De Heerlijkheid

Martin de Brouwer MSc

De Heerlijkheid

M.M.A.H. de Brouwer MSc

1e druk mei 2022

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Leijp Vormgeving

Auteursfoto: H.M.E. de Jongh

Afbeelding omslag: H. Speckaert (1575) - Cornelis Cort - Kunsthistorisches Museum Wenen

Fotograaf omslagfoto: M.M.A.H. de Brouwer MSc

ISBN 978-94-93266-89-6

ISBN e-book 978-94-6464-005-2

NUR 342

©2022 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Wie door de wereld wil geraken,

Moet kunnen huilen met de honden,

Een ander praten naar den monde,

Wie door de wereld wil geraken,

Hier de waarheid spreken, daar de leugen,

Van voren zalven, van achteren verwonden,

Wie door de wereld wil geraken,

Moet kunnen huilen met de honden.

Anthonis de Roovere (ca. 1430-1482)

(vrije hertaling)

I

Tongerlo, 1554

Het was een barre tocht: drie dagen, geteisterd door regen en natte sneeuw. Donkere wolken hadden hun onheil over hem uitgestort. Met het zicht zelden meer dan een hand voor ogen, sleepte hij zich door de bossen en velden naar het zuiden. Modder zat inmiddels in iedere porie en de kou had zijn lichaam tot in zijn botten verkild. Jans hart had ze echter niet beroerd. Dat was al koud geweest.

Vroeger had hij een dergelijke reis een weerzinwekkend vooruitzicht gevonden. De stilte en de eenzaamheid zouden hem naar de keel zijn gevlogen. Nu zwolg hij erin. Hij kon de mensen niet langer verdragen. Hun heimelijke blikken, de achter zijn rug om uitgesproken woorden. Genegenheid noch medelijden, geen van beide kwam hem toe. In de bossen was er slechts het zelfverwijt. Dat kon hij in stilte dragen.

Eindelijk klaarde het op. Een zwak zonnetje ontworstelde zich aan de loodgrijze wolkenlucht, zodra het abdijcomplex van Tongerlo voor hem opdoemde. Schaduwen van lindeknoppen streken over zijn gezicht, of wat daarvan over was. Hij voelde geen blijdschap, geen opluchting. Hij voelde niets dan de zonde, die hem terneerdrukte.

Plotseling brak de zon door. Anderen zouden de weersomslag een teken van God noemen, maar in hem had Jan het vertrouwen verloren.

De laan leidde naar een sober poortgebouw. De staart van Hop, zijn hond, het enige gezelschap dat hij nog verdroeg, sloeg zo nu en dan tegen zijn benen. Door het venster van de portierswoning zag Jan een oude man in een grijze wambuis. De grijsaard hield – net buiten bereik – een haringgraat boven een kat, die gulzig naar het maaltje staarde. Zodra Hop haar neus tussen de deur stak, schoot het beest weg alsof de Duivel haar op de hielen zat. Verschrikt keek de portier om, sprong overeind en stootte zijn kroes van tafel. ‘Ja,’ riep hij kortaf, in een poging iets van zijn waardigheid te behouden.

Jan stak slechts een brief door het venster, terwijl hij met zijn andere hand de kop van zijn bastaard krabde.

De portier wierp een blik op het zegel. De naam van de abt stond erboven geschreven. Hij knikte en wilde de brief wegsteken, maar Jan, wiens hoofd grotendeels in de kap van zijn mantel verscholen zat, hield eisend zijn hand op. De portier wierp een nerveuze blik door het venster; het abdijterrein lag er verlaten bij. Zweet glinsterde op zijn voorhoofd.

Jan verbaasde zich telkens weer over de afkeer die zijn littekens bij anderen opriepen. Zelf deerde zijn getekende gelaat hem maar weinig. Het verlies en het schuldgevoel, dat hij de rest van zijn leven met zich mee moest dragen, woog echter als een haast ondraagbare last op hem. Maar anderen leken in zijn gezicht slechts hun eigen zonden te kunnen lezen.

De portier zuchtte verslagen, gaf de brief terug en ging de zwijgzame bezoeker voor naar het prelaatsgebouw. Hun stappen werden meegevoerd op de hamerslagen en het geschreeuw dat uit het karkas van de abdijkerk weerklonk.

Jan zag hoe de portier schichtig naar Hop keek die hem op de voet volgde. De angst van de man zou Jans vrienden in Moergestel hebben geamuseerd. Zij wisten dat achter het woeste uiterlijk van de hond een vriendelijk karakter schuilging. Nu herinnerde het hem slechts aan zijn zelfverkozen verbanning en het leed dat hij had veroorzaakt. Hij haalde diep adem en verborg de allesoverheersende wanhoop achter een masker van zelfbeheersing.

‘Het paleis van de abt,’ mompelde de portier vluchtig, toen hij de vreemdeling voorging naar een uit ijzersteen opgetrokken gebouw. ‘U moet hier wachten,’ zei hij bruusk, wijzend op de bank die tegen de muur van een klein halletje was gezet.

Jan bleef stoïcijns staan, zijn blik gericht op een plek die voorbij de muren lag.

De portier haalde zijn schouders op en klopte op de deur. Een gedempt ‘ja’ weerklonk uit het vertrek. De portier haastte zich naar binnen.

Binnen enkele ogenblikken verscheen hij weer. Met een handgebaar wees de portier naar de deur die op een kier stond, terwijl hij zich uit de voeten maakte.

Jan verroerde zich niet. Hop lag geduldig aan zijn voeten. In de andere kamer hoorde hij het geluid van schuifelende voetstappen. Plots stond een in het wit geklede broeder voor hem. ‘Onze portier vertelde dat u een brief heeft.’

Jan reikte de brief aan, die hem bij het vertrek uit zijn dorp was toegestopt door zielenherder Wouter Hermanss. Het was deze brief die hem, bij gebrek aan een betere bestemming, naar hier had gevoerd.

De Tongerlose priester verbrak het zegel. Zijn ogen gleden over het papier. ‘Jan Goyartzoon de Brouwer. Kapelaan Hermanss heeft ons reeds op de hoogte gesteld van uw komst, jongeheer. Ik wil u van harte welkom heten binnen onze gemeenschap.’

Jan keek naar hem op. ‘Abt Streyters?’

De man glimlachte. ‘Misschien ooit, mijn zoon. Misschien ooit. Ik ben Jaak Veltacker, de kamerling van de abt.’

Veltacker was een halve kop groter dan Jan. Een meer dan gezonde eetlust was aan hem af te zien. In zijn ronde gezicht spraken vooral de priemende, donkere ogen. De kamerling ging voor hem staan en trok de mantelkap van Jans hoofd. ‘Er is geen noodzaak uw gelaat te verstoppen. Voor het oog van de Heer zijn we allen naakt.’ Er was geen schok te lezen in Veltackers ogen bij het zien van Jans door de Duivel verbrande gezicht. Slechts een peilende blik, waardoor Jan zich meteen realiseerde dat de kamerling, die niet meer dan een jaar of vijf ouder kon zijn dan hijzelf, een doortastend heerschap was. Van Jaaks werkelijke gedachten, die schuilgingen achter diens voorkomende glimlach, was niets af te lezen. Jan herkende er de blik van zijn vader in, een eenvoudige boerenzoon die nu, als brouwer en schepen, een van de meest vooraanstaande mannen van de Heerlijkheid Moergestel was.

‘Uw lector, Nicolaes Busius, is zeer van u gecharmeerd,’ vervolgde Veltacker.

‘Het zullen mijn vaders guldens zijn geweest die hem en de kapelaan tot zulke woorden hebben aangezet,’ kapte Jan de loftuitingen af.

‘Uiteraard.’ Veltackers ogen sprankelden, zelfs na deze bruuske onderbreking. ‘Zelfs de beste gelovige kan zich niet ontworstelen aan de verlokkingen van het aardse paradijs. Daarom kunnen wij aflaten kopen voor onze zonden.’

Jan kon het niet laten de broeder nog verder te schofferen. ‘Als God de zonden van zijn onderdanen zo gemakkelijk vergeeft, dan geniet een zondig leven bij verre de voorkeur boven het zedige.’

‘Niemand kan zich voor het oordeel van de Heer verschuilen, jongeman. Hij heerst naar eigen goeddunken. Daar bent u het levende bewijs van,’ antwoordde de kamerling gebarend naar de littekens op Jans gezicht. ‘Maar laten wij onze geestelijke bespiegelingen voor een later moment bewaren. Ik heb van de abt opdracht gekregen u naar onze prior, Willem Pegs, te verwijzen. Hij is verantwoordelijk voor de bouw van ons nieuwe godshuis. Daar zult u, uw bijdrage leveren aan Gods werk. Heer en meester Pegs kunt u vinden op de bouwplaats. U lijkt me wijs genoeg om hem te onderscheiden van de bouwvakkers.’

Jan draaide zich om. Bij de deur hoorde hij de kamerling zeggen: ‘U doet er verstandig aan een priester te groeten voor u vertrekt, jongeheer, zelfs als u het niet meent.’

Jan knikte vluchtig en mompelde: ‘Heer.’

