Verknipt

Sandra J. Paul

VERKNIPT

Eerste druk: 28 september 2022

© 2022 Sandra J. Paul

© 2022 Uitgeverij Hamley Books

Coverontwerp: Sly Fox Cover Designs

Grafisch design: Sly Fox Cover Designs

ISBN 9789464510324

NUR 330

Uitgeverij Hamley Books drukt haar boeken op papier met het FSC© keurmerk. Zo helpen we waardevolle oerbossen te behouden. Lees onze duurzaamheidscharter op www.hamleybooks.be.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, in enige vorm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van uitgeverij Hamley Books.

www.hamleybooks.be

Proloog

Het geluid van mijn telefoon wekte me uit een diepe slaap. Het toestel stopte, maar begon meteen weer te zingen. En nog eens. En nog eens. De beller gaf niet op. Met tegenzin reikte ik naar het ding. Een onbekend nummer verscheen op het scherm.

‘Ja?’

‘Mevrouw Walters?’

‘Dat ben ik,’ fluisterde ik.

‘Dit is rechercheur Henderson. Ik moet u enkele vragen stellen over uw man Philip. Kunt u nu?’

Ik zat rechtop. ‘Wat is er?’

‘Uw man werd als vermist opgegeven door zijn vriendin Elisabeth Baker. Ik probeer uit te zoeken waar hij het laatste was. Mevrouw Baker dacht dat u mogelijk meer zou weten. Heeft u enig idee waar Philip is?’

Ik dacht aan mijn man en de duizenden manieren waarop ik hem wilde vermoorden. Ik had er al vaak over gedroomd. In detail en in geuren en kleuren. Nacht na nacht, opgesloten in angstige dromen waarin hij aan zijn gruwelijke einde kwam. Wurgen of doodsteken. Verdrinken in zijn badkuip, waarin ik hem onder water hield tot de laatste luchtbel zijn longen had verlaten. Hem van de trap gooien en zijn schedel horen kraken op een betonnen vloer. Elke droom werkte bevrijdend.

Ja, ik wilde van Philip af, en vooral van de herinnering aan wat hij me had aangedaan. Hij had mijn leven geruïneerd. En hij voelde zich er niet eens schuldig over. Ik wist niet waar hij was, en het kon me ook niet schelen. Wat er gisteren gebeurd was, kon ik aan niemand vertellen.

‘Mevrouw Walters, bent u er nog?’ zei de rechercheur.

‘Nee,’ zei ik. ‘Ik heb geen flauw idee waar mijn man nu is.’

De rechercheur geloofde me natuurlijk niet. Afgezien van de angst kon hij ook de leugen in mijn stem horen.

Deel 1

‘There is a price to pay for speaking the truth.

There is a bigger price for living a lie.’

Cornel West

1

Haar naam was Eva.

Op de avond van de dag waarop mijn dochter geboren zou zijn, ontwaakte ik bruusk uit een nachtmerrie. Ik wist meteen weer waar ik was. Straatlampen verlichtten de slaapkamer van het appartement in Manhattan. Buiten liepen mensen gehaast voorbij. Door de open ramen hoorde ik hun stemmen. Hun aanwezigheid zorgde ervoor dat ik me niet eenzaam voelde, maar natuurlijk was dat onzin. Ik was nog nooit zo alleen geweest als nu.

Philip was niet bij me, zijn kant van het bed voelde koud aan. Hij had al maanden niet meer aan mijn zijde geslapen. Hij lag ongetwijfeld weer in de logeerkamer verderop in de gang, waar hij licht snurkte, zoals altijd na het nemen van een slaappil. Ik weigerde om medicatie te nemen, ook al zou dat ongetwijfeld een goede nachtrust garanderen.

De nachtmerrie waarin ik leefde achtervolgde me tot diep in mijn slaap, maar wanneer ik wakker was, was de werkelijkheid net zo lelijk als de dromen die mijn brein voor me had bedacht.

Ik droomde al maanden hetzelfde, een nachtmerrie die me achtervolgde nadat ik uit het ziekenhuis ontslagen was. Een donkerharige vrouw stond voor me met een baby in haar armen. Het kind was gewikkeld in een zachte deken, er was slechts een klein stukje rood haar zichtbaar. Het kindje begon te jammeren, maar de vrouw deed niets om het kind te kalmeren.

Op het moment dat ik naar de baby reikte, liet de vrouw haar vallen. De baby zweeg zodra haar frêle schedel met een afschuwelijke plof de vloer raakte. Ze was onder de dekens vandaan gegleden. Of had de vrouw haar opzettelijk laten vallen? De baby lag akelig stil, terwijl de vrouw minachtend op de grond spuugde.

‘Je hebt dit verdiend,’ zei ze ijskoud. Daarop rende ze het huis uit.

Ik ving een glimp op van haar getatoeëerde armen en handen. Ze haastte zich door de wijd open terrasdeuren en verdween in de tuin. Ik liet haar gaan. Ik huilde terwijl ik bij de baby knielde en haar voorzichtig tegen me aan drukte. Het kind bleef griezelig stil in mijn armen liggen. Haar schedel was gespleten, bloed sijpelde uit haar oren. Al wat ik vasthield, was de cocon waarin ze maar heel even had geleefd.

Het volgende moment was het kind weg, alsof ze nooit had bestaan. In plaats daarvan stond een blond meisje van een jaar of zes in de woonkamer. Haar staalgroene ogen leken me te veroordelen. Ze wees met een vinger naar me, alsof ze me wilde beschuldigen. Haar taalgebruik kwam niet overeen met haar leeftijd. Ze schreeuwde obsceniteiten naar me, schold me uit met woorden die ik nog nooit uit een kindermond had horen komen, waarna ze zich omdraaide en vluchtte.

Ik rende achter haar aan de trap op, naar een slaapkamer die er precies zo uitzag als de mijne was geweest in het oude landhuis dat jaren geleden door mijn ouders werd verkocht. Het kind begon met kussens, porseleinen voorwerpen en boeken door de kamer te gooien. Ze vernielde alles.

‘Wat doe je?’ riep ik haar toe.

Ze rende langs me heen naar de hal, waar ik haar bij de trap inhaalde. Ik greep haar bij de arm, en schudde haar ruw door elkaar. Het kind probeerde zich uit mijn greep te bevrijden. En toen viel ze achterover de stenen trap af. Haar schedel kraakte op de laatste trede. Ze bleef op haar rug liggen en staarde met haar dode ogen naar het hoge witte plafond.

