De man met de rieten koffer

Dilemma in oorlogstijd

Jos Govaarts

Godijn Publishing

Copyright

©2022 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

De man met de rieten reiskoffer

Dilemma in oorlogstijd

Jos Govaarts

1e druk: maart 2020

Uitgever: Godijn Publishing

Coverontwerp: Tom Smits

ISBN 978-94-93157-34-7

ISBN e-book 978-94-6464-019-9

ISBN luisterboek 978-94-93233-45-4

NUR 337

©2020 Godijn Publishing

www.godijnpublishing.nl

Een historisch feit

omringd door fictie

Vanwege hem huil ik...

Voorafgaand

In de nazomer van 1942 kwam een man met een rieten reiskoffer aan in Zweeloo. Hij ging er niet meer weg. In elk geval niet levend. Hij haalde zijn drieëntwintigste verjaardag nooit. Hij stond ingeschreven als Abraham Elias Werkman, geboren op tweeëntwintig maart 1920, roepnaam Ab. Maar in Zweeloo kenden ze hem als Wim Scholten.

Pas vele jaren later na zijn overlijden in 1959 verliet hij het dorp. Niet met de rituelen die daarbij horen, geen houten kist, geen zwijgende mannen en klagende vrouwen, geen gezang dat mogelijk nog klagender was. Nee, het waren enkele politiemannen die hem weg droegen in een donkergekleurde bak waarin zijn stoffelijke resten waren verzameld en met spullen die van hem waren geweest, vergezeld van juridische geschriften. Hij werd uiteindelijk begraven op de Joodse begraafplaats in Muiderberg, gelegen aan een doorgaande weg, de Hakkelaarsbrug over, een stukje verder en dan links.

Nog altijd sluit een gietijzeren poort het ommuurde perceel van de bewoonde wereld af. Het is niet meer dan een saaie, naargeestige vlakte met bomen eromheen, die het gebied beschermen tegen de buitenwereld. Het zachte geruis van de bladeren wordt door de wereld van de levenden overstemd door vlagerig geraas van auto’s op de snelweg een eindje verderop. Rechtopstaande grijze stenen zijn geordend in rijen. Met elke dode wordt het gebied steeds verder opgevuld. Om een overledene gemakkelijker te kunnen vinden, zijn de graven genummerd. Onder de gebeitelde naam staan jaartallen, waarvan het hoogste getal de Joodse jaartelling weergeeft en het laagste de christelijke. Soms zijn de namen nauwelijks leesbaar, is het niet omdat het in het Hebreeuws is, dan wel door de verwering.

Op de steen van Wim Scholten staat behalve zijn echte naam, alleen 11-8-1959. In werkelijkheid overleed hij in 1943, op een dag in januari.

Hij zocht beschutting, kreeg die in Zweeloo en zijn leven verplaatste zich van boven de grond naar ondergronds. Ab verdween en Wim kwam ervoor in de plaats.

Zijn ouders waren Joods, zijn hele familie was Joods, maar daar was dan ook alles mee gezegd. Ze deden er thuis niet zoveel aan. Toen hij vijf was, werd zijn zusje Hanna geboren. Ze overleed toen ze een jaar en twee maanden was. Sinds die tijd werd Ab door zijn moeder extra beschermd, ze behoedde hem voor elk naderend onheil dat ze dacht te zien met als resultaat dat Ab een bange, besluiteloze man werd. Elke stap in zijn jonge leven besprak hij met zijn ouders, vooral de mening van zijn moeder was belangrijk voor hem. Zo onopvallend mogelijk bewoog hij zich door het leven. Hij was de enige zoon en woonde op zijn tweeëntwintigste nog steeds bij zijn ouders. Hij was te verlegen om verkering te hebben. De vrijpostigheid van sommige meisjes maakte hem onzeker.

Hij had één droom en dat was naar Palestina te vertrekken. Hij wilde weg van onderdrukking en onzekerheid. Als hij over het nieuwe land droomde, zag hij zich als een man: een vader van zeven kinderen, een zoon waar zijn moeder trots op was. Maar een echte zionist, die bereid was om te strijden, voelde hij zich niet.

Hij werkte, toen dat nog mocht, als kantoorbediende. Op een dag riep zijn baas hem bij zich.

‘Ga zitten,’ zei zijn werkgever, ‘ik vind het erg vervelend, maar ik moet je ontslaan. Niet dat je niet voldoet, het mag niet meer. Bevel van de autoriteiten.’ Hij keek meewarig naar Ab en zei een tijdje niets. ‘Ik moet wel, anders…’

Ab knikte. Hij zei niets, wat had hij kunnen zeggen. Wat zou zijn moeder gezegd hebben in zo’n situatie?