De kerktoren schitterde in de zon, maar het schip was niet meer dan een karkas van half opgetrokken muren in een doolhof van steigers. In het midden stond een eenvoudige houten tafel. Twee mannen keken voorovergebogen naar de tekeningen. De ene, die de bouwmeester moest zijn, was een oudere man in een wambuis van fijn laken, geborduurd met zilverdraad. De ander, gekleed in een wit habijt, moest de prior zijn. Zijn tonsuur glom in het versplinterde zonlicht. Jan posteerde zich voor de tafel, zijn handen op zijn rug, geduldig wachtend tot de heren hem te woord wilden staan.

‘Je zult de kosten voor het plaveisel moeten drukken, Hendrik,’ zei de prior.

‘U weet dat dit onmogelijk is, heer. Het is zelfs goedkoper dan de tegels die gebruikt zijn voor de toren en het koor en die zijn vijftien jaar geleden opgetrokken.’

Willem Pegs sloeg met zijn vuist op tafel. ‘Het moet, Hendrik. Het moet! We mogen dan de kerk zijn, we zijn niet gek. Voor het geld dat die koopman uit Oosthoven vraagt, kunnen we een heerlijkheid kopen.’

‘Peter van Loenhout is geen koopman, heer. Hij …’

‘En dan nog iets,’ onderbrak de norbertijn het verweer van de bouwmeester, ‘ik heb begrepen dat een van je voormalige schilders bij mijn bakmeester bedelt om brood. Je weet wat er in het contract staat. Jij en je gezel kost en inwoning, de andere werklui zes broodjes en twee potten bier per dag. Wie niet werkt, geen kost. Armen ontvangen hun aalmoes aan de abdijpoort. Dat geldt ook voor Rogier van der Weyden. Hij mag dan de kleinzoon zijn van de vermaarde schilder, dat geeft hem nog geen recht …’

Op dat moment werd de prior Jan gewaar. Voor Jan zich voor kon stellen, brulde de prior: ‘Wel verdraait nog aan toe, wat doet die hond in mijn godshuis? Haal dat beest hier weg voor ik hem mijn kerk uittrap.’

Jan krabde Hops bol en wees naar het abdijplein, waarop Hop naar buiten drentelde en voor de ingang ging liggen. ‘Haar, heer,’ antwoordde hij slechts.

‘Wat?’

‘Hop is een teefje, heer. Voor u háár de kerk uittrapt.’

Willem Pegs kneep zijn handen tot vuisten. ‘En wie mag jij wel zijn, schelm?’

‘Jan Goyartzoon de Brouwer, heer. Uit Moergestel bij Oisterwijk, heer.’

‘En wat kan ik voor je doen, héér?’ vroeg de prior smalend.

‘De kamerling heeft me opgedragen me tot u te wenden. Ik ben zojuist in dienst genomen door de abdij.’

‘De verbrande schepenzoon, nu herinner ik het me weer.’

‘Welnu, Hendrik, ik droeg je op om de kosten te drukken. Zet hem aan het werk – het zware werk. Dat zal hem leren mijn kerk niet te bezoedelen met die bastaard. En je weet wat ik heb gezegd over het plaveisel en het brood, Hendrik. Ik wil er verder niets meer over horen.’

‘Natuurlijk, heer,’ riep de bouwmeester de prior na, toen hij de kerk al bijna uit was.

Jan keek Hop aan, waarop ze weer ging liggen en een onaangenaam gegrom onderdrukte.

‘Ik ben Hendrik Lambart, de bouwmeester van deze kerk. Ik heb geen tijd voor, noch behoefte aan, het slappe geklets waarmee je de prior het bloed onder de nagels vandaan haalt. Je kunt je spullen in het koor achterlaten en Antonius helpen. Hij voert hout aan voor de steiger van de zuidgevel.’

‘Ja …’

‘Wat sta je daar nog, man?’ blafte de bouwmeester.

Jan zag een sterke, lange kerel het plein voor de kerk oversteken. Een enorme balk balanceerde op zijn schouder. De bouwvakker keek hem aan. In diens blik herkende Jan zichzelf; ook hij was een man met een getarte ziel. ‘Hendrik heeft me met jou opgescheept, zeker. Ik hoorde de prior al schreeuwen. Als er iemand is die je te vriend moet houden …’ Antonius mompelde een vloek en maakte, nog voor de laatste lettergreep zijn mond had verlaten, een kruisje met zijn vrije hand. Hij knikte met zijn hoofd: ‘Schuur.’

Een haastig opgetrokken bouwwerk was tegen de kerkmuur gezet. De deuren stonden open, maar het enige waar Jan zich op kon concentreren was de geur die over het abdijterrein hing. Niet die van vers gezaagde planken, niet die van het brood uit de naastgelegen bakkerij. Het was de geur van hop. Niet zijn harige vriendin, die links en rechts haar neus in de lucht stak om alle nieuwe geuren op te snuiven, maar hop die gebruikt werd voor het brouwen van bier. De geur van een leven dat als los zand door zijn vingers was geglipt.

Jan klemde zijn kiezen op elkaar en negeerde de herinneringen aan zijn oude leven. Hij liep de houtschuur binnen. Hij vond een balk van dezelfde afmeting als die de norse bouwvakker had getorst. Hij ging door zijn knieën, pakte de balk, beet op de binnenkant van zijn lip tot hij bloed proefde en tilde hem op. Met enige moeite kreeg hij het uiteinde op zijn schouder. Het littekenweefsel schrijnde. Vroeger was een dergelijk karwei een vermakelijk wedstrijdje tussen hem, zijn broer en hun vader geweest. Dat was toen. De zenuwen in zijn lichaam vlamden op. Zijn hart bonsde alsof hij in een ruk van hier terug naar huis was gerend. Zweet droop langs zijn nek, tot zijn spieren verzuurden en met een doffe bons de balk terug op de vloer plofte. Jan spuwde op de grond. Dit ging zo niet. Hij keek over zijn schouder en zag hoe de prior naar hem staarde. Een kroes in zijn hand, zijn kiezen malend op een broodje. Jan spuwde nogmaals om hem te provoceren. Hij zou zich niet laten kennen. Opnieuw pakte hij de balk op en klemde zijn tanden op elkaar. Met zijn hoofd bonkend van de pijnscheuten, die zijn zenuwen door zijn hersenpan jaagden, sleepte hij het eind hout over het plein naar de kerk. Het andere uiteinde schraapte over de aangestampte aarde.

‘Antonius!’ De schrale stem van de prior schalde. ‘Ik meende dat je leerjongen van Hendrik Lambart wilde worden. Als je die ketter niet africht, dan kun je dat wel vergeten.’

Jan voelde de handen van de bouwvakker op zijn rug. Het was een vrijwillige overgave die hem door zijn knieën deed gaan.

‘Het is mijn eer te na, dat jij mij in een kwaad daglicht stelt. Ik zal hier eens de bouwmeester zijn. En jij … gaat dat niet verpesten, vuile door de Duivel getekende rotzak.’

In zijn ogen las hij het zelfmedelijden dat Antonius beheerste. De kerel zou zijn armoede en vervlogen dromen op hem botvieren. Het was de enige macht die hij bezat. Op ieder ander moment had de bouwvakker het tegen Jan afgelegd, zelfs met dit lichaam, maar hij bood geen verzet. Hij hoopte dat deze aframmeling de laatste zou zijn. Dat wie er ook de scepter zwaaide over het leven, eindelijk mededogen met hem zou hebben. Het schreeuwen van de bouwvakker was daarna niet meer dan een onaangename ruis. Hij zag slechts zijn meisje voor zich. Een trap tegen zijn hoofd bracht hem op dat moment dichter bij de verlossing dan hij sinds die ene middag was geweest.

Het was donker toen Jan bijkwam. Zand plakte aan zijn wang. Miezer viel op zijn gezicht. Hij vloekte, niet alleen vanwege de pijn. Hij krabbelde overeind, schuifelde naar het koor van de kerk en haalde zijn schaarse bezittingen op. Hij riep Hop. Ze blafte, maar kwam niet naar hem toe. Hij slaakte een zucht en volgde haar gekef.

Ze zat voor de bakkerij. Haar ogen gefixeerd op het broodje in de handen van een reus van een man, gehuld in het witte habijt van de abdij. Juist op het moment dat de broeder haar het brood toe wilde stoppen, schreeuwde Jan: ‘Hop, hier.’ Automatisch sprong ze op, draaide zich om, en rende naar hem toe.

‘Ik bedoelde het niet verkeerd,’ riep de priester met een kinderlijk hoge stem, die niet bij zijn postuur paste. ‘Ik …’

Jan hoorde de plof van het brood dat achter hem op de grond viel. Dat was te veel voor Hop. Ze draaide zich sneller dan het licht om, griste het brood weg en schrokte het op. Hij keek met een zucht toe hoe ze bij de priester om meer bedelde. Jan liep naar Hop en haar nieuwe beste vriend en zei de woorden die hij bijna niet uit zijn strot kreeg: ‘Dankjewel. Ze had de hele dag nog niets gegeten.’

De priester sloeg hem goedmoedig op de schouder.

Jan kromp ineen van de pijn.

‘Niets te danken, joh. Ze heeft vanmiddag drie ratten gevangen die mijn bakkerij onveilig maakten. Ze had haar loon verdiend. Ja hè, ja hè, dat had je wel verdiend, hè meisje.’ Hij haalde haar aan en brak opnieuw een broodje in tweeën, dat Hop gretig verorberde.

