ORDO ENTIA

ORDO ENTIA

Ontstaan

Esmeralda van Belle

Ordo entia

Ontstaan

Esmeralda van Belle

1e druk augustus 2022

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Imber Studio, Ralph Bunschoten

ISBN 978-94-6464-026-7

ISBN e-book 978-94-6464-073-1

NUR 285

©2022 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl
©2023 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Eerder verschenen in de Ordo Entia reeks:

Ordo Entia | Openbaring (2018)

Ordo Entia | Opstand (2019)

Ode (2020)

Proloog

Ik ben hetzelfde als mijn broer.

In gedachten herhaalt ze de zin. Het geeft haar de moed om door te gaan. De modder spat hoog op en de handkar trekt diepe sporen. Het kostte haar veel moeite om haar vader op de kar te tillen.

Even zet Hilletje de handkar neer, ze balt haar handen tot vuisten en ontspant ze weer. Haar schouders doen pijn en haar vingers zijn verkrampt.

Het kruispunt bij de kerk, waar ze is beland, veroorzaakt een huivering die door haar lijf trekt. De vorige keer dat ze hier was, trokken de dorpelingen eropuit om zich bij de geselbroeders aan te sluiten om God mild te stemmen en zo de plaag te laten verdwijnen. Het bloed dat uit de striemen op hun rug stroomde, bleef drie dagen op de weg liggen. In gedachten hoort Hilletje het geluid van de klappende gesels op blote huid. Vlug pakt ze de kar weer vast. Ze heeft haast om hier weg te gaan, om het nare gezicht van de misleide groep dorpelingen uit haar gedachten te bannen.

1

De wind speelt met haar kap en Hilletje doet haar best om niet verstrikt te raken in haar wapperende rokken. De grond is bevroren en de schep heeft moeite om de donkere massa te verplaatsen. Ondanks de kou, parelt het zweet op Hilletjes gezicht. Hoewel ze gewend is om hard te werken, is ze deze lichamelijke inspanning niet gewend. Het fileren van een vis is nu eenmaal een andere beweging dan het scheppen van de koude grond. Daar komt bij dat vader een grote man was, het graf moet een aanzienlijke afmeting krijgen.

Als Hilletje eindelijk tevreden is over de grootte en de diepte van het graf steekt ze de schep in de vers opgegraven hoop aarde. Met trillende bovenarmen duwt ze de handkar naar de rand van het graf. Ze pakt het lichaam van haar vader onder de oksels beet en sjort aan de levenloze romp. Dat de dood iemand zo kan verzwaren, heeft Hilletje nooit geweten. Het lukt haar niet haar vader van de kar te tillen. Tot haar spijt kan ze maar een oplossing bedenken. Stevig pakt ze de handvatten van de kar vast en kiepert haar vader oneerbiedig in zijn graf. Met een plof komt zijn lichaam op de bodem terecht.

Hilletje zet de handkar rechtop en kijkt met vrees in haar hart hoe haar vaders lichaam terecht is gekomen. De verwrongen houding is onnatuurlijk, zo kan Hilletje hem niet achterlaten. Ze pakt haar rokken bijeen en springt in het graf. Het gat is kleiner dan ze van bovenaf kon inschatten, en een stuk donkerder. Hilletje is blij dat de maan haar pogingen verlicht. Het is alsof God helpt haar vader als godvrezend mens te begraven.

Natte plukken haar komen onder haar kap uit wanneer ze de loodzware benen recht legt. Wijdbeens staat ze over haar vader gebukt om zijn torso plat op de grond te leggen. Zijn handen vouwt ze voor zijn borst. Als laatste legt ze zijn hoofd zo neer dat hij met gesloten ogen opkijkt naar God. Het maanlicht geeft hem, ondanks de misvormingen van zijn ziekte, een serene uitstraling.

Een grote boomwortel geeft Hilletje de hulp die ze nodig heeft om haar vaders graf te verlaten. Ze veegt haar handen zo goed en zo kwaad als het gaat af aan haar rok. Hoewel ze weet dat er geen dorpelingen meer zijn, kijkt ze om zich heen om te zien of ze haar kap af kan nemen. Zoals verwacht, is er geen levende ziel in de buurt. Snel knoopt ze het kledingstuk los, bevestigt haar haren zo dat ze niet meer onder het hoofddeksel uit kunnen komen en plaatst de kap terug.

Nu ze weer toonbaar is, kan ze fatsoenlijk afscheid nemen van haar vader. Ze buigt haar hoofd een ogenblik in stilte. Dan neemt ze de schep weer ter hand en vult het graf op met aarde.

Hilletje weet geen gebed om te zeggen, noch weet ze de juiste rituelen om haar vader de laatste eer te bewijzen, maar ze heeft hem in elk geval in gewijde grond kunnen begraven.

De wind beroert de bomen, het geeft een spookachtig geluid. Nu de bladeren volledig zijn afgedwarreld, klinkt enkel het getik van de takken tegen elkaar. Een onheilspellend gevoel maakt zich meester van Hilletje. Ineens heeft ze haast om van het kerkhof te vertrekken. Ze pakt de handkar, die makkelijker te duwen is zonder het gewicht van haar vader, en legt de schep erin. Het geritsel achter haar negeert ze.

Met gespitste oren en een bonzend hart loopt Hilletje zo snel ze kan naar de uitgang van het kerkhof. Beweegt er iets in de schaduw bij de kerk? Dat kan niet. Zij is als enige nog in het dorp. Wat als een bende rovers zijn weg heeft gevonden naar het verlaten oord? Er is niemand in de buurt die haar beschermen kan. Hilletje besluit de kar te laten staan, maar neemt de schep mee. Als iemand haar kwaad wil doen, kan ze zichzelf verdedigen, hoopt ze.

Met haar rokken omhoog gehesen in haar ene hand en de schep in de andere, rent ze zo hard haar benen haar dragen kunnen. Het heeft geen nut. Nog voor ze de poort van het kerkhof bereikt, voelt ze een hand op haar schouder.

Een oerkreet klinkt door de stilte van de nacht, de schep zwiept door de lucht. De persoon die haar vastpakte hurkt op de grond, de armen beschermend over het hoofd.

‘Hilletje, ik ben het. Leg de schep neer.’

