De klapwaakster of hoe de dansplaag begon

Diane Busink

De klapwaakster of hoe de dansplaag begon

Diane Busink

1e druk januari 2023

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving cover: Imber Studio, Ralph Bunschoten

Auteursfoto: Willie Derks - Derksfotografie

ISBN 978-94-6464-068-7

ISBN e-book 978-94-6464-064-9

NUR 342

©2023 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Voor Florian

Vijf dagen ...

‘Vijf maanden min vijf dagen,’ fluistert ze me toe.

De draagtijd van een ooi. Zolang lig ik hier, als een Lam Gods. Ik probeer haar aan te kijken. Grijsgroene ogen heeft ze, met spikkeltjes erin. Ze mijdt mijn blik. Mogelijk vertrouwt ze me nog steeds niet. Ik zal haar niets doen. Háár niet, waarom zou ik? Ze is alles wat ik aan menselijkheid meekrijg. Ze is pover gekleed, draagt een grauwe tuniek en een hoofdkap waarvan de schaduw ruim over haar gezicht valt. Haar wenkbrauwen trekken samen in een strakke frons. Haar blik is ernstig en toegewijd. Ze ruikt verrassend fris naar buitenlucht. Soms geurt ze als de korst van vers knappend brood.

‘Die vijf maanden zijn voorbij gevlógen,’ herhaalt ze met enige verbazing in haar stem, terwijl ze een vochtige doek over mijn wangen haalt, ‘en al die tijd heerst die rare plaag in de stad …’

Vijf dagen … denk ík. Zolang heb ik dus nog. Ik moet haast maken om hier weg te komen.

Ik zie mezelf de wijde wereld intrekken, zoals ik altijd onbekommerd heb gedaan. Maar wat koop ik hiervoor? Wat brengt het een lam, oud mens op een brits? Mijn haar valt uit in plukken en laat kale plekken achter op mijn schedel. Mijn huid – gelooid en taai als leer – oogt grauw en zonder glans. De groeven in mijn gezicht zijn diep en vuil, daarover hoor ik de meid mopperen als ze me probeert te fatsoeneren. Al wat me dierbaar was, is me afgenomen. Van mijn geliefden resten slechts knekels in de grond. Hartzeer bezorgt het me, ook nu nog. Ik lig hier en wacht tot het vlees van mijn botten glijdt.

Ik adem door. Ik denk. Ik kijk. Ik luister.

Zo hoor ik de paters op vaste momenten – midden in de nacht, tijdens de vroege metten of later op de dag bij de vespers en completen – in ganzenpas naar de kapel schuifelen en volgt kort daarna het gemompel van hun gebed. Ik zie ze nooit, de paters. Met mijn hoofd schuin en mijn wang platgedrukt, overzie ik slechts een klein deel van de binnenplaats en een stukje hemel. Ik hecht zeer aan de schaduwen die de bomen daar werpen over de keien. Ze zijn, meer nog dan de gang van de paters en het beieren van de kerkklokken, mijn getijdenboek.

Altijd al leef ik naar de stand van zon en maan. Als in de zomer de schaduwen kort zijn, weet ik dat het volk dorstig en bezweet aan de dis schuift. Ook herken ik het gebronsde namiddaglicht dat zo loom maakt en traag. Nu het winter is, gaat het juist om de áfwezigheid van de schaduwen. Soms kaatst de spaarzame zon een paar kleine fonkelingen over de keien, maar bijna alle dagen huilt de wind om de hoek en spat het regenwater zompig neer. Op zulke grauwe winterdagen gebeurt er weinig; er komen geen venters hun waren aanprijzen, ik hoor geen karren ratelen en zelfs het monotone gebrom van de biddende paters klinkt gedempter dan anders.

Dat zijn de dagen die me het meeste rust geven. Uiteindelijk.

De meid neuriet een deuntje en zet het venster verder open. De zucht buitenlucht die over me glijdt – droog en kil – doet mijn borstkas licht zwellen als ik probeer diep te ademen. Toen ik hier nog maar kort verbleef, ergens in de late herfst, stoof een keer een korrelige wolk naar binnen. De windvlaag bracht houtsnippers en kleine bladeren tot waar ik nu lig. De droge lucht benauwde me zo – hoesten lukt me niet, ik kan niet eens kuchen – dat zelfs als ik eraan terugdenk mijn adem stokt. Schijnbaar ben ik een open boek voor de meid, want ze grijpt een bezem en veegt met grove halen over de aangestampte vloer. Ik bespied haar graag terwijl ze zo ijverig bezig is.

Daar waar ik ooit bij de dag leefde, is mijn tijdloop vertraagd. Het zijn de minuten die ik tel, en die tellen duren een minuut. Dag in, dag uit spreek ik met geen ander dan mezelf. De dagen stuwen mijn gedachten voort. Al zwijg ik in alle toonaarden, woorden en zinnen vormen zich als vanzelf achter mijn gesloten lippen. Ik laat me niet monddood maken, al hangt mijn tong zwaar tegen de huig. Zo min mogelijk geluid maak ik. Ik kan het amper, maar bovenal wíl ik het niet. Diep in mij borrelt en kookt het echter als een pan melk op het vuur. Net tegen de rand, met een toefje schuim er bovenop, zo wellen mijn gedachten steeds in mij op. En soms loop ik ervan over. Vermoeid sluit ik dan mijn ogen en zak weg in vergetelheid.

