Doğum günün nasıl geçti?
Sevim | Çok güzel geçti.
Anne | Buzdolabında tatlılar duruyor. Arkadaşların onları sevmedi mi?
Sevim | Pasta ve tatlıları çok sevdiler. Ellerine sağlık. Ancak çok yemediler.
Anne | İyi eğlendiniz mi?
Sevim | Evet, çok oynadık ve iyi eğlendik.

Woordenlijst

araba kullanmak¹⁰ | autorijden
beğenmek | mooi vinden, bevallen
bırakmak⁺³ | ergens afzetten
bilet | kaartje, ticket
birlikte | samen
buzdolabı | ijskast, koelkast
ders çalışmak | (een les) leren, studeren
doğru | juist
durak | halte
duruyor | er is/zijn (nog)
ilaç içmek | medicijn innemen
korkmak⁺⁶ | schrikken van
kum | zand
kumsal | strand
özlemek | missen (van persoon)
para bozdurmak | geld (in)wisselen
patlamış mısır | popcorn
sevgili | lief, lieve; geliefde
yanlış | verkeerd, onjuist
yollamak | (ver)sturen, (ver)zenden
yorulmak | moe worden

Net zoals in de tegenwoordige tijd wordt in de verleden tijd het vraagwoordje mİ gebruikt om een zin vragend te maken, maar de volgorde van de achtervoegsels is anders.

Na stam + –Dİ komt eerst de persoonsuitgang en daarachter komt mİ:

stam + –Dİ + persoonsuitgang mİ

Heb ik begrepen? |
anla + –Dİ + –m mİ |
= anla-dı-m mı | Anladım mı?
Heb jij gewerkt? |
çalış + –Dİ + –n mİ |
= çalış-tı-n mı | Çalıştın mı?
Heeft hij gewacht? |
bekle + –Dİ + –Ø mİ |
= bekle-di mi | Bekledi mi?
Is zij gegaan? |
git + –Dİ + –Ø mİ |
= git-ti mi | Gitti mi?
Hebben wij gevraagd? |
sor + –Dİ + –k mİ |
= sor-duk mu | Sorduk mu?
Hebben jullie gewoond? |
otur + –Dİ + –nİz mİ |
= otur-du-nuz mu | Oturdunuz mu?
Heeft u gezegd? |
söyle + –Dİ + –nİz mİ |
= söyle-di-niz mi | Söylediniz mi?
Hebben zij weggebracht? |
götür + –Dİ + –lEr mİ |
= götür-dü-ler mi | Götürdüler mi? /
| Onlar götürdü mü?

Let op: het vraagwoordje mİ kan ook gebruikt worden om te vragen naar de juistheid van een specifiek zinsdeel en wordt dan geplaatst achter dat specifieke zinsdeel:

Sevim 16 yaşına girdi mi?

Is Sevim 16 jaar geworden?

Sevim mi 16 yaşına girdi?

Is Sevim 16 jaar geworden? (of iemand anders?)

Sevim 16 yaşına mı girdi?

Is Sevim 16 jaar geworden? (of 15 of 17?)

Sevim bugün mü 16 yaşına girdi?

Is Sevim vandaag 16 jaar geworden? (of gisteren?)

Daarnaast kan mİ ook dubbel gebruikt worden in de betekenis van ‘… of …’:

Sevim’in doğum günü bugün mü yarın mı?

Is de verjaardag van Sevim vandaag of morgen?

Ablası ona armağan aldı mı almadı mı?

Heeft haar zus voor haar een cadeau gekocht of niet?

Oefening 4:

Maak de volgende zinnen vragend

1.Özge eve geç geldi.

2.Tatil başladı.

3.Erhan'ı gördün.

4.Pazardan sebze aldı.

5.Çok eğlendiler.

6.Tansu’ya mektup yazdık.

7.Gizem bugün okula gitti.

8.Beni anladınız.

9.O kitabı okudum.

10.Çocuklar yemek yedi.

Oefening 5:

Vertaal de volgende zinnen naar het Nederlands

1.Çiçekleri sevgiline mi aldın?

2.Parayı bozdurdun mu?

3.Tatilin nasıl geçti? Denize girdin mi?

4.Dün akşam ders çalıştılar mı?

5.Yarın eğlencemiz var. Odayı süsledin mi?

6.Kızıl şarap mı aldınız beyaz şarap mı?

7.Çocuğunuz kumda oynadı mı?

8.Arkadaşının bayramını kutladın mı?

9.Damla 24 yaşına mı girdi?

10.Öğrenciler çok mu yoruldu?

11.Dün geç mi yattın?

12.Sıcak ekmek bitti mi?

Oefening 6:

Vertaal de volgende zinnen naar het Turks

1.Hebben jullie plezier gehad?

2.Heeft zij de docent gezien?

3.Bent u naar de bioscoop geweest?

4.Hebben zij dat huis gehuurd?

5.Hebben zij het aan je moeder gevraagd?

6.Heeft hij de brief naar zijn vriend verzonden?

7.Heb je op het feest ook taart gegeten?

8.Heeft u de oude kranten weggegooid?

9.Heb je de kleding gekocht?

10.Is het huis erg vies geworden?

11.Heb je veel gedronken?

12.Heeft Yonca een nieuwe bril gekocht?

