Witte muren

Hanneke Simons

Witte muren

Hanneke Simons

1e druk februari 2023

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Imber Studio, Ralph Bunschoten

ISBN 978-94-6464-080-9

ISBN e-book 978-94-6464-081-6

NUR 301

©2023 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Alle karakters en locaties in deze roman zijn fictief.

Oma

Zondag 24 januari 1943

De duisternis beneden tolde als een tornado. Stukjes steen brokkelden onder mijn voeten af en vielen de dramatische diepte in. Alles om me heen was angst. Het was goed, wilde ik zeggen. Mijn stem was ik kwijt.

‘Alsjeblieft, doe het niet.’ Een stem sprak in stil smeken. Huilen. Schimmen. Een oorverdovende schreeuw sneed door de lucht. Was dat om mij? Wolken in mijn hoofd, een mond vol watten. Een hart dat zo snel klopte dat het ieder moment in mijn borst ontploffen kon. De wereld onder me werd vager. Iets in mij ontvouwde zich. Een verlangen. Wie daar om me huilde, ik wilde ernaartoe. Ik strekte mijn arm en vluchtige vingertoppen raakten elkaar, maar er was geen weg terug.

‘Haal het verdomme niet in je hoofd, kom terug!’ Een tweede stem. Een laatste schreeuw. Pijn.

Wit.

Alexander de Raaf

Vrijdag 5 maart 1943

‘Alexander de Raaf. Man. Geboren 11 mei 1919 te Arnhem, drieëntwintig jaar oud. Correct?’

‘Correct.’

Het was een andere stem die het beaamde. Niet Alexander de Raaf, man, geboren 11 mei 1919 te Arnhem. Het was Theodoor die voor mij, zijn broer, bevestigde wat ik niet meer wist. Zoiets simpels als de dag dat ik geboren was.

Naast hem zitten alsof er bijna niets aan de hand was, was een welkome afwisseling van weken in bed. Arme Theo. Hoe oneerlijk was het dat hij me in zijn eentje uit het verdorven hellevuur trok, mijn ledematen bluste en zich nu over mijn nog smeulende, gebroken lichaam ontfermde. Net achttien jaar was hij een steunpilaar waar hij dat niet had moeten zijn. De jongen deed zo zijn best voor me te zorgen toen de rest van de familie dat weigerde. In zijn handen klemde hij een bewijs van mijn bestaan. Foto’s van ons huis, van de familie waar we deel van uitmaakten. Ik voelde me een vreemde in mijn eigen leven. Enkel dat van een ver vroeger herkende ik. Wat erna kwam was één grote leegte. Een wrange verzameling van onbekende gezichten.

En toch, opgeven deed ik niet. Ik wilde voelen. Ik wilde weten. Er was een drang naar ontdekking in me die zo diep zat dat ik zeker wist dat het onlosmakelijk met mij verbonden was. Ik verslond alles wat hij me gaf, staarde er naar tot werkelijkheid zich versmolt met fantasie en beeld voor mijn ogen danste. Zelfs nu wilde ik de foto’s uit zijn handen rukken. Blijven kijken tot ik een waarheid vond in de herinnering. Als het de waarheid was.

Hoe vaak was het in teleurstelling geëindigd. Wanneer ik dacht iets te herkennen zag ik aan de treurige glimlach van Theo dat ik het mis had. Alweer. Mijn hoofd was niet te vertrouwen. Zodra de foto’s uit beeld waren, maakte het zijn eigen herinneringen en in mijn naïeve hoop nam ik ze voor waar aan. Pas als ik het daadwerkelijke plaatje weer voor me zag, bleek alles wat ik dacht te weten niet meer dan een hersenspinsel.

Het ziekenhuis, waar ik die eerste weken in bed doorbracht, was wit. Witte lakens, witte muren. Nu was het ingewisseld voor dit rusthuis. Een grote villa in het bos, ditmaal wit van buiten en donker van binnen. Afspraken waren gemaakt, ik was verplaatst.

