Niets verlaat de tijd

Luc Vandromme

Godijn Publishing

Copyright

©2022 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Niets verlaat de tijd

Luc Vandromme

Luc Vandromme

1e druk november 2022

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Jeroen Mies

Personen op foto omslag:

Remi Vandromme en Jenny Verbeke, Paasfoor, Kortrijk 1952

ISBN 978-94-6464-055-7

ISBN e-book 978-94-6464-056-4

NUR 301

Kroniek van een bescheiden familie

Voor al mijn voorouders

Deel 1

De zeeman

1.

Ik sluip en kijk regelmatig over mijn schouder. Mijn spieren smeken om rust. De blaren onder mijn voeten etteren. Het is de schande die me drijft. Meer dan mijn woorden en de bravoure waarin ik anders uitblink. Overdag houd ik me gedeisd. Een verlaten schuur of een herdershut volstaan. Zelfs de onderkant van een boerenkar. Met alles ben ik tevreden, wanneer het me maar uit de buurt van mijn achtervolgers en hun honden houdt. Hoe uitgeput ik ook ben, mijn benen houden zich klaar om er als een schuw hert vandoor te gaan.

De honger en de regen zijn mijn kwalijkste vijanden. Sinds mijn overhaaste vlucht gutst het water over het land en overspoelt het de vroege lente. De paden zijn snelstromende beken waarin takken en boomstronken voortdrijven. Ze belemmeren mijn nachtelijke ontsnapping.

Op de velden is nog niets eetbaars te vinden. Geen noten. Geen kastanjes. Uit de buurt van de boerderijen blijf ik weg. Ook al ben ik bedreven in het ongezien weggrissen van een brood, een bord pap dat afkoelt, wortels of ajuinen. Kostbaardere voorwerpen zijn nooit veilig voor mij. De angst weerhoudt me.

Ik wil dat ik mijn daden ongedaan kan maken. Dat ik ontspannen mijn hoofd kan neerleggen. Dat ik fluitend de deur van mijn huisje kan opentrekken om in alle rust het voorjaar op te snuiven.

Ik ben een stommeling. Een idioot. Een steenezel. De tijd kan ik niet terugdraaien.

2.

Dat ik zomaar de Oder oversteek, de stadspoort kruis en de stegen van deze stad bereik, verrast me.

Ik ben op mijn hoede. Een hand kan zo uit een portiek schieten. Een voet kan worden gelicht. Mijn achtervolgers moeten het doel van mijn vlucht hebben geraden. Al eerder ontkwam ik met de haven als uitweg. Hamburg. Bremen. Danzig.

Toen waren mijn misdaden niemendalletjes. Ontvreemde halssnoeren uit het zomerslot van de Högenbergers. Een vuist in de oogkassen van de jachtopziener die me op heterdaad betrapte bij een gestrikte reebok. De gestolen eer van Friedl B., het wicht dat ik bloedend en smekend in de bosrand achterliet. De dorpspriesters die uit angst voor een pak slaag hun kerkschatten overhandigden.

Schaamtegevoel overvalt me. Ineens bekijk ik mijn daden door andermans ogen. Is dit wat schaamte betekent? Je zonden door de ogen van anderen aanschouwen?

Uit ervaring weet ik dat dit de meest delicate fase van de vlucht is. Nu de kalmte bewaren, het overzicht. Foute inschattingen vermijden. Hoewel elke vezel in mij om rust schreeuwt, houdt mijn wil de bovenhand. Geen enkele portiek, leegstaand berghok of verlaten pand is betrouwbaar.

Zat ik mezelf op de hielen, dan waren dit de eerste plekken waar ik zocht. Ik zou weten dat de haven het einddoel is en dat ik op het ochtendgloren wacht. Mijn lijf moet pauzeren. Uitgeput op een schip aanmonsteren, is een stommiteit.

Ik ben in de buurt van de Hohenzollernplatz. Mijn neus leidt me het gangetje van de binnentuin uit waarin ik me schuil houd. Het steegje maakt links een bocht. Mijn instinct bedwingt mijn verstand. De geur streelt, geselt en herleidt me tot een beest. Een poortje leidt naar een achterafkeuken. Geen pistool of vuist weerhoudt me. Ik ben een lynx. Een jachtluipaard dat toeslaat. Binnen dezelfde seconde ben ik weer in de binnentuin.

De heilzame kippenborst kalmeert mijn gedachten. Ik inspecteer de takken boven mijn hoofd en installeer me. Terwijl ik indommel, ontsnapt geen ritseling aan mijn aandacht.

3.

Stettin ken ik slecht. Hoe vaak was ik hier sinds ik me in dit deel van Pommeren vestigde? Ik probeer het me te herinneren en blijf steken bij drie vluchtige bezoeken. Overtuigd als ik was dat mijn matrozenbestaan afgelopen was, meed ik toen de kaden. Niet alleen het vluchten was ik moe, het moest afgelopen zijn met het schommelen op de golven. Kotsmisselijk werd ik. Ik heb geen zeebenen. Zodra de trossen worden losgegooid, hang ik over de reling mijn ziel uit te braken.

In de haven knabbelt de dag aan de nacht. Blauw met een veeg oranje klimt in de masten omhoog. De lucht wordt vrijer. Frisser. Met zilt dat lonkt. Zout dat horizonten belooft en vrijheid die alles uitwist. De schande. De vernedering. Het voortsnellen.

Hoe ongezien blijven in het ontwakende licht? Ongewild zie ik mezelf door de ogen van de stadswacht. Een dief. Een moordenaar en verkrachter. Een die achter de tralies thuishoort. Het maakt me alerter. Tergend lang doe ik over de laatste honderd meter. Ik bedwing mijn adem en mijn voeten. Verlossing vereist wilskracht.

Bij de aanlegplaatsen heerst de bekende bedrijvigheid. Sjouwers schommelen over de loopplanken met hoge ballast op hun schouders. Kranen wentelen om hun assen en sturen pakketten op en neer. Matrozen ontbreken. Hun dag begint pas wanneer de buiken van de zeeschepen zijn volgeladen. Zelfverzekerd moet ik me een weg door de drukte banen. Ondanks mijn achterdocht moeten mijn stappen kordaat zijn. Kapiteins zoeken enkel de beste.

‘Je zoekt werk?’

Ik schrik me een ongeluk. Een bonk tikt op mijn schouder en ik grijp naar mijn mes. De reus glimlacht ontwapenend. Hij voert niets in zijn schild. Tenzij hij bijzonder goed acteert.

‘Matroos?’

Ik knik.

‘Op zoek?’

Nog een knik.

‘Een specifiek schip?’

Onverschillig haal ik de schouders op.

‘Daar houdt Oskar Niemann kantoor. De belangrijkste reder, bezit meer dan de helft van de vloot.’ Met een breed gebaar wijst de kolos naar de aangemeerde schepen. ‘Hij is altijd op zoek naar krachten. Je hebt brede schouders.’

Ik brom iets.

‘Ik werk voor hem. Op de Frau Honhon. Betaalt goed. Wat denk je?’

Weer haal ik de schouders op. Aarzelend volg ik.

Het inschrijvingslokaal kan een val zijn. Wanneer ik binnenstap, kan de deur achter me dichtslaan en word ik tot bloedend vlees herleid. Ik vraag me af waarmee ze op mijn schedel gaan inbeuken. Een koevoet? Hamers?

‘Je hoeft niet bang te zijn.’

Ik haal adem, zet me schrap en stap de overvolle barak binnen.

4.

Voor een lange tafel schuiven rijen mannen aan. Ze dragen hun pet in de hand. Sommige zijn in een net pak, andere zijn even ongewassen en ondervoed als ikzelf. Hun vesten staan stijf van het vuil. En dan die stank.

‘Hierlangs.’ De reus duwt me naar de verste rij tegen de muur. ‘Bij hem maak je het meeste kans.’ Hij wijst naar een man achter een immens boek. Hij is in alles grijs. Zijn haar. Zijn bakkebaarden. Zijn stofjas en zijn huid. Een veer zwiert over het papier. Achter zijn brilglazen zwemmen ogen uit een ver verleden. Hij stelt korte vragen. Noteert. Wuift weg, om plaats te laten maken voor de volgende.

‘Succes,’ zegt mijn begeleider, waarna hij naar buiten stapt.

Ik wacht mijn beurt af. Mijn gezicht verstop ik achter mijn lokken die tot mijn schouders reiken.

‘Naam?’

‘Joannes Christiaen.’

‘Familienaam?’

‘Krawczyk.’

‘Geboren?’

‘1799.’

‘Bewijsstuk?’ Zonder op te kijken vuurt de klerk zijn vragen af.

Mijn geboortebewijs is het kostbaarste bezit dat me rest. Bij mijn vlucht heb ik het mee gegrist. Het is mijn vrijgeleide. Zonder een document dat mijn identiteit bevestigt, werft geen enkele reder me aan. Valse papieren maken een moordenaar van je, een dief of brandstichter op de vlucht. Tijdens mijn vorige zeereizen heb ik ondervonden dat je van een schip kan worden geplukt wanneer je papieren niet in orde zijn. Zo’n fout kan ik me niet nog een keer permitteren.

De klerk noteert zonder aarzelen. Blijkbaar staat mijn naam niet op zijn zwarte lijst. ‘De Frau Honhon. Vertrek overmorgen.’

‘Kan ik al aan boord gaan?’

Een vluchtige oogopslag. Het ophalen van een wenkbrauw.

‘Ik ben zopas in Stettin aangekomen. Ik heb geen verblijfplaats.’

Mijn antwoord is volstrekt aanvaardbaar. De man knikt. ‘Handtekening. Hier.’

In zijn zware logboek plaats ik een kruisje. Hij kan onmogelijk raden dat ik kan lezen en schrijven. Mijn geboorteakte krijg ik terug.

‘Buiten rechts. Vijfde of zesde schip.’

Bij het verlaten van het lokaal vliegen mijn ogen alle kanten op. Zo ver mogelijk blijf ik uit de buurt van de kademuur. Wanneer ik tussen de wal en een schip word geduwd, kan niets me van de verdrinkingsdood redden. Met mijn hand op de dolk in mijn binnenzak slalom ik tussen de toenemende bedrijvigheid. Ik ontwijk de blikken, de sjouwers die als blinden rechtdoor lopen en de paardenkarren die snelheid maken.

Verheven prikken de masten van de Frau Honhon in het ochtendlicht. Zijn ze niet de langste van de hele vloot, dan zijn ze onmiskenbaar de elegantste. Het schip heeft iets glads en strijdvaardigs. Het straalt een bevalligheid uit waar geen enkel noodweer aan wil raken. Wie op de Frau Honhon vaart, drukt het aan zijn boezem.

Bij de loopbrug wacht een uniform dat me van kop tot teen monstert. ‘U bent?’

Met bonkend hart haal ik mijn werkvergunning boven. De officier controleert de handtekeningen en bekijkt mijn gezicht alsof hij het voor eeuwig in zijn geheugen wil prenten. ‘Goed,’ besluit hij.

‘Mag ik verder?’

‘We vertrekken overmorgen.’

Ik herhaal wat ik in het inschrijvingsbureau vertelde. Een ogenblik vrees ik dat hij lastige vragen zal stellen, maar hij zet een pas opzij en laat me door. Net voor ik aan boord ga, kijk ik naar het gewriemel beneden. Een gevoel van bevrijding kronkelt door mijn lijf. Weer is het me gelukt om ongezien weg te komen en ik besef dat dit de laatste keer is. Zoveel geluk zal ik nooit meer hebben. Het wordt tijd dat ik mijn leven beter.

Definitief.

5.

Mijn voetzolen smeken om aarde. Rotsen en zand. Water draagt me slecht. Het schudt mijn bloed en rammelt met mijn ingewanden. Tot ze alles teruggeven. Het water eist. Ook de herinneringen. De Oostzee dwingt. Met duizenden liters kletst hij zout in de schande. Niet om te wissen. Om te verdiepen.