De ontkennende vorm van –Dİ

De ontkennende vorm van het werkwoord wordt gevormd door het achtervoegsel –mE toe te voegen aan de stam (zie ook les 19 van deel I). Achter deze verlengde stam komt eerst de uitgang van tijd of modaliteit en daarachter de persoonsuitgang:

stam + –mE + –Dİ + persoonsuitgang

Ik heb niet gekeken. |
bak + –mE + –Dİ + –m |
= bak-ma-dı-m | Bakmadım.
Jij bent niet boos geworden. |
kız + –mE + –Dİ + –n |
= kız-ma-dı-n | Kızmadın.
Hij heeft niet geluisterd. |
dinle + –mE + –Dİ + –Ø |
= dinle-me-di | Dinlemedi.
Zij is niet binnengegaan. |
gir + –mE + –Dİ + –Ø |
= gir-me-di | Girmedi.
Wij hebben niet gevraagd. |
sor + –mE + –Dİ + –k |
= sor-ma-dı-k | Sormadık.
Jullie hebben niet gehoord. |
duy + –mE + –Dİ + –nİz |
= duy-ma-dı-nız | Duymadınız.
U heeft niet gezien. |
gör + –mE + –Dİ + –nİz |
= gör-me-di-niz | Görmediniz.
Zij zijn niet gevallen. |
düş + –mE + –Dİ + –lEr |
= düş-me-di-ler | Düşmediler./
| Onlar düşmedi.

Oefening 7:

Maak de volgende zinnen ontkennend

1.Hakan tatile gitti.

2.Çay içtim.

3.Bana armağan verdin.

4.Işıl 17 yaşına girdi.

5.Pasta yaptılar.

6.Odaları süslediniz.

7.Tansu bugün çalıştı.

8.Bulaşığı yıkadım.

9.İçecek içtiler.

10.Arkadaşlarını öptü.

Oefening 8:

Vertaal de volgende zinnen naar het Nederlands

1.Kuşu görmedim.

2.Doğru durakta inmedik.

3.Yerinden kalkmadı.

4.Dondurma erimedi.

5.Yemeklerini yemediler.

6.Dün ilacını içmedi.

7.Ankara’ya bilet almadık.

8.Film uzun sürmedi.

9.Sizi anlamadım.

10.Bu yıl tatile gitmedik.

Oefening 9:

Vertaal de volgende zinnen naar het Turks

1.Ze hebben niet gekookt.

2.Ik heb geen brief geschreven.

3.We hebben geen brood gekocht.

4.Zij is niet bij ons langsgekomen.

5.U heeft haar niet gefeliciteerd.

6.Alpay is in oktober niet naar Turkije gegaan.

7.Ik ben niet laat gekomen.

8.Ze hebben niet lang in Amsterdam gewoond.

¹⁰ Ook araba sürmek wordt gebruikt, maar minder vaak.

De ontkennende vragende vorm van –Dİ

De ontkennende vragende vorm van een werkwoord in de verleden tijd wordt gevormd door het vraagwoordje mİ te plaatsen achter de verlengde stam van ontkenning + uitgang van tijd + persoonsuitgang:

stam + –mE + –Dİ + persoonsuitgang mİ

niet maken = yapmamak |
Heb ik niet gemaakt? | Yapmadım mı?
niet werken = çalışmamak |
Heb jij niet gewerkt? | Çalışmadın mı?
niet komen = gelmemek |
Is hij niet gekomen? | Gelmedi mi?
niet binnengaan = girmemek |
Zijn zij niet binnengegaan? | Girmedi mi?
niet bang zijn = korkmamak |
Zijn wij niet bang geweest? | Korkmadık mı?
niet horen = duymamak |
Hebben jullie niet gehoord? | Duymadınız mı?
niet kussen = öpmemek |
Heeft u niet gekust? | Öpmediniz mi?
niet lopen = yürümemek |
Hebben zij niet gelopen? | Yürümediler mi?/
| Onlar yürümedi mi?

Ook in dit geval kun je mİ plaatsen achter het woord waar de nadruk op komt:

Armağanı mı beğenmediler?

Vonden zij het cadeau niet leuk?

Dün mü top oynamadınız?

Hebben jullie gisteren niet gevoetbald?

Bij werkwoorden in de ontkennende vorm ligt de klemtoon op de lettergreep voor –mE. Wanneer echter mİ wordt gebruikt om de nadruk op een woord te leggen, dan ligt de klemtoon op de laatste lettergreep van het woord voorafgaande aan mİ.

Oefening 10:

Zet de volgende zinnen in de ontkennende vorm en vertaal ze naar het Nederlands zoals in het voorbeeld (cursief weergegeven)

1.Gizem eve geldi mi?
(Gizem eve gelmedi mi? Is Gizem thuis gekomen? Is Gizem niet thuis gekomen?)

2.Pazara gittiniz mi?

3.Bengü seni kucakladı mı?

4.Uçağa bindiler mi?

5.Annene armağan verdin mi?

6.Onu gördün mü?

7.Zamanınız güzel geçti mi?

8.Birlikte bir şeyler içtiniz mi?

9.Onu özledin mi?

10.Şu kitabı okudun mu?