Aanvankelijk had ik weinig weet van mezelf, sliep ik veel en zo vergleed de tijd van herfst naar winter. Pas nu kom ik er weer een beetje bij. Steeds vaker schrik ik op van geluiden die vanuit de stad aanwaaien. Het houdt me bezig wat daar gaande is. Ver weg van mij, ergens daarbuiten op straat, hoor ik iets dat lijkt op tromgeroffel. Het doet me denken aan een foekepot; zoals dat vochtige stokje steeds langs een varkensblaas schuift. Frrr-oet, frrr-oet. Mijn hart slaat over. Het kunnen geen oogstfeesten zijn die worden gevierd, want het is er de tijd van het jaar niet voor. Toch weet ik zeker dat ik me niet vergis; ik hoor wel degelijk tromgeroffel, en trompetten klinken er ook. Het lijkt alsof er in de stad wordt gefeest. Het geroezemoes van het volk is weliswaar ver van me vandaan, maar omdat het hier zo doodstil is, draagt het geluid tot in mijn kerker. Alsof ik er een klein beetje deelgenoot van ben. Dan stel ik me voor dat ze ginder het glas heffen en drinken, dat ze hossen met hun armen broederlijk om elkaars schouders geslagen of zelfs hand in hand. De bakker danst met de slager en de baljuw grijpt de linnenwever. Zo graag zou ik hen vergezellen, dansend en huppelen.

Ik spits mijn oren om het gegons beter te kunnen opvangen. Vandaag staat de wind niet mijn kant op. Er zijn geen stadsgeluiden en ik hoor ook niets van de kerkgang van de paters.

Buiten wordt het werkpaard ingespannen. Altijd, bijna elke dag, gaat het op dezelfde wijze. Soms in de ochtend en soms in de late namiddag, zoals nu. Ze weten niet dat ik zo muisstil meegeniet. Eerst is daar het schuren van een borstel of een kam die door de stroeve, stugge manen trekt. Dat vlassige paardenhaar heeft zo zijn eigen geluid. Daarna volgen de stappen van de stalknecht, een doffe klap van het tuig dat op de brede rug wordt gehesen. Het gesabbel aan het bit waar soms nog een verdwaald stukje wortel langs knerpt. Hoeven schrapen ongeduldig over de kiezels, de knecht loopt nogmaals een rondje. Ik geniet van het geklos van zijn klompen, hoe hij op de bok klimt en hard zucht als hij gaat zitten.

‘Huh, heya, vort.’

De ruisende, ritmische ademhaling van het grote beest. Zijn longen zuigen zich vol met lucht. Dan spannen de spieren en pezen zich, de halster trekt om zijn neus, het leder van het tuig kraakt als het zich strekt over zijn schoft. De wielen zetten zich klepperend en piepend in beweging. Langs mijn venster zie ik soms in een flits zijn grove flanken met de lichtbruine vacht, de gitzwarte manen. Ik geniet als ik zijn hoefslag over de binnenplaats hoor wegsterven. Zelfs het gieren van de zweep doet me deugd. Ik houd ervan, van die zich herhalende geluiden, van ritmiek. De zee heeft ook zo’n gestage deining, hebben ze me weleens verteld. Nooit heb ik zelf de golven horen breken op de kust.

Mijn tijd hier is eindig en ik heb nog slechts de contouren van mijn verhaal geschetst. Vertellen wil ik: over mijn zoon, over de vilders, over Veilchen, Morke en Siegert, over mijn vader en zijn grafgeheim. Ik loop op de zaken vooruit, maar ik wil niet talmen. Wat anderen zeggen, deert me niet. Ongetwijfeld zal ik over de tong gaan. Als ik eerlijk ben, vervloek ik ze allemaal. Ik schijt op hen, de levereters. Maar hoewel ik ze allemaal haat, geloof me als ik u zeg dat ik het nooit zo bedoelde. De eerste die ik doodde, was uit blinde paniek. Als een wild beest vocht ik voor mijn kind. Bij de tweede overkwam het me; hem doodde ik uit verdriet en ongeloof. De derde volgde als een misslag, een flater. Mijn vierde slachtoffer – die uit liefde – moest op dat moment nog komen. En al degenen die daarna kwamen deden er niet meer toe.

In mijn hoofd tuimelt het alweer. Ik wens vergetelheid en verdrinken in een alom niets. Het is daarbinnen een te grote brei, een zompige warboel. Het liefst zou ik mijn herinneringen verbannen uit mijn hoofd. Ik heb het werkelijk gepoogd, alles te vergeten. Het is alleen om u, mijn beste, dat ik zal omkijken.

In de meest donkere hoek van mijn kerker ontsteekt de meid de kaars voordat ze vertrekt. Het is een oude, grauwe waskaars die walmend en scheef op de kale vloer staat. Elke avond zakt hij verder in, zie ik. Ik volg zijn aftakeling met aandacht en zie het ding langzaamaan stomper en plomper worden. Die dikke, vette kaars is mijn enige lichtpunt. Hier moet ik het mee doen. Want de duisternis sluipt dichterbij en zal me omsingelen. Lange tijd neem ik het amper waar; de grens tussen licht en donker is nu eenmaal niet scherp. Dan – plots – is de helderheid van de dag verdwenen onder een nachtelijke, donkere deken. De avond is gevallen. Het is gitzwart om me heen en ik daal tree voor tree af in de krochten van mijn ziel.

-1-

Waar anderen brood verkochten of groenten, eieren en kaas, leurde ik met iets heel anders. Laat ik mezelf voor het gemak handelaarster noemen. Hoewel mijn handelswaar me lang geleden is afgenomen.

Ledigheid is me altijd vreemd geweest. Steeds lonkten er avonturen en riep de klok van toren en burcht. Dat ze me helleveeg noemden, of kreng, dat is voor wat het waard is. Ik kon als vrije vrouw gaan en staan waar ik wilde en dus ging ik altijd maar voort. Borst vooruit, kin omhoog, neus in de wind. Te voet, op een platte boerenkar, ja zelfs op een hondenwagen heb ik gezeten. Altijd voorwaarts, achter mijn neus aan. Ik talmde niet en ging nooit terug.