Tussen dit geweld is de Frau Honhon een eilandje. Tenzij je op het rollende water kan stappen, staak je je vluchtpogingen. Maar daarvoor moet je heilig zijn. Hoe word je heilig wanneer je je ziel hebt verkocht? Geen Hemel voor mij. Ten hoogste het Voorgeborchte. Meer waarschijnlijk de Hel. De Eeuwige Verdoemenis.

Waarom doorgaan? Licht over de reling leunen, mezelf loslaten en het zilt verzwelgt me. Ik zweef in het overlichte groen. Wit. De armen genadeloos gespreid. Als een gekruisigde die op geen mededogen mag hopen.

Ik herinner me de psalmen en de geprevelde gebeden uit een ver verleden. Als iets van mijn moeder Catharina, terwijl ze aardappelen kookt. Als iets van mijn vader Leopold, terwijl hij naald en draad op en neer haalt. Terwijl hij boorden knipt en ’s avonds onder het kaarslicht zijn ogen stuk leest. Het is dezelfde Bijbel die hij naar de kerk draagt. In pak en nette haren. Het geschreven houvast waaruit hij zingt, declameert en onderwijst. Waarmee hij mij onderwerpt. Letter na letter. Regel na regel. Erbarmen. Naastenliefde. Geloofd zij de Heer.

Horizon na horizon drijven de zeilen verder. Elke nieuwe einder een diepere haal in mijn zelf toegebrachte snede.

6.

Wanneer ik niet in het want moet of wanneer geen touwen moeten worden gevierd, zoek ik mijn alkoof waar niemand me in de rug kan aanvallen. Van op mijn brits zie ik wie de ladder naar het slaapruim afdaalt. Aan de schoenen en de broekspijpen herken ik de eigenaar. Bruno, de knaap met het litteken op de wang. Arnold, met de geblutste schedel en de ankers en meerminnen op de armen. Godfried, met het dolle snaarinstrument. Pavel, de reus uit Warschau die me in Stettin het inschrijvingslokaal heeft gewezen. De anderen, wiens gezelschap ik mijd en waarvan ik de namen liever vergeet.

Wanneer ik alleen ben, probeer ik slaap in te halen. Een matroos heeft weinig gelegenheid om de ogen te sluiten. Met de zeilen is er altijd iets. Ze moeten worden losgeknoopt of net aangehaald wanneer de wind naar het Oosten omslaat. Er zijn de eindeloze karweien. Het schrobben. Het geolied houden. Het verstellen. Onophoudelijk rollen de bevelen over het dek. Ze ontstaan in het kapiteinshoofd en worden door de stuurman in concrete acties vertaald. Ophalen! Vieren! Overstag gaan! Het bazaanzeil! Het voordekzeil! Ik slaap onrustig. Voortdurend wekken mijn oren me. Beducht op het stel handen dat zich rond mijn nek zal sluiten. Op een dag is het zo ver. Ik ben voorbereid. Voor we in Lübeck aanmeren, ben ik er geweest.

De Oostzee bokt. De voorjaarsstormen van 1826 razen en voeren stortregens aan. Boven de Frau Honhon hangt een grauwe, onbetrouwbare massa. Genadeloos dolt ze met het schip en haar bemanning.

‘Het verkeerde seizoen gekozen?’

Ik hang over de reling en mis de kracht om Pavel van antwoord te dienen.

‘Altijd zwijgzaam?’

Ik haal mijn schouders op. Spreken betekent mezelf voorbij praten.

‘Je bent opvallend lang zeeziek.’

‘De liefde voor de zee wint het.’

Pavel kijkt me aan. In zijn blik respect en tegelijk ongeloof. Het lijkt erop dat hij doorvraagt.

‘Ik wou dat het anders was.’ Ik merk dat Pavel zich ontspant.

‘Kom.’ Hij slaat kameraadschappelijk op mijn schouders. ‘Het is onze wachtbeurt.’ Zijn vriendschappelijke onschuld is terug.

De nacht ligt onder een vloed sterren. Het zwarte water verzwelgt het licht. In de zeilen fluit een bries. Op wacht staan betekent uitkijken over het niets. De maan dichter dan het vasteland. We lopen van het voor- naar het achterdek en terug. De Oostzee houdt zich koest. Deze nacht hapt hij niet naar de masten.

Na een poos raken we in een sluimertoestand. Mede daardoor ben ik altijd vrijwilliger voor de nachtwacht. Het schip slaapt. Mijn argwaan laat ik eventjes varen. Vormde Pavel een bedreiging, dan had ik hem allang over boord gekieperd. Hij zou niet eens aan boord zijn gegaan.

Ik bedwing de aandrang om hem over de reden van mijn vlucht te vertellen.

Het is te vroeg.

Eerst Lübeck.

De sneeuw valt in strepen. Geluidloos, schuin en striemend. Zonder overgang slaat het voorjaar om in een grauwe winter. De temperatuur zakt en we worden opgeslokt door iets onheilspellends. Hoewel ik mijn tienerjaren op de akkers heb gesleten, zijn mijn handen nooit gewend geraakt aan het ijs. Met bloedeloze vingers heb ik stallen gemest, kruiwagens geduwd en emmers geledigd. Ik ben gemaakt voor de zomer. Voor droogte en hitte. Ik hou van het trillen van de lucht. Van het zinderen van de wind. Ik hoor thuis bij Spanjaarden. Turken. Moren.

De warmte in mijn handen blazend, besluit ik dat het na Lübeck afgelopen is met het Noorden.

‘Koud.’ Pavel volgt mijn voorbeeld en wrijft zijn handen krachtig tegen elkaar. ‘Niets in vergelijking met IJsland. Daar boort de koude zich in je botten. Nooit raak je die kwijt. Er is jenever nodig om die te vergeten. Sommige kregen de kou in hun kop. Zagen schimmen. Sneeuwspoken die het op hun ziel hadden gemunt. Hun bloed bevroor tot ze krankzinnig werden.’

De stilte verjaagt mijn onrust. Wanneer we nu kapseizen, ben ik bereid me over te geven aan de haaien.

Oneindig veel later worden we afgelost.

Terwijl ik vruchteloos mijn knoken onder het deken probeer te warmen, valt het me op dat ik me verrassend goed voel. Alsof de ijsnacht mijn zeeziekte heeft genezen.

Haast verschijnt er een glimlach op mijn daverende lippen.

7.

Het geld brandt. Even hard als mijn kruis. Het bordeel bevindt zich in het havenkwartier. Pavel kent de ‘Sanssouci’ uit zijn vorige reizen. Hij heeft me meegetroond. Snel verlaat hij de met kaarsen verlichte salon aan de zijde van zijn favoriete brunette, Suzy.

Ik hang onhandig rond.

Een groenogig meisje ogen vleit haar rode haren tegen me aan. Ze geurt naar jong vlees en een zoet parfum. Ze stelt zichzelf voor als Nana, een hoerennaam. Het doet er niet toe, ook ik verzwijg mijn ware naam. Onder haar sproeten spant een doorschijnende huid. Van een witheid uit onbetreden sneeuwlandschappen. Die verblindt. Die mijn gedachten dooft. Die belooft te blussen.

Haar koele hand leidt. Een trap op. Een gang door. Een kamertje binnen. Uit mijn kleren. Op een bed. In een verrassend vochtige warmte.

Ik pomp en houd me zo lang mogelijk in. Terwijl ik op het punt sta uit te barsten, dreigt een oude obsessie bezit van me te nemen. Ik bedwing mijn handen. Druk mijn gevaarlijke ik weg. De schaduw waarvan ik los wil komen. Ik verbied mijn handen om zich rond de zwanenhals te sluiten. Niet de kwetsbaarheid dicht knijpen. Niet over leven en dood beslissen. Niet de laatste hartslag voelen en dan exploderen.

Het is mijn toekomst die ik bevecht. Wanneer ik het meisje met gebroken ogen achterlaat, verdwijnt de kans om te ontsnappen. Mijn signalement zal me de das omdoen: twintiger, bruine lokken tot op de schouders, brede gedrongen figuur, buitenlander, litteken op de rechterwang. Lübeck is Stettin niet. In de haven patrouilleert een indrukwekkende politiemacht.

Ik spuit me leeg.

‘Waarom lach je?’ vraagt ze.

Hoe kan ik haar zeggen dat mijn handen tintelen van onschuld. Een heilige zuiverheid omdat ze niet hebben geschonden. Ik heb niet verminkt. Niet tot het uiterste genomen.

‘Was het niet naar jouw zin?’ Ze tikt met haar vingernagel en de lust laait weer op. Ze neemt me beet en leidt me.

Ik gooi mijn benen uit bed en hijs me in mijn kleren. Ik werp haar de munten toe. Door haar deur achter me dicht te trekken, open ik mijn toekomst.

8.

De lente warmt de haven. Koppig smelt ze de winter weg. Op de kaaimuren rekt de drukte zich als een dier uit en schudt de kilte uit haar vacht.

Als Hanzestad is Lübeck een knooppunt. Niet dat het Hanzenetwerk nog bestaat, toch behoudt de haven zijn middeleeuwse status van koopliedencentrum. Onverminderd vertrekt het hout, de was, het barnsteen, de rogge en het meel naar de geassocieerde havens rond de Oost- en de Noordzee. In vergelijking met de wildernis aan masten en vaartuigen hier, is Stettin een achterafhaventje. Langs deze kades ligt de hele wereld aangemeerd. Ongrijpbare klanken schieten heen en weer. De voertaal is hetzelfde Middelnederduits dat ik thuis sprak. In de praktijk gebruikt iedereen een maffe gebarentaal.

In de massa opgaan is kinderspel. Iedereen is een vreemde. Iedereen is op doorreis. Er zijn Russische Joden. Scandinaviërs met lichte huiden. Zigeunertypes met hun rijkdom in hun mond.

Iets zegt me dat het onverstandig is hier te blijven. Deze stad ligt te dicht bij mijn oorsprong. Te dicht bij mijn misdaden. Ik moet een laatste overtocht maken.

De zoektocht naar een schip begint van voren af aan. Op Pavels hulp hoef ik niet langer te rekenen. Die keert met de Frau Honhon terug naar Stettin. Hij hoopt genoeg geld te hebben gespaard om er een meisje te huwen.

Reders houden kantoor in de statige patriciërswoningen aan de overzijde van de havenmonding. Er is een tekort aan zeelui. Elke scheepseigenaar beroemt zich op zijn specialiteit. Zijn vaste bestemming. Goederen waar hij het alleenrecht over heeft. Sommigen houden jaren dezelfde kapitein in dienst. De meesten daarvan werken op hun beurt het liefst met hun geprefereerde bemanning. Betrouwbare stuurmannen, matrozen en deklieden die voor hun schip door het vuur gaan.

Werkwilligen krioelen rond de borden. Met krijt staat de bestemming en de dag van afvaart erop geschreven. Weinigen kunnen lezen. Voortdurend moet een klerk de tekens ontcijferen en vertalen hoeveel mannen worden gezocht.

Na mijn bezoek aan de Sanssouci mocht ik de laatste nacht aan boord van de Frau Honhon doorbrengen. Nu schuifel ik met mijn bundel op mijn rug tussen het gedrang. Het ochtendlicht zaait vlekken op het wateroppervlak. Het knabbelt aan mijn waakzaamheid. Met mijn vlakke hand klets ik in mijn gezicht. Ik moet de ogen op mijn rug bewaren.

De naamborden prikkelen mijn verbeelding. Riga. Bergen. Kopenhagen. Novgorod. Ik proef hun belofte.

Wanneer ik een van die bestemmingen kies, kan ik onmiddellijk vertrekken. Het schip naar Novgorod vertrekt de volgende ochtend. Rusland betekent een hel met verkleumde vingers, afgestorven tenen en een onmogelijk op te warmen lijf. Een strijd die ik op voorhand verlies.

Onderweg zie ik de havenstad Brugge aangekondigd. De meest zuidelijke bestemming. Veel weet ik er niet over, behalve dat het een middeleeuwse stad is die de vergelijking met het Italiaanse Venetië kan doorstaan. Brugge betekent naar het Westen varen. Misschien kan ik van daaruit nog zuidelijker. Naar Spanje of Italië. Naar de echte zon. Nadeel is dat ik nog een week in Lübeck moet onderduiken. Het schip wacht op een partij huiden uit het Noorden.