‘Ik ben Walter Ghielmans, bakker, brouwer en broeder. In die volgorde,’ voegde hij lachend toe.

‘Jan,’ hij nam de hand van de priester aan, ‘uit Moergestel bij Oisterwijk.’

‘Sorry dat ik het zeg, Jan, maar je ziet er niet uit.’

‘Zware eerste werkdag.’

‘Aan de kerk?’

Jan knikte.

‘Wacht, dan heb ik iets voor je.’ Walter stommelde de bakkerij binnen en kwam terug met een zak broodjes en twee kroezen bier. ‘Je loon.’ Hij reikte hem de kroezen aan. ‘Geniet ervan.’

Honger had Jan niet, maar de geur van vers bier deed hem voor het eerst ontdooien. Hij zette de kroes aan zijn lippen. Walter lachte hem toe. Jan liet zijn kroes zakken en gaf Walter de andere. ‘Bier smaakt beter als je samen drinkt.’

‘Een man naar mijn hart.’

‘Zoon van een brouwer.’ Jan knipoogde en nam een slok. Het was niet zijn eigen bier; het bier van De Nooteboom. Het recept dat hij had geperfectioneerd was verfijnder en smaakvoller, maar die tijd was voorbij. De schuimsnor van Walter deed hem beseffen dat hij er maar het beste van moest maken. Waar moest hij anders gaan?

Terwijl het bier geruststellend door zijn maag walste, passeerde Jan de poort. De portier, nog op dezelfde stoel, dezelfde kat treiterend, zag hem dit keer wel, maar deed of dat niet zo was. Die zou, na vanochtend, nooit meer zijn beste vriend worden. Hij zag hoe het maanlicht weerkaatste op de kerktoren. De abdij van Tongerlo was voorlopig geen vredig oord gebleken. Jan deerde het niet.

Vanaf het poortgebouw voerde een met kinderkoppen bestraatte laan hem naar het dorp. Omdat de parochiekerk op het abdijterrein stond, was het een oord zonder ziel. Uit sommige van de uit leem opgetrokken hutten kringelde de rook van een haardvuur. Andere getuigden van de schrale armoede van de bewoners. Een tinnen kroes hing boven een van de deuren: een herberg. Het Muizenhol viel in vale letters op de deur te lezen. Hij gebood Hop buiten te blijven. Ze zocht een plekje tegen de muur, daar waar de warmte van de haard zich in de wand had genesteld. Met haar kop op haar poten sloot ze vrijwel direct haar ogen.

De geur van verschaald bier en zwetende mannen en vrouwen sloeg Jan in het gezicht toen hij zich naar binnen werkte. Met de kap van zijn mantel over zijn hoofd getrokken, schuifelde hij tussen het lallende, schreeuwende en vooral op het randje van tomeloze beschonkenheid balancerende volk door. Hij pakte de waard, een man met een leren voorschoot, waarbij het buikvet over de koorden stulpte, bij de arm. ‘Ik zoek een plek om te overnachten.’

‘Hij komt er niet in, Tozannes.’

Jan herkende de stem van Antonius, nu stomdronken.

‘Trek de kap van zijn kop! Het is Lucifer zelf. Een gezant van de Duivel die onze harten verleidt tot zonde. Hij dreef zelfs de prior tot woede deze middag. We zouden hem het hoofd af moeten steken.’ Antonius stommelde op Jan af, een mes van zestien duim in zijn hand. Het wapen zwiepte door de lucht. Het lemmet weerspiegelde het haardvuur.

De menigte stond al snel in een kring om hen heen, opgetogen dat er iets te beleven viel. Jan tastte niet naar zijn eigen mes, dat hij, zoals iedere man, aan zijn gordel droeg.

‘Zoon van een toverheks. Man van een vuile hoer,’ schold de bouwvakker.

Het waren die laatste woorden. Hij zag haar ogen, haar slanke gezicht, haar blonde haren, de groene jurk die ze droeg toen ze voor het eerst zei dat ze verliefd op hem was.

‘Niet in mijn kroeg, Antonius. Verdomme, als de schout erachter komt moet ik drie jaar de tent sluiten.’

De woorden van de waard brachten Antonius niet bij zinnen. Razernij droop uit iedere porie. Jegens de vreemdeling uitte hij zijn gramschap, over zijn eigen leven, zijn armoede, zijn onbeantwoorde verlangens. Het mes zwiepte door de lucht.

Jan sprong opzij. Het scherp belandde in de ruwe wol van zijn mantel. Razendsnel draaide hij zich om en sleurde Antonius, met zijn hand nog steeds om het verstrikte mes, met zich mee. Jan duwde de danig uit balans gebrachte bouwvakker uit het Muizenhol. Hij pakte Antonius mes van de grond en zette het op diens keel. Een druppel bloed vormde zich onder de punt. ‘Jij spreekt met geen woord meer over mijn familie of mijn geliefden.’ Hij wierp de kap van zijn hoofd en sprak luider, zodat iedereen hem hoorde. ‘De Duivel heeft zijn tekens op me achtergelaten. Ik heb geen reden meer om bang voor hem te zijn.’ Daarop wierp hij het mes buiten bereik en liep weg, de menigte in stilte achterlatend. Toen de eerste stemmen zich roerden, was Jan al verdwenen, met Hop op zijn hielen. Hij liep door een steegje en zakte daar tegen een houten gevel. Het stonk er alsof honderdvijftig schapen tegelijk een scheet hadden gelaten, maar het kon hem niets schelen. Hij trok Hop tegen zich aan en sloot zijn ogen. Vrijwel meteen viel hij in slaap.

‘Hé!’ Een man schudde Jan door elkaar. Zijn broekklep hing open. Zijn geslacht bungelde voor Jans neus. Hij rook de zure lucht van verse pis.

Meteen sprong Jan op, duwde de man van zich af en trok zijn mes. De kerel stak zijn handen in de lucht. ‘Rustig. Rustig. Ik bedoel het niet verkeerd. Ik … Ik moest pissen en …’ Met een hand probeerde hij zijn broekklep dicht te knopen terwijl hij de andere angstvallig omhoog hield. ‘Ik stond daar dus van je weet wel en toen hoorde ik plotseling iemand gillen. Ik schrok me helemaal de pestpleuris.’ Hij sloeg een kruisje, waardoor zijn broekklep weer openviel. ‘Ik haastte me naar buiten. Toen vond ik jou, schreeuwend.’

Jan liet zijn mes zakken. ‘Het spijt me.’ Hij graaide zijn spullen bij elkaar. ‘Kom Hop. We gaan.

‘Ik ken je niet jongeman. Waar kom je vandaan?’

‘Moergestel bij Oisterwijk. Ik ben vandaag in dienst getreden van de abdij.’ Jan wees naar de modderige plek waar hij zojuist had geslapen. ‘Het spijt me. De herberg was vol.’

De man keek omhoog en hield zijn hand op. Hij veegde de regendruppels af aan zijn hemd. ‘Als je wilt kun je vannacht bij ons slapen. We hebben het niet breed, maar als je hier blijft liggen, word je doodziek.’ Hij stak zijn hand uit: ‘Rogier.’

Dankbaar schudde Jan hem de hand: ‘Jan.’

II

Moergestel, 1545

Jan zag haar voor het eerst op een ijskoude ochtend in december. Niet letterlijk, in Moergestel kende iedereen elkaar. Het was de eerste keer dat hij in Josijne meer dan slechts een meisje zag. Hij had zijn schaatsen ondergebonden en scheerde over het Dalmersgoe, een ven even buiten het dorp. Minuscule vlokjes sneeuw smolten op zijn lippen. Zijn broer Cornelis maakte zijn rondjes, alsof hij het uurwerk van de kerk was. Voor hem was dat al heel wat: op het ijs was de oudste zoon van zijn vader tenminste niet roomser dan de paus en saaier dan zijn preken.

Jan had nooit de beheersing van zijn broer gehad. Hij scheurde van links naar rechts over het ijs. Eenieder die zich in zijn buurt bevond, zocht een veilig heenkomen. Totdat zij, met haar zusje Yken, aan de rand van het bevroren water verscheen. Haar zusje blond als een engel. Josijne’s haar, bruin als de ingevroren takken, versplinterde echter het zonlicht in duizend stralen.

Yken bond haar schaatsen onder en ging met wankele stappen het ijs op. Jan schaatste op haar af, greep haar hand en draaide haar in de rondte. Het meisje begon te gillen als een speenvarken. Hij liet haar tollend achter en schaatste een rondje. Ondertussen hield hij Josijne in de gaten, die met haar schaatsen in de hand stond toe te kijken. Jan zag iets in haar ogen dat hij nooit eerder had gezien. Ze had niets van de bedeesdheid die de meisjes in het dorp eigen was. In haar ogen was geen deugdzaamheid, maar een vuur waar hij naar hunkerde, zoals Icarus naar de zon. Hij snelde naar haar zusje om indruk op haar te maken. Yken gilde. Met zwaaiende armen en wankele passen probeerde ze zich uit de voeten te maken. Hij stak zijn armen uit, zodat hij haar heupen kon grijpen en haar met een rotgang over het ijs kon duwen. Hij keek over zijn schouder met een zelfvoldane grijns op zijn gezicht, zijn ogen zochten Josijne. Op het moment dat hij Ykens rokken door zijn vingers voelde gaan, kreeg hij een smak tegen zijn hoofd. Hij stortte met een klap tegen het ijs en bleef beduusd liggen.