Als ik ergens vertrok, was de duisternis al gevallen. Het zware kleed van de nacht maakte me anoniem en onzichtbaar. Over smalle landweggetjes, ruiterpaden en priksporen sloop ik. In het donker trof ik hen, door anderen het gespuis genoemd. Zo sloot ik me een aantal keren geruisloos aan bij struikrovers, die dwaze, onbehouwen kerels. Meestal hadden ze weinig goeds van zin, maar míj maakten ze het zelden lastig. Als ze in het holst van de nacht op dievenpad gingen, waren ze niet op zoek naar een vrouwenboezem. In hun kielzog voelde ik me opperbest en was ik veilig. En áls ze iets van me wilden, was het altijd hetzelfde. In ruil voor het samen reizen, liet ik ze dan toe. Een licht wijf uit een stoof ben ik daarentegen niet. Ik zie het als het bijvijlen van mijn nagels; soms moet het gewoon gebeuren. Hoe langer je wacht, des te lastiger het wordt.

Hoe ik ben en wat ik weet, heeft mijn vader me geleerd. De vrouwen in mijn bloedlijn zijn me onbekend gebleven. Mijn moeder stierf toen ik een zuigeling was en nam daarmee alles wat er over haar te weten valt mee in haar graf. Mannen spreken minder en slechts over zaken die hun interesse hebben. We leefden met ons twee, mijn vader en ik. Zorgzaam was hij en ik kwam niets tekort. Pa was stadswacht en als nachtwaker is de zorg voor een kind niet eenvoudig. Hij zag me het liefst zo snel mogelijk recht op mijn benen staan. Ik vermoed dat ik om die reden het gekruip en geschuif van een klein kind heb overgeslagen. Terwijl ik nog geen woord sprak, ging ik al met pa mee op avondronde en als opgroeiend kind vergezelde ik hem gedurende de nachten. Het is daarom dat ik een nachtmens ben geworden.

Onder dekking van de duisternis wordt de wereld magisch. Er was geen weg terug toen ik dit eenmaal wist. Daarom vertrok ik altijd spoorslags in de nacht. Maar laat ik niet op de zaken vooruitlopen …

Bij het vallen van de avond klepperde mijn ouwe erop los. Klapwaker was hij, net als zijn vader, zijn grootvader, overgrootvader en betovergrootvader. Van huis naar huis ging hij en kondigde de naderende duisternis aan. Hij stelde het volk daarmee gerust voor nacht en ontij. Pa had een klepper, een apparaat bestaande uit een houten plankje op een steel met daaronder een hamertje, die hij heen en weer slingerde. Met een paar doffe kloppen, in een rustig ritme, kondigde hij de uren af. Maar als er alarm moest worden geslagen, roffelde hij woest alsof zijn eigen leven ervan afhing. Twee keer was ik bij hem toen hij een brand meldde. Veel vaker verjoeg hij dieven en ander gespuis. Of stelpte hij bloedende wonden. Hij kende iedere haardstede en wist wie er ging en kwam.

‘Ik ben voor d’n duvel niet bang,’ zei hij altijd.

Eigenhandig sloeg hij een keer in op een groep muiters. Slechts een blauw oog hield hij eraan over, zo blauw als de hemel kleurt in de oogstmaand. Ik grinnik in mezelf als ik eraan denk hoe pa op een nar leek. Zelfs Ake was bang voor hem. Ake, zijn trouwe hond die hem altijd vergezelde. Het beest liep vaak voor hem uit op de route, maar bij naderend onheil of alarm droop hij af met zijn staart tussen de poten. Een schijterd, dat was het.

Zo niet mijn vader. Net als zijn voorvaderen had hij de eed afgelegd. Daarmee mocht hij de uren afroepen in de stad, was brandwacht en ook noodhulp. Hij was een eerlijk en goedmoedig man. Praktisch van aard, opgeruimd van karakter en inderdaad voor de duvel niet bang. Mijn vader, ik zie de man zo weer voor me: gedrongen en klein van stuk. Mijn stompe vingers heb ik van hem.

Pa bleef het liefst in de smalle stegen van de oude binnenstad. Hij hield van die typisch hoge stadswoningen die zich met metselwerk willen opdoffen. Ik was meer begaan met de ruime pleinen, de havens en de losplaatsen. Zomers ging ik ook graag naar het ommeland en bezocht daar de plaggenhutten. Ik zag de ruige schoonheid van boerenhoeves en havezaten. Vooral oude ruïnes waar wind, water en vuur vrij spel hadden konden me bekoren. Al snel liet mijn vader me overdag alleen rondzwerven als hij probeerde uit te rusten. Zo vol levenslust en energie was ik, dat ik na een dag op het land vaak ook nog met hem meeging als hij zijn nachtronde deed.

In de herfst- en winternachten waren mijn vader en ik sowieso altijd samen in de stad. Waakzaam, behoedzaam en stil als katten slopen we rond. Pa met zijn breed uitstaande blik, alsof hij alle kanten tegelijk wilde aanschouwen. Met weinig woorden leerde hij me het spieden.