Over twee dagen vertrekt een schip naar Danzig. Daar wil ik niet naartoe. Daar kan ik niet naartoe. Daar zijn ze me onmogelijk vergeten.

Dan toch naar Brugge? Hoe de tussenliggende dagen overleven? Het schip ligt nog niet eens aan de kade. Ik moet elders onderdak zoeken.

Terwijl ik me tussen het gedrang begeef, trek ik mijn scheepspet voor mijn ogen. Vanzelf beland ik bij het bord.

‘Brugge,’ spelt de klerk. Hij draagt een pak met traditionele mouwbeschermers. ‘Vertrek pas volgende week. Dringend personeel gezocht.’

‘Dat is een week zonder geld,’ zegt een man met een baard in het groepje dat errond verzameld staat. Ontgoocheld haalt hij zijn pijp uit zijn mond en toont een rij theebruine tanden.

‘Niet noodzakelijk.’

‘Aha?’

‘Natuurlijk wordt geen volledig loon uitbetaald.’

‘Geld om niets te doen?’

‘Een vergoeding voor wie nu de verbintenis aangaat.’

‘Slaapgelegenheid?’ waag ik.

De klerk kijkt in mijn richting en glimlacht terwijl hij met zijn duim naar de stad achter ons wijst. ‘Een huis is geen schip. In afwachting is er een slaapzaal. Voor wie zich onmiddellijk aanbiedt.’

Ik twijfel.

Twee mannen geven hun naam op.

‘De eersten krijgen wat ik beloofde,’ doet de klerk, waarmee hij te kennen geeft dat wie later komt, het met minder moet stellen.

‘Joannes Christiaen,’ ik toon mijn geboorteakte.

Met een knikje neemt de ambtsdienaar die in ontvangst en gebaart dat ik bij de twee anderen moet plaatsnemen.

Het aantal belangstellenden slinkt. Niemand kan een week zonder vol loon.

‘Willen jullie me volgen?’

Met zijn drieën bestijgen we de trappen van een imposant gebouw. De twee anderen zijn haast bejaarde mannen. Het is beter wanneer ze niet inzien dat ik hun Pruisisch begrijp. Hun lederachtige gezicht getuigt van een leven op zee. Wellicht hebben ze meer ervaring, maar ik ben zoveel krachtiger. Van de reder verwacht ik weinig tegenstand. Zolang er zeilen moeten gehesen, zijn spieren nodig.

Via een indrukwekkende hal en een marmeren trap bereiken we de eerste verdieping. In het midden van een kamer zit de scheepseigenaar achter een bureau. Op de tientallen landkaarten die tegen de wanden hangen na, is de kamer leeg. Geen paperassen. Geen stoel.

Onze begeleider kucht. ‘Herr Müller. Drie kandidaten.’

Breed lachend veert de reder uit zijn stoel. Het valt me op hoe klein hij is. Hij reikt net tot mijn schouder. Terwijl hij ons monstert, schudt hij ons de hand. ‘Bedankt voor jullie vertrouwen.’

Hij klapt in zijn handen en uit een belendende kamer komt een schriele man aansloffen. ‘Gerhard, stel voor deze drie mannen het contract luxe A op en betaal hen een week vooruit. Daarna neem jij, Joseph, hen mee naar de slaapgelegenheid.’ Enthousiast keert hij zich in onze richting. ‘Heren, u maakt me vandaag tot een gelukkig man.’ Voldaan neemt hij weer plaats, haalt een fles uit het deurtje van zijn schrijftafel en drukt die tegen zijn lippen.

Weer teken ik een kruis waar mijn naam moet komen.

De reptielachtige secretaris stelt geen vragen. Met een klik springt het slot van zijn brandkast open. De beurs weegt in onze handpalm.

‘Natellen hoeft niet. Nergens worden dergelijke lonen uitbetaald. Herr Müllers vrijgevigheid grenst aan de naïviteit. Of aan de krankzinnigheid.’ De secretaris kijkt ons aan. Hij stapt naar zijn werkplek, neemt zijn veer en buigt zich over een kasboek vol kolommen en getallen.

De klerk Joseph kucht in de deuropening.

We lopen de trap af en verlaten de hal waarin in het duister scheepsmaquettes te onderscheiden zijn. Een geschiedkundige verzameling die ergens bij de Egyptenaren begint. We volgen hem het huis uit, de kade langs, de brug over de Trave over, de stegen van het havenkwartier door, langs een plein met bomen tot aan een wit pand. Pension Eiffel III. Het oorspronkelijke uithangbord is overschilderd. De letters “Hotel Bonaparte” schemeren er door. ‘Contract Luxe A,’ wijst hij.

De wanden in de vestibule zijn in de boenwas gezet. Geweien en jachttaferelen doen dromen van donkere wouden, warme winteravonden en overdadige dissen. Achter de balie zit een zuur heerschap met een middenscheiding. Nukkig kijkt hij over zijn bril. ‘Herr Müller?’ richt hij zich tot onze klerk.

‘Contract Luxe A.’

‘Ik hoop dat het deze keer beter afloopt.’

‘Deze drie mannen zijn gemotiveerde zeelieden.’

‘Dat zijn ze allemaal. Als ze het maar uit hun lijf laten om dit schitterende huis tot een kotter om te bouwen, zoals die vorige lichting “gemotiveerde zeelieden”. Het is verboden hun gevoeg op de kamer te maken. Wilt u hen dit aan het verstand brengen? Anders voelen we ons in de toekomst genoodzaakt de samenwerking definitief stop te zetten.’

Achter de balie haalt de man drie sleutels van de haak. ‘Wanneer jullie me willen volgen?’

‘Zodra de l’Impératrice Joséphine gearriveerd is, stuur ik een bode.’ Klerk Joseph maakt een buiging en gaat ervandoor.

9.

Luxe is iets merkwaardigs. Hij ruikt naar geld en is broos. Als zachte armen die warmte afgeven. Hij omstrengelt en omwikkelt. Hij verlost pijnen en vermurwt fronsen.

Ik ben een man van de ruwheid. Van eelt. Mijn rug gewend aan strozakken. Dit is geen bed, dit is een ledikant. Elegant koper tot druivenranken gekruld. Een matras. Mild verend en tot weekheid prikkelend. Een bed voor mij alleen. Een kamer voor mij alleen. Behang. Een schrijftafel. Een eiken kast. Een lampetkan. Een overdreven grote spiegel.

Het spiegelbeeld toont geen innemend karakter. Achter de ongeschoren wangen huist valsheid. Een geniepige boosaardigheid die gemakkelijk ontspoort.

Ik draai de sleutel in het slot. Niemand kan me besluipen.

Ik trek het gordijn open en vang de zon op mijn gezicht. Van waar ik sta, heb ik het uitzicht van een reus. De vaartuigen passen in mijn handpalm. Wanneer ik knijp, vermorzel ik de masten. De hefkranen en de sjouwers plet ik tot moes. Met een armbeweging veeg ik de krioelende menigte weg.

Terwijl we de trappen bestegen, sprak de pensioneigenaar over een dagelijkse warme maaltijd. Aangeboden en op kosten van Herr Müller. Warme maaltijden in een vast ritme zijn iets voor de schuilreizen op zee. Aan land was er de meeste dagen niets behalve een homp brood. Soms ontbrak die. Zeker wanneer ik me in de wouden moest terugtrekken. Dan teerde ik op de bessen en wortels. Kon ik een haas strikken, dan wist ik dat ik overleefde.

De maaltijden gebeuren gezamenlijk. Aan de eetzaal kan ik niet ontsnappen. Iedere dag duiken nieuwe gezichten op. Handelsreizigers. Pasgehuwden met uitgeputte lichamen. Andere matrozen voor de l’Impératrice Joséphine. Ik bereken dat we onderhand met zo’n tienen zijn. De meeste zijn baardeloze snotneuzen die zich voorbereiden op hun eerste reis.

Ik schrok van de zuurkool en de knoedels. Ik wantrouw deze weelde. Het is onmogelijk dat ik, zonder een vinger uit te steken, verwend word als een heer van adel. Iedere keer verwacht ik voor een gesloten eetzaaldeur komen te staan.

Na het schransen trek ik me in mijn kamer terug. Ik open het venster en snuif van de opgewarmde zeelucht. Mijn einddoel ligt binnen handbereik. Het mag me niet ontglippen. Geen onverantwoorde uitjes.

10.

Een zacht tikken op mijn deur.

‘Joannes Christiaen?’

Een verhoogde hartslag.

‘Klerk Joseph hier. Van de l’Impératrice Joséphine.’

Ik draai de sleutel om en trek de deur op een kier.

‘Ik kom je halen. Het schip is er.’

‘Vertrekken we?’

‘Wanneer iedereen er is. Wanneer alle instructies zijn gegeven en wanneer alles is ingeladen. Afspraak beneden. Over vijf minuten.’

Geen uur later worden de meertouwen losgeknoopt.

Met het bereiken van de volle zee, trekt een diepe rust door mijn aderen. Ik mag definitief dromen van een nieuwe start.

De zee is vlak.

Misschien vaar ik later naar Oost-Indië.

11.

Tijdens de nacht glip ik met mijn volle beurs van boord. Ongezien verdwijn ik tussen de ingeslapen pakhuizen. Kost wat kost moet ik vermijden dat ik met de l’Impératrice Joséphine in verband word gebracht. De overdaad aan munten is mijn deelname aan de winst. Zwijggeld met andere woorden. Nooit, aan niemand, verklap ik ooit welke lading het schip werkelijk vervoerde.

Tijdens een van mijn wachtbeurten belandde ik in het onderste ruim. Ik vond het vreemd dat iemand daar de wacht hield met een geweer in de hand. De kerel snurkte. Aan zijn voeten een wijnkruik. Tussen het afgesloten hek, dat de lading beschermt, zag ik onder huiden wat ik beter niet had gezien. Mensachtigen met een zwarte huid. Eerst dacht ik dat hun gelaat met steenkool was bijgekleurd om ze in het donker compleet onzichtbaar te maken. Ze krioelden als beesten. Er leken mannen en vrouwen te zijn. Toen zag ik de kapitein en de eerste stuurman die zich vergrepen aan de naakte vrouwspersonen. Ze gromden, beten en verscheurden. Ze grepen naar de keel en knepen. Zonder ommezien haalde de kapitein uit met zijn dolk. Bloed vloeide. Ingewanden puilden uit. Ik telde minstens tien dode slachtoffers. De hitte en de stank waren ondragelijk en ik trok me terug. Ik had geen zin in moeilijkheden. Wat ik niet wist, wist ik niet.

Voor de rest van de vaart sprak ik geen woord meer. Ik meed elk gezelschap. Hoe gestoord men me ook vond. Ik herkende mezelf in de wreedaards. Ze begingen lafhartige en weerzinwekkende moorden. Elk kind was geboren uit een moeder. Verdienden meisjes geen beter lot? Onder de sterren kwam ik tot het stellige inzicht dat ik voortaan het goede pad moet bewandelen. Anders eindig ik naast de kapitein en de eerste stuurman bungelend aan de galg. Het was geen misdaad om hem terloops over mijn ontdekking aan te spreken en hem een beetje zenuwachtig te maken. Geschrokken duwde hij me een beurs in mijn handen en bezwoer me voorgoed met mijn munten in Brugge te verdwijnen. De haat in zijn blik sprak boekdelen: eenmaal liet hij zich chanteren, meer niet.

Er is iets met de lucht. En met het krijsen van de meeuwen. Is het mijn verbeelding of geurt de wind zachter? Warmer.

Mag ik geloven dat ik vrij ben?

Ik ben achtentwintig. Geen jongeling meer. De meesten worden niet ouder dan veertig. Wil ik nog iets van dit leven maken, moet ik opschieten. Nooit eerder was er de drang om neer te zitten en me te omringen. Niet met een vrouw. Niet met meubelen of een lap grond. Nooit eerder heb ik over kinderen nagedacht.