Die stem, ze kent die stem. Met haar hart nog in haar keel laat ze de schep uit haar handen vliegen en kijkt naar de ineengedoken persoon op de grond. Te verbijsterd om te reageren, ziet ze hoe haar broer zich langzaam ontvouwt en rechtop voor haar gaat staan. Op zijn gezicht staat dezelfde kwajongenslach die hij vroeger had wanneer hij haar plagend aan haar vlechten trok.

Haar hand schiet naar voren en met een klets komt hij neer op Vrancks wang. ‘Waar ben jij al die tijd geweest?’

De lach op zijn gezicht maakt plaats voor een schuldbewuste blik.

Het vuur knispert, Hilletje warmt haar verkleumde handen erboven. De vlammen werpen licht op de vuurrode plek die haar hand heeft achtergelaten op Vrancks gezicht. Hij heeft plaatsgenomen op het krukje, zijn blik gericht op het vuur. Een mengeling van nieuwsgierigheid en woede raast door Hilletje. Hoe heeft Vranck het in zijn hoofd gehaald om haar al die tijd met vader alleen te laten? In een moeilijke tijd nog wel!

‘Nou? Komt er nog wat van?’ Ze doet geen moeite het venijn in haar stem te verbloemen. Vrancks zwijgen maakt haar alleen maar bozer. ‘Vertel je nog waarom je bent verdwenen nadat je moeder hebt begraven? Je hebt haar toch begraven?’

Met een ruk kijkt hij op. ‘Natuurlijk heb ik moeder begraven! Wat is dat voor een vraag?’

‘Op dit moment kijk ik nergens meer van op.’

‘Waarom is er niemand in het dorp? Is iedereen …’ Vranck slikt. ‘Is iedereen dood?’

‘Als je thuis was gekomen, had je het geweten.’ Hilletje weet dat ze gemeen doet, maar Vranck heeft het verdiend.

‘Toe, Hilletje. Ik zal je straks vertellen waarom ik niet ben teruggekeerd, maar vertel me alsjeblieft wat er met iedereen gebeurd is.’

De gepijnigde blik in zijn ogen stemt Hilletje wat milder, de belofte dat hij haar alles gaat vertellen geeft de doorslag. ‘Meer dan de helft van het dorp is bezweken aan de pest. De mensen waren radeloos. Toen de geselbroeders hier op doortocht kwamen, sloten de overgebleven dorpelingen zich bij hen aan.’ Nu is het Hilletjes beurt om te slikken, ze wil die vreselijke beelden van haar netvlies krijgen, maar het lukt niet.

‘Bij onze Here zijn billen!’

Verschrikt kijkt Hilletje haar broer aan. ‘Sinds wanneer gebruik jij zulke woorden? Als vader nog leefde, zou je ervan lusten.’

‘Maar vader leeft niet meer en moeder ook niet.’

‘Nee, ze zijn bezweken aan een plaag gezonden door God, omdat de mensen Hem uit het oog zijn verloren.’

‘Geloof je dat echt?’

‘Jij niet?’

‘Nee.’

Even is het stil in het kleine huis. Alleen het knappen van het haardhout en het fluiten van de wind zijn te horen.

‘Luister, Hilletje, ik wil je vertellen waar ik ben geweest, maar dat kan alleen als je het idee van een wraakzuchtige God kunt loslaten. Misschien moet je zelfs het hele idee van een God laten varen.’

Het idee van God laten varen? Hoe zou ze kunnen? Hij is de afgelopen tijd haar enige houvast geweest. Zwijgend kijkt Hilletje naar de blaren op haar handen.

‘Kun je dat, Hilletje?’ Vranck kijkt haar vragend aan.

Haar nieuwsgierigheid wint het van haar liefde voor God. Zegt dat niet genoeg? Ze knikt en wacht tot Vranck zijn verhaal vertelt.

‘Op weg naar het kerkhof om moeder te begraven, werd ik aangeklampt door Merten. Hij vroeg me wat moeder misdaan had om zo’n zware straf van God te krijgen. Jij kende moeder ook, zij had geen slechte vezel in haar lijf! Toen ik hem dat zei, moest de jongen lachen. Volgens hem bestond het niet dat goede mensen getroffen werden door de pest. Ik schudde hem van me af en ging door met mijn taak. Moeder verdiende een begrafenis. Nadat ik het graf gedicht had, bleef ik nog even zitten. Ik wilde mijn verdriet te boven zijn als ik weer thuiskwam. Op dat moment had ik nog alle intentie om thuis te komen.’

Hilletje kijkt hem ongelovig aan.

‘Toen ik mijn ogen gedroogd had en me opmaakte om naar huis te gaan, werd ik door iemand tegengehouden. Ik had de jongeman nooit eerder gezien en wilde me voorstellen, maar hij keek me indringend aan. Hij stelde me een enkele vraag: ‘Geloof je dat deze ziekte een straf van God is?’ Na het gesprek met Merten kon ik alleen maar met stellige overtuiging ontkennend antwoorden. De jongeman zei niets, maar gebaarde me mee te komen. Dat heb ik gedaan en ik kreeg dingen te horen die ik me in mijn wildste dromen niet kon voorstellen.’

‘Je ging zomaar met een vreemde mee? Dat was ontzettend dom, Vranck. Het had een val kunnen zijn om je te overvallen. Of om godslasteraars te doden.’

‘Dat had inderdaad gekund, dat besefte ik later pas. Maar dat was niet zo, Hilletje. Ben je er klaar voor om je wereld op zijn grondvesten te laten schudden?’

Hilletje weet niet zeker of ze sterk genoeg is om de rest van het verhaal aan te horen, maar het enthousiasme in Vrancks stem en ogen is besmettelijk. ‘Ja, dat ben ik.’

‘Besef je dat er geen weg terug meer is, als ik alles heb verteld?’

Hilletje knikt. Ze is er zeker van dat haar leven verandert na Vranck verhaal, maar hij is de enige familie die ze nog heeft. Zelfs als ze niet luistert, is haar leven onherroepelijk veranderd.

‘Ik werd meegenomen op een lange tocht. De jongeman sprak niet en gaandeweg werd ik angstiger. Ik keek om me heen, op zoek naar een manier om onopgemerkt te vluchten, maar was omgeven door mist. Mijn oriëntatiegevoel was verdwenen, de nevel slokte elk herkenningspunt op. Ik besloot de jongeman te blijven volgen. In de mist zou ik zeker verhongeren of aangevallen worden door een beest voordat ik ons dorp weer had bereikt. Meegaan was de enige hoop op een goede afloop. De kans bestond nog steeds dat de jongeman de waarheid had gesproken.