Oefening 11:

Geef van de onderstaande werkwoorden de verleden tijd en de vragende, ontkennende en ontkennende vragende vorm (zoals in het voorbeeld)

almak (ben)
(aldım – aldım mı – almadım – almadım mı)
sormak (ben)
beklemek (sen)
görmek (o)
demek (biz)
korkmak (siz)
gülmek (onlar)

Oefening 12:

Vertaal de onderstaande zinnen naar het Turks

1.Zijn jullie niet naar de bioscoop gegaan?

2.Vonden zij de film niet mooi?

3.Ben ik vandaag niet laat opgestaan?

4.Hebben de kinderen geen popcorn gegeten?

5.Heeft u geen frisdrank gedronken?

6.Is de tijd niet snel voorbij gegaan?

7.Heeft hij jou niet thuis afgezet?

8.Zijn we niet in de verkeerde trein gestapt?

9.Heeft u uw medicijnen niet ingenomen?

10.Heb je de kinderen niet gemist?

Türkiye’de kahvaltı

Les 3: İnsan vücudu – Het menselijk lichaam

Doktorda

Doktor | Buyurun. Hoş geldiniz.
Hasta | Hoş bulduk Doktor Bey.
Doktor | Nasılsınız?
Hasta | İyi değilim.
Doktor | Neyiniz var?
Hasta | Karnım çok ağrıyor.
Doktor | Ağrınız ne zaman başladı?
Hasta | Dün akşam başladı.
Doktor | Başka ağrınız da var mı?
Hasta | Omzum da ağrıyor.
Doktor | Şuraya uzanın lütfen.
Biraz sonra |
Doktor | Önemli bir şeyiniz yok. Bugün evinizde dinlenin. Yemek yemeyin, yalnızca biraz çorba için. Şu ilacı bir hafta kullanın. Haftaya tekrar gelin. Geçmiş olsun.
Hasta | Oldu. Sağ olun Doktor Bey.

Woordenlijst

acı | pijn, leed
aç | hongerig
ağız | mond
ağrı | pijn
alan | veld
alın | voorhoofd
altın | goud, gouden
Anneler Günü | Moederdag
ayak bileği | enkel
azı dişi | kies
bacak | been
beden | romp, bovenlichaam; maat (van kleding)
bel | onderrug, lende
beyin | hersenen
bıçak | mes
bıyık | snor
bilek | pols
boğaz | keel
boy | lengte
boyun | hals (voorkant), nek (achterkant)
boyunca¹¹ | gedurende, tijdens, … lang
bozuk | stuk, kapot; rot
burun | neus
buz | ijs
cam | glas, raam
can | ziel
cep telefonu | mobiele telefoon, gsm
çamaşır | was
çamaşır makinesi | wasmachine
çene | kin
dede | opa, grootvader
delik | gat
deri | huid
dirsek | elleboog
diz | knie
dudak | lip
ense | nek
ev ödevi | huiswerk
fikir | idee
göbek | navel; buikje
göğüs | borst
gönül | gemoed, ziel, hart (fig.)
gümüş | zilver, zilveren
güneş | zon
hapşırmak | niezen
hasta | zieke, patiënt
havaalanı | luchthaven, vliegveld
havuz | bassin; vijver
hayvan | dier
hep | aldoor, alleen maar, altijd, steeds, voortdurend
insan | mens
isim | naam
kahvaltı | ontbijt
kalça | heup, bil
kan | bloed
karın | buik
kaş | wenkbrauw
kaşık | lepel
kemik | bot
kıl | (huid)haar
kirpik | wimper
koku | geur
kol | arm
makine | machine
merkez | centrum
meyve suyu | vruchtensap
oğul | zoon
omuz | schouder
öksürmek | hoesten
ömür | leven, levensduur
önemli¹² | belangrijk; ernstig
parmak | vinger
rehber¹³ | gids
resim | schilderij, tekening, foto, plaatje
sakal | baard
salon | zaal
Sevgililer Günü | Valentijnsdag
sırt | rug
soyunmak | zich uitkleden
sözlük | woordenboek
tekrar | opnieuw
telefon rehberi | telefoongids
tırnak | nagel
tok | verzadigd, vol
topuk | hiel; hak
uzanmak | gaan liggen
vakit | tijd
vücut | lichaam
yanak | wang
yaramaz | stout, ondeugend
yemek takımı | servies
yılbaşı | nieuwjaar
yurt dışı | buitenland
yuvarlak | rond
yürek¹⁴ | hart
yüz | gezicht
yüzmek | zwemmen
yüzük | ring

¹¹ Boyunca komt achter het woord waar het betrekking op heeft. Dört yıl boyunca = vier jaar lang.

¹² Ook het leenwoord mühim wordt veelvuldig gebruikt.

¹³ Een ander veel gebruikt synoniem is het Turkse woord kılavuz.

¹⁴ Voor yürek wordt ook het Arabische leenwoord kalp gebruikt. De verbuiging van dit woord wijkt af van de Turkse regels voor de klinkerharmonie: kalpler, kalbim enz.

Klinkeruitval

Aan sommige leenwoorden uit het Arabisch en Perzisch is voor een goede uitspraak in het Turks een klinker toegevoegd, bijvoorbeeld bij şehr, in het Turks şehir (stad).