‘Ik wens je het allerbeste, probeer de stad uit te komen en onder te duiken. Het gaat de verkeerde kant op voor jullie joden.’ Hij glimlachte verontschuldigend.

Al die tijd zei Ab niets, hij knikte alleen maar.

‘Ik heb hier het adres van iemand die jou en je ouders kan helpen.’

Zijn werkgever gaf hem een handgeschreven briefje met een adres. Het was ergens in Amsterdam, hij dacht in Oost, waar hij eigenlijk nooit kwam. Hij vouwde het papiertje zorgvuldig op en stopte het in zijn portemonnee. Ab stond op, gaf zijn baas een hand en verliet het pand. Al die tijd had hij niets gezegd.

Al weken eerder had hij dit bericht verwacht sinds de nieuwe maatregel was aangekondigd: niet-joden mochten geen Joodse werknemers meer in dienst hebben. Zijn vader was accountant en om te voorkomen dat zijn zoon naar een werkkamp voor werkloze Joodse mannen gestuurd werd, nam hij hem in dienst.

Op een dag in de zomer van 1942 kwam Ab van het kantoor van zijn vader. Die dag was zijn vader vroeg naar huis gegaan. Ab zelf was naar de drogist om scheermesjes te kopen. Je kon er nooit genoeg van hebben en nu waren ze er nog. Netjes geschoren, ondanks alles.

Hij wilde de straat waar hij met zijn ouders woonde inlopen, toen hij niet verder kon door een menigte. De straat was afgesloten door vrachtauto’s met ronkende motoren. Hij probeerde te zien wat er aan de hand was.

‘Ze halen de mensen uit de woningen boven de winkels,’ klonk er ergens vooraan.

Hij zag tussen de mensen door de zwarte uniformen van NSB’ers. Ze hielden de toeschouwers op een afstandje en lachten om kennelijk leuke opmerkingen van mannen in groene uniformen. Het was een mengeling van hard Hollands met nog harder Duits.

Opeens herkende hij zijn ouders tussen de mannen en vrouwen. Zijn moeder struikelde en kon nog net naast haar man gaan staan. Tussen hen in stond een koffer. Gelukkig dat ze wat spullen hadden kunnen meenemen.

Ab hield zijn aktetas voor de gele ster op zijn colbert. Hij wilde roepen, het lukte niet, hij had te lang zijn adem ingehouden. Hij zag en voelde de onmacht van zijn ouders. Zijn vader tuurde de straat af. Hij zag Ab niet. Ab wilde zwaaien, maar zijn arm was zo zwaar dat het hem niet lukte en met de andere arm hield hij zijn tas voor zijn borst. De verzamelde mensen werden hardhandig in de vrachtwagens geduwd. Het laatste wat hij van zijn ouders zag, was dat zijn moeder door zijn vader werd geholpen de wagen in te klimmen. Ze waren niet meer de kwieke eind-vijftigers, maar gelaten oude mensen geworden. Hij was bang ze nooit meer terug te zien. Hij zocht naar hun gezichten, hij wilde ze in zijn gedachten prenten in de hoop ze niet te vergeten. Zijn moeder pakte een zakdoekje en depte haar ogen. Het was haar manier om zich staande te houden in deze mensonterende situatie. Zijn vader tuurde naar buiten. Het was het laatste wat hij van zijn ouders zag. Ab nam zich voor, zolang hij leefde, de berustende blik van zijn vader voor altijd in zijn herinneringen te bewaren.

‘En nu snel naar Westerbork en dan naar het oosten,’ riep een van de in het zwart geklede mannen. Verderop werd er gelachen. Hij probeerde zich door de menigte te dringen, naar zijn ouders. Hij wilde met hen mee om ze te helpen, vooral omdat hij bang was alleen achter te blijven. Iets weerhield hem, de angst om op te vallen? Of was het de wil om te overleven?

De vrachtwagens reden weg en de meute loste op. Hij liet zich meevoeren met een stel jongelui.

’s Avonds ging hij voorzichtig naar zijn huis, honger dreef hem terug. Hij had zo onopvallend mogelijk door de stad gelopen. Hij pakte zijn sleutels en stapte de drempel over, hij aarzelde alsof hij dacht verrast te kunnen worden. Het leek of het huis de adem inhield, zo stil was het. Hij kon zich niet herinneren dat het ooit zo rustig was geweest, ook niet als zijn ouders een avondje weg waren naar familie of vrienden. Er was altijd wel wat lawaai op straat of hij hoorde de buren. Opeens besefte hij dat ook zij weg waren. De mensen op straat liepen zonder te praten snel door, zich bewust van wat zich enkele uren daarvoor op deze plek had afgespeeld.