Wanneer ik mijn geboortebewijs verscheur, kan ik van vooraf aan beginnen. Ik heb maar een naam uit te kiezen. Ik heb maar een verhaal bijeen te harken. Dat ik uit Pruisen kom en dat ik een zeeman ben, daar kan ik niet onderuit. Mijn taal en mijn hele optreden verraden dat. Ben ik afkomstig uit Hamburg? Of uit een boerengehucht in de buurt van Potsdam?

Misschien ben ik het varen moe en vind ik het Vlaamse stadje zo sprookjesachtig dat ik me er wil vestigen.

Ik sta op een brug in de buurt van de binnenstad. Mijn vingers twijfelen en moffelen de akte weer weg. Ik kan ze ergens in de stad verbergen. Ze is en blijft mijn vrijgeleide. Slaag ik er niet in mijn leven te beteren, kan ik er beroep op doen. Ondertussen kan ik voorwenden dat ik zonder persoonsbewijs besta. Dat ik ergens op zee bestolen ben.

Hoe heet ik? Een naam die ik gemakkelijk onthoud. Stel dat ik mijn echte voornaam bewaar? Joannes Christiaen. Of simpelweg Joannes. Er zijn tienduizenden Joannessen. Niemand zal de wenkbrauwen fronsen.

Mijn familienaam is onherroepelijk verbonden aan de schande. Ik wil hem nooit meer uitspreken. Een nieuwe familienaam kiezen is lastig. Je moet je er mee verbonden voelen. Enkele namen laat ik over mijn lippen rollen. Ze proeven ongemakkelijk. Ik ben geen Joannes Macke. Geen Joannes Heinze. Geen Joannes Schultze. Schuld genoeg.

Terwijl ik de brug oversteek en het water volg, komt het antwoord vanzelf. ‘Warnice’. Niemand weet dat ik in dit gehucht het geboortelicht zag. Na enkele weken verhuisden mijn ouders naar Stargard. Daar bleven ze tot de Fransen de streek onveilig maakten en Sophia, mijn zusje, werd geboren. Feitelijk heb ik mijn jeugd in Gdingen gesleten. Of Gdynia zoals de vissers het zeedorp in de Bocht van Danzig noemen.

Mijn vader was kleermaker. Zomerkostuums. Voor de dames jurken in lichte stoffen die het licht weerkaatsen. Voiles, handschoenen, hoeden en parasols. Ik heb mijn vader geholpen tot mijn vingers bloedden. Tot mijn benen gevoelloos waren en mijn ogen traanden. Daar heette ik Joannes Christiaen Godefridus. Of Christiaen. Of Godfrid om zich te onderscheiden van mijn vader die ook Joannes heet. Net als zijn vader trouwens die hem, als legerkleermaker, de knepen van het vak leerde.

Over mijn jeugd hangt een onbekommerd verstrijken van de tijd. Van warme moedervleugels, zoete pap, knoedels en rettichsalade.

Een vredig kabbelen waar abrupt een einde aan kwam toen mijn lichaam uit zijn voegen knapte. Mijn diepe aard ontvlamde. Mijn razernij. Mijn rauwe instincten die zich aan geen moraal onderwierpen. Ze stootten me uit het ouderlijke huis. Ik heb gezworven. Ik ben niet trots op mijn daden. Voor sommige heb ik boete gedaan. Voor andere zal ik dat doen door een rechtschapen leven te leiden. Om te beginnen in Brugge.

Warnice is de naam die in de volksmond circuleert. Officieel heet de kluit afgeleefde huisjes en boerderijen Warnitz.

Joannes Warnitz.

Joannes Christiaen Godefridus Warnitz.

Vermoedelijk portret van Joannes Warnitz

Vermoedelijk portret van Joannes Warnitz

(Begin 1800 bestond de fotografie nog niet. De foto’s benaderen de overgeleverde persoonsbeschrijvingen die in de familie circuleren.)

Deel 2

De onbekende

1.

Ze heeft duizend namen. Alle inwisselbaar. Vloeibaar. Ze vormen zich naar de lijven achter het gordijn. Kleine. Ronde. Mastodonten. Mannen met hoeden. De meeste met petten. Hovaardige. Onzekere. Beschaamde vaders in het zweet. Jongelingen met een ribbenkast en een haarloze bovenlip. Bakkebaarden. Brillen. Gekamd. Ongewassen.

Nana. Bibi. Natascha. Virginie. Séverine. Mademoiselle Zaza.

Het gordijn slokt haar op. Ze schuift het dicht.

Samen blazen ze geluiden. De onbekenden als straathonden. Zij klinkt als een teringlijdster. Tussen een gerekt verbijten piepend naar lucht happend. Sterft ze? Waarom doen ze haar pijn?

Het venster redt me. De lucht met de vogels. De wolken die heksen en walvissen tekenen. De waslijnen die het beluik aaneen breien. Ik vergeet het grommen, het knorren, het mummelen, het loeien.

Ik moet zwijgen. Dat is het ergste voor een kind dat, zoals andere kinderen vogelbotjes en kikkervissen verzamelen, woorden vergaart. Mama zegt dat ik taalvaardig ben. Dat dit komt omdat ze me voor mijn geboorte al voorlas.

Verboden te bewegen. Onzichtbaar zijn. Onhoorbaar. Wachten als lucht.

Mijn neus loopt. Hij borrelt. Hij wil snuiven. Het slijm verdrijven.

Mijn keel jeukt. Hoesten is verboden.

Mijn benen willen mee met mijn gedachten. Daar op straat. Rennen. Springen. Schoppen tegen wat los zit. Slaan met deuren. In het midden van de groep zijn. Roffelen met de klompen. Duwen en trekken. Luid lachen. En zingen om te zingen.

2.

Ze heeft een echte naam: Marie-Thérèse. Die bewaart ze voor haar kennissen. De buren van boven en van hiernaast. De Verplanckes. De Cloets. De Defraeyes. Haar zuster, Constance, heb ik nog nooit gezien. Ze is getrouwd met een mijnwerker die haar meenam naar de Walen. Ze spreekt Frans daar in de Borinage. Waar alles zwart is. De steenkolen geven gruis af dat overal aan plakt. Zelfs aan de aardappelen die schuren tussen de tanden. Mama zegt dat ze daarom niet meer naar huis kan komen. Waarom zou ze dat doen? Van daar waar alles zwart is, naar Kortrijk? Ze zou alles vuil maken. Hebben ze daar wel wegen in dat onderontwikkeld Waalse gat?

Voor mij heet ze mama. Ze zeggen dat ze nog een kind is. Dat is wat Pierre in mijn gezicht smeet, toen hij zijn knieën op mijn armen plantte en ik me moest overgeven.

Mama is geen kind. Mama is mama. Het is goed dat ze jonger is dan de buurvrouwen met hun gaten tussen hun tanden en met hun vingers als ongewassen penen. Ze zijn mager, hoekig en hard. Andere weer zo vet dat ze uit hun voorschoot ploffen. Dat komt omdat er een baby achter steekt, zegt mama. Een baby groeit tot de buik openscheurt en de buurvrouw hem eruit plukt. Direct is ze weer mager en hard. Met hoekige rimpels en haar dat tussen de afhangende lippen kleeft. Met iedere baby verliest ze een tand, zegt mama. Dat klopt. De buurvrouwen hebben een dozijn kinderen en evenveel gaten.

Mama heeft er maar één. ‘En daar blijft het bij,’ zegt ze. Ik ben haar eerste en haar laatste. Wanneer ik vraag hoe dat komt, komen de tranen. Dus wil ik het niet weten. Met ons tweeën is het genoeg. Kinderen zijn er overal.

Mama is lief en zacht. En mooi. Ze ruikt lekker. Naar glanzende haren en de geschenkjes die sommige van haar beste vrienden achterlaten. Ze heeft een prinsessenrug waar ze haar dot op ontrolt.

Soms is ze ongelukkig. Dan blijft het gordijn een week open. Dan is haar mond een groef en zijn haar oren doof. Ze praat dan wel met Madame Dujardin van hieronder. Met een geslepen stem. Over haar jankende kinderen. Over hun stampende voeten en haar soeplucht die het huis verpest. Dan brandt een koud vuur in haar speeksel en iets heets in haar buik. Ze blijft drinken tot de sissende vlammen doven en ze slaapt. Met opgetrokken knieën. Zoals ik doe.

Ik mis geen vader. Mannen genoeg. In ons beluik is dat zo. Rond de natte kasseien, het opgeschoten gras, de twee buitentoiletten en de gemeenschappelijke pomp wonen geen vaders. Allemaal zijn we bastaards.

Waarvoor een vader? We hebben een kamer. Een bed. Een tafel met stoelen. Eten. Aardappelen. Brood. Soep. Mama zorgt daarvoor. In haar eentje. Ik heb kleren. Alleen mag de kachel wat vaker branden. Maar dat is duur. De kou verdrijf je door met je armen rond je middel te slaan of in bed te kruipen. Op de stromatras. Onder het fijne beddengoed dat mag ruiken naar mama’s piepen. Niet naar de hondenmannen.

Toen mama’s buik in 1834 zwol, duwden haar mama en papa haar op straat. Dat zou ik nooit doen. In een buik slaapt een baby. Geen duivel of een heks. Iemand met een engel onder de voorschoot jaag je niet het huis uit. Een engel is iets van God. En toch zegt mama dat het Gods straf was. Dat ze zomaar op straat vloog. Gelukkig was er tante Julienne. Die heeft mama geleerd me zo graag te zien dat ze me hield en niet onder een struik achterliet. In een doos. Of bij de begijnen. Maar dat is allemaal jaren geleden. Ondertussen zijn al die mensen dood. Geen mama en papa van mama. Geen lieve, tante Julienne.

Mama is niet onmiddellijk hier komen wonen. Tante Julienne mocht haar niet langer helpen en in haar huis laten wonen van haar mama. Die kon brullen en stampen op de plavuizen. Haar papa hield een mes voor tante Juliennes keel. Dat ze “de schande van de familie” moest buiten jagen of dat hij haar iets zou aandoen. Hij had armen als staven en onder zijn snor grijnsde iets gevaarlijks waar zelfs zijn vrouw bang van was. Dat mocht ze ondervinden. Wat dit precies was, vertelt mama me ooit.

Tante Julienne moffelde geld tussen de kleren die mama meekreeg in een tas. Net voldoende om niet te sterven van de honger.

‘Jij en ik leefden hier en daar,’ zegt mama. ‘Soms buiten. Soms in het portaal van een kerk.’ We hebben geluk gehad. In een beluik is er zelden een kamer vrij. Je moet ervoor betalen. Zelfs vooraf, zonder dat je er je spullen al hebt binnengebracht. Mijn mama is kantwerkster.

Op straat was ik altijd ziek. Hoesten. Diarree. Flauwvallen. Het is een wonder dat ik er nog ben. Dat komt omdat ik een engeltje was. Een bolle baby met gouden haar. In witte doeken gewikkeld. Omgeven door een stralende lichtkrans. Het kan dat ik Jezus ben, maar dat moet later blijken. Ondertussen oefen ik mijn mirakels.

Elke maand komt meneer Gaston langs. Die blijft voor het gordijn. Hij steekt zijn hand uit en mama legt er muntstukken in. Hij kijkt haar aan alsof ze een lap is die dringend moet worden gewassen. Wanneer ze zich omdraait om de geldstukken uit de tafellade te halen, veranderen zijn ogen. Dan glijden ze over haar rug. Tot waar haar achterwerk onder haar rokken steekt. Zijn vingers trillen als bij bouwvakkers die een freule voorbij zien wandelen. Hij zegt nooit ‘dank u wel’ en trekt de deur zonder groeten achter zich dicht. Ik ben bang van zijn voetstappen op de trap. Ze bonken waardoor ik me een kabouter voel. Een kabouter kun je plattrappen wanneer je onvoorzichtig bent. Meneer Gaston draagt schoenen. Die zijn duur. Schoenen zijn gemaakt voor villa’s, schouwburgen en paardenrenbanen. Meneer Gaston zou een burgemeester kunnen zijn. Of een minister. Hij bezit alle huizen van het beluik. Overal vallen de muntstukken in zijn uitgestoken hand. Is dat werken? Ik wil later ook mijn hand uitsteken.