Wanneer deze woorden een achtervoegsel krijgen dat begint met een klinker, dan vervalt de toegevoegde klinker weer. Bijvoorbeeld: de derde naamval van şehir ‘naar de stad’ is niet şehire maar şehre. In het woordenboek staat dit als volgt vermeld: şehir, -hri. Hieraan kun je zien dat bij de verbuiging van de enkelvoudsvorm van dit woord klinkeruitval plaatsvindt. Dit gebeurt ook bij sommige andere (leen)woorden:

fikir | idee
Bir fikrim var. | Ik heb een idee.
isim | naam
İsminiz ne? | Wat is uw naam?
oğul | zoon
Bu, oğlumuz. | Dit is onze zoon.
resim | foto/plaatje
Resminiz güzel. | Uw foto is mooi.
vakit | tijd
Şu an vaktim yok. | Ik heb nu geen tijd.

Er zijn ook wat Turkse woorden waarbij de tweede klinker wegvalt, voornamelijk woorden die lichaamsdelen aanduiden:

ağız | mond
ağzım | mijn mond
alın | voorhoofd
alnın | jouw voorhoofd
beyin | hersenen
beynin | jouw hersenen
boyun | hals
boynu | zijn/haar hals
burun | neus
burnu | zijn/haar neus
göğüs | borst
göğsüm | mijn borst
gönül | gemoed
gönlüm | mijn gemoed
karın | buik
karnı ağrıyor | zijn/haar buik doet pijn
omuz | schouder
omzum | mijn schouder
ömür | leven/levensduur
ömrüm boyunca | mijn leven lang

Het meervoud gaat uit van de oorspronkelijke vorm:

ağızlar | de monden
burunları | hun neuzen

Karnınız aç mı? | Heeft u honger?
Karnım aç. | Ik heb honger.
aç karnına | op je nuchtere maag
aç karınlarına | op hun nuchtere maag

Het werkwoord ‘honger hebben’ kun je in het Turks op verschillende manieren uitdrukken. Allereerst heb je karnı aç olmak. Letterlijk wordt hiermee het hongerig zijn van de buik weergegeven. Bij de vervoeging is de buik van degene die honger heeft het onderwerp in de zin en daarom krijgt karın het bezitsachtervoegsel van die persoon. In naamwoordelijke zinnen krijgt de 3e persoon enkelvoud geen uitgang:

Karnım aç. |
Mijn buik is hongerig. | -> Ik heb honger.
Karnın aç. |
Jouw buik is hongerig. | -> Jij hebt honger.
enz. |

Een tweede optie, die net zo vaak wordt gebruikt, is een soort verkorte vorm van karnı aç olmak, namelijk aç olmak ‘hongerig zijn’. Bij de vervoeging krijgt het naamwoord aç de desbetreffende persoonsvorm:

Açım. |
Ik ben hongerig. | -> Ik heb honger.
Açsın. |
Jij bent hongerig. | -> Jij hebt honger.
enz. |

Een derde optie is vervoeging van het werkwoord acıkmak ‘hongerig worden’ of ‘honger krijgen’. Wanneer je honger hebt, ben je al hongerig geworden en daarom gebruik je het achtervoegsel –Dİ:

Acıktım. |
Ik ben hongerig geworden. | -> Ik heb honger.
Acıktın. |
Jij bent hongerig geworden. | -> Jij hebt honger.
enz. |

Je kunt in het Turks dus op verschillende manieren aan iemand vragen of hij honger heeft:

Karnın aç mı?

Heb je honger? (Lett. Is je buik hongerig?)

Aç mısın?

Heb je honger? (Lett. Ben je hongerig?)

Deze twee vragen stel je wanneer je wilt weten of iemand honger heeft of niet – neutrale vraag.

Acıktın mı?

Heb je honger (gekregen)?

Dit vraag je wanneer je al een poosje met iemand hebt doorgebracht en je wilt weten of de ander honger heeft gekregen.

Als antwoord kunt je geven: karnım aç, açım, acıktım; of ontkennend: karnım aç değil, aç değilim, acıkmadım.

Het tegenovergestelde van het naamwoord aç is tok (verzadigd, vol), en het tegenovergestelde van het werkwoord acıkmak is doymak = verzadigd worden (zie les 9):

Karnım tok.

Mijn buik is vol.

Tokum.

Ik ben verzadigd. / Ik zit vol.

Doydum.

Ik ben verzadigd. / Ik zit vol.

N.B. Ook bij yorgun olmak en yorulmak is sprake van eenzelde verschil in een neutrale vraag en een vraag die je stelt als je al een poosje met iemand hebt doorgebracht:

Yorgun musun?

Ben je moe? (neutraal)

Yoruldun mu?

Ben je moe geworden? (omdat je bijvoorbeeld al een tijdje aan het wandelen bent)

Oefening 13:

Vul in het Turks de namen van de lichaamsdelen in

Oefening 14:

Kies het juiste woord en vertaal de zinnen naar het Nederlands

1.Ağzını / Ağızını / Ağzın kapat.

2.Oğulnuz / Oğulunuz / Oğlunuz evde mi?

3.Evde yemek var mı? Karınımız / Karnımız / Karınmız çok aç.

4.Hangi hayvanın boyun / boynu / boyuna uzun?

5.Bir şey sormak istiyorum. Vakitiniz / Vaktınız / Vaktiniz var mı?