Hij hoorde haar lach. Het geluid klampte zich vast aan zijn hart. Jan veegde de sneeuw van zijn voorhoofd. Ontspannen stond ze aan de rand van het ijs en wierp een sneeuwbal van de ene in de andere hand. Haar gezicht stond sereen, maar in haar ogen … Uren zou hij naar haar willen staren, zelfs nu hij zo te kijk was gezet.

Cornelis stopte met krassende ijzers naast hem. Jan pakte de hand van zijn broer en kroop overeind. ‘Zij wordt mijn vrouw, Cornelis.’

‘Wie?’

Hij wees naar de bosrand. Josijne was verdwenen. Een achtergelaten sneeuwbal was alles dat aan haar aanwezigheid herinnerde.

In de maanden die volgden, liep hij Josijne na als een afgerichte hond. Ze was voortdurend in zijn gedachten. Met haar indringende blik tergde ze hem, maar als ze niet in zijn buurt was, was zij het enige waar Jan naar verlangde. Ze waren jong, te jong wellicht, maar hij wist dat Josijne eens de zijne zou worden. Weken piekerde hij hoe hij met haar alleen kon zijn. Dan zou ze voelen wat hij voelde. Dat was voorbestemd.

Het was zijn broer, saaie Cornelis, die hem liet zien hoe hij zijn innigste wens kon realiseren. Zondagochtend, op het moment dat alle dorpelingen het kerkgebouw verlieten, keek Cornelis zijn vader aan. Die knikte hem toe, waarop Cornelis het gezin voorging de kerk uit. Hij gaf meneer de Cort een hand, sprak enkele woorden met hem en wendde zich vervolgens tot zijn dochter. Hendrikske stak lachend haar arm door die van Cornelis. Bij het idee dat Jan zo met Josijne zou kunnen paraderen, kreeg hij het terstond warm.

De volgende zondag sprong Jan op, nog voordat de laatste letters van het dankwoord over kapelaan Hermanss lippen waren. Hij wrong zich langs zijn broer en vader en haastte zich door het schip. Aan het eind van hun bank wachtte hij Willem Rosen en zijn dochters op. Hij gaf de man vluchtig een hand en stond toen met zijn smoel vol tanden.

‘Zeg het maar, Jan. Wat kan ik voor je doen?’

Jan beet op zijn lip, terwijl de mensen om hen heen de kerk verlieten.

Josijne wrong zich langs haar vader en liep zonder een woord tegen hem te zeggen de kerk uit.

‘Dank u, meneer,’ stamelde Jan, waarna hij haar achterna rende. Hij pakte haar hand.

Josijne zette haar hielen in het zand en rukte zich los. ‘Wat doe je, Jan?’

‘Ik …’ Uren had hij gepeinsd hoe hij met Josijne alleen kon zijn, maar geen minuut over wat hij tegen haar zou zeggen. Waar zouden Cornelis en Hendrikske het over hebben? ‘Ik … Ik ben denk ik …’ Hij pakte haar hand en drukte zijn lippen op de hare.

Ze duwde hem van zich af.

‘Ik ben verliefd op je.’

Josijne glimlachte, een lach die alles kon betekenen. Ze draaide zich om en holde naar huis.

Jan keek haar na. Hij was nog nooit zo gelukkig geweest.

Van kussen met Josijne kwam het niet meer. Jan dacht dat het slechts een kwestie van tijd was. Ze zouden samen zijn als Adam en Eva, al was Josijne eerder de appel, dan de schone dame die God uit Adams rib geschapen had.

Het gewone leven ging voort, ondanks zijn verlangens. Dagelijks liep hij samen met zijn broer Cornelis naar de dorpsschool, die tegen de kerkmuur was opgetrokken. In tegenstelling tot zijn preken luisterde hij met graagte naar de lessen van Wouter Hermanss, die tevens de schoolleraar was.

Cornelis leek het allemaal een stuk minder te interesseren. Die verlangde naar het werk op het land, de oogst en de dieren. Voor de herberg en de brouwerij, die hun vader naast de boerderij dreef, en die Jan meer interesseerden dan die lome beesten, had zijn broer geen oog. Cornelis tuurde naar de wolken en de uit de modder ontspruitende granen, zoals alleen een boer dat kon. Het land en Hendrikske, dat was alles waar Cornelis naar leek te verlangen.

De genegenheid die zijn broer voor de dochter van Jan de Cort voelde, leek in niets op het alles verterende hunkeren dat Jan aan Josijne bond. Als hij niet over haar dagdroomde, slurpte Jan de kennis van Wouter Hermanss op. De kapelaan had hem zelfs toegestaan de boeken te lezen die hij in zijn kleine persoonlijke bibliotheek bewaarde.

Op een middag diende Wouter Hermanss zich aan bij Jans huis. De kapelaan en Jans vader Goyart waren twee van de meest invloedrijke mensen in het dorp. Nieuwsgierig drukte Jan zijn oor tegen de deur.

‘God heeft je twee pientere zonen geschonken, Goyart,’ zei de kapelaan.

‘Hm …’ bromde Jans vader.

‘Je bent zeer gezegend.’

‘Zeg wat je op je hart hebt, Wouter.’

‘Cornelis is een aardige jongen, pienter, welbespraakt en rustig. Je kunt trots op hem zijn.’

‘Wat heeft Jan uitgespookt?’

‘Niets. Niets. Hij heeft … Hoe zal ik het zeggen? God heeft hem een groter talent geschonken. Hij is slimmer dan de anderen. Hij slurpt kennis op als een spons. Hij leest beter dan ik dat doe en …’ Wouter aarzelde. ‘Ik geloof dat de Heer hem voor grotere dingen heeft voorbestemd.’

‘Een man heeft maar één doel in het leven: zijn gezin,’ zei Jans vader Goyart nuchter.

‘Hij kan ook Gods eer op aarde vertegenwoordigen.’

‘Dat zit niet in Jans aard.’

Kapelaan Hermanss klonk teleurgesteld. Aarzelend gaf hij toe: ‘Nee, daar heb je gelijk in. Maar als hij advocaat wordt, of chirurg, dan zou zijn gezin in weelde leven. Dat moet jou zelfs aanspreken.’

‘Een goed stuk land en Gods zegen, dat is alles wat een man nodig heeft.’

‘Dat land loopt niet weg,’ bromde Wouter Hermanss vinnig.

‘Je komt hier met een reden, Wouter. Wat probeer je te zeggen?’

‘Ik denk dat Jan beter af is op een Latijnse school. Die in Tilburg of in Oisterwijk misschien.’

‘Hm.’ Goyart trommelde met zijn dikke vingers op de tafel.

‘Het gaat je om de guldens, nietwaar Goyart. Avaritia – hebzucht – is een hoofdzonde.’

‘Een gulden kan je maar een keer uitgeven.’

‘Ik geloof …’

‘Ik vertrouw op jouw oordeel, Wouter. Hij zal gaan.’

Jan werd echter niet naar Tilburg of Oisterwijk gestuurd, maar naar Hilvarenbeek. Zijn oom Aert woonde in de heerlijkheid met de twee heren. Jan vond onderdak bij hem en zijn tante Grietken. Familiebanden waren per slot van rekening gratis.

Bij Aert was het leven goed. Zijn oom was hard van leer, maar rap van tong. Een man die graag met hem redetwistte. Het duurde een jaar voor Jan hem er eindelijk onder kreeg. Aert was de grootste schapenhouder van de heerlijkheid en hij hield intens van de handel in zijn wollige liefdes.

Jan had weken over zijn standpunt nagedacht. Op een avond, nippend van een kroes bier, vroeg hij zijn oom voorzichtig: ‘Is het mogelijk een schaap te verpachten zoals men met een hoeve of land doet?’

De bulderende lach van zijn oom had de kinderen in Baarschot kunnen wekken. Toen Aert zag dat Jan de discussie niet zou laten, rekende hij hem voor wat het zou kosten. De eigenaar van de schapen zou al zijn inkomsten moeten afstaan: die van de wol, het vlees en de melk. En het zou hem niets opleveren dan een kleinere pachtsom. De pachter moest er per slot van rekening ook wat aan verdienen. ‘Ik had je hoog zitten neef, maar ik heb nog nooit zo’n stompzinnig idee gehoord.’

Jan antwoordde rustig: ‘Normaal gesproken heeft u gelijk oom, maar het onheil nadert aan de horizon. Maarten van Rossum, maarschalk van Gelre, is Brabant binnengevallen. Als zijn aanval niet wordt afgeslagen, zullen de brandschattingen immens zijn. Wat niet door de commandant wordt opgeëist, zal door zijn troepen, die als wolven over het land razen, worden geplunderd. U zult uw schapen verliezen. Maar als je ze vooraf kon verpachten, zou je ze bij de pachter op kunnen eisen, zodra de strijd gestreden is.’