Her en der zag ik lichtjes opdoemen in de mist. Eentje kwam dichtbij en het was alsof ze me riep. Het gevoel dat ik haar moest volgen, was allesoverheersend. Een hand trok me uit die vervoering. De jongeman keek me streng aan, nog zei hij niets.

We liepen al voor de zon onderging en pas nadat zij weer aan de hemel geklommen was, stopten we bij een schaapskooi. De schapen waren allang door de herder naar graasvelden gebracht, toch stonden de deuren open. Met een duw in mijn rug leidde de jongeman me naar binnen. Hij sloot de deuren achter me. Dat was het moment van de waarheid. Ik zou erachter komen of mijn vertrouwen terecht was of niet.

Het duurde even voordat mijn ogen aan het donker gewend waren en ik een zevental jongemannen zag zitten op hooibalen. De schemer was te donker om hun blik te kunnen zien. Nog wist ik niet of ik veilig was.’

‘Vranck, ik wil graag slapen vannacht. Kun je je verhaal beperken tot de belangrijke punten?’

Verstoord kijkt Vranck haar aan. Hilletje weet dat het verhaal uren zal duren als ze Vranck zijn gang laat gaan. Hij is nou eenmaal een verteller. Moeder werd er weleens moe van, vader vond het altijd prachtig.

‘De groep mannen gelooft allemaal niet dat de pest een straf van God is. Sterker nog, ze weten zeker dat er iets anders achter zit: een wezen dat in een bos ver weg woont. We gaan met een groep de tocht naar dat bos maken om het wezen te overtuigen dat hij moet stoppen met mensen ziek maken.’

‘Wacht even, nu ga je te snel.’

‘Ik moest het toch kort houden?’

‘Om wat voor wezen gaat het? Hoe weet je zo zeker dat hij bestaat?’

‘Als ik van jou mijn verhaal had mogen vertellen, had je dat geweten.’

Hilletje wil verontwaardigd reageren, maar ziet dan de plagerige blik in haar broers ogen. ‘Dan moet je maar niet zo ontzettend uitweiden,’ plaagt Hilletje terug.

‘Misschien heb je gelijk, maar het is belangrijk dat je alles weet.’ Vrancks gezicht wordt serieus, serieuzer dan Hilletje ooit gezien heeft. ‘Ik wil dat je snapt waarom ik mijn leven waag. Wil je daar alsjeblieft je nachtrust voor opofferen?’

Hilletje knikt plechtig, ze is onder de indruk van de ernst in Vrancks stem.

‘De jongeman die me meenam, stelde me voor aan de anderen,’ vervolgt Vranck zijn onderbroken verhaal. ‘Ik leerde eindelijk de naam van mijn gids: Hermen. Hij vertelde dat we allemaal onze eigen redenen hebben om in de schaapskooi aanwezig te zijn, maar dat we dezelfde overtuiging hebben.

‘We wachten nog op een persoon. De belangrijkste persoon van deze onderneming.’ Op het moment dat Hermen dit zei, openden de deuren krakend. Door het tegenlicht van de zon konden we niet zien wie het was en iedereen hield zijn adem in. De silhouet stapte de schaapskooi in en sloot de deuren achter zich. De jongeman naast me schreeuwde en even snapte ik niet waarom, maar toen zag ik het donkere gewaad van de man, om zijn schouders een gestreepte mantel. Zijn haren weggeschoren, op een dunne rand om zijn hoofd na.’

Hilletje slaakt een kreet en doet haar hand voor haar mond.

Vranck kijkt haar veelbetekenend aan. ‘Wat jij nu denkt, dacht ik op dat moment ook. Ik was als een lam naar het offerblok gelopen, gewillig en zonder argwaan, ik zou worden overgeleverd aan de binnengekomen monnik en worden verbrand als ketter.

Een aantal mannen sprong op om de monnik aan te vallen, maar de man hief zijn handen op, alsof hij de zegen wilde uitspreken. ‘Vrees niet, ik ben hier met hetzelfde doel als jullie.’

‘Dat zullen we nog wel zien,’ gromde iemand in de hoek, ‘jullie zijn allemaal hetzelfde. De leer van de kerk staat bovenaan.’

‘God staat bovenaan, mijn zoon. Gedenk Psalm 145:8-9; Dominus inluminat caecos Dominus erigit adlisos Dominus diligit iustos. Dominus custodit advenas pupillum et viduam suscipiet et viam peccatorum disperdet. Genadig en barmhartig is de Heere, lankmoedig en groot van goedertierenheid. De Heere is aan allen goed, en Zijn barmhartigheden zijn over al Zijn werken.’

‘En toch stuurde Hij de zondvloed.’ De jongen in de hoek had na de eerste schrik zijn bravoure teruggevonden en daagde de monnik uit.

Ondertussen ging mijn hart tekeer, ging de jongen niet te ver?

Maar in de stem van de monnik klonk een lach door. ‘Heeft Hij toen niet de regenboog gecreëerd als belofte aan de mensheid dat Hij nooit meer zoiets zou doen?’

Na deze woorden leken de meesten overtuigd te zijn van de goede intenties van de monnik. Ook ik geloofde de man.

Al snel werd het plan duidelijk. De monnik zou voor ons allemaal een hoed, een mantel, een staf en een pelgrimsinsigne verzorgen, waarna we als pelgrims veilig het land kunnen doorkruisen.’

‘Hoe weet je zeker dat de oplossing in dat woud ligt?’ Hilletje is haar vermoeidheid glad vergeten. Het verhaal grijpt haar aandacht volledig en niet alleen door de vertelkwaliteiten van haar broer.

‘Nu komen we bij het punt dat ik zelf het moeilijkst vond om te geloven.’ Vranck kijkt Hilletje behoedzaam aan. ‘Hilletje, wat ik nu ga vertellen, klinkt nog waanzinniger dan wat ik je net vertelde.’

2

Hilletje voelt een steek van opwinding door haar lijf trekken, maar onderdrukt deze meteen. Ze heeft altijd al een hang naar het onbekende gehad, maar heeft geleerd deze te beteugelen.

‘Je kent vast de verhalen van Wisselkinderen.’