6.Burnusudan / Burunudan / Burnumdan kan geliyor.

7.Resmine / Resmilere / Resimini bakıyorum.

8.Amcası ömürü / ömrüsü / ömrü boyunca çalıştı.

Oefening 15:

Maak de juiste cijfer-lettercombinatie van de woorden die bij elkaar passen en vertaal de woorden naar het Nederlands

1. burun | a. taramak
2. kulak | b. yürümek
3. göz | c. acıkmak
4. saç | d. okumak
5. parmak | e. ses
6. karın | f. koku
7. beden | g. yüzük
8. bacak | h. giysi

Op de website www.turkijeturks.com staat op de muziekpagina een link waarmee een Turks liedje over het lichaam en beluisterd kan worden.

Naamwoordgroep van kwalificatie

In het Nederlands kun je van twee of meer zelfstandige naamwoorden een nieuw woord vormen. Dit wordt een ‘samenstelling’ genoemd. In het Nederlands worden samenstellingen aaneen geschreven:

bank + rekening | → bankrekening
telefoon + gids | → telefoongids

Ook in het Turks is het mogelijk samenstellingen te vormen. Hiervoor gelden echter andere regels dan in het Nederlands. De woorden van de samenstelling worden niet aaneen geschreven maar los.¹⁵ Om aan te geven dat de woorden bij elkaar horen en een vaste constructie vormen, krijgt het tweede woord het bezitsachtervoegsel van de 3e persoon enkelvoud –(s)İ(n). Het tweede woord geeft een nadere aanduiding van het eerste woord, een kwalificatie. Daarom noemen we een dergelijke samenstelling een naamwoordgroep van kwalificatie.

Voorbeelden in het Turks:

cep + telefon | → cep telefonu
| zaktelefoon, mobiel
ev + ödev | → ev ödevi
| huiswerk
fotoğraf + makine | → fotoğraf makinesi
| fotocamera
su + şişe | → su şişesi
| waterfles

Als het eerste deel van de samenstelling een afgeleide van een werkwoord is, dan vervalt in het Turks de k van –mEk:

bekleme(k) + oda | → bekleme odası
| wachtkamer
yüzme(k) + havuz | → yüzme havuzu
| zwembad
okuma(k) + gözlük | → okuma gözlüğü
| leesbril

Een Turkse samenstelling met arkadaş kun je meestal vertalen met ‘-genoot’:

oda arkadaşı | kamergenoot
okul arkadaşı | schoolgenoot
sınıf arkadaşı | klasgenoot

Let op: bij een naamwoordgroep van kwalificatie gaat het om een samenstelling van zelfstandige naamwoorden. Wanneer een bijvoeglijk naamwoord (bijvoorbeeld voor kleuren, vormen, lengtes en materie) voor een zelfstandig naamwoord komt, dan wordt het achtervoegsel –(s)İ(n) niet gebruikt:

gümüş yüzük | de zilveren ring
kara kedi | de zwarte kat
kız arkadaş | de vriendin
küçük el | de kleine hand
uzun saç | het lange haar
yaramaz çocuk | het stoute kind
yeşil havlu | de groene handdoek
yuvarlak cam | het ronde glas

Ook wanneer het eerste woord van de samenstelling het achtervoegsel –CE heeft (in de betekenis van ‘-talig’, dus bijvoeglijk gebruikt), wordt achter het tweede woord het achtervoegsel –(s)İ(n) niet geplaatst:

Hollandaca kitap | = het Nederlandse boek
Türkçe sözlük | = het Turkse woordenboek
maar: |
Türkçe dersi | = de Turkse les, de les Turks (dus zelfstandig gebruikt)

Voor alle gevallen waarbij je de herkomst van zaken/dingen wilt aangeven gebruik je de naamwoordgroep van kwalificatie, met het specifieke bijvoeglijk naamwoord van het land (zie les 5 deel I) of -wanneer dat er niet is- het land zelf (dus zonder –lİ) of de regio/streek. Raadpleeg eventueel een woordenboek. Hieronder een aantal voorbeelden:

Alman ekonomisi | de Duitse economie
Avrupa haritası | de Europese kaart
Hollanda peyniri | Nederlandse kaas
İstanbul mahalleleri | de wijken van Istanbul
köy hayatı | het dorpsleven
Türk kahvesi | Turkse koffie

We kunnen het aantal samengestelde woorden ook vermeerderen, wat een kettingconstructie oplevert.

bekleme odası girişi | de wachtkameringang
baş ağrısı ilacı | het hoofdpijnmedicijn

Een naamwoordgroep van kwalificatie kan ook een bezitsachtervoegsel krijgen. Echter, in het Turks bestaat de regel dat er nooit twee dezelfde achtervoegsels achter elkaar kunnen komen. Het bezitsachtervoegsel –(s)İ(n) wordt vervangen door het bezitsachtervoegsel van de bezitter. Voorbeelden:

de slaapkamer | yatak odası
mijn slaapkamer | yatak odam
jouw slaapkamer | yatak odan
zijn/haar slaapkamer | yatak odası
de slaapkamer van Bengü | Bengü’nün yatak odası
onze slaapkamer | yatak odamız
jullie/uw slaapkamer | yatak odanız
hun slaapkamer | yatak odaları
de slaapkamer van de kinderen | çocukların yatak odası

N.B. Bij meervoud krijgt het laatste woord van de naamwoordgroep het meervoudsachtervoegsel –lEr gevolgd door het bezitsachtervoegsel: mijn slaapkamers = yatak odalarım, de slaapkamers van de kinderen = çocukların yatak odaları.