De nachtbrakers die we tegenkwamen, zo in het holst van de nacht, waren veelal van een ander slag dan de brave lieden in hun kot. Niet alleen het gepeupel hielden we nauwlettend in de gaten, ook hun schamele woningen bekeken we voortdurend. Pa kende ieder huis en wist wat er zich afspeelde. Hij wees me op details aan een huis of taveerne. De wijze waarop vensters in de scharnieren hingen, de vorm van de deuren, ja zelfs hoe het dak een huis bedekte, bracht ons een schat aan informatie. Huizen kwamen voor ons tot leven; als spiegel van de bewoners. Daar waar een oude, afgebladderde deur scheef in de sponningen hing, had ik werkelijk te doen met die deur. Bij een glanzende toegangspoort, met zwaar gietijzeren beslag en een protserige toorts ernaast, voelde ik de zware en donkere trek van de schone schijn die hier werd opgehouden. Huizen met luiken aan de ene kant en open vensters aan de andere zijde – als ware het een schalkse kwinkslag – knipoogden olijk naar me. Sommige daken waren zo luchtig dat ze bijna wegdreven op de laaghangende wolken. In de krotten zonder daken, met gescheurde leemwanden waar de tochtige wind dwars doorheen blies, keken we recht naar binnen. Eens zag ik een moeder met haar kind op schoot en voelde ik warmte ondanks de kou. We klepperden een keer bij de landheer omdat we gespuis over zijn omheining zagen klimmen en kregen als dank een emmer vol uitwerpselen over ons uitgestort. Maar we troffen ook zwervers die ons aan hun vuur nodigden en hun schamele resten met ons deelden.

Pa was een zwijgzame. Het was slechts sporadisch dat hij sprak over zijn taak in de stad. En over zijn en daarmee ook mijn, toekomst.

‘Ook al ben je als een zoon voor me, een klapwaker zul je nooit worden. Ze laten meiden niet toe.’ Hij tikte ongeduldig op zijn klepper en staarde voor zich uit. ‘Je moet ergens in betrekking,’ mompelde hij op een keer.

Aanvankelijk begreep ik niet wat hij hiermee bedoelde. Ik wist het namelijk juist heel zeker: net als hij werd ik klapwaker en ook ík zou door de nachtelijke straten gaan. Ik zou de eerste zijn die een aanwakkerend brandje signaleerde, onverschrokken zou ik dieven verjagen en vechtersbazen vastberaden uit elkaar drijven. Ik begreep niet wie me kon tegenhouden. Wie waren die “ze” waar pa over sprak?

Toen ik wat ouder werd, voelde ik me juist minder een dochter en steeds meer als zijn zoon. Daar gedroeg ik me ook zoveel mogelijk naar. Met mijn mond samengetrokken, mijn lange haar verstopt onder een muts en mijn schouders naar achteren marcheerde ik met grote passen stoer naast hem. Ondanks mijn tengere gestalte voelde ik me oppermachtig. Ik was zo anders dan die giechelende meiden die ik onderweg tegenkwam. Toen mijn hoekige lijf geleidelijk vrouwelijke vormen begon aan te nemen, verhulde ik me in de wijde kleding van pa. Ik meed het anderen aan te kijken, staarde recht voor me uit en keek voornamelijk naar hoe hij zich voortbewoog, wat hij deed en vooral ook wat hij negeerde. Pa gleed als een donkere vlek door de stad, van huis naar huis. Alleen bij onraad stapte hij uit zijn schaduw.

Al liepen er andere dienders rond in ons stadje, pa was de man van de nacht en de daarmee de enige die een klepper mocht dragen. In ons stadje was híj, en alleen hij, de klapwaker. Er waren weliswaar lieden die een klikspaan droegen, maar dat waren de melaatsen, de misvormden. En een klikspaan is geen klepper! Zodra de dodenmis over hen was uitgesproken, verloren ze al hun bezittingen en waren ze gedoemd tot ratelend rondzwerven en bedelen. Nergens werden ze daarna nog toegelaten, niet in de kerken, niet in de herbergen en zeker niet in de huizen. Voor ons, de klapwakers, was onze klepper juist een eervol instrument dat ons tot respectabele poorters maakte. Voor de melaatsen was de klikspaan de sleutel naar de hel. Hun wanhopig geratel hoorden we al van verre. Vanuit de duisternis doemden dan deze eenzame, gebogen gestalten op, gekleed in lompen, hun misvormde voeten slepend door de drek op straat. Dichterbij zag ik de pokdalige huid met etterende puisten glimmen in het brokkelige maanlicht. In de vergroeide handen klemden de schooiers een klikspaan of bel, waar ze luid mee sloegen. Pa joeg ze op, deze mismaakten en op een draf moesten ze dan voort door de smalle stegen. Hij wierp ze wat brood achterna en zorgde dat ze spoedig en ongezien de stad verlieten.

De laatste maanden voor zijn dood – alsof de man het voorvoelde – begon pa me meer te vertellen. Niet alleen over de melaatsen en zwervers, maar vooral over de poorters en hun onhebbelijkheden. Terwijl hij voorheen zwijgend en aan zijn pijp lurkend zijn nachtronde deed, nam hij nu vaker de tijd om in een steeg stil te staan. Soms zelfs even bij ieder huis. Hij wees me op de tekenen die huizen geven. En wat ze vertellen over de bewoners.

Op een heldere nacht zei hij plots: ‘Al word je dan geen klapwaker, gebruik altijd je verstand boven dapperheid. Wees een wolf in schaapskleren.’

Daarna liepen we zwijgend drie of vier stegen door. Pa hijgde licht. Het was me al opgevallen dat hij de laatste tijd met een minder vaste tred stapte; hij verplaatste zich steeds meer schuivend. Na een tijdje hielden we stil bij de kleinste kerk in ons stadje.

‘Luister,’ zei hij en hief zijn kromme wijsvinger dreigend op.

Ake sloop zacht jankend op hem af. Mijn vader zuchtte diep, wreef met zijn hand over de kop van het beest en keek me indringend, maar ook met iets van treurigheid aan. ‘Ginds, op de rotsen boven op de heuvel,’ zei hij, ‘staat een oude, vervallen boerderij. Het leven is al jaren uit die hoeve. Onder invloed van wind en regen is het dak ingestort, de stenen zijn afgebrokkeld en het leem is van de muren gegaan. Het is er koud, kil en de wind giert er altijd dwars doorheen.’