Ik rende naar haar toe, maar op het moment dat ik beneden bij de trap kwam, was ze verdwenen. Alsof ze nooit bestaan had, net als de baby. Ik bleef met lege handen achter.

Dat was altijd het moment waarop ik wakker schoot. Happend naar adem, trillend. Klaarwakker in het bed dat ik vroeger deelde met mijn man. Hierna zouden weer slapeloze uren volgen zonder kind in mijn armen, en met een lichaam dat gehavend was voor de rest van mijn leven. Fysieke pijn nam het na elke nachtmerrie onmiddellijk over. Depressie was mijn beste vriend geworden. Ik was lichamelijk en geestelijk onherstelbaar beschadigd.

Deze nachtmerries waren alles wat ik had om me aan mijn dochter Eva te herinneren. Alleen slaap verbond mij nog met mijn kind, in welke afschuwelijke en verknipte vorm dan ook. Dus koesterde ik de nachten, ook al waren ze lelijk, akelig en verstikkend.

Het meisje was wellicht een oudere vorm van haar, het kind dat ze nooit zou worden. Ze was kwaad op me, woest omdat ik haar niet voldoende had beschermd. En ze had gelijk. Mijn dochter zou nooit tot leven komen. Ze zou nooit echt bestaan. Ze leefde enkel nog verder als een illusie, en vroeg of laat zou iedereen haar vergeten zijn.

Ik glipte uit bed en liep naar het raam. Daar beneden, in de drukke straten van New York, leidden de mensen een alledaags en normaal leven. Ze hadden geen idee van wat zich achter deze muren afspeelde.

De bars verderop nodigden hun gasten uit door de deuren open te gooien. De meeste mensen genoten zorgeloos. Afgunst deed me trillen van ingehouden woede. Ik voelde me buitengesloten in een miljoenenstad waarin mensen lachten, grapjes maakten met elkaar of discussieerden over heftige onderwerpen. Ze hielden van elkaar. Ruzieden met elkaar. Waren gelukkig, of ongelukkig. Maar nooit zoals ik.

Mijn blik dwaalde af naar het flatgebouw schuin tegenover dat van ons. Ik zag een onbekende vrouw. Haar appartement bevond zich op dezelfde verdieping als het onze, wat me zicht gaf op haar schaarse woonruimte. Ze stond voor de grote erker met de ramen open, met haar rug naar mij toe. Lang zwart haar viel over haar schouders. Muziek speelde, ze wiegde mee. Ze bewoog zich tussen onuitgepakte dozen.

Toen ze zich half omdraaide, zag ik haar profiel. Ze droeg een mouwloze top en een short. Zodra ze bewoog, zag ik de tatoeages op haar beide armen. Het deed me stikken van angst. Zij was het. Zij! Die tatoeages zou ik overal herkennen. Ze zat niet meer achter tralies. Ze was zo vrij als een vogel, om mij op te sporen en de klus af te ronden. In één klap was ik opnieuw weer in dat moment waar mijn kind me werd afgenomen, en deze keer zou ik het er niet levend vanaf brengen.

Toen ze zich omdraaide, besefte ik dat zij het helemaal niet was. Haar gezicht was anders, en haar armen hadden slechts een paar tatoeages die haar huid niet helemaal bedekten. Mijn verbeelding had de overhand gekregen. Ze rookte lui een sigaret terwijl ze uit het raam leunde en mij naar haar zag staren. Ze zwaaide met een vriendelijk gebaar. De kleurrijke tatoeages schreeuwden me toe, tot ik het niet meer aankon.

Ik sloot mijn gordijnen en hield de vrouw opzettelijk uit mijn leven, maar niet voordat ik haar verbaasde blik had opgevangen. Het laatste wat ik nu nodig had waren nieuwe vrienden. Zij konden mijn dochter toch niet terugbrengen. Niemand zou dat kunnen. Dat was mijn last, om alleen en voorgoed te dragen.

2

Ik trof Philip in de keuken aan, waar hij aan de kleine tafel zat. Niet in bed, zoals ik had gedacht. Zijn handen lagen om een kop dampende koffie. Het porselein moet gloeiend heet geweest zijn, maar dat leek hij niet op te merken.

‘Wil je koffie?’ zei hij.

Hij was beleefd. Hij zou een bezoeker precies dezelfde vraag hebben gesteld. We waren slechts twee vreemden die een appartement deelden. We hadden een punt bereikt waarop we nauwelijks nog met elkaar spraken, laat staan dat we de confrontatie opzochten.

Ik sloeg zijn aanbod af en ging zitten. Het was warm in de keuken, hij had de airconditioning niet aangezet. Hij was licht nerveus omdat ik voor hem zat, en probeerde ongetwijfeld een excuus te verzinnen om zo snel mogelijk terug te vluchten naar de logeerkamer zonder zichzelf voor schut te zetten.

Hij kermde toen hij zijn koffie te snel opdronk en zo zijn gehemelte verbrandde aan de hete drank. Zijn vingers wreven langs zijn lippen. Ik wilde naar zijn hand reiken om hem te troosten, hem zeggen dat we weer een normaal leven konden leiden, nu dé datum gepasseerd was en het achter ons lag. Het was bijna middernacht, en we hadden het overleefd. Nu konden we deze vreselijke herinneringen voorgoed opbergen om opnieuw te beginnen. Maar ik bewoog niet.

Het zou nooit meer normaal worden tussen ons, wat we beiden maar al te goed wisten. Er was te veel gebeurd om dat ook maar enigszins mogelijk te maken. We waren allebei een wrak. Een miserabel echtpaar. Een falend huwelijk. Kapot. Klaar. Over en uit.

Toen hij eindelijk opkeek, had hij die griezelig kalme blik in zijn ogen die ik de laatste maanden al zo vaak had gezien, en die ik uit de grond van mijn hart haatte. Wekenlang had ik hem gesmeekt om zijn verdriet te uiten, maar dat deed hij nooit. Zijn kille gedrag ergerde me, terwijl ik niets anders deed dan schreeuwen en tieren en brullen en schelden op deze fucking oneerlijke wereld.