Soms vraag ik me af wie mijn vader is en hoe hij heet. Dat is normaal, zegt mama. Zo normaal dat ik daar geen rode kop van moet krijgen. Indien ze het wist, vertelt ze het me zeker. Ik heb wel een naam: Jules. Mijn mama heeft me zo genoemd omdat ik eruitzie als een Jules.

Mijn dromen brengen soms beelden van een soldaat uit een linieregiment. Kaarsrecht in blinkend uniform. Met een geweer met bajonet dat kogels spuwt en vijanden doodt. Ze zinken in de modder terwijl ze een hand voor hun hart slaan en om hun moeder huilen.

Of van een zeekapitein die tijdens wilde stormen aan het stuurwiel blijft. In het ruim jammeren al zijn manschappen op hun knieën om hulp. Niets brengt hem uit zijn evenwicht en rond zijn lippen speelt een lach. Later wil ik zo’n baard en haarslierten die van uit mijn pet mijn schouders strelen.

Of van een apostel. Een heilige met een zuiver hart en een gelaat zonder rimpel. Uit zijn mond vloeien Bijbelwoorden en zijn handoplegging doet lammen lopen en stommen spreken. Soms zweven zijn voeten boven de grond. Omdat hij Jezus persoonlijk kent, hoeft hij niet langer de aarde aan te raken.

Pierre zegt dat mijn vader blond moet zijn want mama heeft donker haar en ik helemaal niet. Ik heb van die lichte lokken waar ik stilaan vanaf wil. Ze zijn meisjesachtig en passen me niet langer. Wil ik een man zijn, moeten mijn haren donker worden. Desnoods met een mirakel.

Pierre zegt dat iedereen een vader heeft. Dat vaders iets doen met de voorschoot tot een baby in gang schiet. Flauwekul. Alles wat Pierre er uit flapt is onnozele praat. Mama zegt dat hij achterlijk is. Dat dit de reden is waarom hij met zijn woorden en zijn spieren geen blijf weet.

Pierre zegt dat Engeland aan de overkant van de zee ligt. Dat het een eiland is. Nog zoiets. Hij zegt dat een eiland een lap land is waar je niet af kan. Omdat er aan alle kanten alleen maar water is. De onnozelaar. De wereld is een bol en overal is er land.

Sinds hij dit vertelde, terwijl hij achter een struik een pijp opstak die hij ergens gestolen heeft, laat dat woord me niet los. Zijn mama en ik een eiland? Soms droom ik dat we een ander eiland ontmoeten om samen een echt land te vormen. Dat eiland moet niet veel kunnen. Alleen mama graag zien en ons wegvoeren van deze plek. Dat is wat ik later doe. Ik word een dokter met een groot huis. Een wit gebouw met een trap en een tuin rondom. Hagen. Rozen. Bloeiende perelaars. Mijn vrouw zal een parasol op haar schouder dragen en een jurk die het zonlicht weerkaatst. Wanneer ze haar dot ontrolt, glanzen haar haren. Dan glimlacht ze en laat ze mijn hart overstromen. We hebben vier kinderen en mijn vrouw heeft geen gat tussen haar tanden. De kinderen ook niet. Ze hebben blonde krullen. Jongens en meisjes, dat is me om het even.

3.

Mama was vijftien toen ik onder haar voorschoot arriveerde. Zes jaar geleden ben ik geboren. In 1826. Toen moest ze Bossuit verlaten. Ze heeft me haar familienaam gegeven: Dolphens.

Pierre zegt dat normale kinderen de naam van hun vader krijgen. Weet hij veel, hij draagt zelf zijn moeders naam. De lelijke heks, Meurisse.

‘Ze is helemaal geen kantwerkster,’ beweert hij. ‘Jouw moeder doet haar benen open voor mannen. Dat is haar werk. Ze is een hoer.’

Mama is wel degelijk een kantwerkster. Op de tafel ligt een witte lap die ze zelf heeft gemaakt. Ze heeft dat geleerd van haar mama. Wanneer ze vertelt over de klossen, de spelden en het kussen tranen haar ogen. Ze wil daar echt haar beroep van maken.

Ik vraag mama of ze over haar kinderjaren vertelt. Dan neemt ze me op haar schoot en fluistert ze warme woordjes. Ik ruik haar glanzende haren. Ze vertelt over Pierre en Jean-Baptist, haar oudere broers. En over haar moeder, Scholastica. Ze lacht wanneer ze Scholastica zegt. Scholastica Demerode. Een familienaam van adel. Aan haar spinstervingers was daar niets van te merken. Over haar vader wil ze weinig kwijt. Behalve zijn donkere ogen en zijn gladde handen wil ze zich niets herinneren. Alsof ze iets verzwijgt. Een scherpgetande steen die haar keel blokkeert. Meer dan zijn beroep, cabaretier, vertelt ze niet. Ze haalt haar neus op en een van haar wenkbrauwen. Een signaal van verachting. Ik stel me hun thuis voor en zie licht en een gloeiende kachel. Dure, in de was gezette meubelen met kanten onderleggers. Aan de muren duur behang met op de meest in het oog springende plaatsen schilderijen in vergulde kaders. Stillevens met geschoten hazen en fazanten. Zomerse boerentaferelen en huisjes waarrond beekjes klateren. Tegen de schouw portretten van voorvaders met snorren en voormoeders met brave blikken en kapjes op het haar. Tin. Koper. Stoelen met biezen.

Mijn gedachten schieten weg uit het beluik. Over de Kortrijkse lanen, langs de Zwevegemse en Avelgemse velden tot waar de Schelde stroomt. Een brede rivier waarop platbodems goederen uit Frankrijk aanvoeren. Mama heeft verteld dat er een kasteel staat. Met torens en meer dan duizend vensters. Later ga ik daarnaartoe. Misschien kan ik het veroveren.

Cabaretier.

Het woord komt uit Parijs. De Franse hoofdstad die nooit slaapt. ‘Waar vrouwen boa’s en veren dragen,’ zegt mama. ‘En hoeden met voiles. De rokken ruisen, de korsetten glimmen en de snoeren worden aangehaald om de wellustige vormen tot hun recht te laten komen.’ Ik ben nog maar een snotaap, maar ik ben gek op die malse, witte rondingen. Ik vlei me er graag tegen aan en ik weet dat ik er later verslaafd aan raak.

‘Cabaret is dans,’ heeft mama ooit verteld. Haar woorden heb ik verzameld. Ik proef ze op mijn lippen. ‘Theater met een rood doek dat openschuift. Knalpotten ontploffen en meisjes zwieren hun benen tot boven hun heupen. Hun mond geverfd. Hun rokken onzedig boven de knieën. Jongleurs gooien kegels. Dwergen buitelen over elkaar. Ze hebben half volwassen stemmen die abnormaal schetteren, half man, half vrouw. Ik verafschuw hun kromme benen en hun te grote koppen. Het hoogtepunt bestaat onveranderd uit de zangeres die met hese stem haar liefde bezingt. Ze is oogverblindend. Haar schoonheid doet de harten wenen. Ongenaakbaar staat ze in het midden van het podium. In een jurk die op straat verboden is. Een schichtige elf in een decor uit de Nieuwe Wereld. Is ze wel een vrouw? Of is het een van die halfslachtige mannen die toegeven aan hun satanische schaamteloosheid waardoor ze hun gezicht opsmukken en zich in zijde hullen?’

Wie is de cabaretier? De dirigent in de orkestbak? De dichter die vermolmde verzen dreunt? De dwerg in het badpak? De zangeres?

Is de papa van mijn mama een zangeres? Van deze afstotelijke gedachte krijg ik buikkrampen.

Nee, mijn grootvader is de directeur. De eigenaar die zijn cabaret met strenge hand leidt. Hij wijst de bezoekers hun plaats. Offreert hen champagne en sigaren. Overlaadt de dames met complimentjes terwijl hij ondertussen alles achter de coulissen dirigeert. Hij is joviaal en streng. En rijk. Aan zijn vingers spiegelen gouden ringen het feestlicht. In zijn mond flitsen gouden tanden. Elke dag draagt hij het deftigste kostuum.

‘Je bent misschien vroegwijs, maar je bent nog een kind. Van het echte leven weet je niets. Een cabaret is eigenlijk iets anders,’ laat mama zich tijdens een ongeluksweek ontvallen. Dat zegt ze zonder na te denken. ‘In een cabaret werken alleen meisjes. De mannen betalen voor hun gezelschap. In zo’n huis ben ik opgegroeid.’

Ik snap niet waarom ze haar neus ophaalt. Er is toch niets mis met allemaal meisjes? Het is toch prima dat de mannen voor hun gezelschap betalen? Zo verdienen ze geld waarmee ze eten kunnen kopen. Voor zichzelf of voor hun kinderen, want er zijn er met baby’s. Mijn vrouw zal dat ook mogen doen. Het is gemakkelijk verdiend geld. Je zit samen. Je babbelt en het volgende ogenblik liggen er geldstukken op tafel. Boerinnen en fabrieksmeisjes hebben het harder te verduren. Dat zal mijn vrouw nooit doen.

‘Ik vraag me altijd af wat mama daarvan vindt,’ zegt mama.

Ik stam uit een cabaretiersgeslacht!

Niemand anders rond deze kasseien doet dit.

Later sta ik op het podium. In het licht.

Op een dag ziet papa mij op planken: de dokter die het echte leven bezingt. Trots zal hij mijn woordenvloed aanhoren en besluiten voorgoed bij mama te blijven.

Dat ben ik zeker.

Daar heb ik alles voor over.

Alles.

Vermoedelijk portret van Marie-Thérèse Dolphens

Vermoedelijk portret van Jules Dolphens

(De foto’s benaderen de overgeleverde persoonsbeschrijvingen die in de familie circuleren.)

Deel 3

De paardenbezweerder

1.

Ooigem ruik je.

Ofwel sla je je hand voor je gezicht, draai je om en ga je ervandoor. Ofwel aanvaard je de rotting.

Ooigemnaars ruiken niets. Ze snuffelen in de lucht en daar blijft het bij. Alleen wanneer de ijzeren rootputpoorten openschuiven, ondergaan ze een lichte onrust.

Ook tijdens het voorjaar van 1908 wordt het dorp een eiland. De vette kluiten vloeien uit tot meren breekbaar groen waar de lente purperen bloemknoppen over zaait. De zon en de zachte wind brengen bijen. Nectar. Gouden toekomst. Winst en geld. Voorbij is de armoede. Gedaan met de eeuwige aardappelen, het brood en de soep.

2.

Ik steek mijn spade in de grond. De weerbarstige klei vereist dat ik mijn voet erop plaats. Eenmaal door de harde korst is de onderlaag smeuïg. Ze blijft aan het blad kleven. Zwaar en dood. Toebehorend aan een weerspannige onderwereld. Met dezelfde voet schuif ik de massa in de kruiwagen. Nog de helft te gaan en dan rijd ik naar de kar die het goedje naar de oven voert. Het aantal kruiwagens houd ik bij. Ze vormen mijn dagopbrengst. Nu ben ik de tel kwijt. Het komt door het paard. Of door de kar die het trekt. De oude is door een wiel gezakt. Vandaag is er een lager model met een minder hellende loopbalk. Dat spaart krachten. Kracht die ik nodig heb voor mijn spade.

Het hinniken brengt me terug naar de beelden die ongewijzigd zijn opgeslagen. Helder. Naar de angst en het bonzende hart van het zesjarige kind. Hoeveel kruiwagens waren het nu?

3.

De hengst heeft schuim op de lippen. Zijn ogen rollen. Onheilspellend opengesperd wit. Zijn hoeven hameren op de kasseien. Dan zwaait hij op zijn achterbenen en de menner kan hem niet meer houden. Machtig slaat het dier zijn hoofd en gaat er met de kar vandoor. De vlasarbeiders vliegen alle kanten uit en blijven in een stofwolk achter.

Het geluid valt. Het opstijgen van de leeuweriken. Het dreunen van de poorten. Het kraken van de assen.

‘Pas op!