‘Ja, natuurlijk, maar dat zijn ouwe-wijven-praatjes. Leugens die vrouwen zichzelf en elkaar vertellen om niet verantwoordelijk te hoeven zijn voor een onhandelbaar kind.’

‘Nee, Hilletje. De verhalen zijn waar. In een dorp vlak bij de schaapskooi klagen alle jonge moeders over het feit dat hun kind verwisseld is. Ik heb met eigen ogen gezien dat een pasgeboren kind door een dwerg werd omgewisseld.’

Hilletje kijkt Vranck aan. Ze wil hem met heel haar hart geloven, maar ze kan het niet.

‘Ik zei dat dit waanzinnig zou klinken en dat doet het, als ik jouw gezicht zo zie. Maar Hilletje, dat is niet het enige dat ik heb gezien. ’s Nachts komen de witte wieven tot leven, meer dan er ooit geweest zijn, de dwaallichten vermenigvuldigen zich waar je bij staat, ik heb zelfs een tiental trollen gezien. Eerst geloofde ik mijn eigen waarnemingen niet, maar na een paar bezoeken aan het gebied waar turf gestoken wordt, kon ik het niet meer ontkennen. Zelfs in de nabijheid van de geselbroeders waren deze wezens te zien, misschien wel juist in de nabijheid van de geselbroeders.’

Een geluid buiten doet Vranck opschrikken. Hilletje vergeet gelijk haar mening rondom het Vrancks verhaal van Vranck te vormen. Gewapend met een hooivork en een pan sluipen broer en zus naar de deur. Vranck kijkt Hilletje aan. Na een korte knik van beiden, opent Vranck de deur met een zwaai. Hilletje kan nog net op tijd de pan van richting laten veranderen. Met een ruk trekt Vranck Merten het huis in. Merten is onvoorbereid op de agressie die Vranck tentoonspreidt en valt overdonderd op de grond. Hilletje sluit de deur en Vranck sleept Merten mee richting het vuur.

‘Hilletje, je riem.’

Vrancks bevelende toon is Hilletje niet gewend. Ze haalt zo snel ze kan de knoop uit haar riem en trekt deze los. In een vloeiende beweging knoopt Vranck de gordel om Mertens polsen. Als een bang muisje zit Merten voor het vuur, met grote ogen kijkt hij koortsachtig beurtelings naar Hilletje en naar Vranck.

‘Wat doe je hier?’ De dreiging die van Vrancks zachte stem uitgaat, is Hilletje onbekend. Het is alsof haar broer in zijn afwezigheid een ander persoon is geworden.

‘Vranck, we kennen Merten ons hele leven. Hij heeft nog nooit kwaad in de zin gehad.’

Dankbaar kijkt Merten Hilletje aan.

‘Was hij de hele tijd in het dorp terwijl ik weg was?’ Vranck stelt de vraag alsof hij het antwoord al weet.

De dankbare blik in Mertens ogen maakt plaats voor angst.

‘Nee, vader en ik waren met zijn tweeën.’

‘Waarom is hij plotseling terug, nu ik weer thuis ben?’

Hilletje moet Vranck het antwoord verschuldigd blijven. Op zoek naar een antwoord kijkt ze Merten aan, die als versteend naar de grond kijkt. Vranck prikt met de hooivork tussen het brandende en smeulende hout, ook hij zwijgt.

‘Jij kwam Merten tegen, de avond dat je moeder begroef!’ De realisatie komt zo plotseling, dat Hilletje het volume van haar stemgeluid niet onder controle heeft.

‘Dat klopt.’ Vranck haalt de hooivork uit de vlammen en draait zich naar Merten. De gloeiende tanden van het werktuig komen akelig dicht bij Mertens wang. ‘Je krijgt nog een kans. Wat doe je hier?’

Mertens blik verstrakt. Uitdagend kijkt hij Vranck aan. De angst die eerder in zijn ogen lag, is verdwenen. Hilletje beseft meteen dat hij niets gaat vertellen.

Luid gesis, vergezeld door een oerkreet en de geur van gebakken spek, vult de kleine ruimte. Verschrikt kijkt Hilletje haar broer aan. Waar is die rustige en vredelievende jongen gebleven?

‘Verzorg zijn wonden.’ De woorden klinken zakelijk, terwijl Vranck de hooivork weer warmt in het vuur.

Hilletje herpakt zich. Haar broer heeft gelijk: het is te toevallig dat Merten zich juist nu weer vertoont.

Kordaat stapt ze naar buiten. Ze bevochtigt een oude lap in het regenwater dat de waterbak heeft gevuld en neemt die mee terug naar binnen. Krachtig druk ze de lap tegen Mertens gehavende wang. Hij deinst weg en geeft een kreun van pijn. Hilletje houdt zijn hoofd met beide handen vast, zodat de natte lap op zijn plek blijft.

‘Goed, dat proberen we nog een keer. Hilletje, ga aan de kant.’ Vranck haalt de hooivork weer uit het vuur.

Wat er dan volgt, gaat zo snel dat Hilletje pas doorheeft wat er gebeurt als haar billen de grond raken. Op de een of andere manier heeft Merten zich los weten te krijgen. Hij stuift langs Hilletje naar de deur en verdwijnt in de donkere nacht.

‘Wel alle …’ Vranck rent hem achterna, maar is niet snel genoeg om Merten in te halen.

Met een pijnlijk achterste en zere rug staat Hilletje moeizaam op. Ze heeft zichzelf nog maar net rechtop gehesen, als Vranck haar hand pakt.

‘We moeten gaan. Nu.’ Vranck geeft haar geen mogelijkheid om na te denken en sleurt haar mee naar buiten, het bos in.

‘Vranck, het vuur. Moeten we dat niet doven?’

‘Geen tijd. Kom mee, rennen!’

Hilletje heeft een steek in haar zij en het voelt alsof haar longen exploderen. Haar rokken worden constant vastgegrepen door uitstekende takken, telkens hoort ze de stof scheuren. Vranck geeft haar geen kans om vaart te minderen, om op adem te komen en haar rokken handiger vast te maken. Hij sleurt haar steeds verder het bos in, mee naar plekken waar ze alleen niet durft te komen. Vannacht heeft Hilletje geen tijd om bang te zijn voor het donker van het woud, of de gevaren die daar liggen. Vannacht heeft zij enkel de angst voor de toekomst. Waar neemt Vranck haar mee naartoe? Wat heeft Merten voor hen in petto? In welke nachtmerrie is ze terechtgekomen en waarom kan ze niet wakker worden?