Philip beheerste de kunst van het doen alsof. Hij leefde in een wereld waar alles niet zo slecht was, waar dit nooit was gebeurd. Het enige wat zijn verdriet verraadde, was de duisternis in zijn ogen. Ik geloofde niet langer in dat eind-goed-al-goed-gelul. De oude naïeve ik dacht dat er zoiets bestond als één grote liefde voor elke mens, maar dat is al lang geleden. Mijn prins op het witte paard had zijn geloofwaardigheid verloren op het moment dat hij me het verlies van ons kind verweet.

Fuck you, Philip, dacht ik bitter. Ik schoof mijn stoel ruw achteruit en liet hem achter in zijn zelfingenomen medelijden, terwijl ik me terugtrok in onze slaapkamer. Er was niets veranderd tussen ons, zelfs niet op Eva’s dag. Morgenochtend zou hij zoals altijd naar kantoor vertrekken, ik zou hem pas laat in de avond weer zien. Of misschien pas over een paar dagen, zoals vaker wel dan niet gebeurde. Niet dat het veel uitmaakte, thuis was hij evengoed onbereikbaar. Zijn nukkige droefheid was alom aanwezig.

We zorgden er altijd voor dat we in verschillende kamers waren. Op zondag schuifelde hij door de woonkamer en deed klusjes die al een eeuwigheid lagen te wachten. Ik hield de deur naar de slaapkamer met opzet gesloten, zodat ik verborgen kon blijven terwijl hij intussen hardnekkig deed alsof alles in orde was in de rest van de flat. Soms deed hij mislukte pogingen om het hier als een thuis te laten voelen door her en der prullaria neer te zetten. Af en toe kocht hij een plant die we beiden nooit water gaven, waardoor die al snel weer stierf. Niet dat zijn pogingen iets uithaalden. Deze plek is nooit een thuis geweest.

We waren halsoverkop hierheen verhuisd nadat hij ons huis op Long Island had verkocht. Hij had het drama als een excuus gebruikt om ons halsoverkop naar Manhattan te verhuizen, in een buurt waar hij zijn hart aan verpand had. Ik was degene die Long Island had gekozen na mijn jeugd in Manhattan. Na al die jaren was ik het hectische bestaan van de grote stad beu, ik had me er nooit echt thuis gevoeld.

Ik had Philip ervan overtuigd dat de rust van het eilandleven beter bij ons zou passen, en dat het eiland de perfecte plek was om aan een gezin te beginnen. Hij leek achteraf altijd spijt te hebben gehad van die beslissing. Nu we nooit een kind zouden hebben, had het volgens hem geen zin meer om daar nog te blijven. Dat vertelde hij me nadat hij de verhuizing en de verkoop van het huis al had geregeld.

Ik kreeg de kans niet om mijn stem te laten gelden, wat ik hem nog altijd kwalijk nam. Hij beweerde dat ik het toch niet had kunnen verdragen om daar te blijven, en dat hij me een plezier deed door hierheen te verhuizen. Het ging allemaal bliksemsnel. Toen een koppel op Long Island interesse toonde in ons huis, nam Philip hun aanbod zonder blikken of blozen aan.

Hij regelde bliksemsnel een huurflat in dit gebouw, en borg daarna een aantal van onze bezittingen op in een opslagplaats op Long Island, ook al wisten we beiden dat we ze nooit meer zouden ophalen. De flat was immers veel kleiner, we hadden geen plek voor al onze oude spullen. Hij nam alleen de praktische dingen mee: kleding, laptops, elektronisch materiaal. Geen memento. Geen fotoalbums. Niets van dat alles.

Zo eenvoudig was het voor hem. De beslissing was koud en rationeel, net als hijzelf. Hij liet niets aan mij over, ook niet de keuze en inrichting van deze kille flat.

Ik besloot een frisse neus te gaan halen. Mijn haar was vet en ik had dit ondergoed al twee dagen aan, maar dat kon me niet schelen. Het was het einde van de zomer, maar ik voelde me verkleumd tot op het bot alsof het winter was. Ik graaide naar de eerste kleren die voor me op de grond lagen, trok dikke sokken en een paar sneakers aan, en liep naar de deur.

Philip zat op de bank naar een of andere stomme film te kijken met zijn telefoon in de hand. Hij was druk bezig met berichten te sturen en merkte me niet eens op. Een glas wijn stond voor hem, de fles ernaast was voor meer dan de helft leeg. Ik dronk nooit.

‘Ik ga weg,’ zei ik.

Hij bood niet aan om mee te gaan. Ik trok de deur achter me dicht en ging naar buiten, waar ik in het midden van een felle regenbui terechtkwam. Een zomerstorm. De hitte hing nog in de lucht. Ik was binnen een minuut doorweekt. Ik stopte en keek naar boven, proefde de zurige regen op mijn lippen, maar ik weigerde terug te keren. Hierbuiten leefden normale mensen en dat wilde ik heel even ook weer zijn.

Koppels onder paraplu's passeerden me, botsten tegen me op. Ik schoof mijn handen in de zakken van mijn sweater en stapte door richting Central Park, met mijn gezicht naar beneden gericht. Toch was ik me bewust van alles wat er om me heen gebeurde. Mannen beschermden hun vrouwen door jassen over hun hoofden te houden. Vriendjes hielden vriendinnetjes vast. Een man kuste zijn man. Een vrouw hield de hand van een andere vrouw vast, en trok haar lachend mee onder een gigantische regenboogkleurige paraplu. Iedereen leek iemand te hebben.

Philip was niet aan mijn zijde gebleven toen ik door de hel ging. Hij had me uren alleen gelaten in die ziekenhuiskamer, terwijl hij zich bezighield met nutteloze dingen zoals onze verhuizing. Of het nadenken over mijn aandeel in de dood van ons kind. Hij heeft geen enkele keer geprobeerd me hierdoorheen te helpen. In plaats daarvan gaf hij mij de schuld omdat ik op het foute moment op de verkeerde plaats was. Hij vond dat ik zijn dochter had vermoord. En hij had gelijk. Ik heb Eva gedood door te zijn waar ik niet moest zijn.

Ik liep Central Park in. Hier was het rustiger, met minder mensen. Het pad was nat en glibberig. Iemand botste tegen me aan. Instinctief stak ik mijn handen uit zodat ze niet zou vallen, waarbij ik haar vastgreep. Ze schoof nog steeds onderuit, maar bleef overeind staan.