Wanneer een naamwoordgroep van kwalificatie een zinsdeel vormt en gevolgd wordt door een naamvalsachtervoegsel, dan wordt de verbindingsletter (of lasletter) –n– van het bezitsachtervoegsel –(s)İ(n)/–lErİ(n) voor de naamval geplaatst¹⁶:

Lüften bekleme odasına gidin.

Gaat u naar de wachtkamer alstublieft.

Yatak odalarını temizle.

Maak hun slaapkamers schoon.

Bekleme odasında üç hasta oturuyor.

Er zitten drie patiënten (zieken) in de wachtkamer.

Oturma odasından geliyorum.

Ik kom uit de zitkamer.

Dit geldt ook voor een kettingconstructie:

Baş ağrısı ilacını yanına almadın mı?

Heb jij je hoofdpijnmedicijn niet meegenomen?

Bekleme odası girişinde altı kişi vardı.

Er waren zes personen bij de ingang van de wachtkamer.

N.B. Een uitzondering op deze regel geldt voor enkele samenstellingen die een begrip zijn geworden en aan elkaar worden geschreven, namelijk ayakkabı ‘schoen’, denizaltı ‘onderzeeër’, kahvaltı ‘ontbijt’, en militaire rangen als onbaşı ‘korporaal’, yüzbaşı ‘kapitein’ en binbaşı ‘majoor’. Bij verbuiging wordt geen –n– geplaatst maar de achtervoegsels komen meteen achter het woord: ayakkabısı, kahvaltıya, denizaltıda.

Een naamwoordgroep van kwalificatie kan weer een onderdeel zijn van een naamwoordgroep van bezit. Een naamvalsachtervoegsel komt achter het laatste woord van de naamwoordgroep:

Güneş gözlüğümün rengini beğenmedi.

Hij vond de kleur van mijn zonnebril niet mooi.

Yatak odalarımızın kapılarını açtım.

Ik heb de deuren van onze slaapkamers geopend.

In deel I hebben we bij het onderwerp tijdsaanduiding al gezien dat aan specifieke dagen günü of günleri wordt toegevoegd, bijvoorbeeld Salı günü, Cuma günleri. Dit geldt ook voor andere tijdsaanduidingen, waarbij specifieke dagen een hoofdletter krijgen:

sevgililer + gün | → Sevgililer Günü
| Valentijnsdag
ocak + ay | → ocak ayı
| de maand januari
2023 + yıl | → 2023 yılı
| het jaar 2023
ook: |
şeker + bayram | → Şeker Bayramı
| Suikerfeest

In deel I hebben we ook gezien dat, wanneer een naamvalsuitgang wordt geplaatst achter een plaats- of eigennaam, eerst een apostrof komt (zie les 4). Ook bij de vervoeging van ‘zijn’ bij eigennamen wordt een apostrof toegepast (zie les 5). Namen van feestdagen en eigennamen die uit een naamwoordgroep van kwalificatie bestaan krijgen ook een apostrof, dus Sevgililer Günü’nde.

Sevgililer Günü’nüz kutlu olsun!

Gefeliciteerd met (jullie/uw) Valentijnsdag!

Kelebekler Vadi’mize de gidin, görün.

Gaat u ook onze Vlindervallei bezoeken.

Echter, wanneer zo’n naamwoordgroep onderdeel uitmaakt van een andere naamwoordgroep, dan wordt de apostrof niet meer toegepast:

Yeğenim bu yılki Çocuk Bayramının açılış konuşması yapacak.

Mijn nichtje doet het openingswoord van het Kinderfeest van dit jaar.

Sommige bijvoeglijke naamwoorden kunnen ook zelfstandig worden gebruikt. Denk aan hasta voor ‘ziek’ of ‘zieke/patiënt’, kör voor ‘blind’ of ‘blinde’, sarhoş voor ‘dronken’ of ‘dronkaard’ en zengin voor ‘rijk’ of ‘rijkaard’. In deel III wordt uitgelegd dat bijvoeglijke naamwoorden in een constructie met een deelwoord zelfstandig gebruikt kunnen worden.

Oefening 16:

Maak van de onderstaande woorden een naamwoordgroep van kwalificatie en vertaal het nieuwe woord (zoals in het voorbeeld)

düğün | salon
(düğün salonu – bruiloftszaal)
giysi | dolap
yemek | kaşık
kol | saat
elma | ağaç
çay | bardak
kent | merkez
baş | ağrı
akşam | yemek
kahve | fincan
meyve | su
okul | çanta
yemek | takım

Oefening 17:

Vertaal de onderstaande zinnen naar het Nederlands

1.Alpay dün yüzme havuzuna gitti.

2.Sırt çantamı gördün mü?

3.Bana güneş gözlüğümü ver.

4.Baş ağrınız kaç gün sürdü?

5.Gizem kahvaltıda meyve suyu içti.

6.Tansu’nun küçük bir yatak odası var.

7.Otobüs durağı nerede?

8.Çalışma masası büyük değil.