Pas wanneer de dichtheid van de bomen plaatsmaakt voor het drassige grasland dat de rivier flankeert, mindert Vranck vaart.

‘Tussen het riet kunnen we ons verstoppen. Daar kunnen we kamp maken voor de rest van de nacht.’ Zonder om te kijken, baant Vranck zich een weg naar de rivieroever, Hilletje meetrekkend. Midden in een groot rietbos stampt Vranck wat stengels plat. ‘Probeer wat slaap te krijgen. Zodra de zon opkomt, trekken we verder.’

‘Maar …’

‘Nu niet, Hilletje. Morgen, als we een veilige afstand tussen ons en het dorp hebben gecreëerd, dan vertel ik je alles wat je moet weten. Dan kunnen we spreken over de gebeurtenissen van net.’ Vranck gaat op de grond zitten, de hooivork nog in zijn hand. Heeft hij die al die tijd bij zich gehouden? Het kan haast niet anders. Er is geen boer of andere landwerker die zijn materiaal zo achteloos achterlaat op een plek als deze. Zijn ogen spieden door het donker van de nacht.

Hilletje wil de avond met hem doornemen, ze wil weten wat er allemaal gaande is, maar de barse blik op Vrancks gezicht vertelt haar dat ze naar hem moet luisteren. Hij heeft gelijk, morgen is er weer een dag. In het daglicht ziet alles er beter uit dan in het donker, zo ook hun vlucht uit hun ouderlijk huis, hoopt ze.

Met pijnlijke scheuten door haar hele lijf gaat Hilletje liggen. Nooit eerder heeft ze zoveel van haar lichaam gevraagd. Het geluid van de stromende rivier en het gebeuren van de dag zorgen ervoor dat Hilletje in een mum van tijd slaapt.

De vogels kwetteren vrolijk en een zacht licht beroert haar gezicht. Langzaam opent Hilletje haar ogen. Vranck zit nog op dezelfde plek als toen ze in slaap viel. Zijn ogen nog steeds wijd open, speurend naar bewegingen om hen heen. Wanneer een groepje rietstengels de aanwezigheid van iets of iemand verraadt, springt Vranck op, de hooivork boven zijn hoofd geheven als een wapen. Hilletje heeft moeite om haar lachen in te houden als een koppel ganzen luid gakkend opvliegt.

‘Je bent wakker, mooi.’ Vranck loopt naar haar toe. ‘Ik wilde je net wekken.’

Hilletje gaat rechtop zitten. Voor het eerst sinds hun vlucht kan ze bekijken hoe haar rokken eraan toe zijn. Hele stroken stof missen, zoveel dat zelfs haar onderrok zichtbaar is. Beschaamd probeert ze de onderrok te bedekken.

‘Maak je niet druk over je voorkomen. We zullen door niemand gezien worden.’ Vranck pakt Hilletje bij haar bovenarm om haar omhoog te helpen. Een steek schiet door haar arm en schouder, ze krimpt ineen.

‘Wat is er? Doe ik je pijn?’

De bezorgdheid in Vrancks ogen vertedert Hilletje. ‘Nee, ik denk dat ik een souvenir heb overgehouden aan ons avontuur van gisteren.’ Voorzichtig stroopt Hilletje haar mouw aan de kant. Een grote paarszwarte vlek ontsiert haar bovenarm. ‘Het is niet ernstig, alleen gevoelig.’ Hilletje pakt Vrancks hand, die nog in het luchtledige hangt, vast en trekt zich omhoog. Ze heeft spierpijn op plekken waarvan ze niet wist dat daar spieren zijn, maar laat hier niets van merken. Vranck heeft al genoeg aan zijn hoofd. ‘Goed, waar gaan we heen?’

Vranck wijst met zijn hooivork naar het noordoosten.

3

In de verte doemen de daken van huizen op. Het ratelen van wielen is al enige tijd hoorbaar om hen heen en hoewel het verleidelijk is om op een van de wagens mee te liften naar het dorp om daar te eten en op te frissen, durft Hilletje zich niet te vertonen in haar gescheurde kleren. Buiten dat heeft Vranck duidelijk gemaakt dat ze zich moeten verstoppen voor enig menselijk contact.

‘We weten niet waar Merten naartoe is gegaan of wie hij heeft ingelicht. Ze zoeken ons vast.’

Toch heeft Vranck besloten het dorp in te trekken. Hilletje ziet ertegen op, ze is veel te bang de aandacht te trekken met haar gescheurde kleren.

‘Laag blijven.’ De waarschuwing komt als een sis uit Vrancks mond.

Meteen duikt Hilletje naar de grond, haar hoofd net boven de oeverwal. Hoe ze het water over moeten, kan Hilletje niet bedenken. Vranck heeft er niets over gezegd, maar Hilletje vermoedt dat hij een idee heeft.

Plotseling staat Vranck op. Hilletje wil hem naar beneden trekken, maar hij loopt al richting de weg waar een wagen rijdt. Wat gaat hij doen? Ze mochten toch niet gezien worden?

Vrolijk zwaait Vranck naar de bestuurder, die zijn paard tot stilstaan maant. Hij gaat een gesprek aan met de bestuurder. Tot Hilletjes grote schrik wijst Vranck in haar richting. Snel laat ze haar hoofd achter de oeverwal zakken.

Snelle voetstappen naderen. ‘Hilletje, kom. Ik ken deze voerman, het is goed volk. We kunnen in zijn wagen ongezien de stad binnenkomen.’

Hilletje blijft liggen en kijkt haar broer ontzet aan.

‘Maak je nou niet zo druk om hoe je eruitziet. Hij zal je er niet om veroordelen. Kom nou, dit is een buitenkans!’

Onwillig staat Hilletje op. Zich zoveel mogelijk achter Vranck verschuilend volgt ze diens voetstappen naar de wagen. Ze is blij dat haar lijf rust krijgt, maar het had wat meer bedekt mogen zijn!

‘Zo, deerne. Klim d’r maar in, heur. Ik zal niet kiek’n naar hoe of da’j d’r uutziet.’ De voerman kijkt strak naar voren, vastbesloten niet naar Hilletje te kijken. Ze waardeert het gebaar en klimt zo snel ze kan in de kar.