Toen ze weer stabiel stond, merkte ik haar ongemakkelijke zomerschoenen met hakken op. Ik rook een zeemzoet parfum, zag haar gemanicuurde vingernagels en haar perfecte lichaam, zelfs onder de dichtgeknoopte witte regenjas die ze droeg, en die een beeld terugbracht dat ik wilde vergeten. Haar gezicht bleef verborgen onder een witte paraplu. Ze had lange, donkere haren die netjes op haar schouders rustten. Toen ze de paraplu optilde en over ons beiden hield, merkte ik een stel donkere ogen op in een vriendelijk, perfect gelaat. Ze was adembenemend.

We staarden elkaar aan. In een flits herkende ik onze nieuwe overbuurvrouw. Of ze mij ook herkende, wist ik niet. Ze grijnsde breed.

‘Bedankt. Ik viel bijna op mijn kont. Stomme hakken. Dom om die vanavond te dragen met dit pokkenweer.’

‘Niet erg verstandig,’ fluisterde ik, niet in staat om weg te kijken van haar perfectie. Zij was alles wat ik niet was, en ze straalde een warmte uit waar ik me aan wilde koesteren. Ik was in haar ban. Ze bekeek me van top tot teen, van mijn groezelige haar tot mijn doorweekte vuile kleding.

‘Wil je een kop koffie halen en een beetje opwarmen?’ stelde ze voor. ‘Je ziet eruit alsof je wat steun kunt gebruiken.’

Voor ik ook maar een zinnig antwoord kon formuleren, had ze me al bij de arm genomen en stuurde me in de richting van de straat. We gingen de eerste de beste bar in die we tegenkwamen. Ik was me bewust van haar grip op mijn arm, en de manier waarop ze me stuurde. En ik hield ervan.

Ik was meteen opgewarmd. We zaten in de warmte, tussen mensen die lachten en praatten, en voor het eerst in maanden stoorde me dat niet. Ik was een van hen geworden, al zou dat ongetwijfeld niet lang duren.

Haar stralende glimlach brak door mijn koude omhulsel. Ze praatte aan één stuk door, waarbij ze iedereen rondom ons negeerde en enkel maar oog had voor mij. Ik kon niet stoppen met naar haar te staren, en me op te trekken aan haar aanwezigheid. Een paar minuten lang verjoeg ze mijn donkerste gedachten. Ik wist dat ze zo weer in de richting van haar eigen leven zou trekken, maar voorlopig was dit moment voldoende om me wat op te krikken. Haar lach vrolijkte me op, haar zorgeloosheid gaf me het gevoel dat er misschien toch nog hoop was om hieruit te spartelen.

‘We blijven contact houden, toch?’ zei ze.

Ik was sprakeloos. Ondanks de duisternis had ik onverwachts een nieuwe vriendin gevonden onder een grote witte paraplu. Haar naam was Vivian.

3

Mijn zeer ambitieuze vader heeft me ooit verteld dat het leven perfect is voor zij die weten wat ze ermee moeten aanvangen. Zolang ze hun capaciteiten maar ten volle weten te benutten. Daarom zijn er ook maar een paar winnaars en vooral veel verliezers. Mensen moet het doen met de kaarten die hun toebedeeld worden, ongeacht wat dat was. Dat is dan ook precies wat hij deed toen het vrachtwagenbedrijf waar hij voor werkte, failliet ging.

Hij kreeg een lening en nam de zaak over, en maakte er binnen twee jaar een enorm succes van. Het maakte hem rijk en arrogant. Hij vergat vaak dat hij een dochter had. Hij had het te druk, werd compleet opgeslokt door zijn bedrijf. Mijn moeder werd zijn rechterhand en hielp hem dag en nacht, waardoor ze mij dumpte onder de hoede van een oppas. Zo ging dat nu eenmaal in Manhattan voor de kinderen van zijn stinkend rijke inwoners. Ik was zeven toen het bedrijf van hem werd, en acht toen we naar Manhattan verhuisden. Mijn ouders werkten dag en nacht, en bouwden zo een fortuin op dat groot genoeg was om honderden mensen te voeden, maar natuurlijk hielden ze het allemaal voor zichzelf.

Toen ze acht jaar geleden de boel verkochten en naar Zuid-Afrika verhuisden, lieten ze mij in New York achter. Ik kon het hen niet kwalijk nemen, aangezien mijn vader zijn eigen advies had opgevolgd om te profiteren van alles wat het leven een mens in de schoot wierp. Mijn moeder kon het drukke leven in New York niet langer aan en snakte naar de natuur. Dus kochten ze een enorm landgoed in de buurt van Kaapstad, inclusief luxe golfresort, dat ze sindsdien uitbaatten. Terwijl zij een luxueus leven leidden, werkten twintig mensen voor hen.

Ik zag ze maar heel zelden, maar dat was genoeg. We waren niet op elkaar gesteld. Een sporadisch Skypegesprek was vaak moeilijk om te organiseren, enerzijds door de tijdzones, anderzijds door de vele golfevenementen met beroemdheden, koningen en wie dan ook met wie ze dezer dagen optrokken. Ik had al lang aanvaard dat er niet veel plaats was voor mij in hun leven, dus het maakte niet veel uit.

Toen ze vertrokken was ik net afgestudeerd aan de New York University en getrouwd met Philip, en met enige tegenzin op zoek naar functies die bij mijn marketingvaardigheden zouden passen. Aangezien mijn vader het bedrijf had verkocht, viel daar niets te vinden, wat betekende dat ik net als iedereen gewoon aan de slag zou gaan. Geld zou hij me toch niet schenken.

Maar dat was niet wat hij in zijn gedachten had. Op zijn eigen norse manier vertelde hij me dat mijn toekomst niet op een of ander kantoor lag, maar dat ik mijn eigen bedrijf moest opstarten. Wat dat zou zijn maakte niets uit.

‘Je moet anders gaan denken,’ zei hij tussen het inpakken van zijn spullen en het verkopen van het penthouse door. ‘Ik weet dat je gelooft dat we je financieel in de steek hebben gelaten, maar dat is niet zo. Zodra je hebt bedacht wat je wilt, zal ik je steunen met het opstarten van je onderneming. Maar ik wil niet dat je je tijd verslijt op een kantoortje, waar je niets bijzonders zit te doen. Als mijn dochter hoop ik tenminste dat je toch een beetje zakelijk instinct van me geërfd hebt.’