‘Aan de kant!’

‘Houd het tegen!’

‘Doe iets!’

‘Help!’

Benen kunnen onder wielen terechtkomen. Borstkassen ingedrukt.

Diezelfde benen aarzelen. Door de akker naar beneden gezogen.

De armen hangen levenloos. De lijven van adem beroofd.

Het hoofd van gedachten gewist.

Dan schiet een kind vooruit. Argeloos kruist het de dodelijke galop van het aanstormende beest. Geen volwassene die de moed heeft tussen het kind en het paard te springen.

Groots spreidt het jongetje de armen. Heilig als een stamvader die oerkrachten temt. Het gezicht onbewogen. Zijn aanwezigheid bezweert de demon.

Het schuim verdroogt. Het wit verdwijnt. Miraculeus vallen de dodelijke hoeven en de vernietigende wielen stil. Op een halmbreedte van de frêle ribbenkast.

De aarde herwint haar kleur. Het geel van het vlas. Het groen van het seizoen. Het uitspansel dat zijn eeuwigheid terugvindt. Armen, reiken. Noeste handen grijpen en plaatsen het kind op brede schouders. Klompen roffelen. De vlassers dansen de redder door het dorp. In een onvergetelijk ritme dat de naam Camiel vervangt. ‘Boeverke! Boeverke! Boeverke!’

4.

Maurits werkt aan mijn linkerzijde. Gilbert rechts. We kennen elkaars tempo. Gilbert is een vierde kruiwagen sneller. Tegen valavond maakt dat een flink verschil in de portemonnee.

Maurits is een verteller. Een droge komiek. Het kan hem niet schelen dat zijn spade stil valt. De tranen rollen in mijn snor.

Ik ben geen verteller. Fiene noemt me een zwijger. Ik ben een harde werker, maar niet de snelste. Hoe graag ik dit ook zou willen. Zij wil vooruit. Ik ben content met wat we hebben. Met ons huis, onze velden, onze bomen en onze wal. Het kleine veld achter ons huis is mijn plek. Daar kweek ik. Ajuinen, kolen, rapen, wortelen en aardappelen. Het verre veld is Fienes favoriet. Ze houdt van de wandeling over het karrenspoor. Ze plukt bloemenruikers die ze op tafel plaatst. Ze houdt het verre veld in het oog. Het zaaien. Het ontkiemen. Het groeien en bloeien. Bij het oogsten is ze de baas. Als Louis, de dirigent van de harmonie, stuurt ze de ploeg. De zeisers. De vrouwen die de halmen samenbinden. De kinderen die gevallen aren alsnog oprapen. Fiene deelt brood en jenever uit. Ze is gul, maar streng. Elke graankorrel helpt de winterhonger verdrijven.

Ik ben graag thuis. Zelfs liever dan hier in de kleiput tussen mijn maten. Fiene vindt thuis saai. Ze moet bewegen. Van en naar het dorp. Onderweg zijn. Naar Dauwes in Hulste. Met Maria. Naar de markt. Met mijn groenten. Of op zoek naar iets nuttigs. Ze mag. Ik laat haar gaan. Niet dat ze zich laat tegenhouden. Ze is een felle. Een rechte rug en ogen die karbonkelen. Altijd zegt ze wat ze denkt. Ook tegen mij. Ik laat dat gebeuren omdat ik weet dat ze vanbinnen smoutzacht is. Ze is mijn rijstpap op aarde.

Gilbert vraagt zich af hoe ik het bij zo’n fel wijf uithoud. Het is duidelijk dat hij uit Bavikhove komt en dat hij haar vroeger niet heeft gekend. Iedereen draaide rond haar gat. ‘Gelijk strontvliegen,’ lacht ze. Ik ken de trots waarmee ze dit zegt. Dezelfde trots waarmee ze op ons neerkeek. Als een operakoningin met een zwanenhals.

Zit ik niet in mijn zetel, dan loop ik tussen mijn preistalen. Of bij mijn hanen. Boeverkes vechtershanen zijn gekend tot ver buiten het omliggende. Ze zijn vermaard. Geprezen. Ongeëvenaard. Omwille van hun sporen. Hun kloeke snavel waarmee ze los door uw hand pikken. Hun heldhaftige bloed dat ze tot de laatste druppel verdedigen. Onstuimig gooien ze zich in de arena. Als gladiatoren die zonder ommezien strijden op leven en dood. Vrank zien ze die in de ogen. Onversaagd. Zonder dat hun hart een slag versnelt. Ze werpen zich op hun tegenstander. Slaan hun vlerken en steken met hun dolken. Het zand stuift op. In een wolk bloed, pluimen en ingewanden. De toeschouwers schuifelen met hun voeten, hun pet over de wenkbrauwen, de sigaret in de mondhoek. Dan valt een dier, slaat het zand neer en trippelt de overwinnaar met de nek in de lucht. Op zoek naar een volgend slachtoffer.

Iedereen weet dat de toernooien verboden zijn. Maar iedereen blijft samenkomen. Achter Delombaerdes aardappelkot. In Vercruysses lege vlasschuur. Op de koer van de Staminee. Telkens op een andere plaats. We komen van alle kanten. Op verschillende momenten. Nooit tegelijkertijd, dat is het lot tarten. We doen gewoon. We zijn toevallig onderweg. Zetten een kind op de uitkijk. Tegen een snotjong kan de veldwachter nooit op. Wie een kind beboet, mag het vergeten. Die heeft zijn respect begraven. Dus staat het met zijn neus achter de hoek. Klaar om alarm te slaan. Desnoods onze dochters. Die kunnen toch niet tegen bloed en die zien veel beter van een afstand. Dat ze te rap paniekeren, nemen we er bij. Liever een keer te veel verwarring, dan tegen de lamp lopen.

Het schijnt dat er controleurs van het ministerie op toer zijn. Die zijn van een andere orde dan onze garde. Nergens kunnen die om lachen. Ze worden betaald om niets door de vingers te zien. In hun binnenzak steekt een cahier waarin ze met rood de namen opschrijven. Wie de meeste cahiers vult, verdient het meest. Wanneer je naam in het rood staat, is hij vereeuwigd. Dit is kwader dan de boete. Dat betekent dat je in het oog wordt gehouden. Dat ze op het onverwachtse je kot binnenvallen. Heb je toevallig vechtershanen lopen, dan hang je. Alle beesten worden opgeruimd en je vliegt voor een paar nachten in het cachot.

Mijn naam staat in geen enkel cahier. Ik ben voorzichtig. Ik ben een zwijger. Wellicht is dit mijn redding.

Ik maak geen reclame voor mijn vechters. Het mond-tot-mond doorvertellen doet zijn werk. Tot in Kortrijk en Moeskroen. Tot in Gent, Zelzate, Gistel en Oostende. Tot in de Walen. Nooit worden ze overdag opgehaald en dan nog altijd door een tussenpersoon. Felix Vandendriescche. Berten Vlaeminck. Jospeh Vercaemer. Of door hun dochters, de onschuld zelve. Hoeveel zij aan hun vingers laten hangen, kan me niet schelen. Zolang ik maar mijn geld ontvang. Ze zeggen dat ik zot ben dat ik niet meer vraag. Zulke prachtbeesten. Met zo’n stamboom. Met generaties keizers. Onoverwinnelijk bloed dat meer dan vijftig jaar teruggaat. Tot de prijsbeesten waar vader als jongen al mee kweekte. Het is juist omdat ik de prijs laaghoud, dat de lippen op elkaar blijven. Hebzucht ontvlamt de tongen.

Dat de mannen van het ministerie me nog niet hebben gevonden, komt vooral omdat ik zelf geen kampen organiseer. Fiene is er tegen. Volstrekt tegen. Geen gokkers rond haar erf. ‘Gokken doet dokken,’ beweert ze, waarmee ze de onvermijdbare miserie achteraf bedoelt. Je hebt er die moeilijk hun verlies verkroppen, zich bezuipen en dan met hun vuisten uithalen. Na een gevecht worden niet alleen de hanenpluimen opgekuist. In het doordrenkte zand liggen altijd kiezen en voortanden begraven. Blauwe ogen en gebroken ribben horen erbij.

‘Kampen en geiten gaan niet samen,’ zegt Fiene. ‘Al dat bloed en gekrijs is slecht voor hun melk. Wanneer een geit schrikt, verstoppen haar spenen. En verstopte spenen, verstopte darmen. Een geit met verstopte darmen creveert.’ Het is een wijsheid die ze van thuis meekreeg en waarnaar ze leeft. Fiene weet alles over geiten. Ze heeft haar eigen handel.

Op onze hoek heerst er vrede. Zelfs aan de overkant, in herberg De Kapelle. Adhemar is tegen de dierenslachting. Als hij bloed ziet, valt hij flauw. Zoë is al even erg. Dat komt omdat ze geen kinderen hebben. Iedereen komt er over de vloer. Dat willen ze zo houden. Ze willen geen partij kiezen.

Wij hebben vier kinderen. Dat volstaat. Maria, Liene, André en Robert.

5.

Ik steek mijn spade in de klei. Maurits zweet en hij stinkt naar zijn mondtabak. Mij deren zijn zwarte tanden en het bruine sop dat hij uitspuwt niet. Maurits is Maurits.

‘Wie zou daarmee willen kweken?’ vraagt Fiene. Zonder vrouwmens zal hij zich zeker niet wassen en vers goed aantrekken. Zolang zijn moeder leefde, was hij aan te zien. Nu gaat het bergaf. Ook zijn drankgebruik. Hij is een lopend biervat. ‘Een waggelende ton,’ volgens Fiene.

Ook met de steenoven gaat het bergaf. Er is te veel concurrentie uit de Walen en uit de streek rond Roubaix. Onze bakstenen zijn minder gewild. Ineens zijn ze van inferieure kwaliteit. Te poreus. Te gemakkelijk te verbrijzelen. Zomaar. Plotsklaps. Nadat ze decennia vol stonden voor onze boerderijen, stallen en koterijen.

Voorlopig verandert er niets. Even furieus hitst de opziener ons aan. We steken, halen op en deponeren. Als slaven duwen we onze kruiwagen naar de steenmakers. Vroeger waren dat goochelaars die de klei in de vormen persten. Voor je je rug kon rechten, was je kruiwagen leeg. De meeste zijn vertrokken. Sommige naar Doornik of Mons. In hun plaats zijn vrouwen gekomen. En kinderen.

‘Dat is het einde,’ beweert Gilbert. ‘Eenmaal ze kinderen inzetten, hebben ze het geloof verloren.’

Het is triest om hen te zien zwoegen. Welke vader wil zijn kroost dit aandoen? Hun armpjes verkrampen. Hun rug breekt. Stenen maken is duizend keer zwaarder dan de zware arbeid in een mijn. En dit voor een paar centiemen.

‘Zonder de kinderen was het allang afgelopen,’ zegt Maurits. Omdat ze goedkoper zijn.

Mijn hart weent wanneer ik me inbeeld dat het onze kinderen zijn. Geen haar op mijn hoofd denkt eraan om Maria, Liene, André en Robert als slaven te verkopen. Nog liever wroet ik tot ik crepeer.

Voorlopig leiden we geen honger. Er is sprake dat we tien centiem per uur moeten inleveren. Dat zal pijn doen. Gelukkig heb ik mijn hanen en kan Fiene in het voorjaar haar geitenjongen verkopen. Hoe kunnen we dit met vier opgroeiende kinderen klaarspelen? We moeten nadenken hoe we het verste veld meer laten opbrengen.

Misschien moet ik toch hanengevechten organiseren.

6.

Het is een grijze, helse winter. Sneeuwvlagen en stormen kieperen de zeeën over ons land uit. Op een nacht staan de velden blank. Donkere spiegels waarin de knotwilgen huiveren. Alles vriest dicht. Steenhard. Krakend en verbrijzelend wat los zit. We zitten bijeen rond de kachel en gooien houtblokken in de vlammen. Langs onze rug strijkt een kille tocht die tussen kieren en onder deuren sluipt. We doden de tijd met babbelen, roken en nadenken, voor zover onze maag dat toelaat.