9.Babamın topuğu hep ağrıyor.

10.Sevim doğum gününü ne zaman kutladı?

11.Sevgililer Günü’nde nereye gittiniz?

12.Oda arkadaşım saat dört buçukta geldi.

13.Yirmi üç yaşına girmedin mi?

14.Yılbaşı eğlencesinde bira içmedik.

15.Sana da patlamış mısır vermedim mi?

16.Anneler gününde anneni kucakladın mı?

17.Azı dişlerinin hepsi duruyor mu?

Oefening 18:

Vertaal de onderstaande zinnen naar het Turks

1.Waar is de telefoongids?

2.Ruim de kinderkamer op.

3.Mijn opa heeft een nieuwe leesbril.

4.Doe de deur van mijn kledingkast dicht.

5.Het raam van de zitkamer staat open.

6.Hij heeft zijn oude schoolboeken aan zijn broertje gegeven.

7.Hebben jullie je huiswerk gemaakt?

8.Hun oude wasmachine is stuk.

9.Mijn schoolvrienden zijn gekomen.

10.In welke kies van jou is/zit er een gat?

11.Bengü heeft gisteren haar verjaardag gevierd.

12.Hoest je erg veel?

13.Nee, maar ik nies veel.

14.Ik heb hoofdpijn (mijn hoofd doet pijn).

15.Wie zijn naar de luchthaven gegaan?

16.Is het zwembad morgen open?

17.Wij hebben geen honger.

In deze les komt het woordje hep voor in de betekenis ‘aldoor, steeds’ terwijl het in les 1 voorkomt in de betekenis ‘alle(n)’.

Het bijwoord hep, dat uit het Perzisch komt, heeft de betekenis van ‘geheel’, ‘in zijn geheel’, maar ook ‘voortdurend’. In combinatie met andere woorden komt het voor als uitdrukking, zoals hep birlikte ‘met zijn allen’, ‘allemaal samen’ of als gezegde, zoals hep bir ağız olmak ‘ergens mee instemmen’, ‘zich akkoord verklaren met’ (in het Nederlands kennen we de uitdrukking ‘uit één mond’: eenstemmig, unaniem).

Achter het woord hep kan een bezitsachtervoegsel komen. Daarin kennen we de volgende vormen:

hepsi | alles, in zijn geheel, zij allemaal
hepimiz | wij allemaal
hepiniz | jullie allemaal, u allen

Hepsi kan zowel op deze manier voorkomen, in een zin als:

Hepsi bu mu?
Is dit alles?

Het kan ook voorkomen in een naamwoordgroep van bezit:

Onların hepsi güzel giyinmişti.

Zij allemaal (lett. allemaal van hen) waren mooi gekleed.

Elmaların hepsini mi sattın?

Heb je alle appels (lett. alles van de appels) verkocht?

Ook kunnen hepimiz en hepiniz nog een naamvalsachtervoegsel krijgen:

Yalnız ona değil, hepimize bağırdı.

Hij heeft niet alleen naar hem geschreeuwd, maar naar ons allemaal.

Merak etmeyin. İçecekler hepinize yeter.

Maken jullie je niet druk. Er is genoeg drinken voor iedereen (lett. voor jullie allen).

Ook zien we dat hep wordt gebruikt bij niezen. Als je niest zegt men çok yaşa, ‘leef lang’ tegen je. Degene die heeft geniest, zegt dan sen de gör / siz de görün ‘moge jij/u het ook meemaken’ (nl. lang leven) of hep birlikte / hep beraber ‘met zijn allen’, in de betekenis ‘laat dit gelden voor iedereen hier’.

In het Turks zijn er twee woorden voor ‘pijn’: acı en ağrı. Het verschil tussen deze twee woorden is als volgt: acı geeft aan dat het gaat om een specifieke pijn, bijvoorbeeld om een snee; ağrı daarentegen geeft aan dat je ‘ergens’ of ‘op een plek’ pijn hebt. Bij ağrı kun je het niet duidelijk aangeven. Denk bijvoorbeeld aan hoofdpijn. Je hebt ergens in je hoofd pijn, maar kan de pijn niet precies aanwijzen.

Het verschil kunnen we verder verhelderen met de volgende twee zinnen:

Parmağım acıyor.

Mijn vinger doet pijn. (Ik heb pijn aan mijn vinger.) Het gaat om een specifieke pijn, die tevens aangewezen kan worden worden. Het kan bijvoorbeeld een snee in je vinger zijn.

Parmağım ağrıyor.

Mijn vinger doet pijn. (Ik heb pijn aan mijn vinger.) Je hebt pijn aan je vinger, waarbij de pijn niet specifiek aangewezen kan worden.

Een ander verschil tussen acı en ağrı is dat acı ook ‘leed’ kan betekenen; een andere vorm van pijn dus. Veelal komen we deze vorm tegen als acı çekmek ‘pijn lijden’.

Bütün acılar niçin hep onu bulur?

Waarom wordt hij altijd getroffen door pijn (leed)? (Lett. Waarom treft alle pijn altijd hem?)

Aklını kullanmazsan hep böyle acı çekersin.

Als je je verstand niet gebruikt, zul je altijd zo pijn blijven lijden.