‘Neem een aangename houding aan, een die je lang kunt volhouden. Ik zal je bedekken met wol.’

Hilletje maakt het zich gemakkelijk. Ze knikt naar Vranck, die haar bedelft onder de sterk ruikende wol. Dan voelt ze de wagen op en neer gaan, ze vermoedt dat Vranck ook op de wagen is gesprongen. Als de wol naast haar beweegt, weet ze dat haar vermoedens juist zijn.

‘Zitt’n jullie? Ja? Mooi!’ De voerman maakt een geluid met zijn tong en de wagen komt schokkend in beweging.

Na verloop van tijd wordt de comfortabele houding die Hilletje heeft ingenomen toch oncomfortabel. Het liefst wil ze verzitten, maar de angst om ontdekt te worden houdt haar krampachtig op haar plek. Als de wol eindelijk, na wat als een eeuwigheid voelt, van haar verwijderd wordt, kijkt ze in het vriendelijke gezicht van de voerman. Zijn ogen zijn stijf gesloten. Het feit dat deze vreemde op die manier rekening met haar houdt, ontroert Hilletje. Of het door de vermoeidheid, de gebeurtenissen van vannacht of haar emoties komt, weet Hilletje niet, maar ze voelt tranen prikken in haar ogen. Met bevende hand pakt ze de uitgestoken hand van de voerman aan. Zonder dat hij haar kan zien, helpt hij haar de wagen uit. Hilletje knippert een paar keer hevig. Dit is geen moment om sentimenteel te doen. Vranck, die met een behendige sprong naast haar staat, speurt de straten af, de hooivork laat hij achter op de wagen. Na enkele ogenblikken lijkt hij een schuilplaats te hebben gevonden. Hilletje vraagt zich af wat hij wel en zij niet ziet, maar ze besluit te vertrouwen op haar broer. Tot nu toe heeft hij haar veilig gehouden.

De voerman zit inmiddels weer op de bok. Hij heeft hen op een rustig punt in het dorp afgezet en moet een stukje rijden naar het marktplein. Als de wagen volledig uit het beeld is verdwenen, kijkt Hilletje Vranck vragend aan. Hij heeft niets losgelaten over zijn plan.

‘Volg me.’ Vranck loopt met snelle passen tussen de huizen door, continu om zich heen kijkend. Wanneer ze langs een waslijn lopen, trek Vranck er wat kleren vanaf. Hij duwt ze in Hilletjes handen. ‘Snel, trek dit aan.’

‘Maar dit zijn mannenkleren. Dat kan ik toch niet aantrekken? Daar komt bij, ik trek mijn kleren niet uit midden op straat.’

‘Als Merten achter ons aan zit, of iemand achter ons aan heeft gestuurd, zijn ze op zoek naar een jongen en een meisje. Als we nu gevonden worden, kan jij in elk geval wegkomen. Ze verwachten niet dat je je als man kleedt.’

Hilletje kijkt Vranck bedenkelijk aan. Er zit wat in zijn theorie, maar ze voelt er niets voor om naakt op straat te staan. Straks komt er iemand langs! En een broek lijkt haar verschrikkelijk lastig dragen, beknellend om de benen. Ze kan zich er vast niet goed in bewegen.

‘Kom op, Hilletje. Niet zo moeilijk doen. Ik probeer ervoor te zorgen dat in elk geval een van ons hier goed uitkomt.’

De wanhoop die in deze woorden ligt, overtuigt Hilletje. ‘Goed, maar jij gaat voor me staan en waarschuwt als er iemand aankomt. Dan kan ik me snel bedekken.’

Vranck posteert zich voor Hilletje en zo snel haar vingers willen, kleedt ze zich om. De broek zit verrassend prettig, misschien zelfs lekkerder dan een rok. In elk geval kan ze zich er makkelijker in bewegen.

‘Wat doe ik met mijn eigen kleren?’

Vranck denkt even na. ‘Verbranden.’

‘Verbranden? Dit is goede wol. Hier kan ik nog van alles van maken!’

‘Het is te zwaar om mee te nemen en als het hier gevonden wordt, is je kledingwissel voor niets geweest.’

‘Waar gaan we naartoe?’

‘Dat komt later. Verderop is een smidse, misschien kunnen we daar je kleren ongemerkt in het vuur gooien.’ Vranck zet koers richting een brede straat. Hilletje bedenkt dat dat de hoofdstraat is en met hun avontuur van vannacht nog in haar hoofd volgt ze haar broer schuchter.

Hoe dichter ze bij de hoofdstraat komen, hoe meer mensen hen aanstaren. Hilletje probeert zich zo onopvallend mogelijk te bewegen en ook Vranck loopt meer ineengedoken.

‘De leerling staat bij het vuur. Dat gooit ons plan overhoop.’ Vranck zegt het net hard genoeg zodat Hilletje het kan horen, maar de mensen om hen heen niet.

‘Misschien kan ik hem afleiden door met hem te praten.’ Hoe ze het voor elkaar krijgt om haar stem niet te laten trillen, weet Hilletje niet. De zenuwen gieren door haar lijf.

‘Dat is geen slecht plan.’ Vranck draait zich naar haar om. ‘Nee.’

‘Wat is er?’ Hilletje schrikt van Vrancks plotselinge uitroep, die de aandacht van de mensen op straat trekt. Voor ze het doorheeft, trekt Vranck haar een steeg in. Deze keer is ze voorbereid op zijn snelheid en kan ze hem goed bijbenen.

Wanneer er niemand meer om hen heen is, staat Vranck stil. ‘Je haren.’

‘Wat is er met mijn haren?’ Onzeker haalt ze een hand door haar lange donkerblonde lokken.

‘Ze verraden dat je een vrouw bent. Ze moeten eraf.’

Verbijsterd zet Hilletje een stap achteruit. ‘Mijn … haren?’

‘Wil je dat je vermomming werkt of niet?’

Aarzelend antwoordt Hilletje bevestigend op de vraag van haar broer. Wil ze zich blijven verschuilen? Ten koste van haar vrouwelijkheid? Is Vrancks missie het waard om haar haren op te offeren? Aan de andere kant: wat wacht haar als ze teruggaat naar haar oude leven? Bestaat dat nog? Terwijl Hilletje deze innerlijke discussie voert, verlaat Vranck de steeg. Op zoek naar een mes of schaar.