Ik volgde zijn priemende vinger en zag in de verte inderdaad de contouren van een gebouw op de kale heuveltop. De bomen die ernaast stonden wiegden zacht op de wind. Het bouwwerk was me nooit eerder opgevallen, daar zo hoog tegen die berg. Verbouwereerd keek ik hem aan en ik wilde hem vragen waarom de bouwval me alle tientallen, honderden keren dat we hierlangs waren gekomen niet was opgevallen. Het was alsof pa mijn gedachten kon lezen.

‘Je ziet het alleen onder een gunstig gesternte,’ mompelde hij, meer tegen zichzelf dan tegen mij. ‘Jij zou het prachtig vinden, daarboven. En van het bouwwerk kunnen genieten alsof het een paleis is.’

Ik nam me meteen voor dat ik het bij daglicht een keer beter zou gaan bekijken.

‘De boer die er ooit woonde, heeft zijn ziel aan de duivel verkocht.’

Ik snoof ongelovig. ‘Ja, ja. Hoe dan?’

‘Elke keer als hij vanuit het dorp terugging naar zijn boerderij, klonk het Ave Maria vanuit deze kerk.’ Pa wees even naar de oude, zandstenen toren waarnaast we stonden. ‘De boer hield van het gezang en pauzeerde altijd even bij deze kapel. Hij knielde dan en begon te bidden. Dat stond de duivel niet aan. Op een dag besloop hij de oude man van achteren en viel hem aan. Er volgde een ruw handgemeen waarbij de duivel beet en krabde en zoveel kabaal maakte dat het koor stopte met hun gezang. De boer bleek ondanks zijn hoge leeftijd sterk en tanig. Hij greep de duivel bij de horens en smeet hem met harde hand het ravijn in. Daarmee delfde de duivel het onderspit. Zou je denken …’ Pa hijgde en spuwde een fluim tegen de kerkmuur. ‘De duivel sloeg terug. Zijn valse duivelskracht zocht via de verwondingen een ingang in het lijf van de boer en gleed recht zijn aderen in. Kolkend en stomend vond het een weg recht naar zijn hart.’ Nu keek hij me met vlammende blik aan. ‘Vanaf dat moment had de boer het duivelse eeuwig leven en wist alle aanvallen op zijn lijf te weren.’

‘H-h-hoe deed hij dat?’ Ik haperde, sperde mijn ogen wijd open en keek pa waarschijnlijk angstig en geschokt aan, want hij knipoogde en sprak fluisterend verder.

‘Met een spreuk, een bezwering.’ Hij liet een lange stilte vallen.

Ik rilde en keek nog eens omhoog naar de restanten van de oude hoeve, verlicht door de heldere maan.

‘De boer sprak magische woorden en verstijfde dan. Zijn lijf werd als een pantser, een harnas. Ongenaakbaar,’ hervatte mijn vader na een tijdje. Hij mompelde nog iets onverstaanbaars en grinnikte even. ‘Maar ik ben voor de duvel niet bang. Ik had hem er zo uit gerost, harnas of niet.’

Lange tijd bleef het stil en stonden we daar maar wat, in het donker naast die oude kerk. Mijn vader hield zijn ogen waakzaam en wijd opengesperd, maar zijn ademhaling klonk rochelend en zwaar en hij boog steeds meer voorover.

‘Als ik dood ben, is mijn klepper voor jou.’ Zijn stem brak en zijn ademhaling raspte even. ‘Vertrek ermee en laat nooit iemand zien dat je hem hebt.’

We liepen langzaam verder. De kampvuren op het stadsplein waren inmiddels gedoofd. Ik hield mijn mond stijf dicht en vertrok geen spier, maar voelde mijn benen licht beven. Het verhaal van die boer en de duivel én hoe pa zich gedroeg, werkten behoorlijk op mijn zenuwen. Ik keek even opzij. Mijn vader was altijd een gedrongen man geweest, gespierd en beresterk. Zijn hoofdhaar groeide door in zijn wilde baard. Zelfs op zijn rug groeide krullende haren, maar dat wist alleen ik. Dapper was hij, moedig ook en trots. En hij droeg zijn klepper zoals hij de eed had afgelegd: naar eer en geweten. Maar na alles wat hij had gezegd deze avond oogde hij ineens kwetsbaarder en hij leek waarlijk te zijn gekrompen.

‘Kom,’ zei hij zacht, maar zo kordaat mogelijk. ‘We maken de ronde af.’

Het begon met wat schermutselingen in de verte aan de waterkant. Het groepje jongelui dat slaags was geraakt, maakte zich uit de voeten zodra ze pa’s klepper hoorden en Ake hard naar hen blafte. Hun voetstappen stierven weg in de richting van de oude binnenstad.

‘We gaan er nog wel even kijken,’ zei pa.

Mijn hart sloeg over – niet van angst, want voor dit soort opstootjes was ik om de dooie dood niet bang – en een warm gevoel kroop door mijn lijf omhoog. De onrust van die avond maakte plaats voor opwinding en spanning en ik herkende de daadkracht die mijn vader altijd had.

Eenmaal op de kade viel een deken van stilte over ons. Ik verzin het niet. Als ik over een mes had beschikt, had ik er een stuk uit kunnen snijden, zo zwaar voelde de lucht daar. De afgemeerde schepen schommelden zacht tegen de kadewand en kaatsten een licht geroffel naar ons terug. De touwen wiebelden piepend. Een paar vlaggen wapperden zacht en golfjes klotsten. Maar dat alles gebeurde fluisterzacht, bijna onhoorbaar. De maan was verdwenen achter een nevelig wolkendek dat langzaam maar gestaag over de stad trok. Het benam me mijn adem.

Het was Ake die de geluidloosheid doorbrak met een klagend gejank. Mijn vader keek fronsend op naar de hoger gelegen stadswijken. Van verre klonk geroezemoes, hij maande Ake tot kalmte.