Deze twee woorden hebben ook een werkwoordsvorm: acımak en ağrımak. Acımak heeft drie betekenissen; namelijk ‘pijn doen’, ‘pittig/bitter (van smaak) worden’ en ‘medelijden hebben’. Yemek acı oldu betekent ‘het eten is pittig geworden’, acılı yemek is ‘pittig eten’.

Ağrımak heeft als enige betekenis ‘pijn doen’, in de vorm zoals we dat hierboven hebben gezien.

¹⁵ Behalve enkele uitzonderingen zoals havaalanı (luchthaven) en buzdolabı (ijskast).

¹⁶ Zie ook les 15 van deel I.

Les 4: De combinatievorm –İyor en –Dİ

Leesoefening

Dün yağmur yağıyordu ve ben öğleden sonra parkta yürüyordum. Orada başka insanlar da dolaşıyordu. Uzakta sarı saçlı, uzun boylu iki kız gördüm. Kızlar şemsiyesiz, gölün kıyısında duruyor ve suya yem atıyordu.

Yağmurlu günlerde balıklar su yüzüne çıkıyor. Kuşlar da onları yiyor ve yemsiz kalmıyor. Parkta her zaman çok insan ve kuş var. Çok kalabalık ve gürültülü günlerde bile neşeli bir ortam var.

Woordenlijst

adım | voetstap
arka | achterzijde
bayan | vrouw, dame
bile¹⁷ | zelfs
ceket | jas (colbert)
dolaşmak | wandelen, rondlopen
etek | rok
fıstık ezmesi | pindakaas
genelde | over het algemeen
gocuk | jas (parka)
gökyüzü | hemel, lucht
güç | kracht
güçlü | krachtig, sterk
gürültü | lawaai
her zaman | altijd
kalabalık | druk, drukte (menigte)
kapak | dop, deksel
karşı | tegen, tegenover
kısa boylu | kort (van lengte)
kıyı¹⁸ | (water)kant, rand
leke | vlek
neşeli | vrolijk
ortam | sfeer
ön | voorzijde
park | park
pilav | (gekookte) rijst
sanmak | denken, vermoeden
su yüzüne çıkmak | boven water komen
süre¹⁹ | (tijds)duur
sürücü²⁰ | bestuurder, chauffeur
teker, tekerlek | wiel
tramvay | tram
tuz | zout
uçmak | vliegen
uzak | ver
uzaklaşmak⁺⁶ | zich verwijderen van
uzakta | in de verte
uzun boylu | lang (van lengte)
uzun süre | lange tijd
ücret | prijs
ücretsiz | kosteloos, gratis
vergi | belasting
yaklaşmak⁺³ | (be)naderen, dichterbij komen
yaşlı | op leeftijd, bejaard
yem | voer

Het achtervoegsel voor de tegenwoordige tijd –İyor wordt gebruikt voor handelingen die (met zekerheid) bezig zijn, bezig waren of zullen zijn; iets wat je aan het doen bent. Om aan te geven dat een handeling in het verleden gaande was (onvoltooid verleden tijd), wordt de combinatie van –İyor + –Dİ gebruikt. De persoonsuitgangen type 2 komen achter –Dİ.

Dit geldt ook voor de ontkennende en vragende vormen van werkwoorden. Bij de ontkennende vragende vorm komt een y tussen mİ en –Dİ (mİydİ). Vergelijk de volgende zinnen.

Yemek yiyorum.

Ik ben aan het eten. / Ik eet (nu).

Yemek yiyordum.

Ik was aan het eten (maar nu niet meer). / Ik at (op dat moment).

Yemek yedim.

Ik heb gegeten.

Kitap okumuyorsun.

Jij bent geen boek aan het lezen. / Jij leest geen boek.

Kitap okumuyordun.

Jij was geen boek aan het lezen. / Jij las geen boek.

Kitap okumadın.

Jij hebt geen boek gelezen.

Alpay Yonca’yı bekliyor.

Alpay is op Yonca aan het wachten. / Alpay wacht op Yonca.

Alpay Yonca’yı bekliyordu.

Alpay was op Yonca aan het wachten. / Alpay wachtte op Yonca.

Alpay Yonca’yı bekledi.

Alpay heeft op Yonca gewacht.

Annen bakmıyor mu?

Is je moeder niet aan het kijken? / Kijkt je moeder niet?

Annen bakmıyor muydu?

Was je moeder niet aan het kijken? / Keek je moeder niet?

Annen bakmadı mı?

Heeft je moeder niet gekeken?

Top oynamıyoruz.

Wij zijn niet aan het voetballen. / Wij voetballen niet.

Top oynamıyorduk.

Wij waren niet aan het voetballen. / Wij voetbalden niet.

Top oynamadık.

Wij hebben niet gevoetbald.

Radyoyu dinliyorsunuz.

U bent naar de radio aan het luisteren. / U luistert naar de radio.

Radyoyu dinliyordunuz.

U was naar de radio aan het luisteren. / U luisterde naar de radio.

Radyoyu dinlediniz.

U heeft naar de radio geluisterd.

Çocuklar ders çalışıyor.

De kinderen zijn aan het leren. / De kinderen leren.

Çocuklar ders çalışıyordu.

De kinderen waren aan het leren. / De kinderen leerden.

Çocuklar ders çalıştı.

De kinderen hebben geleerd.

Otobüsten iniyorlar.