Hij liet een aanzienlijke som geld achter op een zakelijke bankrekening, waar ik pas aan zou kunnen komen wanneer ik had bedacht wat ik wilde doen. Uiteindelijk was het niet geworden wat hij in zijn gedachten had, maar hij kon zijn gemaakte belofte natuurlijk niet verbreken. Vanaf het begin had hij een bloedhekel aan mijn keuze. Zijn ambitie was immers om groot te denken. Die van mij was om iets te doen waarvan ik hield.

Philip werkte dagen van zestien uur, het lot waar jonge, ambitieuze advocaten vaak aan moesten geloven, wat betekende dat ik veel tijd overhield om te piekeren over mijn eigen toekomst, die ik nog altijd niet bepaald had. Tot het lot de oplossing bracht.

We hadden net het huis op Long Island gekocht, dat we ons alleen konden veroorloven dankzij de financiële steun van onze ouders. Het had broodnodige renovatie nodig, wat eerst moest gebeuren. Omdat Philip lange uren maakte, was ik degene die bijna dagelijks met de ferry naar het eiland trok om met de verbouwingsploeg te overleggen.

Tijdens een van mijn bezoeken viel mijn oog op de kleine bloemenzaak die te koop stond in het centrum, op amper twee kilometer van het huis. Tot op de dag van vandaag kan ik nog steeds niet verklaren wat me naar dat winkeltje trok, maar er was iets. Het te koop-bord leek even oud als de eigenares zelf. Ik verkende de winkel en voelde me aangetrokken tot de prachtige uitgestalde bloemen. Ik maakte een praatje met haar. Ze vertelde me dat ze met pensioen wilde gaan, maar na twee jaar had ze nog steeds niemand gevonden die de boel wilde overnemen, dus bleef ze gewoon doorgaan. Ze wilde haar klanten immers niet in de steek laten. Ik was gretig en nieuwsgierig, wat ze natuurlijk meteen aanvoelde. Voor ik het goed en wel besefte, werd ik in een zaak gezogen waar ik nooit eerder aan had gedacht. Ze bood me een baan aan om uit te proberen of het iets voor me was.

Tot mijn grote verrassing steunde Philip het idee. Hij zei dat het goed voor me zou zijn om definitief op Long Island te blijven en daar iets op te starten, in plaats van dagelijks heen en weer naar Manhattan te pendelen. Mijn vader maakte natuurlijk bezwaar omdat het maar een bloemenwinkel was, maar aangezien hij in Zuid-Afrika zat en weinig interesse in me toonde, was dat protest snel verdwenen. Ik boekte een Bed & Breakfast tot het huis klaar was, stortte me met hart en ziel in de bloemenwereld, en ging niet meer terug naar Manhattan. Intussen verbleef Philip in onze huurflat in de stad.

Onder de kritische blik en deskundige begeleiding van de eigenares van de bloemenwinkel maakte ik bloemstukken voor bruiloften, begrafenissen en feesten. Ik leerde alles over welke bloemen met elkaar gecombineerd konden worden, stelde boeketten samen en genoot. De eerste stukken waren gewoonweg verschrikkelijk, maar ik vorderde met de dag, en leerde ’s avonds nog steeds bij. Na mijn uren begon ik lessen te volgen over bloemschikken, las er urenlang over, bekeek YouTube-video's tot mijn ogen er pijn van deden, en leerde. En leerde en leerde.

Mijn mentor was in de wolken met mijn inzet. Na twee maanden kocht ik de winkel van haar over met mijn vaders geld. Zijn vroegere boekhouder Rob werd mijn financieel adviseur. Ik kreeg een kleine lening omdat dit financieel interessanter was, deed enkele goede investeringen om de zaak te moderniseren en verdiende al snel geld. Natuurlijk hielp het ook dat ik me nergens zorgen over hoefde te maken. De klantenkring die ik met de winkel had meegekregen, bestond voornamelijk uit oudere dames die op zoek waren naar wekelijkse bloemarrangementen om hun villa’s op te smukken. Op het eiland besteedden de vrouwen immers veel tijd aan het decoreren van hun huizen, terwijl hun echtgenoten ’s ochtends vroeg de veerboot naar Manhattan namen. De locatie bleek dan ook perfect te zijn. Dankzij mijn moderniseringen breidde de boel ook uit.

Mijn leven bestond al gauw uit Philip, die ik eigenlijk niet zoveel meer zag, af en toe eens afspreken met een paar oppervlakkige vrienden, en bloemen. Vooral dat. De winkel deed het zo goed dat ik al gauw twee personeelsleden moest aannemen om de werkdruk aan te kunnen. We werden gevraagd voor de openingen van winkels, bruiloften, begrafenissen en feestjes, zowel op het eiland als in Manhattan, waar onze reputatie bekend werd dankzij rijke eilandvrouwen die de ferry namen om te gaan lunchen in de stad. Een koerier ging dagelijks heen en weer met boeketten en arrangementen. Soms ging ik ook mee.

Toen we in het huis trokken werd de huurflat in de stad opgezegd. Philip kwam meermaals per week naar huis, maar vaak bleef hij ook logeren bij vrienden, of huurde hij op kosten van zijn werkgevers een hotelkamer. Hij kreeg promotie dankzij zijn harde werken, en besloot in samenspraak met mij niet lang nadien om te gaan werken voor een advocatenkantoor in de buurt van het One World Trade Center. Toen verbleef hij nog meer in de stad, omdat zijn grote zakelijke cliënten vaak tot laat in de avond wilden vergaderen. Doordeweeks zagen we elkaar uiteindelijk niet zo vaak meer dankzij onze lange uren, maar de weekenden waren meestal wel voor ons.

Samantha, de eerste vrouw die ik in dienst nam, werd al snel een heel goede vriendin en een betrouwbare werknemer. Ze werkte het liefst in het weekend, dus bedachten we een regeling waarin zij voor de winkel zorgde wanneer ik er niet was, en omgekeerd. Daardoor kon ik de meeste weekends vrij nemen om met mijn man door te brengen, tenzij er een groot evenement was of een belangrijke bruiloft. Dan was er ook nog Simone, die van donderdag tot zondag hielp. Mijn werknemers waren fijne vrouwen, beiden zeer gretig om het onze klanten naar de zin te maken en allebei buitengewoon goed met bloemen. Ik vertrouwde hun de winkel zonder enige aarzeling toe.