Zijn oom wreef peinzend zijn vingers tegen elkaar. ‘Het voedseltekort zou de prijzen opjagen. Misschien …’

Slechts enkele maanden later had het leger van Maarten van Rossum Hilvarenbeek overvallen. Alles van waarde werd meegenomen, inclusief het vee. Binnen een jaar was de oorlog tussen Brabant en Gelre echter definitief gestreden. Oom Aert was er, ondanks alle commotie, nauwelijks slechter van geworden. Aert gaf Jan als dank een zilveren mantelspeld. Maar wat hij vervolgens van zijn oom leerde, was veel waardevoller dan het kleinood.

Aert nodigde de heer Myss, een rijke hoevenaar, uit voor een gesprek. Aan Myss had Aert voor de oorlog zijn schapen verpacht, zoals Jan had voorgesteld. Uitgebreid deed zijn oom, onder het genot van een goede maaltijd, de list van zijn jonge neef uit de doeken. Jan plukte nerveus aan de speld toen de breed uitgezette boer hem furieus opnam. Voordat de landeigenaar zijn onvrede kon uiten, stelde Aert voor de verliezen van de oorlog te delen. Jan had het verbijsterd aangezien.

‘Waarom?’ vroeg Jan slechts toen Myss huiswaarts was gegaan.

Het antwoord zou hij nooit vergeten: ‘Het enige dat meer waard is dan een gulden in de hand, is een man waarop je kunt vertrouwen.’

De beroering had Nicolaes Busius, de alom gerespecteerde leraar van de Latijnse school, ertoe gedwongen zijn lessen gedurende enkele maanden te schrappen. Toen de laatste troepen nog maar nauwelijks achter de horizon waren verdwenen, zette hij zijn levenswerk met dezelfde dwingende energie voort.

De klas was echter danig uitgedund. De oorlog had een wissel getrokken op de financiën. Schoolgeld was in veel gezinnen de eerste post waarop bezuinigd werd. Maar er verscheen ook een nieuwe leerling bij de schoolpoort. Busius stelde hem voor als Jacob Jan Wouters Lippenzoon. De naam Lippen werd daarna zelden uitgesproken. Jacob verklaarde namelijk meteen dat hij geen pesterijen duldde. Iedereen, zelfs de jongens die twee of drie jaar ouder waren, zagen dat het hem menens was. Jacob was lang en had een knap gezicht met een scherpe neus. Zijn pezige lichaam vertelde iedereen dat hij zijn woorden met zijn vuisten kracht bij kon zetten, mocht dat nodig zijn. Je moest wel heel dom zijn om het tegen hem op te nemen.

De nieuweling ging die eerste dag naast Jan zitten. Jan porde met zijn elleboog in Jacobs bovenarm en vroeg: ‘Hey Lippie, waar kom je vandaan?’

Jacobs ogen spuwden vuur: ‘Lage Mierde. Mijn pa is schepen en de brouwer van het dorp.’

‘Mijn pa is ook brouwer. Ik wed dat ons bier een stuk beter smaakt dan dat van jullie,’ pochte Jan.

‘Bier gebrouwen met water uit de Amer? Als ik in de rivier spuug, zuipen jullie het op.’

‘Geen wonder dat ons bier zo fruitig is.’ Ze lachten. Busius zwaaide met het riet en Jan zag hoe Lippie van schrik zijn mond hield. Hij knipoogde naar zijn nieuwe vriend, maar de rest van de lessen hadden ze uit voorzorg gezwegen.

Jacob bewoonde de weinig gerieflijke zolderkamer van een koopman aan de Geldersstraat. Al snel leerde Jan dat die kamer een groot voordeel had. Een voordeel dat Jacob maar met moeite kon waarderen.

De koopman, die geteisterd werd door wisselend succes, had een tiental jaren geleden zijn meer aanzienlijke woning verruild voor dit kleine huisje. Tussen hem en zijn vrouw Ursula heerste sindsdien meer ruzie dan genegenheid. Ze was een bittere vrouw, die de zolderkamer verhuurde om haar persoonlijke genoegens te financieren. Armoede of onverschilligheid, het was om het even, hadden ervoor gezorgd dat het huisje in een erbarmelijke staat verkeerde. Het gat in het dak noopte Jacob meer dan eens tot wanhoop. Nimmer voordien had hij zich gerealiseerd hoeveel regenachtige dagen het Brabantse land teisterden.

Op een avond, niet lang nadat ze elkaar voor het eerst hadden ontmoet, was Jan naar Jacob gegaan, om hem op te halen voor een paar kroezen bier in een van de herbergen. Terwijl Jacob met een verongelijkte frons zijn natte kousen in zijn schoenen perste, staarde Jan door het gat in het dak naar buiten. Hij zag hoe de jongedames met hun vriendinnen naar het marktveld flaneerden. De stof van hun rokken fladderde in de frisse bries. Meteen dacht hij aan Josijne. Heimwee was hem vreemd, omdat hij met grote regelmaat naar Moergestel liep, maar iedere nacht, zowel hier als thuis, droomde hij onzedige dromen over het meisje waar hij naar verlangde.

Hij schudde zijn hoofd. Josijne zou op hem wachten. Daar was hij zeker van. Hun samenzijn leek door de genadige Heer voorbestemd. Nu was zij in Moergestel en hij in Hilvarenbeek. Een gestolen kus deed niemand kwaad. Hij liet zijn blik vallen op een jongedame met een blauwe jurk, volgde haar tot het einde van de straat, en zag haar herberg De Zwaan binnengaan. Hij keek zijn vriend aan. De avond was nog jong.

Ursula was behalve een waardeloze huisbaas ook een erbarmelijke kok. ‘Jij tovert een vette patrijs nog om in een veldkei,’ mopperde haar man de zeldzame dagen dat hij thuis was. Jacob had het niet beter kunnen verwoorden. Hij werd daarom een vaste gast aan de eettafel van Jans oom Aert. Niet in het minst omdat Grietken de beste honingkoeken van het dorp bakte.

Er was slechts een ding waarover Jan en Jacob eindeloos discussieerden: bier. Beiden beweerden de meester van deze godendrank te zijn. Ze probeerden elkaar van hun gelijk te overtuigen, door een vaatje van hun eigen arbeid mee te nemen naar Hilvarenbeek. Het resulteerde slechts in goedmoedig gekissebis, terwijl het vocht hun kelen smeerde. Jacob zei dat het bier van Jan te bitter was. Jan vond dat van zijn beste vriend te slap. Beiden zagen in, zonder dat ze het openlijk wilden bekennen, dat hun kameraard een aardig potje brouwde. Ze besloten hun brouwprocessen te vergelijken. Daar zou hun eigen product alleen maar beter van worden.

Het was op één oktober, Bamis, de dag van de Heilige St. Bavo, dat Jan en Jacob met dat doel naar Moergestel liepen. Het eerste blad viel met enthousiasme uit de bomen. Het vocht van de regen, die de velden had geteisterd, hing nog in de lucht, maar een bleek zonnetje verwarmde hun voorhoofden. Het leven was goed. Ze slenteren langs de oevers van de Amer. Jan deed nogmaals zijn verovering van afgelopen avond uit de doeken, alsof Jacob er niet zelf bij was geweest. Jacob was stil, zoals gewoonlijk, zijn oogopslag zwevend in het niets, een vage glimlach op zijn lippen.

‘Jan?’ klonk het plotseling uit het niets.

De beide jongens zagen een jonge vrouw op een smal bospad rechts van hen. De mand aan haar arm was gevuld met paddenstoelen. Ze omhelsde Jan vormelijk.

Jan draaide zich naar zijn vriend, een stralende grijns op zijn gezicht. ‘Nou Lippie. Dit is dus Josijne Rosen. Ik heb het geloof ik wel eens over haar gehad, toch?’

‘Is dat zo? Heeft hij me zwart gemaakt? Dat baldadige hondsvot. Ik had niet anders van hem verwacht. Hij behandelt me immer of ik niets waard ben.’ Ze sloeg overdreven een hand voor haar voorhoofd en pruilde: ‘Waar heb ik dat toch aan verdiend?’

Jacob kuste haar hand. ‘Jacob Jan Wouters, jongedame.’

Jan zag hoe zijn vriend ongegeneerd naar de boezem van Josijne staarde en rolde met zijn ogen.

‘Hoi.’ Jan schrok op alsof Lucifer hem in de billen kneep.

Uit het struikgewas stapte een jong meisje het pad op. Haar blonde haren in de war, haar rokken vol moddervlekken. Met de mand in haar handen nauwelijks gevuld, keek ze van Jan naar Jacob en weer terug naar Jan.

‘Jacob, dit is mijn zusje Yken. Je zou denken dat ze zojuist iets onkuis heeft uitgespookt in dat bosje,’ zei Josijne terwijl ze een eikenblad uit haar zusters haren plukte.

‘Josijne!’ gilde Yken geschokt.

‘Maar niets is minder waar, Jacob,’ Josijne kneep hem zachtjes in de arm, ‘mijn zusje is de braafste van ons tweeën. Alhoewel, de stillen die moet je net hebben, die hebben de wonderlijkste fantasieën.’