Hilletje schudt haar hoofd: genoeg met al die twijfels! Haar oog valt op een scherf van een schaal. Ze pakt hem op en voelt of de rand scherp genoeg is. Dat is hij! Ze pakt een lok haar vast, trekt deze strak en zet de scherf ertegenaan. Met felle halen snijdt ze de pluk los.

Wanneer Vranck terugkomt met een mes, is Hilletje onherkenbaar. Haar voeten zijn omringd door bundeltjes haren die ze op primitieve wijze van haar hoofd heeft gesneden.

‘En, hoe zie ik eruit?’ Hilletje draait een mal rondje om haar as.

Vranck grinnikt. ‘Je had beter op mij kunnen wachten. Jeetje, het ziet er niet uit.’

Hilletje kijkt haar broer beteuterd aan.

‘Maak je niet druk, ik los het in een mum van tijd voor je op. Draait u zich maar om, mevrouw. Ik bedoel, meneer.’

Hilletje gaat met haar rug naar Vranck staan en na een paar knippen en flink wat dwarrelende haren, is Vranck tevreden over het resultaat. Weifelend brengt Hilletje een hand naar haar hoofd. Het voelt vreemd, maar ook prettig. Ze heeft nooit stilgestaan bij de zwaarte van haar voormalige bos met haren. Nu het eraf is voelt ze pas hoeveel gewicht eraan zat.

‘Pak de haren bij elkaar. Zoveel mogelijk.’

Verbaasd kijkt Hilletje toe hoe haar broer de donkerblonde lokken bij elkaar raapt.

‘Kom op. We moeten ze samen met je kleren verbranden.’

Hilletje kan zich wel voor haar hoofd slaan. Natuurlijk, ze moeten alle bewijzen vernietigen. Als iemand de haren vindt, is de conclusie dat Hilletje voortaan als jongen door het leven gaat snel getrokken. Ze bukt zich om de resterende plukken haar op te ruimen.

Alsof er niets vreemds gebeurd is in de steeg, lopen Hilletje en Vranck weer naar de hoofdstraat.

De leerling van de smid is in geen velden of wegen te bekennen. De blaasbalg hangt stil en het vuur laait niet zoals dat hoort in een smidse. Zo onopvallend mogelijk laat Vranck de bundel kleren en haren in de vlammen vallen. De lucht vult zich met de geur van brandende haren.

‘Wat doe je daar?’ De leerling rent naar Vranck, die zich heel snel uit de voeten maakt. Twijfelend kijkt de jongen hem achterna, dan begeeft hij zich naar de blaasbalg. Met een aantal flinke pompen laait het vuur hoog op.

Als Hilletje achteloos een blik in de oven werpt, ziet ze niets meer dan vlammen. Dit moet voldoende zijn om alle bewijzen te verbranden. Ze loopt in de richting waar Vranck verdwenen is. Niet veel later treft ze haar broer leunend tegen een muur.

‘Zo, dat was dat. Nu op zoek naar eten.’

4

De lege borden staan voor hen op tafel. Hilletje heeft in haar leven niet zoveel gegeten als net. De laatste keer dat ze een maaltijd at, was nog voordat ze haar vader begroef. Inmiddels is de zon opgekomen en is zelfs al over haar hoogste punt heen. Thuis zat Hilletje nooit zo lang zonder eten. Elke maaltijd kon ze onbekommerd verorberen. Hilletje gaat ervan uit dat ze moet wennen aan een lege maag en dat ze moet genieten van de momenten dat ze zo uitgebreid kan eten als nu. Vranck strekt zich uit. Ook hij heeft zijn buik rond gegeten. Hoelang geleden had hij een volledige maaltijd? Hilletje denkt dat er tijdens zijn reis een schaarste aan eten voor hem was.

Ze keek met grote ogen toen Vranck enkele geldstukken overhandigde aan de herbergier. Hoe hij aan het geld kwam, heeft hij niet verteld, ook niet toen Hilletje hem ernaar vroeg.

‘Er zijn dingen die je beter niet kunt weten,’ was zijn antwoord.

Het zorgde ervoor dat haar fantasie op hol sloeg. Wat had haar broer allemaal gedaan en meegemaakt in de tijd dat hij van huis was? Wat zal zij allemaal zien nu ze met hem mee is gegaan?

‘Vranck, bin ie d’r ok? Goed da-k oe zie. Da’s oe … breur?’ De voerman die hun vanmorgen een lift de stad in gaf, geeft Hilletje een knipoog. ‘Rieden jullie mee terug naar huus?’

‘Graag,’ neemt Vranck het aanbod aan.

Hilletje kijkt haar broer verbaasd aan. Waarom wil Vranck naar huis? Over welk huis heeft de voerman het eigenlijk?

‘Oh ja, dit is Abraham. Abraham, maak kennis met mijn broer.’

Hilletje pakt Abrahams uitgestoken hand. ‘Hille…’ Halverwege het zeggen van haar naam stopt Hilletje. Ze kan haar eigen naam niet gebruiken, dat verraadt immers haar geslacht. Ook al heeft de voerman haar vanochtend nog als vrouw gezien.

‘Aangenaam, Hille.’ Weer knijpt Abraham zijn ene oog toe. Het gebaar van verstandhouding doet Hilletje denken dat de ontmoeting van vanmorgen en deze niet toevallig zijn.

De weg is lang en zwijgzaam, de zon zakt al naar de horizon en Hilletje heeft geen idee waar ze heen gaan. Pas als de schemer volledig heeft ingezet, wordt het ratelen van de wielen en het kloppen van de paardenhoeven onderbroken door Abrahams stem.

‘Jullie kunn’n luime in de schuur. Döör word’n jullie niet ’estoord en kunn’n jullie rustig proaten.’

Vranck knikt, Hilletje reageert niet, maar ze is blij dat Vranck en zij eindelijk de kans krijgen hun gesprek van vannacht af te maken.

Ondanks dat ze niet helemaal vol is, geeft de maan genoeg helder genoeg licht om de weg te kunnen zien. Hilletje vraagt zich af of het veilig is om in het donker over deze afgelegen route te reizen, maar Abraham lijkt zich geen zorgen te maken. Pas wanneer een mistbank over de weg drijft en het paard nerveus snuift, verstrakt de houding van de voerman. Ook Vranck spant zijn spieren aan. Beide mannen turen in de mist alsof ze elk ogenblik een roedel wolven of een groep struikrovers verwachten. Dan verschijnen er drie vrouwen vlak voor het paard. Het dier steigert, Abraham probeert zijn knol tot rust te manen. Hilletje slaakt een kreet en Vranck springt van de bok af. Even denkt Hilletje dat hij zich heeft bezeerd bij het neerkomen, hij blijft zo lang geknield zitten.