Toen ik een aantal jaar later zwanger raakte, leek mijn leven compleet. Eindelijk wist ik wat het was om oprecht gelukkig te zijn. Ik hield van mijn man, mijn zaak, mijn personeel, mijn klanten. Dit was het leven dat ik nooit bij mijn ouders had gekend, en achteraf gezien besefte ik dat ik in een droom leefde die niet kon blijven bestaan. Niets dat goed is, doet dat ooit.

4

Einde mei boekte Philip een lang weekend in een prachtig hotel in Washington tijdens ons jubileumweekend. Hij zei me vaak dat ik het rustiger aan moest doen nu ik vierentwintig weken zwanger was. Dit was zijn manier om me die rust op te leggen. Het was echter ook heel druk in de zaak, waardoor ik met tegenzin de winkel aan Samantha overliet. Simone zou er ook niet zijn door een huwelijksfeest.

Samantha had me een paar dagen geleden laten weten dat ze zou vertrekken, wat een schok voor me was. Ze kwam met tranen in de ogen vertellen hoe ze naar het noorden moest verhuizen om bij haar moeder in te trekken, die recent een lichte beroerte had gehad. Omdat haar vader niet in staat was om voor haar te zorgen, zou de zorg voor haar moeder Samantha’s voornaamste taak worden.

Ik was er kapot van en had het gevoel dat ik een dierbare vriendin zou verliezen, dus smeekte ik haar om haar ouders naar hier over te brengen. Ik was bereid om de kosten voor hun verhuizing te betalen. Maar natuurlijk had dat niets opgelost, want de zorg zou blijven. De dokters vonden hun komst hierheen niet verstandig, dus moest Samantha zichzelf opofferen voor haar ouders. Ze had beloofd om iemand te vinden die haar perfect kon vervangen, maar ze wilde wel zo snel mogelijk vertrekken. Het was een kwestie van dagen voor ze me zou verlaten.

Samantha drukte me op het hart dat alles onder controle was en dat ik moest gaan, maar toen gooide een verlate bloemenlevering voor een feest dat weekend roet in het eten. Ik besefte dat Samantha me nog nodig had om alles rond te krijgen, waardoor we ons vertrek moesten uitstellen. Philip stemde er met tegenzin mee in om onze vlucht om te boeken naar een latere die avond.

Het werk in de winkel duurde veel langer dan verwacht. Ik was met Samantha's hulp nog de laatste bloemstukken aan het afwerken, toen iemand de winkel binnenliep door de open deur: een jonge, donkerharige vrouw, gekleed in een gotische outfit. Ik was verrast door haar plotse, stille aanwezigheid.

Ik kende de meeste van onze vaste klanten wel, maar we hadden ook veel toeristen die de boot namen vanuit Manhattan om het eiland te verkennen. Het was dus niet zo ongewoon dat een onbekende in onze winkel verzeild raakte.

Er was echter iets vreemds aan deze vrouw, en dat viel Samantha ook meteen op. Ze was hier niet op haar plek, vooral omdat ze er niet uitzag als de doorsnee toerist die hier zou komen. Ze droeg zwarte kleren, op haar glimmende witte lange jas na. Make-up, tatoeages en piercings maakten haar outfit compleet. Haar gotische kleding was hip in de jaren negentig, maar kwam nu niet zoveel meer voor. Het bestond uit een lange, zwarte rok met een grote split op de heup, die haar zwarte laarzen en gescheurde kousen onthulde. De split was lang genoeg om de melkwitte huid van haar met tatoeages bedekte dij te tonen. Beide armen waren zogenaamde getatoeëerde sleeves, tatoeages die van schouder tot op haar handen liepen. Dat was niet ongewoon in deze tijd, maar opvallend op het eiland.

De jas die ze los over haar schouders droeg, was erg opvallend, het was immers snikheet. Alle vrouwen liepen rond in topjes of T-shirt met rok, of een jurkje, en zeker niet met een jas over de schouders geworpen. De airconditioning had de hele dag op volle toeren gedraaid, maar toch voelde ik me nog steeds warm en zweterig. Misschien had dat ook wel iets met mijn bolle buik te maken.

De vrouw leek vriendelijk, ze glimlachte zelfs toen ze binnenkwam. Haar zwarte haren lagen sluik over haar schouders, met een opvallende roze streep ertussen geverfd die van wortels tot uiteinden liep. De donkerpaarse glans op haar lippen deed haar extra bleek lijken, net als de gitzwarte mascara die ze in dikke lagen had aangebracht. Haar donkere ogen scanden mijn winkel.

Samantha verwelkomde haar, en bood aan om haar te helpen met het uitzoeken van een boeket bloemen. Ik keek toe terwijl mijn werknemer de opvallende vrouw rondleidde, en probeerde na te denken over wat ik nog moest doen voor ik kon vertrekken. Ik werkte haastig de laatste bloemstukken af voor de exquise bruiloft die de helft van de salarissen van mijn werknemers voor de komende maand zou betalen, en zette de afgewerkte producten in de koelcel bij de andere. De weddingplanner zou de grote bestelling morgenochtend laten ophalen. Tevreden met het resultaat sloot ik de koelcel af.

Toen ik terugkeerde naar de winkel, was er iets veranderd. Iets ondefinieerbaars dat eerder onopgemerkt was gebleven. Samantha had het nog niet gevoeld, ze leek op haar gemak en babbelde honderduit met de vrouw. Onze bezoekster keek echter nerveus de winkel rond. Samantha’s naïeve ziel ging er geen seconde van uit dat deze vrouw niets goeds van plan was, maar ze had niet door wat ik had opgemerkt: de opgeblazen pupillen en de wilde blik, tekenen dat onze bezoekster high was. Ze had totaal geen controle over zichzelf.

Samantha stond met haar rug naar de vrouw gekeerd om naar een van de mooiste bloemstukken te reiken die we hadden uitgestald, toen de onbekende vrouw plotseling een klein wapen uit de zak van haar witte, lange jas haalde. Ze richtte het zonder enige aarzeling op het hoofd van mijn werknemer, en eiste op hoge toon de inhoud van de kassa.

Samantha smeekte mij in stilte om hulp, maar ik wist niet wat ik moest doen. Het drong dwaas tot me door dat de timing helemaal verkeerd was. Dat ik op dit moment eigenlijk in Washington had moeten zijn, in plaats van bedreigd te worden in mijn eigen winkel. Dit had nooit mogen gebeuren, ik had hier niet mogen zijn. En het zou niet goed aflopen, aangezien de vrouw duidelijk een drugsverslaafde was. Met haar praten zou geen zin hebben. Ze wist nauwelijks waar ze was.