‘Waarom varen de sloepen niet uit?’ vroeg ik zacht.

‘Ssst,’ fluisterde hij en gebaarde nogmaals met zijn hand naar Ake.

De hond reageerde nauwelijks op hem en jankte door, wel wat zachter nu, maar erg klaaglijk. De stadsgeluiden – in de verte klonk wat gekrakeel, potten- en pannengerammel, iemand riep iets – zwakten verder af. Mijn lijf voelde log alsof ik een zware last droeg, alsof er iets op mijn nek zat. Ik zag pa vooroverbuigen als een steenkruier. Al onze bewegingen vertraagden. Vlak voor onze voeten glommen de kadestenen door het opgespatte rivierwater. Hier en daar waren scheuren ontstaan, door steenslag en vanwege houtrot aan de houten palen. De houten damwand was groenig uitgeslagen door algen, en rook tegelijkertijd fris en muf. Het einde van de zomer naderde weliswaar, maar de nacht, die zo helder was begonnen, was plots zo mistig en vochtig als in de slachtmaand. Ik sloeg mijn cape steviger om me heen en rilde.

‘Ars moriendi,’ zei pa plots, het klonk resoluut en enorm plechtig. ‘Na een goed leven, volgt een goed sterven.’ Hij hief zijn klepper op en sloeg er kort en ritmisch mee.

Het gejank van Ake ging vrijwel direct over in scherp huilen zoals alleen wolven dat doen. Hij huilde op het ritme van de klepper. Verbaasd keek ik afwisselend van pa naar Ake en terug. Steeds harder klepperde pa en steeds luider jankte de hond. Het kabaal werd zoetjesaan oorverdovend en die twee deden me denken aan een trommelaar en een troubadour.

Het was alsof pa met zijn geroffel en Ake met zijn gejammer een watergeest optrommelden want op datzelfde moment kroop er een sliert mist vanuit de rivier tegen de brokkelige damwand omhoog. Een zompige, kille deken waaierde over onze voeten en daarna over de hele kaai. Ake stopte onmiddellijk met zijn gehuil. Het janken ging over in een zacht gepiep en ten slotte viel hij helemaal stil. Ik zag alleen nog een stukje van zijn achteroverliggende oren, een plukje grijzig haar. Ik keek omlaag. De mist kronkelde langs mijn onderbenen. De kilte drong zich langs mijn heupen omhoog en deed me verstijven en rillen, en mijn ademhaling stokte ervan. Dikke wolken drongen brutaal mijn neusgaten binnen en vulden mijn mond. Mijn haren voelden klam en mijn rokken werden zwaar van het vocht. Ik zoog de zware lucht hijgend naar binnen. Op een hete zomerdag had ik het verschijnsel weleens waargenomen. Dan koelde het na zonsondergang razendsnel af waardoor koude lucht in de richting van een sloot of gracht rolde, hier en daar een mistflard meesleurend. Dit keer gebeurde het echter andersom: de witte sliert mist kwam opzetten vanaf de waterkant en verzwolg ons.

Ook mijn vader hoorde ik de lucht piepend en schurend binnenhalen. Hij strompelde nog steeds alsof hij een zak meel op zijn nek hield, ondertussen gedempt ratelend met zijn klepper. Daarna wankelde hij, deinsde achteruit en viel met een plof achterover.

Ik wilde naar hem toesnellen, maar kwam amper vooruit. De mist was zwaar en bracht alles om me heen tot stilstand. Steeds minder zag ik. Paniekerig wreef ik door mijn ogen, hard en lang, totdat ze gingen tranen. Ik hoestte en spuugde wat slijm op de keien. In de verte, schuin achter ons, zag ik vagelijk de lichtjes van de stad flakkeren; het bracht een zachte oranje gloed die langzaam werd opgezogen door de allesverslindende mist.

Ik hoorde Ake rochelen en zag hem als een schim, een tuimelaar, langzaam voorovervallen. Hij landde plat op zijn flank. Op handen en voeten kroop ik naar hem toe, naar adem happend. Zijn buik bewoog zacht op en neer en hij kwijlde.

‘Ake,’ schraapte ik, want geluid bracht ik amper nog voort.

Pa schoof naderbij en boog zich ook over de hond, met zijn ogen wijdgeopend keek hij me angstig aan. Toen viel hij met een doffe klap omver.

‘Pa, kom!’

Hij kneep zijn ogen samen en zei met raspende stem: ‘Red jezelf, weg hier, weg!’

‘Ake, pa, nee,’ schreeuwde ik, maar mijn stem werd verzwolgen door de dikke mist. IJskoud was het en bij iedere ademteug werd het nog killer. Ik zag een adempluim in plukjes omhooggaan. Druppels vocht vielen vanaf mijn wenkbrauwen.

‘Pa,’ fluisterde ik, terwijl ik koortsachtig een stuk van mijn hemd voor mijn mond probeerde te binden. ‘Kom.’

Pa lag als een baal vodden op de kade, naast Ake. Intens keek hij me aan, zijn ogen groot en rustig. ‘Ga,’ zei hij. ‘Ga en laat me.’

‘Nee.’ Ook ik zeeg neer op de natte kasseien.

‘Het is … Het is de kunst van het sterven,’ prevelde hij. ‘Ars moriendi.’ Zachtjes herhaalde hij het enige malen: ‘Ars moriendi, ars moriendi, ars moriendi,’ als een bezwering.

Ik zat daar maar, op die kadestenen in mijn verstilde wereld.

‘Ake,’ zei pa. ‘Het pakt Ake.’

Traag keek ik opzij naar de hond. Hij lag doodstil met kwijldraden rond zijn bek. Op mijn billen schoof ik nog dichter naar hem en wreef over zijn buik.