‘Machtige gezusters, wij smeken om genade. Het is niet onze bedoeling u te storen in uw werkzaamheden.’ Vranck spreekt plechtig. ‘Vergeef mijn metgezel en mijn broeder dat zij niet voor u knielen. Mijn metgezel heeft zorgen om zijn paard en mijn broer heeft nooit eerder de eer gehad iemand van uw soort tegen te komen.’

De gedaantes zweven naar voren. Hilletje kan haar ogen niet van ze afhouden. Een van de dames houdt stil bij Abraham, een bij Vranck en de laatste komt naar haar toe. Ze voelt vocht op haar wang wanneer de witte vrouw in haar oor fluistert. ‘Vanaf nu zul je door het leven gaan als Hille. Je zet de toekomst op het spel als je onthult dat je van het vrouwelijke geslacht bent. Deze twee leden van het zwakkere geslacht zijn op de hoogte van je geheim. Hou het daarbij!’ De waarschuwing van de vrouw klinkt niet dreigend, wel gewichtig.

Vol ontzag kijkt Hilletje naar de bijna koninklijke dame, ze knikt ten teken dat ze vanaf dit moment Hille is. Zij is voor de buitenwereld vanaf nu een hij.

‘Ik begrijp het, vrouwe. Ik zal er alles aan doen.’ Vranck knielt nog steeds, zijn hoofd eerbiedig gebogen. De vrouw die hem toesprak, neemt haar afstand. Met zijn hoofd nog gebogen staat Vranck langzaam op. De twee gedaantes die zojuist bij Hilletje en Vranck waren, zweven naar dezelfde plek als waar ze hen voor het eerst zagen. De derde hangt nog bij Abraham, die hevig schudt met zijn hoofd. Een geklauwde hand verschijnt uit het helderwitte gewaad, een waarschuwende vinger omhooggehouden. Dan sluit zij zich aan bij haar zusters. Even plotseling als ze verschenen, verdwijnen de vrouwen. De mist trekt weg, het paard kalmeert. Vranck bestijgt de bok en werpt Hilletje een blik: niets zeggen, praten doen we straks.

‘Alles goed, Abraham?’

‘Bietien beverig, moar niks änstig.’ Abraham kijkt Vranck aan en schudt nogmaals zijn hoofd voor ook hij weer op de bok klimt. Hij maant het paard tot bewegen.

De rest van de tocht is net zo zwijgzaam als het begin, maar minder lang. Voor Hilletje het doorheeft, zijn ze aangekomen bij een grote hoeve.

Abraham wijst naar een grote schuur achter de boerderij. ‘Döör is de schuur, da’s voor jullie. A’je wat neudig bin, mut ie b’j de hoeve skriwwen.’

Hilletje en Vranck klimmen van de bok en begeven zich naar de schuur. Achter hen spant Abraham het paard uit terwijl hij zacht tegen het dier praat.

Wanneer de schuurdeur achter hen dichtvalt, schuift Vranck de grendel ervoor. Hilletje wacht geduldig tot Vranck op de hooibaal tegenover haar gaat zitten. Ze wil haar broer het hemd van het lijf vragen, maar weet niet waar ze moet beginnen.

Vranck zucht diep. ‘Ik weet niet eens waar ik moet beginnen.’

Hilletje schiet in de lach. ‘Dat probleem heb ik ook.’ Hij kijkt de schuur rond. ‘Ik ben blij dat we vannacht onder een dak kunnen slapen.’

‘Ik ook, zusje, ik ook.’

De woorden van de grijze dame staan Hilletje nog helder bij. ‘Vranck, ik denk dat je mij van nu af aan als je broer moet beschouwen.’ De vragende blik in Vrancks ogen spoort Hilletje aan de opmerking uit te leggen. ‘De mevrouw in het bos zei me dat ik door het leven moet gaan als Hille, dat de toekomst ervan afhangt.’

‘Als de Vrouwe van de Mist dat zegt, dan is dat waar. Broer.’ Plagerig slaat Vranck Hilletje op haar knie.

‘Wie waren die vrouwen?’

‘Dat was je eerste bewuste ontmoeting met mythische wezens. Deze dames staan bekend als witte wieven.’

Hilletje slaakt een kreetje en brengt haar hand naar haar mond.

‘Dat soort maniertjes moet je afleren als je een geloofwaardige man wilt zijn.’

Snel brengt Hilletje haar hand weer omlaag en schraapt haar keel. ‘Ik dacht dat witte wieven alleen in sprookjes voorkomen, in verhaaltjes voor het slapen.’

‘Ben je nu al vergeten wat ik je gisteren vertelde?’

‘Nee, maar dat wil niet zeggen dat ik je volledig geloofde.’

Even trekt er een zweem van teleurstelling over Vrancks gezicht, maar hij herstelt zich snel. ‘Ik weet niet of ik mezelf zou geloven als ik het niet met eigen ogen had gezien. Gelukkig hoef ik nu geen moeite meer te doen om jou te overtuigen van het bestaan van deze vreemde wezens, al had ik je deze ervaringen graag bespaard.’

‘Wat vertelde het witte wief jou?’

‘Dat onze missie moet slagen, voor het welzijn van de wereld. Onze wereld, maar ook hun wereld. Ik heb beloofd er alles aan te doen om onze taak tot een goed einde te brengen. Alles.’ Vranck staart langs Hilletje heen.

Het beeld van de brandplekken op Mertens wang doemen in Hilletjes geest op. Dat Vranck er alles aan doet, is haar inmiddels duidelijk. De zorgeloze en speelse jongen die haar broer vroeger was, is verdwenen. Wat overblijft, is een plichtsgetrouwe, serieuze man.

‘Je bent ineens volwassen.’

Vranck kijkt Hilletje weer aan. ‘Jij ook.’

De stilte die valt is geladen met nostalgie naar onbezorgde tijden en het besef dat deze voorbij zijn.

‘Verwacht je veel weerstand onderweg?’