Ze kwam hier om haar verslaving financieel te ondersteunen en haar handen trilden als een gek toen ze aangaf dat ze niet weg zou gaan voor ze kreeg waar ze voor kwam. Cash geld. Veel geld. Wat ik niet had. Niemand betaalt nog grote bedragen in cash, maar dat kon ik haar natuurlijk niet vertellen zonder dat ze zou flippen.

‘Blijf kalm,’ smeekte ik. ‘Samantha kan je alles geven wat je nodig hebt. Maar doe rustig aan.’

Met een handzwaai beval de indringster Samantha om de kassa te openen. Ze trilde zichtbaar en zweette als een rund, wat niet veroorzaakt werd door haar warme regenjas. Samantha opende met tranen in de ogen de kassa en liet haar zien wat erin zat, wat slechts honderd dollar was in kleine biljetten en munten. De vrouw werd zichtbaar boos terwijl ze met het pistool onder Samantha's neus zwaaide.

‘Is dit alles wat je hebt?’ schreeuwde ze, met de woede van een verslaafde die dringend een shot nodig had hoorbaar in haar stem. Met honderd dollar zou ze niet ver komen, misschien net genoeg om haar voor vanavond en morgen een fiks te geven. Zondag zou ze ongetwijfeld weer iemand anders beroven.

‘Het spijt me,’ sprak Samantha zacht in een poging haar te kalmeren. ‘De meeste van onze klanten betalen met creditcard. Ik zweer dat dit alles is wat we hebben. Wees alsjeblieft voorzichtig met dat pistool. Zoey is zwanger.’

De vrouw staarde me aan. Haar ogen dwaalden af naar mijn gezwollen buik, en ze groeiden toen ze besefte dat Samantha haar de waarheid vertelde. Ik was een slanke vrouw, de vorm van de baby was na bijna zes maanden goed zichtbaar onder mijn zomerjurk.

‘Kan me niet schelen,’ snauwde de junkie.

Ze griste het geld uit de kassa en stopte alles in haar jaszak, tot en met de laatste munt. Ze richtte haar pistool op Samantha, die geschrokken haar handen in de lucht hield.

‘Alsjeblieft,’ fluisterde ze. ‘Ik heb je gegeven wat je wilde.’

Ik schraapte mijn keel om de overvalster aan te spreken, maar die kans kreeg ik niet. De deurbel klonk op dat precieze moment, waardoor we alle drie opkeken. Ik kreunde toen mevrouw Peterson binnenkwam en de deur achter zich sloot. Zij was een van onze vaste klanten en had de onhebbelijke gewoonte om drie keer per week op het laatste moment te verschijnen. Ze was geen erg pientere vrouw, maar er ontging haar ook niets. Ze blokkeerde de ingang van mijn winkel met haar volle figuur.

Op het moment dat ze het wapen in de hand van onze aanvalster zag, gilde ze zo snerpend hard, dat ik dacht dat het glas van onze etalage zou versplinteren. De junkie richtte haar wapen op mijn klant en vuurde. Eén kogel doorboorde de keel van mevrouw Peterson. Door de impact viel ze achterover door het glas van de gesloten deur. Ze belandde half binnen en half buiten mijn winkel. Haar benen waren bedolven onder glasscherven. Haar ogen bleven wijd opengesperd. Ze was onmiddellijk dood.

Mensen op straat schreeuwden. Ik stelde me de hupdiensten voor die nu meteen onze richting zouden uitkomen, en ik bad in stilte dat iemand op tijd zou arriveren om ons te redden. Maar dit was Manhattan niet. Dit was het schilderachtige, kalme Long Island, waar mensen in vrede leefden en zich met hun eigen zaken, of die van anderen, bemoeiden. Het zou wel even duren voordat er hulp kwam. Als ik niet tot haar door kon dringen, maakte ik geen kans.

De getatoeëerde vrouw draaide zich om en richtte het wapen op ons. Eerst op Samantha. Toen op mij. Toen weer op Samantha. De blik in haar ogen was ijskoud geworden. Ze trilde onder de zwarte, nauwsluitende kleding en die belachelijke witte jas. Mijn handen lagen beschermend om mijn buik.

‘Wacht nou toch,’ zei ik. ‘Je begrijpt het niet.’

Samantha staarde me aan met tranen in de ogen, milliseconden voordat de eerste kogel dwars door haar voorhoofd en de achterkant van haar schedel ging. Ze viel tegen de balie aan en was dood voordat haar bloed over een emmer met witte rozen spatte die nog op de grond stond. Mijn baby bewoog snel, waarschijnlijk door de adrenalinestoot en de angst die ik voelde.

Dit had niet mogen gebeuren. Ik had veilig moeten zijn in Washington.

De indringster richtte haar pistool op mij.

‘Wacht nou toch!’ zei ik. En het pistool ging af.

Een doffe pijn schoot door me heen, en het voelde aan alsof iemand me een schop had gegeven. Ik viel voorover op handen en knieën. Mijn zomerjurk vertoonde rode vlekken. Mijn verwarde brein begreep niet waar het vandaan kwam. Ik was verlamd van schrik en shock. Ik hoorde haar wegrennen, maar keek haar niet na.

Een buurvrouw stormde de winkel in, rende naar me toe en schreeuwde om hulp. Ze draaide me om en legde me neer, zodat mijn hoofd op haar schoot lag. Nog meer mensen renden de winkel in om ons te helpen. Samantha kwam niet meer overeind, mevrouw Peterson lag dood in de deuropening. Ze moesten over haar heen stappen om binnen te komen, iets wat de schutter wellicht ook had moeten doen om te kunnen ontsnappen.

‘Hé, Zoey,’ zei mijn buurvrouw Alice zacht. ‘Wakker blijven, hoor je me?’

Een onbekende man zonk op zijn knieën. Hij duwde met zijn blote handen op mijn buik, om zo te voorkomen dat ik zou leegbloeden. De baby bewoog niet meer. Een agent verscheen en vloekte binnensmonds, voor hij me verzekerde dat er medische hulp onderweg was en de man assisteerde. Maar wat ze ook deden, ze wisten dat ik het zonder hulp niet zou halen. Ik bloedde leeg.