III

Moergestel, 1546

Een jaar lang volgden Jacob en Jan de lessen van Busius. Af en toe trokken ze naar Lage Mierde en lieten zich het bier smaken in herberg De Croon, die toebehoorde aan Jacobs familie. Heel wat meer avonden hielden ze huis in Goyarts herberg: De Nooteboom. Het eten was er goed, het gezelschap hartelijk. En in Moergestel ontbeerde Jacob de bemoeienissen van zijn oudere zuster die duidelijk haar zinnen had gezet op De Croon.

Jacob was een behoorlijke leerling: rustig, weldenkend en weloverwogen in ieder antwoord dat hij gaf. Maar het was Jans gevatheid die hem in de klas de boventoon deed voeren. Jan leek altijd meteen de structuur achter de stof voor ogen te zien. Een greintje arrogantie was hem daardoor niet vreemd. Hoe had hij, dat wat overduidelijk was, dan zo over het hoofd kunnen zien?

Het was de tweede zaterdag van september. De scholieren hadden vrijaf gekregen om te helpen bij de oogst. Jacob was met Jan naar Moergestel gekomen. De familie Rosen had verlegen gezeten om hulp en Jans vriend had zich aangeboden. Jan vermoedde dat Jacob zijn oog op Yken had laten vallen; wonderschoon en zo mogelijk nog stiller dan hijzelf. Het leek hem een goede match. Zodra Jan Josijne had geschaakt, zouden de twee vrienden door het huwelijk familie van elkaar worden. Dat was een mooi vooruitzicht.

Stoffig en bezweet liep Jacob die avond langs De Nooteboom. ‘Hoe gaat het?’ riep Jan van achter de toog.

Jacob leunde in het deurkozijn. ‘Ik ben beter in het brouwen van bier, dan in het oogsten van rogge.’ Hij knipoogde. ‘Maar ik krijg kost en inwoning en het gezelschap is alleraardigst. Dus ik mag niet klagen.’

Die ene knipoog sprak boekdelen voor Jan. Geen normaal mens zou zich af willen beulen en er niets voor terugvragen, behalve als hij de sympathie van Ykens vader, Willem, probeerde te winnen. Hij nam zijn vriend op. Jacob zag er gelukkig uit. Achter diens stille voorkomen moest dezelfde hartstocht schuilgaan als die hem zelf beroerde. Een verlangen waar de kompanen nooit over spraken.

Hoe had Jan kunnen zeggen wat hij voelde? Hij hield van Josijne, maar zijn genegenheid maakte hem zwak. Iedere keer dat hij haar zag, vloog de angst hem naar de keel. Hij vervloekte zichzelf als de woorden, waarmee hij Josijne de liefde wilde verklaren, hem de adem benamen. Zij was de enige bij wie dat gebeurde. Daardoor wist hij dat zij de ware was. Maar zijn onmacht bekennen durfde hij niet, zelfs niet aan zijn beste vriend.

Jacob was altijd de zwijgzamere van de twee geweest. Waar zijn vriend zich door zijn hartstocht terug leek te trekken, gedroeg Jan zich iedere avond als een clown, een schavuit en een billenknijper. Alleen hij wist dat hij een façade ophield om zijn onzekerheid te verbergen.

Jacob en Josijne liepen op een namiddag, toen de herfst de boombladeren reeds in een feestelijk rood, geel en oranje had verkleurd, langs De Nooteboom. Jans hart miste een slag. Josijne droeg het fluwelen schouderjakje dat Jacob in Hilvarenbeek voor Yken had gekocht. Althans dat was wat Jan had gedacht toen Jacob zijn oordeel vroeg over het met zilverdraad versierde kledingstuk.

Jan zette de twijfel snel van zich af. Yken had het jakje vast niet gepast. Hij repte zich naar de brouwerij. Een vers brouwsel was gerijpt en vereiste zijn aandacht. Hij testte het met een bedeesde plechtigheid, die hem verder vreemd was. De gouden godendrank doorstond zijn proeve met verve. De vreugde verdreef het meeste van de onrust die hem een ogenblik bevangen had. Hij noteerde zijn bevindingen in zijn brouwboek en gaf zich over aan de geneugten van De Nooteboom.

De volgende ochtend, zijn hoofd zwaar van de alcohol, was hij het voorval met Jacob en Josijne dan ook bijna vergeten. Hij boende de toog, toen de armen van zijn beste vriend zich om zijn schouders sloten.

‘Ik … Ze heeft ja gezegd,’ kraaide Jacob als een kind dat een potje beugelen had gewonnen.

‘Wat? Wie?’

‘Ik heb haar gevraagd of ik met haar mocht trouwen, en ze zei ja. En haar vader stemt toe!’ riep Jacob verheugd.

‘Wie?’ vroeg Jan nogmaals, nu onrustig. Diep van binnen voelde hij de steen in zijn maag. Ineens wist hij wat er gebeurd moest zijn. Hij kon het niet geloven. Wilde het niet geloven.

‘Josijne, natuurlijk.’

Jan zakte ineen tegen de toog.

‘Gaat het wel? Jan!’

Hij voelde de hand van zijn vriend zachtjes tegen zijn wang slaan. Josijne, waar kwam zij zo plots vandaan, drukte een vochtige doek tegen zijn voorhoofd. Hij keek haar aan en vroeg slechts: ‘Echt?’

Ze knikte. Haar ogen schitterden van geluk.

Jan krabbelde overeind, nam haar in zijn armen en knipperde zijn tranen weg. Hij vermande zich en porde Jacob in de ribben. ‘Dus je gaat met deze rotzak trouwen? Josijne Willems Rosen, man van Lippie. Wanneer heb je haar gevraagd, mijn vriend?’

‘Gisteravond in de holte van de oude notenboom.’

‘Onze boom? De boom waaraan deze herberg zijn naam ontleent?’ Het was een verraad dat bijna niet te dragen viel.

‘Zonder die boom, zonder jou, had ik de liefde van mijn leven nooit ontmoet. Ik weet niet hoe ik duidelijk kan maken hoe dankbaar ik je ben Jan. Maar ik wil je één ding vragen, je zou me er heel gelukkig mee maken: zou je mijn getuige willen zijn bij ons huwelijk?’

Hij moest geknikt hebben. Ze hadden hem nogmaals omhelst en waren toen, hun handen ineengevlochten, de herberg uitgegaan. Ze verspreidden het heuglijke nieuws bij de smid, de kuiper, enzovoort. Jan hoorde de vreugdekreten en gelukwensen als een echo door het dorp weerkaatsen. Hij voelde zich leeg, zijn binnenste leek opgevreten door de ratten die in de voorraadschuren huisden.

Jan kon de slaap niet langer vatten. Alcohol wist zijn verdriet niet te temperen. Het geluk van zijn beste vriend, met de liefde van zijn leven, was als zout in een wonde. Hij verafschuwde zichzelf. Zijn ongeluk was zijn eigen schuld. Telkens stelde hij zich dezelfde vragen: Waarom had hij Jacob in Moergestel uitgenodigd? Waarom had hij zijn gevoelens voor Josijne niet met hem gedeeld?

Jacob kon niet weten dat het geflirt in Hilvarenbeek, waarmee hij iedere meid om zijn vinger had gewonden, slechts kinderspel was. Hij verweet zichzelf dat hij Josijne nooit werkelijk het hof had gemaakt. Hoe kon zijn enige verlangen zo door zijn vingers zijn geglipt? Was God niet genadig? Waarom? Waarom? Waarom was het woord dat iedere gedachte overheerste.

Het huwelijk vond plaats op elf november. Jacobs vader en Willem Rosen hadden vooraf uitgebreide huwelijkse voorwaarden opgesteld. Jacob en Josijne waren nog minderjarig.

Jan voelde de brok in zijn keel. Zijn hart behoorde Josijne toe. Hij hield zichzelf voor dat hij uiteindelijk wel een manier had gevonden om zijn schroom te overwinnen. Jacob was gewoon slimmer en sneller geweest. Of was het oprechte, wederzijdse liefde die hem de loef had afgestoken?

Moergestel en Lage Mierde zaten samengepakt in de kerkbanken. Wouter Hermanss sprak vurig over liefde en toewijding, maar Jacob en Josijne leken hem niet te horen. Ze hadden alleen oog voor elkaar.

Jan had het idee dat zijn geest en zijn lichaam van elkaar werden gescheiden. Hij zweefde boven de hoofden van de dorpelingen als de God waarin eenieder geloofde. Hij zag de door de zon verweerde kruinen van oude mannen, hun handen op die van hun door rimpels getekende vrouwen. De tranen van Agnesken, Josijne’s moeder, weerspiegelden in het zonlicht dat door de gebrandschilderde ramen binnenviel.

Jans geest dwaalde door het met wierook gevulde schip van de kerk. God trok de muren op tussen hem en de vrouw van wie hij hield. Als getuige van zijn beste vriend stapelde hij zelf de laatste steen. Hoe had hij voor deze eer kunnen weigeren? Tranen welden op in zijn ooghoeken. Het was het kneepje van Yken, waardoor hij zich vermande. Hij voelde hoe Josijne’s zusje haar hoofd op zijn schouder legde, terwijl ze ontroerd naar de huwelijksceremonie keek.

Het huwelijksfeest hulde het dorp in een extatische roes. Het was de bekroning op een gezegend jaar, met een goede oogst. Mensen liepen dansend en zingend door de straten. Jong en oud, man en vrouw. Herberg De Nooteboom was afgeladen vol. Mensen verdrongen zich in de deuropening. Een kleine jongen klom door een raam en deed zich tegoed aan de honingkoeken die in grote stapels werden rondgedragen.