‘Ake is dood,’ raspte pa moeizaam. ‘Laat … mij … ook … gaan …’

Zijn hand zakte langzaam weg en de klepper viel eruit.

-2-

Ik vertrok omdat het tijd was om te gaan. Onze schamele woning werd aan anderen toebedeeld, zo had ik de pastoor horen mompelen, want er werd een nieuwe klapwaker beëdigd. Voor mij moest hij een onderkomen zien te vinden, dat was hij mijn pa zaliger verschuldigd. Ik wist dat hij had gesproken met de kerkraad en het stadsbestuur, maar niemand zat te wachten op een jongvolwassen wees die op hun kosten verzorgd moest worden. Sowieso zou ik ergens aan het werk moeten en dat vooruitzicht beviel me ook geenszins. Het was enkele dagen na het sterven van mijn pa en nog steeds was het écht koud. De wolken hingen laag over de stad en de lucht kleurde grauw en somber. Omdat er regelmatig een flinke bui viel, voelde alles kil. Ik had een extra jakje aan over mijn rokken.

Ik hield mijn vaders klepper stevig vast. Onder het lopen keek ik er af en toe naar en streelde het ding. Het langste deel, het plankje, was iets kromgetrokken. Het uitgesleten handvat paste goed in mijn kleine, stevige handen. Mijn korte vingers omsloten het en ik voelde mijn nagels mijn handpalm raken. Het beweeglijke, onderste deel – de hamer – glom op de plek waar hij tegen het plankje aan sloeg. Dat plankje was gemaakt van donker, zwaar ebbenhout, wist ik. De nerven en houtstructuur trokken een breed strepenpatroon over de gehele lengte.

‘Het is keihard hout dat niet splintert,’ zo had pa me weleens verteld. ‘Hij zal evenwel slijten. En in water zal hij zinken, in vuur zal hij branden. Dat is maar beter ook. Stel je voor dat onverlaten hem te pakken krijgen.’

Mijn eerste doel was het beklimmen van de heuvel. Ik wilde die vervallen boerderij daar hoog op de kalkstenen heuveltop weleens van dichtbij bekijken, tussen de brokstukken rondstruinen en van het uitzicht genieten. Ik hoopte boven de laaghangende wolken uit te komen. En misschien kwam ik de duivel in hoogsteigen persoon tegen daarboven!

Het bospad waarover ik liep, kronkelde langzaam bergopwaarts. Aan beide zijden stonden de dennen en sparren dicht bijeen met daaronder struikgewas. Het zicht op ons stadje – al die huizen die ik zo goed kende, de daken, de gevels, de deuren en portieken, de kerken met hun torens, de pleinen en fonteinen – werd me al snel ontnomen. Langs een rotswand liep ik een beukenbos in.

Het was klam en somber. Ik rilde onafgebroken, van de spanning wellicht, omdat ik ineens op eigen benen stond en daarmee de wereld aan mijn voeten lag. Maar ik huiverde vooral vanwege het gemis van mijn vader en Ake.

Na een paar uren sjokken bereikte ik de grens van het bos en werd het lichter op de heuvel. Glooiende weilanden strekten zich voor me uit met in de verte kronkelende landweggetjes. Akkers met wuivend graan dat deze maand geoogst ging worden al waren de weersomstandigheden slecht geweest de afgelopen tijd, met zoveel mist en regen en kou. Zon was er nodig, veel zon om het graan beter te laten rijpen.

Boven op de kale heuvel kostte het me nog zeker een uur om de plek van de ruïne te vinden. Ook hier scheen de zon niet en het enkelhoge gras was kletsnat. Het was er doodstil. Ik zag alleen een eekhoorn wegschieten onder enkele hazelaarstruiken. Voor me doemde een smal pad op, steil omhoog, overwoekerd en bijna onbegaanbaar door de vele stekelige struiken. Hier kwam zelden iemand, zo te zien. Ik baande me een weg door de struiken, terwijl ze mijn huid schramden.

Na een tijdje zag ik naast me een ruwe, deels afgebrokkelde muur. Ik streek even over de schots en scheef gestapelde natuurstenen, bedekt met mos en deels overgroeid met muurvarens, liep verder en bevond me al snel tussen meer brokstukken. Dit waren muurresten en overblijfselen van een woning; wellicht was dit de boerderij die mijn vader me vanuit de stad had aangewezen. Alles was overwoekerd en overal was kreupelhout. Hoewel de muren slechts voor een klein deel bewaard waren gebleven, was het niet moeilijk te zien hoe groot het gebouw ooit was geweest. Ik meende resten van een woontoren te zien zelfs, daar waar de brokstukken wat hoger opgeworpen lagen. Het was welhaast een versterkte boerenvesting geweest. Ik keek rond en kon me voorstellen dat aan de noordzijde ooit een poort was die toegang gaf tot een omsloten binnenplaats.

In gedachten hoorde ik mijn vader vertellen over de boer die hier ooit woonde en de duivel zou hebben verslagen. Was dat wel echt zo? Of was hij juist bezéten door de duivel? Wie van beiden had eigenlijk gewonnen? Terwijl ik op een grote kei ging zitten, een beetje water dronk en wat om me heen keek, bekroop me een onrustig gevoel. Net als in de nacht waarop mijn vader en Ake stierven, voelde ik dat iets me naderde, omsingelde. Ongerust tuurde ik rond, maar behalve wat struiken, de ruïne en een paar bomen, zag ik niets.

‘Het leven is al jaren uit die hoeve,’ hoorde ik pa weer zeggen. ‘Onder invloed van wind en regen is het dak ingestort, de stenen zijn afgebrokkeld. Het is er koud en de wind giert er altijd dwars doorheen.’