De getatoeëerde vrouw lag in de volle zon op de grond, pal voor mijn bloemenwinkel. Een agent drukte haar neer en boeide haar handen. Haar benen schokten terwijl ze protesteerde. Haar harde, koude stem schreeuwde obsceniteiten, gevolgd door woorden die ik nooit meer zou vergeten.

‘Ik moest dit doen,’ schreeuwde ze.

Ze werd overeind gesleept en ruw in een politievoertuig geduwd. Ik had in Washington moeten zijn, waar ik veilig was. Dat was het laatste wat ik me herinnerde.

De wereld vervaagde daarna in een soort van bizarre mix van geluid en duisternis. Ik werd een leegte in gezogen waar ik een lange tijd zou blijven.

Wat er daarna gebeurde heeft Philip me verteld zodra ik in staat was om het te begrijpen. Een ziekenwagen bracht me naar het plaatselijke ziekenhuis, waar ze een onmiddellijke overplaatsing naar het Manhattan Rockefeller University Hospital regelden. Ik werd in een helikopter geladen en met urgentie overgebracht.

Chirurgen verwijderden mijn verwoeste baarmoeder en het lichaampje van mijn overleden kind. Daarna hebben ze mij gered. In totaal waren er drie zware operaties nodig om de meeste organen te redden. Ik raakte in septische shock na de eerste operatie, waarna er een ravage werd aangericht aan mijn ingewanden. Eén nier, de galblaas en de milt werden verwijderd.

Daarna lag ik dagenlang op de afdeling intensive care aan een beademingsapparaat. Ze hadden me in een coma gebracht zodat mijn lichaam rustig kon helen. Pas dagen later hoorde ik dat mijn baby onmiddellijk gedood was door de kogel die door mijn lichaam was gegaan. Het vernietigende traject had me fysiek geruïneerd. Ik hield er gruwelijke littekens aan over die rood en agressief waren, zelfs na al die maanden nog.

Ik herinnerde me niet dat mijn schoonfamilie een tijdlang aan mijn bed zat, of hoe mijn ouders niet overgevlogen kwamen. Niet bepaald een verrassing. Ik herinnerde me achteraf wél dat Philip er niet was toen ik eindelijk ontwaakte, en dat hij er ook niet bij was toen de dokters me het vreselijke nieuws vertelden.

5

De wrok die Philip toonde nadat ik wakker was geworden, bewees dat hij mij de schuld gaf van de dood van onze dochter. Hij heeft het nooit zo hardop tegen me gezegd, maar hij heeft zijn gevoelens wel aan zijn ouders toevertrouwd in de veronderstelling dat ik het niet hoorde omdat ik sliep. Of misschien wist hij goed genoeg dat ik wakker was, en heeft hij het met opzet gezegd. Confrontaties is hij altijd uit de weg gegaan.

Zijn ouders dwongen hem om meer tijd aan mijn zijde door te brengen. Ze vonden het zijn plicht om me bij te staan. Ze begrepen het natuurlijk allemaal niet, tot hij hen vertelde wat er vooraf was gegaan.

‘Ze had met mij in Washington moeten zijn,’ zei hij. ‘Ze zou niet eens in de winkel zijn die dag. Waarom heeft ze zichzelf en ons kind zo in gevaar gebracht? Alles draaide altijd maar om die winkel, maar voor ons had ze geen tijd en respect.’

‘Zeg je nou dat het haar schuld was?’ vroeg zijn vader verrast.

Philip heeft die vraag nooit beantwoord, maar de stilte die volgde, sprak boekdelen. Dat was het dus: zijn waarheid. Hij was kwaad op me. Hij gaf mij de schuld van Eva’s dood, en ik kon hem geen ongelijk geven. Als ik de winkel niet boven hem had verkozen, zou onze dochter nu nog in leven zijn. Hoe dom was ik om te geloven dat ik ongenaakbaar was.

Wat als heeft nooit iemand goed gedaan en het zou er niet eens toe moeten doen, maar ik kon zijn woorden niet van me afzetten. Ik zonk steeds verder weg in de eenzame afgrond. Intussen ging hij gewoon door met zijn leven, zijn werk en zijn vrienden. Het gesprek met zijn ouders had amper geholpen. Hij vluchtte weg van me, maar hij had er geen enkel benul van hoe de schietpartij zich steeds weer in mijn hoofd afspeelde als een film die op herhaling stond. Hoe ik bleef piekeren over wat ik tegen die vrouw had kunnen zeggen om haar ervan te overtuigen om mij niet neer te schieten.

Mijn schoonouders waren nooit de beste praters, en ze waren duidelijk te nerveus om met mijn depressies om te gaan waar ik al levenslang mee kampte, dus vertrokken ze haastig nadat ik ontwaakt was. Waarom zouden zij zich zorgen maken over mij, als mijn eigen ouders niet eens de moeite namen om hierheen te vliegen tussen enkele golftoernooien door?

Simone kwam een paar keer langs. Ze zei dat de winkel wachtte op mijn terugkeer, maar ik reageerde bot door te snauwen dat ik de boel zou opdoeken en haar zou ontslaan. Ze reageerde niet eens verwonderd. Rob betaalde haar een jaarloon uit op mijn verzoek. Het kon me geen moer schelen wat er verder met haar gebeurde. De winkel was samen met het huis uit mijn handen geglipt, en ik kwijnde weg in deze sombere huurflat in Greenwich Village.

Philip was voor de aanval al erg afstandelijk, iets wat ik me pas goed realiseerde toen ik tijd had om onze relatie te analyseren. Ik verdacht elk detail, alles wat hij ooit had gezegd. Voor mijn zwangerschap hield hij van zijn zorgeloze leven en vrijheid. We hadden elk ons eigen leven en dat beviel hem prima. We hadden niet zoveel seks, wat ons beiden niet erg leek te interesseren. Toch werd ik zwanger.

Ik had hem gevraagd om zijn levensstijl aan te passen na de geboorte van ons kind. Hij had nooit bevestigd dat hij dat zou doen, maar ik had geen reden om aan hem te twijfelen. Ik was er immers van overtuigd dat hij blij was met de komst van de baby. Maar dan was er die keer dat hij me nonchalant vroeg of ik mijn anticonceptie met opzet was vergeten. Ik loog toen ik zei dat het een ongeplande verrassing was, en dat dergelijke pillen niet altijd goed werkten. Hij zei er nooit meer iets over.