De steenoven is dicht. Ons laatste loon uitbetaald. Brood is duur. Al bak je het zelf. Onze zelfgekweekte groenten behandelen we als prinsen. Fiene hakt ze zo fijn dat je ze in de soep moet zoeken. Met het verstrijken van de dagen vergeten we hoe echte soep smaakt. Hoe konden we vroeger zo achteloos onze lepel in onze mond steken en de hemelse spijs doorslikken. Dat honger zo wreed is, was ik vergeten. Die is van mijn kinderjaren geleden. Toen moeder van brandnetels soep brouwde en we op suikerbieten kloven.

Wanneer de viskar langskomt, vlucht ik.

‘Vissenkoppen, Fiene?’ Iedere keer opnieuw lacht Philemon zijn scheve lach.

‘Voor de kippen,’ houdt ze zich staande.

De kippen vormen ons laatste beetje rijkdom. Als Jeanne d’Arc waakt Fiene erover. Altijd beducht dat er een nog armere luis ze steelt. Ze weigert een ei in de pan te breken. Ze verkoopt ze in ruil voor tweederangs graan waarmee ze iets bakt wat op brood lijkt.

‘Verder iets?’

‘Drie haringen.’

Hij blaast alsof drie haringen een overdreven feestmaal zijn voor twee volwassenen en vier kinderen.

Met haar kin in de lucht gooit ze de munten in zijn stinkende handen. Iedereen heeft zo zijn eigen zorgen. Gedecideerd draait ze zich om en loopt terug naar huis. Klant is koning.

Die middag kookt ze de koppen en peuzelen we. Wat rest, vliegt in de kippenren. Gelogen heeft ze niet. De drie haringen sparen we tot ‘s anderdaags.

In bed kruipen we dicht tegen elkaar en warmen ons aan elkaars botten. Fienes ribben steken onder haar vel. We houden ons in. Een nieuwe mond betekent het einde. Het geeft niet, mijn bloed ligt toch stil. Het ijs heeft mijn goesting verschuwd.

Is dit wat ik van het leven had verwacht?

Fiene snapt niet dat er geen werk is. Ze haat mijn lamlendigheid. Waarom zit ik in mijn zetel terwijl er kinderen moeten worden gevoed? Haar vraagtekens blijven op mijn handen rusten. Op de vingers die bij een normale werkman vieze nagelranden hebben. Ze bliksemt me buiten. Desnoods naar de Walen. Zo nodig naar de mijnschachten. Liever in het mijngas de laatste adem uitblazen, dan haar bloed van honger laten omkomen. Ze kent niets van het reukloze, smaakloze en kleurloze gif dat daar de longen doet ontploffen. Ze weet niets over het stof dat zwarte slijmen kweekt. Dan pas zal ik in mijn zetel zitten. Piepen. Snakken naar lucht die niet wil komen. Niets ergers dan stikken.

‘Het is hét moment om met vlas te beginnen,’ zegt ze. Iedereen doet het. Was ze een vent dan ging ze naar de bank. Ze wil een echt huis. Geen krot waar het vocht van de muren drupt. Een eigen huis. Gedaan met dat schamele ding waarvoor Dauwe te veel huur vraagt. Eigen bakstenen. Een eigen dak. Een stenen trap. Luchtige kamers met hoge plafonds en ramen om de wind te verwelkomen. Behang. En een tapijt onder de tafel.

Wat is er van haar Boever geworden? Haar paardentemmer die in triomf het dorp werd rondgedragen. Hoeveel paarden heeft hij trouwens getemd? Misschien moet ik daar mijn brood van maken, in de plaats van overal mijn gave gratis aan te bieden. Er zijn genoeg driftige hengsten. Ik heb maar mijn armen in de lucht te steken en het geld valt uit de hemel. Als paardenmanna.

Ze denkt dat haar woorden op mijn koude rug afketsen. Ik heb wel gevoel. Ik heb wel mijn trots. Godsgeschenken en mirakels werken niet wanneer er geld aan te pas komt.

In mijn kop razen de stormen. Ze gieren in de uithoeken. Ze fluiten en winden zich rond mijn gedachten. Was ik een dichter, dan gooide ik ze eruit. In een pennentrek die zonnige inzichten rijmt. Dan had ik werk. Dan zaten onze spaarkousen vol. Dan was de toekomst voor onze kinderen verzekerd en liepen ze naar school tot ze het verstand van schooljuffrouwen of dokters hadden.

Ik fluister tegen haar knoken. Tot ze zich warmen aan mijn adem. Dat ze nog eventjes geduld moet oefenen. Dat er beterschap op komst is.

Dat Boever nog niet volledig is afgeschreven.

7.

Augustus verandert alles. De zon breekt door. Met een verblindend licht dat de juliregens het land uit kukelt. De ondergelopen moerassen verdrogen en de beken stromen weer binnen hun dijk. Uiteindelijk recht het vlas zijn rug. Plechtig wuift het in de warmte. De muggen en de geruchten gonzen. Zelfs tot op onze hoek.

Tot buiten café De Kapel staan de mannen met hun pinten bijeen. Ze hebben het over de nieuwe roterij die de oude steenoven vervangt. Vanaf het voorjaar werd er koortsachtig aan gewerkt. Hij moet klaar zijn voor de oogst. Ze komen handen te kort. Vlas vraagt minstens zoveel volk als bakstenen. Het loon zou beter zijn. De mannen zuigen het schuim uit hun snor en overtuigen elkaar dat het nog zwaarder werken is. Het oogsten is niets. Het vullen en ledigen van de rootput en het zetten van de kapellen, daarop werk je je rug krom.

Moeilijk kan het niet zijn. Fiene is naar Hulste, ik kan haar verrassen.

Maanden keek ik uit naar werk en dan valt het in minder dan een seconde in mijn schoot. Ze kennen me in de rootput. Mijn naam hoef ik niet te spellen. Ze weten dat ik poten aan mijn lijf heb. De geruchten over het loon kloppen. Twintig centiem per uur meer dan bij het kleischeppen. Hiervoor wil ik mijn rug buigen.

Nee, ik hoef niet te wachten tot morgen. Er is onmiddellijk veel te doen. Naast de rootput komen er rootbakken. Er is zoveel gezaaid dat ook de Leie moet worden gebruikt. Er is ontzettend veel vraag naar vlas. Uit Frankrijk. Zelfs uit Engeland. Zo’n rootbak is niets nieuws, maar wel voor ons dorp. Hij is afgekeken uit Menen en Wervik. Daar gebruiken ze al decennia het Leiewater. De vlasstengels worden in bakken gelegd. Die dompelen ze in de rivier om de vezels los te weken. Ik zie nu al dat de stenen die er bovenop moeten ongenadig zwaar zijn. We moeten ze van een kar lossen en ze op de oever stapelen. Twintig centiem is niets.

Fiene is zot content. Onder het beddengoed denkt ze niet aan risico’s. Er is weer geld. We zijn weer vertrokken. Een vijfde kan geen kwaad. Het zou ons misschien zelfs goed doen. Vers leven is het sap van de aarde. Waarvoor zijn we anders hier? Wie zal er anders later voor ons zorgen?

Ze wil ook vlas op het verste veld. Waarom hebben we daar niet eerder aan gedacht? We kunnen het laten roten en dan zelf bewerken. We kunnen het zelf zwingelen, kaarden en twijnen. Ze verrast me met haar kennis. Spreken ze over het vlas bij Dauwe, als ze langs gaat om de huishuur te betalen?

‘Als we nog een paar weken doordoen, kunnen we geld opzijleggen voor een zwingelmachine,’ droomt ze.

‘Weet je hoe duur zoiets is?’

‘Soms moet je durven, Boeverke. Om dan met een sprong vooruit te gaan.’

Ik ben zeker dat ze aan haar huis met de stenen trap denkt.

‘Het moet geen nieuwe zijn. Laat mij maar, ik ben zeker dat ik iets op de kop tik.’

‘Heb je ooit gezwingeld?’

‘Iets wat je niet kent, kun je leren.’

Ze weet hoe ze mij het zwijgen moet opleggen. Geen enkele van haar trucs is ze verleerd. Toch houd ik mijn verstand erbij. In een vijfde heb ik geen zin.

‘Dan mag dat hier ook weg,’ fluistert ze met bezwete wangen. Haar vingers houden me vast.

‘Wat is daar mis mee?’

‘Wie hangt nu een tak boven zijn bed?’

‘Hij houdt de muggen tegen.’

‘Een wilgentak? Bijgeloof.’

‘Sinds hij er hangt, heb ik geen enkele beet.’

‘Hadden we degelijke vensters, dan hadden we geen remedies nodig.’

‘Het is niet dat ik rijk getrouwd ben.’

‘Wat niet is, kan veranderen.’

‘Je meent het echt van dat zwingelen?’

‘Ik wil mijn kinderen nooit meer honger aandoen. Nooit meer. Welke ouders zijn we? Welke moeder ben ik?’

Tegen dit argument kan ik niet op.

De komende weken bijten we op onze tanden en draai ik overuren. Fiene zal bijeen schrapen wat er overschiet. Daarmee zoekt ze een zwingelmachine. Ik hoef niet te twijfelen of haar dat lukt. Tijdens de winter kunnen we dan thuis werken want we gaan ervan uit dat het werk rond de rootput stilvalt. Er zullen nog klussen zijn. Het herstellen van materialen. Het opkuisen en invetten en het voorbereiden van de volgende seizoenen. Maar winter is winter. Eenmaal het vriest, is het afgelopen. Zelfs elders is er dan geen werk.

8.

Van onze hoek tot aan de Leiemeersen is het een eind stappen. ‘s Morgens is dit behaaglijk. Ik hou van de zon achter de populieren en boven de gloeiende akkers. Ik ken niet alle vogels, maar de leeuweriken en de vinken haal ik ertussenuit. De bloemen interesseren me minder. Ze zijn wit. Of geel. Of rood zoals de klaprozen. In mijn ransel heeft Fiene alles gestopt wat ik nodig heb. Ze weet dat ik geen koude koffie lust.

Het weer is prachtig. Warm zelfs. Een hemd volstaat. Tegen de middag moeten we het uittrekken. De zon schiet met vuur. We zien allemaal bruin als boeren.

Vandaag start het zware werk. De rootput gaat open. Het vlas dat in de Leiebakken ligt, moet eruit. De mannen die uit Wevelgem en Kuurne zijn overgekomen, hebben ons verwittigd. Vanavond zullen we als bejaarden naar huis strompelen. Weten ze niet dat we kleidelvers zijn? Ze zeggen dat het slijten kinderspel was.

Veertien dagen geleden moesten we om vijf uur klaarstaan. De enige keer dat de vrouw van de baas koffie, brood en vlees uitdeelde. Slijten is uittrekken. Zo simpel als iets. Eén bundel is een lachertje. Een veld is iets anders. Meerdere velden en je bent kapot. Fiene zwoegde mee. Net als de andere vrouwen bond ze de bundels die onze kinderen naar de rootput droegen. Twee mannen stapelden. Tegen valavond rolden de ijzeren deuren dicht en kregen we op de herenboerderij slijtpap. ‘Pap! Typisch de boerenbuiten,’ haalden de mannen uit Kuurne en Wevelgem hun neus op. ‘Bij ons is dat jenever. Of bier.’ Wat kon ons dat schelen. Die dag verdienden we met ons zes zoveel als ik in mijn eentje gedurende een hele maand. De kemphanen en de geiten kunnen we van de hand doen.

Na het zware werk wil Fiene wil dat ik dans. Ze trekt aan mijn mouw. Ik ben misschien een zwijger, maar ik ben geen muurbloem. Ik heb altijd graag mijnbenen uitgegooid. Albéric Vantomme speelt op zijn citer. Zijn oudste zoon op zijn trommel. Marsen. Walsen. Jammer dat er geen fanfaretrompet is. Trompetten zijn feest. Of een dromerige bugel. Het kan ons niet schelen dat we midden in de nacht naar huis moeten. Voor een keer laten we Maria, Liene, André en Robert gerust. Ze hebben de hele dag net zo hard gebeuld en dadelijk mogen ze uitslapen. Een rustdag hebben we verdiend. De hoofdpijn neem ik erbij. Boer Deleersnijder laat op aandringen van de gasten uit Kuurne en Wevelgem toch jenever aanrukken. Zo tevreden is hij over de oogst. De geldstukken rinkelen in zijn ogen. En in die van zijn vrouw, de droge heks met de gierige vingers.