Vandaag was er geen vleugje wind, maar het was voor de tijd van het jaar wel koud hierboven. Ik huiverde. Wat zocht ik hier eigenlijk? Ik keek weer naar de hazelaarstruiken schuin voor me en zag dat ze nu gehuld waren in een witte waas. Dat witte kroop langzaam bergopwaarts, mijn kant op. Abrupt stond ik op en deinsde achteruit. Het was de mist, dezelfde sliert mist die ons vanaf de waterkant had overvallen! Het had pa en Ake verzwolgen, verstikt zelfs. Terwijl ik verder achteruitliep, mijn klepper verdedigend voor me uitgestrekt, kronkelden de witte flarden nu al langs mijn benen. Weer rilde ik en voelde de klamme kou omhoog kruipen. Ineens zag ik niets meer om me heen, want overal rondom me was een dikke deken van zware mist. Het prikte in mijn neus, wrong zich mijn mond binnen. Doorweekt was ik en ik hijgde zwaar. Weg moest ik, weg van deze onheilspellende plek. Ik kon niet rennen, maar strompelde langs de oude muur terug naar het bergpad. Op de tast daalde ik af. Achter me hoorde ik iets zwaar hijgen, schurend en piepend. Ook de stem van mijn vader klonk ergens: ‘Red jezelf, weg hier, weg!’

Toen was het overal om me heen verstikkend wit. Ik zag mijn voeten niet, maar voelde wel dat ik bergafwaarts ging. Ineens hielden de muurresten op en had ik niets meer om me aan vast te houden. Ik maaide wild met mijn armen om me heen. In een flits gebeurde het: de klepper schoot uit mijn hand en verdween in de mist.

‘Aaa…’ klonk er ineens een diepe grom.

Ik draaide me om, maar het geluid leek van overal te komen.

‘Aaa…’

Ik wilde weg van hier, maar niet zonder klepper. Door de dichte mist zag ik niks meer. In paniek graaide ik in het rond. Een koude vlaag trok over mijn lichaam.

‘Aaa… ars moriendi. Ars moriendi,’ gonsde het plotseling overal om me heen. Het was niet echt een stém die de woorden sprak, het was een diepe en aardse grom, donker en zwaar.

‘Help,’ riep ik piepend.

In de verte, heel zacht, klonk het bijna als de wegstervende stem van mijn vader. ‘Ars moriendi,’ hoorde ik hem zeggen. De kunst van het sterven, betekende het, wist ik.

‘Laat mij sterven. Hier, nu!’ Ik schreeuwde het uit. Het volgende moment zat ik op het bospad, met mijn benen gestrekt voor me en mijn handen in wanhoop geheven.

‘Ars moriendi, ars moriendi,’ riep ik, steeds harder, totdat mijn stem brak.

Uren later trof ik mezelf aan, languit liggend op het bergpad. De nachtelijke lucht was kraakhelder en ik werd beschenen door het maanlicht. Ik keek om en zag de contouren van de ruïne, iets hogerop. Het onstuimig geraas van een naburige bergbeek – een waterval wellicht – overspoelde mijn gedachten. Het bevreemde me dat dit geklater me niet eerder was opgevallen. Ik ging zitten, wreef door mijn ogen en rilde. Ineens herinnerde ik me de dichte mist, de grommende geluiden die me wilden verzwelgen, mijn grote angst en ook mijn doodswens. Zeer zeker kwam dat geluid niet van deze bergbeek! Geschrokken en verbaasd keek ik om me heen. Alles oogde zo vredig hier. Er waren zoveel sterren aan de heldere hemel. Toch was die mist er wel degelijk geweest, want mijn kleding was kletsnat! Ik ging rechtop zitten en wreef nogmaals door mijn ogen. Ik leefde nog, constateerde ik. En die verschrikkelijke mist was blijkbaar opgetrokken. Ineens dacht ik aan mijn vaders klepper die was gevallen, hier vlakbij ergens. Ik stond op en keek om me heen. Vrijwel direct zag ik het ding aan een lage tak hangen. Opgelucht verborg ik hem in mijn ransel.

In het licht van de maan daalde ik daarna zo snel ik kon de berg af. Ik volgde geen pad, maar klauterde dwars door het dichte bos omlaag over rotsblokken en boomstronken. Aanvankelijk keek ik steeds argwanend achterom alsof de mist me alsnog kon inhalen, maar er was niets verontrustends te zien. Ondertussen dacht ik koortsachtig na over het onheilspellende gebeuren op de berg en de rampspoed die me was overvallen op de kade. Dat het mistig was, zowel langs de waterkant als boven op die heuvel, dát was niet heel uitzonderlijk geweest; mist kan snel opkomen en een mens overvallen. Nee, het was de vernietiging, de ontzieling van de mist die me angst aanjoeg! Ik had gezien hoe mijn vader en Ake erdoor beneveld en verzwolgen werden. Dat had mij ook zomaar kunnen smoren! De tweede keer dat de mist toesloeg, me aanviel daar boven op die kale heuveltop, had ik erin berust: ik zou sterven. Maar na enkele schimmige uren, was ik gewoon wakker geworden …

Ik begreep er werkelijk niets van. Gespannen als een veer raakte ik erdoor, en onhandig ook. Een paar maal verloor ik mijn evenwicht en gleed ik bijna onderuit. Ternauwernood wist ik me vast te grijpen aan wat laaghangende takken. Toen mijn voet gemeen achter een boomstronk bleef haken en ik kermde van de pijn, moest ik een tijdje gaan zitten. Hoewel mijn enkel rood en gezwollen was, kon ik er wel op steunen. Dit moest me echter niet nogmaals gebeuren. Waarschijnlijk zou ik nooit begrijpen wat me was overkomen en waarom … Ik móest stoppen met daarover te peinzen en mezelf herpakken, anders zou ik te pletter vallen voordat ik ons stadje bereikt had.