De tafel was gedekt en op het fornuis stonden de pannen met groente en aardappelen. Zijn moeder had het gas nog uit kunnen draaien. Hij maakte het eten weer warm. Staande aan de aanrecht propte hij zijn mond vol. Hij hoopte dat zijn ouders ook wat te eten zouden krijgen. Hij waste de borden af, deed het overgebleven eten in een pan en zette die op een zo koel mogelijke plek. Hij vond een rieten reiskoffer, niet zo erg groot, nog van zijn moeder en deed daar wat kleding in, zijn scheergerei met de nieuwe voorraad mesjes, een tube tandpasta en alles wat hij dacht nodig te hebben. In zijn aktetas deed hij z’n pantoffels, een zaklantaarn en een portemonnee met geld, hij zou onderweg veel geld nodig hebben. Hij zag de bril van zijn vader, was hij die echt vergeten? Ab nam die ook mee, voor het geval hij zijn vader zou vinden en hij bedacht zich dat het misschien ook gemakkelijk was om zijn vulpen en wat potloden mee te nemen. Hij kreeg vast te horen waar ze uiteindelijk waren terechtgekomen, dan kon hij zijn ouders schrijven. Uit de lade van zijn nachtkastje pakte hij de penning uit Palestina. Zijn vader had hem die penning gegeven op de dag dat hij bar mitswa was geworden. Ze vierden het wel niet, zoals ze eigenlijk aan geen enkele Joodse feestdag aandacht besteedden, behalve Joods Nieuwjaar. Palestina, ooit wilde hij ernaartoe.

‘Palestina, jongen. Dat is voor jou het beloofde land. Daar ligt jouw toekomst.’ Hij hoorde weer de rustige stem van zijn vader. Zou het inderdaad nu de gelegenheid zijn om een bestaan op te bouwen in een nieuw land? Weg uit dit land met zijn bezetter, weg uit deze tijd? Maar daar, in het beloofde land, was het net zo onrustig als in Europa. Hij moest eerst een schuilplaats zien te vinden. Hij deed de Palestinapenning in zijn portemonnee bij het briefje met het adres. Hij hoopte dat ze hem daar verder konden helpen.

Ab zou zijn ouders nooit meer terugzien. Ze waren via Kamp Westerbork bij Hooghalen naar Polen vervoerd en meteen na hun aankomst in september 1942 vermoord.

Het besluit

Zoals elke zondag stapte Rinus over de plek waar vroeger het duivelsrooster had gelegen, altijd met een lichte aarzeling, bang om tussen de niet aanwezige metalen staven vast te komen zitten en voor eeuwig verdoemd te zijn. Wat een onzin, bang zijn voor iets wat er niet is en niet bestaat. Op de kleuterschool was hij door een vriendje bang gemaakt en nog steeds huiverde hij even. In de tijd dat de kerk werd gebouwd, was het rooster nodig om de duivel met zijn twee achterste bokkenpoten te beletten de gewijde grond van het kerkhof te betreden. De oude doden lagen veilig rondom de kerk. Het nieuwe gedeelte van het kerkhof lag verder verwijderd van de kerk. Elke week werd het grasveld gemaaid en de paden aangeharkt. De oudste en grootste graven lagen zo dicht tegen de kerkmuur dat er nauwelijks ruimte was om ertussen te lopen, zelfs de duivel kon er niet langs. De angst voor de duivel dreef de mensen tot vreemde gedachten. De vrees om niet zo hoog mogelijk in de hemel te komen, zorgde voor vreemde gebruiken. Maar de mens werd verlicht en de duivel verloor zijn bokkenpoten. Ook in dit dorp kwam er meer ruimte voor andere ideeën en daarmee werd de afstand tussen de graven groter.

Als kind van vijf geloofde hij dat als je niet voorzichtig over het rooster liep, je in het rooster kon blijven steken. De duivel lag overal op de loer en zou hem zeker en vooral stevig vastpakken om nooit meer los te laten. En wat er dan gebeurde? De hel, of erger. Dat vertelde de dominee hem tijdens de zondagsschool. Begonnen als een plagerijtje van zijn vader mondde het verhaal uit in een waorschouwing um netties te blieven en gien kattekwaod oet te halen. Veural gieniene tegen de haoren instrieken. Jao zeggen as domnee of dokter wat vreug. Hij bleef het heel zijn leven bij zich dragen. Was er iets ergers dan dat? Voor Rinus wel. Hij wilde dit dorp uit, de wereld in. Hij wilde verder, meer, zich ontwikkelen en niet blijven steken in de angst die Zweeloo in zijn greep had.