Fiene doet zot in bed. Ze heeft te veel gedronken. Ze wil verder walsen. Soms is ze een jong veulen. Ze zwiept haar haren en zingt dwaze liedjes. We leven op een aardbol. Onder de sterren. Te dikwijls vergeten we dat te vieren.

9.

Veertien dagen later stinkt het tot op onze hoek. In de rootput hebben ze het water laten wegvloeien en ze rollen de poorten open. De stank kleeft op ons gezicht. Ondanks de hitte houden we onze hemden aan. Sommige kinderen binden een zakdoek voor hun neus. Ze zullen het over een halfuur wel gewend zijn.

In de deuropening staan de gestapelde bundels te druipen als rottende kadavers. Het vergt moed om ze te naderen.

De wielen rollen de zware ijzeren onderstellen van de karretjes. De kinderen hebben er hun handen mee vol. Hoelang houden ze het heen en weer rijden naar de velden vol? Ze zullen hun lijf breken. We gebruiken onze nakomelingen als slaven. Als muilezels. Als trekhonden.

We stapelen de bundels op de kinderkarren. Als insecten vormen ze werklijnen. Aanhoudend rijden de volle wagens. Hoe konden we vroeger onze neus ophalen voor de zwakke kinderlijven? Zonder waren we nu verloren. Op de akkers worden de bundels afgeladen en op geregelde afstanden gelegd. De meisjes snijden de bindtouwen door. Mannen maken er kapellen van. Torens die de velden in iets religieus veranderen. Na de middag wisselen we om. Mij maak je niet wijs dat het kapellen zetten pijnlijker is dan het ledigen van de put en de rootbakken. Ik ben zeker dat ik snel de truc doorheb om stevige kathedralen te zetten. Je neemt de bundel en met een armbeweging draai je die om zijn as.

10.

De volgende dagen komt een droge grasgeur in de plaats van de stank. Een natuurlijk parfum uit de hemel dat dronken voert. Fiene en ik hebben niets met pastoors, wierook en hun onnozele parabels. Niet dat we socialisten zijn. We hebben slechts één kruisbeeld in huis, met een Heiland die een arm mist. Maar deze grootsheid gooit me haast op mijn knieën. Hij behoort toe aan een Hogere Macht waar geen namen voor zijn. Bijna beginnen mijn lippen van ontzag te prevelen.

Op gezette tijden moeten de kapellen binnenstebuiten worden gedraaid zodat de stengels volledig uitdrogen. De zon is ons genadig. De aarde barst tot dorstige korsten. Het is een zalig karwei.

Een diepe rust daalt over ons neer. Sloom stroomt de Leie. De insectenvleugels zoemen. In de zomer duikelen de vogels vol verlangen. Zo is het leven zoet. Op die manier mag het eeuwig gaan. Het eenvoudige geluk danst in mijn bloed. Dit is fluiten. We laden het goud op de karren. Tot stapels. Paarden rijden die naar Deleersnijders schuur. Vandaar zoekt het zijn weg. Er doen verhalen de ronde dat de Engelsen bijzonder geïnteresseerd zijn. Dat ze speciaal naar onze Leiestreek afzakken omdat we kwaliteit aanbieden.

11.

De machinearmen hakken in een furieus tempo. Het stof slaat op alles neer. Op ons haar. In onze neus. In onze keel. De lemen die van de vlasstengels loskomen, slingeren in de verstikkende lucht. We gooien het bovenste deurluik van het werkhok open. Veel effect heeft dit niet. Gezond kan dit niet zijn. Zeker niet voor de kinderen.

De herfst loopt op zijn laatste benen. Met kille kuren die sneeuw voorspellen. De lucht ziet zo duister als op de schilderijen in boer Deleersnijders beste kamer. Het schijnt dat Dauwe in Hulste een schilderij heeft dat meer dan tweehonderd jaar oud is. Het hangt boven zijn dressoir. In een gouden kader dat bewijst hoe onbetaalbaar het is. Ik heb geen schilderijen nodig. Kijk naar buiten, kijk naar boven en je krijgt veel meer. Zomaar gratis. Ik ben geen schilder, noch een dichter, maar ik zie het wel. Fiene daarentegen zou wel zo iets boven haar dressoir willen. Probleem is dat we geen dressoir hebben.

We beginnen voor dag en dauw. Voor de kinderen naar school gaan, steken ze een handje toe. Vooral Maria. Als oudste moet ze haar deel doen. Ik plaats haar op de houten trappers waarmee het wiel wordt aangedreven. Soms kleven haar slaapogen dicht en marcheren haar beentjes automatisch op en neer. Dan valt haar ritme stil en kan ik niet verder.

De eerste dagen huilde ze aan een stuk door. Dat het pijn deed. Dat ze wou slapen. Maar erbarmen geldt niet voor een werkman.

‘Ze mag blij zijn dat ze naar school mag,’ zegt Fiene.

Liene, André en Robert hebben hun eigen taak. Vegen. De lemen in zakken stoppen. Het gezwingelde vlas op de afgewerkte stapel leggen. André wil niets liever dan met Maria ruilen. Misschien volgend jaar wanneer hij vijf jaar is. Tegen dan hopen we ons eigen vlas te verwerken. Als ik zie hoeveel het opbrengt. Ik hoor prijzen van drie frank per steen. Het is wennen aan dat woord. Waarom zeggen we niet gewoon ‘een zak van drie kilogram’? Wanneer we spaarzaam de winter doorkomen, kunnen we geld aan de kant leggen en zaad kopen. Gisteren wandelde ik tot bij het verste veld. Voor mijn ogen zag ik de groene zee golven. Het is betoverend om weer een toekomst te hebben. Wanneer ik bedenk dat we misschien nog meer kunnen beknibbelen om zo een echte spinmachine te kopen, word ik zot.

Te grootse plannen werken averechts. Die zorgen voor ellende. Ik moet al meer dan content zijn met waar we staan. Ik wacht beter met Fiene over mijn volgende droom te vertellen. Wat winnen we wanneer de kinderen ziek worden of van ondervoeding sterven?

Wanneer de zon echt opkomt, neem ik over. Mijn voeten vinden een gelijkmatige cadans. Blindelings schuif ik de stengels onder de wieken waardoor de lemen breken. In gedachten volg ik de vier over straat. Fiene moest maar eenmaal meegaan naar het centrum, Maria is slim. Ze is te vertrouwen. Ze is ernstig. Soms te ernstig voor een kind van acht. Komt het omdat ze de oudste is? Vroeger zong en floot ze.

12.

Boer Deleersnijder is onder de indruk van ons werk. Ons gezwingelde vlas heeft een superieure kwaliteit. Dat kan hij onmiddellijk aan de man brengen. Hij vraagt of ik overdag bij hem wil werken.

‘Ik betaal je goed. Je begint om acht uur. Tot achttien uur. Met een schaftijd natuurlijk. Zo heb je ’s morgens en ’s avonds tijd om thuis te werken.’ In het bijgebouw van zijn schuur toont hij de zes zwingelmachines. Aan een ervan staat Felix Delombaerde, een opgeschoten knaap van amper twaalf. ‘Die bakt er weinig van. Ik geef hem ander werk.’ Hij wenkt Felix en draagt hem op lemen in zakken te scheppen. ‘Wanneer kun je beginnen?’

‘Direct. ’ Ik weet het, ik zou eerst moeten overleggen met Fiene.

‘Goed. Je kinderen gaan naar school, hoor ik? De meisjes hebben daar niets aan. Hier is werk zat.’

‘Ze helpen mee. Ik wil dat ze kunnen lezen en schrijven.’

Hij haalt de schouders op en beveelt de andere mannen. ‘Boever neemt Felix’ plek over. Ik wil geen miserie.’ De mannen knikken.

Ik ken ze allemaal. Met Achiel Lansens, Isidoor Cleppe en Jérome Vandendriesche heb ik klei gedolven. Sylvain Naert en Hilaire Cloet zijn jonge gasten. Ik ken hun vaders. Het zijn hanenpieten. Alleen Isidoor moet ik ontzien. Wanneer hij jenever ruikt, heeft hij losse vuisten en een grote muil.

Ze gaan weer op de trappers staan. Het klepperen van de houten wieken maakt me doof. Dit is wat anders dan een machine thuis. Hoewel er buiten een ijslaagje op de plassen ligt, ben ik blij dat de poort open staat. De binnenwaaiende wind temt het stof en ons zweet.

Alles moet hier sneller gaan. Dat gaat ten koste van de kwaliteit. Aan sommige stengels hangen nog leemresten. Thuis zouden we die wegwerken.

Terwijl ik de bundels te lijf ga, begin ik te rekenen. Mijn thuis gezwingelde vlas is veel meer waard dan ik dacht. Voorlopig laat ik mijn vraagprijs zo. Tot ik hier een vaste kracht ben. Dan kan ik hem opdrijven. Wanneer de kinderen ook ’s avonds meewerken, kunnen we wellicht een tweede machine aanschaffen. Meer en meer raak ik ervan overtuigd dat we op het verste veld ons eigen vlas moeten zaaien. Misschien kan ik ons eersteklasproduct zelf aan de man brengen, zonder dat boer Deleersnijder als tussenpersoon optreedt. Er blijft onnodig geld aan zijn vingers kleven.

Fiene weet dat ik verliefd ben op het huis in de Bavikhovestraat. Als kleidelver moest ik daar nooit aan denken. Hoeveel hanen ik ook kweekte. Het is alsof er een bladzijde wordt omgeslagen. De honger en de beproevingen lijken achter de rug. Mijn vel jeukt wanneer ik fantaseer om eens te informeren of we bij de bank een lening kunnen krijgen. Voorlopig zwijg ik daar tegen Fiene over. Ze zal daar niets over willen weten. Ze pot graag haar geld op. Haar droomhuis met een stenen trap. Ze weet dat dit onmogelijk is.

13.

Ik kon het niet laten. Het kan me niet schelen wat me thuis te wachten staat. Voor een keer houd ik daar geen rekening mee.

Mijn beide handen heb ik nodig en dus kom ik een hand te kort. De snelheid rukt aan mijn pet. Of is het de wind? Omdat ik hoger zit, waait hij door mijn snor. Op deze hoogte is hij alleszins krachtiger. En venijniger zoals hij na elk huis over het blote veld rolt en op de straat springt. Hij rukt aan mijn stuur en dwingt me in de richting van de gracht. Ik weiger me gewonnen te geven, waardoor ik slingerende slangen in de aarde teken.

In het dorp vallen de monden open. Achter mij hoor ik de deur van de Zwarte Leeuw opengaan en de stamgasten naar buiten stormen.

‘Het is Boever!’

‘Zo snel!’

‘Hoe blijft hij recht?’

Ik sla de hoek om en laat hun in verbazing achter. Hoewel ik het genot zo lang mogelijk wil rekken, ik kan tot aan de Leie rijden en veel verder, dwingen mijn benen mij naar huis. Ik wil Fienes gezicht zien. Over het geld moet ze niet klagen, alles is betaald met mijn overuren. En met de vijf hanen die ik gisteren aan een marchand uit Tourcoing verkocht. Met de hanen gaat het me weer voor de wind. Ze hebben opnieuw de weg naar mijn prijsbeesten gevonden. Het is moeilijk te verklaren, maar wanneer het slecht gaat, gaat het overal slecht. Als je zonder werk valt en de honger in je nekvel bijt, spreidt het noodlot zich helemaal uit. Dan stokt zelfs de hanenverkoop. Zonder reden. Gaat het weer beter, heb je werk en straalt de zon over je bestaan, komen de kopers vanzelf terug. Dan kan je niet snel genoeg kweken. Dan zijn ze bereid het dubbele van de prijs te betalen. Gods wegen zijn ondoorgrondelijk.

‘Boever?’