Jan hield zich afzijdig. Hij verschuilde zijn verdriet achter een gemaakte glimlach. De brandewijn verstomde het scherpste randje van zijn smart. Hij staarde naar Jacob. Hij staarde naar haar. Het was te laat. Hij was haar kwijt. Josijne was slechts één zoen, lang geleden, de zijne geweest. Die luttele seconde en alle uren die hij nadien over haar had gedroomd. Dromen die zij nimmer of niet langer met hem deelde.

Hij leegde zijn beker. Josijne omhelsde hem. Jan verdwaalde in de sprankelende groene ogen van de bruid. Ogen die nooit van hem zouden zijn. Ze gaf hem een kus op zijn wang en riep boven het rumoer uit: ‘Jan, ik ben zo gelukkig.’

Zijn strot vernauwde zich, tot het punt waarop ademen onmogelijk werd. ‘Jacob is een gezegend man,’ murmelde hij.

‘Wanneer ga jij trouwen?’

Jan zweeg.

‘Je weet toch dat ze een oogje op je heeft?’

Jan keek haar aan. Het huwelijk had zijn verlangen naar Josijne niet gebroken. Haar aanwezigheid testte zijn wilskracht. Niet toegeven was alles dat hem restte.

Josijne wees. Automatisch volgde hij haar geringde hand. Yken leunde tegen de muur van de herberg. Het haardvuur veranderde haar blonde lokken in een gouden aureool. Een jonge kerel probeerde haar tot een dans te verleiden. Hij drong niet tot haar door.

Toen Yken zag dat Jan naar haar keek, begon haar gezicht te stralen. De tranen die Jan de hele dag had opgekropt stroomden over zijn wangen. In al haar onschuld was ze verdoemd. Yken leek al het goede in hem te zien – maar hij had zijn hart aan haar zuster verpand.

IV

Tongerlo, 1554

Het huis ontwaakte, terwijl de laatste restjes van de nacht nog over het dorp hingen. De rook van her en der opgepookte haardvuurtjes versmolt met de dreigende wolken. Jan was klaarwakker. Hij huiverde. De kou was, ondanks dat hij beschut had gelegen, in zijn botten getrokken. Hop had tegen zijn borst geslapen. Zij had met haar ruwe vacht het laatste restje van zijn lichaamswarmte opgeslurpt.

De wind ruiste langs de biezen op de vloer, toen de deur krakend openging. Een barbaars uitziende man stond in de deuropening. Jan kon zijn gezicht niet onderscheiden. De gil van een jonge vrouw, die wakker schrok, weergalmde door het kleine huisje. Jan deinsde achteruit toen de kerel zijn mes trok.

‘Wat …? Wie …? Pa!’ riep een slaapdronken vrouwenstem.

‘Bek dicht, zus.’

De man stapte naar voren. Hop gromde vervaarlijk. Ze was geen partij voor de laars die haar in de ribben trapte. Jankend bleef ze liggen.

‘Wat doe jij hier?’ siste de kerel, terwijl hij de punt van zijn mes op Jan richtte.

‘Antonius!’ De stem van Rogier sneed door het vertrek. ‘Laat onze gast met rust.’

‘Gast? Hij is een gezant van de Duivel, pa. Heb je zijn gezicht niet gezien? Prior Pegs heeft me opgedragen hem aan het werk te zetten in de abdij. Hij veinst dat hij niet eens een balk voor de steigers op kan tillen. Ik weet wel beter: hij is gezonden door de Duivel om ons te tarten. Zijn gezicht is het bewijs. En dat mormel,’ Antonius gebaarde naar Hop, ‘laat hij op de meest gewijde plaatsen pissen en kakken om de Heer te tergen.’

‘Daar moeten de abt en de prior zich maar druk over maken. Hen kan het ook niet schelen hoe het ons vergaat.’

Antonius sloeg een kruisje. ‘Dat is heiligschennis, pa.’

‘Ik ga naar de kerk en bid zoals mij wordt opgedragen. Ik biecht mijn zonden. Ik wend me dagelijks tot Onze Lieve Heer en toch lijkt hij me niet te horen. Ik verlang naar zijn hand op mijn schouder en zal tot hem smeken tot hij mij waardig acht, maar de abt en zijn prior doen niets om mijn leiden te verzachten.’ Rogier hief zijn roodgloeiende handen naar de hemel. ‘In de uitdagingen van de Heer zal ik mij schikken,’ zweerde hij, ‘maar de barmhartigheid van de abt heeft mij niets dan armoede gebracht. Ik zal barmhartiger zijn. Voor eenieder die behoeftig is. Zelfs als ik daarvoor het laatste brood uit mijn mond moet sparen. Want alleen God zal over ons oordelen.’

‘Hij is een messentrekker, pa.’ Antonius wees naar zijn hals. ‘Gisteren reeg hij me aan het spit alsof ik een varken was. Je wilt je brood delen met de moordenaar van je zoon.’

‘Hoeveel had je gezopen Antonius? Mijn gast was nuchter toen ik hem vond en jij riekt nu nog naar de drank.’

‘Een gebrand gelaat is een straf,’ krijste Antonius. ‘Hij is een misdadiger of een soldaat van Lucifer. Daar kom ik nog wel achter.’ Hij grauwde naar Hop, die het waagde haar kop op te richten, stak zijn mes in zijn gordel en sloeg met een daverende knal de deur achter zich dicht.

Jan krabbelde overeind. Hij haastte zich naar zijn beste vriendin. Hop kefte van de pijn. Een jonge vrouw zat over haar heen gebogen en streelde haar kop. Hij ging naast haar zitten. Ze deinsde achteruit bij de aanblik van zijn gezicht, maar Jan had geen oog voor haar. Hij fluisterde troostend in Hops oor en betastte haar borst. Een zucht van opluchting kwam over zijn lippen. Ze leek niets gebroken te hebben. Hij schudde zijn hoofd. Gaf de Heer hem nu alsnog een reden om in hem te geloven?

‘Hier.’ Het meisje reikte hem angstig een vochtige doek aan. ‘Om de zwelling te verlichten.’

‘Dankjewel …’

‘Catharina,’ fluisterde ze.

Hij glimlachte en legde de doek over Hops flank.

‘Niet zo.’ Catharina, bekomen van de eerste schrik, duwde hem zachtjes aan de kant en zwachtelde Hop stevig in. Ze tilde haar voorzichtig op en droeg haar naar de haard. ‘We moeten het vuur aansteken. Ze mag het niet koud krijgen.’

Rogier wierp een enigszins verbitterde blik op de laatste turfblokken. Hij schudde zijn hoofd en berustte in de wens van zijn dochter. Hij pakte zijn vuurslag en ging naast haar zitten. Ze leken op elkaar. Beide grof van postuur, haakse neuzen en een goedmoedige oogopslag, die sterk contrasteerde met de grauwe wol waarvan hun vormeloze kleding, of dat wat daarvoor door moest gaan, gemaakt was. In het huisje predikte de leegte, tussen de schaarse bezittingen die vader en dochter de hunne mochten noemen. Terwijl Rogier het vuur oppookte, dat zich spoorslags meester maakte van de blokken, zei hij: ‘Pak buiten een kuip en ga water halen in de Wimp, het riviertje ten zuiden van het dorp.’

Alsof hij de stem van zijn vader hoorde, greep Jan een emmer en haastte zich door de straten. De stilte kalmeerde hem. De mensen, die in tegenstelling tot hemzelf, wisten hoe ze het leven moesten verdragen, scharrelden achter de nog gesloten deuren. Een kip kakelde toen haar potentiële nageslacht haar door een kleine jongen werd ontnomen.

Jan ging een hoek om en zag in de verte de Wimp liggen, maar bedacht toen resoluut dat de abdij en haar gracht veel dichterbij waren. Hij holde in de richting van de muren die in de schemering op een donker fort leken.

Een roede of acht van de parochiekerk bereikte hij de waterkant. Hij glibberde over het vochtige gras naar beneden en dompelde de kuip in het ijskoude water. Plukken alg en verrotte plantenresten die op het oppervlak dreven wierp hij met een enkele handbeweging terug in de gracht. Met al zijn krachten, zijn arm was na de brand nooit meer de oude geworden, sleurde hij de kuip naar boven. Het water klotste over de rand. Hij zuchtte en streek het zweet uit zijn ogen toen hij boven kwam.

Een beweging, als van een klein roofdier dat een prooi besluipt, deed hem op zijn knieën zakken. Instinctief bespiedde hij de gedaante door de rietstengels aan de waterkant. Een engelachtige figuur, in een witte mantel, zweefde door de schaduwen naar de bosrand. Het was een jonge knaap. Klein van gestalte en, zelfs gehuld in de vele lagen van het norbertijnse ambtskostuum, rank van postuur. Jan vervloekte zijn wantrouwen. Een witheer die de kerk verliet. Hij stond op. Spoorslags stond de knaap stil, alsof hij een prooidier was. Schielijk draaide de gelovige zich om en keek hem recht aan. De jongeman had een allesdoordringende blik, waarin van deemoedige devotie geen spoor was. Die ogen zouden eenieder angst aanjagen, maar Jan raakten zij niet. Hij zag in de blik van de jongen slechts een allesverterende onvrede, en iets anders, waar hij de vinger niet op kon leggen.

De knaap was de eerste die de impasse doorbrak. Hij gorde zijn lange mantel op, klemde de stof onder zijn arm en zette het op een lopen. Jan keek hem verbijsterd na. God mocht weten wat de kerel had uitgespookt. Wat het ook was, erger dan zijn eigen zonden kon het niet zijn.

Jan tilde de kuip uit het gras en sleepte hem naar het huisje van Rogier. Het vuur brandde er onstuimig. Iedereen behalve Hop, die haar hoofd telkens naar de vlammen draaide, verging van de hitte. Catharina, die iets moederlijks over zich had gekregen, streelde haar poten. Hop, die zoveel aandacht niet gewend was, liet het zich welgevallen. Jan schudde zachtjes zijn hoofd. Zij had in een mum van tijd de harten van vreemden weten te veroveren. Waarom was hij daar zelf niet toe in staat?

‘Hoe gaat het met haar?’

Hop hief haar kop op en blafte zwakjes.

Catharina knikte hem geruststellend toe. ‘Ze komt er wel bovenop.’

Jan gaf Rogier de emmer. De man was duidelijk niet onder de indruk van de halfvolle kuip waarin een laag zand op de bodem lag, maar commentaar leverde hij niet. Hij wreef slechts zijn ontstoken vingers, waarna hij het water overhevelde in een kookpot, die boven het vuur hing. Hij trok een oud stuk brood in stukken en verdeelde dat over drie houten borden.

‘Het spijt me, Jan. God heeft me de vaardigheid ontnomen om mijn ambt uit te oefenen. Eens was ik kunstschilder, zoals mijn vader en grootvader.’ Hij legde zijn onwillige handen op de ruwe houten tafel. ‘Deze handen zijn niet langer geschikt voor het fijne penseelwerk. Ik ben de laatste schilder met de naam Van der Weyden. Dat is Gods wil. Antonius gelooft dat hij de naam van de familie kan redden. Hij denkt dat hij eens bouwmeester zal zijn en duldt niemand die dat streven in de weg zou kunnen staan. Maar het ontbreekt hem aan talent. En hij drinkt te veel. Hendrik Lambart heeft dat goed genoeg in de smiezen. Je moet hem zijn gedrag van vanmorgen niet kwalijk nemen. Het is mijn schuld. Ik had die kwade dronk uit hem moeten slaan toen hij klein was.’

‘Mijn eigen zonden zijn groter dan de zijne, Rogier.’ Jan rommelde in zijn tas en legde zes broodjes op tafel. ‘Dit is mijn loon. Wellicht is dit het laatste, als je zoon bij de prior klaagt. Ze zijn voor jullie, vanwege jullie gastvrijheid.’

‘Dat kunnen we niet …’ mompelde Rogier terwijl hij verlangend naar het brood staarde. Catharina had echter al een van de broodjes in tweeën gescheurd en at er gretig van. ‘Verdraaid, mijn dochter heeft gelijk. Dankjewel Jan, we zullen je vrijgevigheid niet vergeten.’

‘Ik zoek voor vanavond een andere plek om te overnachten. Ik wil niet tussen jullie en Antonius staan. Geen band sterker dan bloed.’ Jan stond op en haalde Hop aan.

Ze richtte lusteloos haar kop op.

‘Mijn vader zorgt vandaag wel voor haar, terwijl jij aan de kerk voortploetert onder de bezielende leiding van mijn broer, en ik me in het washuis bezighoud met prior Pegs vuile hemden.’

‘Ik heb haar liever in mijn buurt.’

‘Je kunt haar zo toch niet over dat abdijterrein laten struinen?’

‘Maar …’

‘Geen gemaar. Je weet zelf dat dit het beste voor haar is.’

Jan wilde bezwaar maken. Hij verlangde hulp noch medelijden. Maar Catharina had gelijk, Hop was hier veiliger dan op de bouwplaats.

Zodra Catharina en Jan het voorplein van de abdij betraden werden ze het tumult gewaar dat langs de stenen muren galmde. Priesters en bouwvakkers, werklieden en bedelaars, iedereen verdrong zich rond enkele broeders die op verhitte toon met elkaar discussieerden.

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg Catharina aan een van de vrouwen die toekeken.

‘Ze hebben …’ De vrouw was van ontzetting haar stem haast verloren. ‘Iemand heeft het altaarkruis van de parochiekerk gestolen.’ De tranen sprongen haar in de ogen. Jan staarde naar de mensen. Prior Pegs, die het hoogste woord had, commandeerde enkele kloosterlingen. Ze verspreidden zich onder de toeschouwers, op zoek naar getuigen.

Jan wierp een blik op Catharina. Als verstard staarde ze naar de norbertijnen. Hij volgde haar blik, die naar de prior leidde. Ze keek echter niet naar hem, maar naar een jonge novice, die zich achter de prior ophield. Zijn oogopslag bewoog zich van Catharina naar hem. Die ogen zou Jan niet licht vergeten.

Ze staarden elkaar aan, zoals ze ook vanochtend hadden gedaan. De blik van de knaap in halsstarrig verzet tegen het onvermijdelijke. Jan wist dat hij de dief moest zijn. De knaap zag dat zijn woordeloze dreigement geen weerklank vond in het getekende gelaat van de vreemdeling. Wat hij zei tegen de prior was onverstaanbaar. Voor die hem van repliek kon dienen spoedde de jonge norbertijn zich, sneller dan de eerbied voor de Heer voorschreef, naar de conventsgebouwen. ‘Wie is dat?’ fluisterde Jan tegen Catharina.

De jonge vrouw schudde haar hoofd. In haar zwijgen bemerkte hij een bezwaard gemoed.

De waan van de dag maakte zich meester van het abdijcomplex. Jan haastte zich naar de kerk. Antonius liep met een ontstemde tronie door het toekomstige godshuis.

Voor Jan aan het werk ging zei Hendrik Lambart: ‘Je bent laat, Jan. Antonius heeft, bij iedereen die het horen wil, over je geklaagd. De diefstal van dat stomme altaarkruis is de enige reden dat de abt je nog niet ontslagen heeft. Wees gewaarschuwd, jongeman,’ Hendrik sloeg een kruisje, ‘De Heer ziet alles.’

‘Ik begrijp het, heer bouwmeester,’ antwoordde Jan cynisch.

Hendrik snoof. ‘Je helpt vandaag Arnold Claes, de steenhouwer. Arnold!’

Een kerel met armen als pilaren struinde met grote passen op hen af. ‘Is dit de kerel waar je het over had?’

‘Ja. Het leek me onverstandig hem met Antonius aan de steigers te laten werken. Dan ligt er al een lijk in de grafkelder, nog voor de vloer is gelegd.’

‘En wat moet ik met hem?’

‘Wat kan mij dat schelen, Arnold. Als ik hem maar niet zie. En ik wil geen lasterlijke roddelpraatjes horen. Hij valt niet bij de prior in de smaak en men kijkt mij aan op zijn gedrag.’

‘Ik zal hem zo uitputten dat hij geen lust meer heeft om nog een poot te verzetten.’

De rest van de ochtend roerde Jan mortel in grote kuipen. Het was smerig werk. Stof drong in al zijn poriën. Zijn ogen raakten geïrriteerd en de spieren in zijn armen waren na tien minuten al verzuurd. Het werk was uitputtend, maar juist daarin vond hij verlossing. De fysieke afmatting verdrong zijn gedachten aan Hop, aan Josijne en zelfs aan Yken. In elk geval een beetje.

Zodra de klok twaalf uur sloeg, liet iedereen zijn spullen vallen. Men liep al keuvelend naar de bakkerij. Op een grote tafel lagen de broodjes opgetast, zes per persoon. Terwijl Ghielmans een gebed prevelde, schonk men zichzelf bier in uit het vat dat naast de tafel stond. Verderop zag hij Catharina. Ze keek naar hem. Hij sloeg zijn ogen neer. Hij wilde haar niet betrekken bij de problemen die hij had veroorzaakt. In plaats daarvan glimlachte hij naar Ghielmans, nam zijn broodjes en zijn bier in ontvangst, en liet zich in de boomgaard achter de bakkerij tegen een perenboom in het gras zakken.

Ze moest hem gevolgd zijn, want niet veel later voelde hij Catharina’s rokken tegen zijn benen. ‘Het is heerlijk weer, niet?’

Jan knikte. ‘Misschien zou je beter …’

‘Ik bepaal zelf wat ik doe,’ zei ze ferm. ‘Daar heeft niemand iets over te zeggen. Zeker mijn broer niet.’

Jan nam een slok van zijn bier om haar niet tegen te hoeven spreken.

Ze nipte van haar kroes. ‘Niet te zuipen is het, dat bier van Ghielmans, maar je wordt er in elk geval niet ziek van.’

‘Zijn mout is niet snel genoeg gedroogd.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Mijn vader is brouwer. Ik was het ook.’

Ze trok vragend haar wenkbrauwen op, maar hij staarde slechts voor zich uit. Zijn oude leven kwam plotseling schrikbarend dichtbij.

‘Als je wilt, kan ik je ook alleen laten.’