Het kantoor waar we zaten had zware, donkere meubels en gestreept behang in brede vlakken van twee tinten groen. Een kleine rechthoek op de linkermuur verried dat het ooit donkerder kleurde. Ik vroeg me af wanneer die bescheiden plek niet goed genoeg meer was voor wat er ooit hing. Zodra de man tegenover me sprak, begreep ik het. Dokter Heimann, zoals hij zichzelf voorstelde, was een imposante verschijning. Met zijn brede bouw en schouders, maar relatief korte benen, had hij nog het meest weg van een flinke aap. Zijn haar was bruin en kortgeknipt bij de grijze slapen, zijn gezicht ernstig, evenals zijn troebele, blauwe ogen. Bij binnenkomst schudde hij me stevig de hand, deed hetzelfde bij Theo en wees ons een stoel tegenover het bureau. Achter hem hing zijn diploma in een vergulde lijst met wit passe-partout. Keek je naar de arts, dan keek je naar zijn prestatie. Daar deed de linkermuur destijds voor af. Aan beide kanten van de lijst hingen zware gordijnen in een passende tint groen. Door de kieren zag ik dat de avond viel en toen hij dit ook zag, trok hij ze snel dicht tot er geen glimp van licht meer ontsnappen kon uit de groene kamer.

‘Meneer de Raaf. Nu we dat hebben bevestigd, welkom.’ De man lachte me warm toe. Het zoveelste vriendelijke gezicht met de intentie mijn problemen op te lossen. Hoelang duurde het voor ook hier de donderwolken kwamen? ‘Begrijpelijk was het een zware periode. Verscheidene artsen hebben u gevraagd uw verhaal te doen, begrijp ik. Toch zou ik het graag in uw eigen verwoording horen. Om te beginnen wil ik dat je weet ... mag ik je zeggen?’

‘Geen probleem, meneer. Dokter.’

Hij mocht me noemen wat hij wilde zolang het oplossingen bood. Tot nu toe volgde het gesprek alle eerder begane paden en had ik weinig hoop.

‘Ik begrijp dat je niet alle vragen kan beantwoorden. Maak je daar geen zorgen over. We zijn hier om daaraan te werken. Om de oorzaak van het ongeluk te achterhalen.’

Ongeluk. Te vaak hoorde ik dat woord de afgelopen tijd. Iedere arts nam het in de mond en iedere keer werd ik kwader. Gefrustreerd trapte ik tegen de poot van het bureau, een zwaar, groot meubelstuk van gevlamd hout dat bijzonder modern afstak tegen de rest van het kantoor.

Dokter Heimann trok een wenkbrauw op. ‘Mijn woordkeuze bevalt je niet.’

‘Het klinkt verkeerd,’ tastte ik af, alsof de val ieder moment dicht kon slaan om mijn gebroken lijf. In zijn ogen verwachtte ik een standje. In plaats daarvan vond ik begrip. Een uitnodiging mijn eigen visie te delen. ‘Het was geen ongeluk. Zo staat het overal. Ze mogen het geen poging tot zelfdoding noemen, me zo behandelen en vervolgens zeggen dat het een ongeluk was. Alsof ik domweg misstapte.’

De man keek over het randje van zijn bril, een streng montuur. ‘Laten we het woord ongeluk vermijden, als het je frustreert. Hoe zou je het zelf noemen?’

Zover had ik nog niet vooruit gedacht. Ongeluk mocht het niet zijn, maar aan het vervolg van die frustratie had ik weinig tijd besteed.

‘Zijn keuze, wellicht?’ De stem van Theo.

De dokter keek hem aan over de rand van zijn bril. Het voelde alsof hij de aanwezigheid die mij geruststelde niet waardeerde en hij liever had dat het jong opdonderde. ‘Was dat het, een keuze?’ De dokter richtte zich weer op mij. Ik antwoordde niet. ‘Natuurlijk, dat weet je niet. Laten we verdergaan. Ik zou graag wat vragen stellen over nu ten opzichte van voor je on... je keuze. Laten we teruggaan naar je eerste herinnering na het voorval.’

Daar kwam het verhaal weer. Hoe vaak ik het ook vertelde, het leek de herinnering van een ander. Confronterend, gezien dit een van de weinige dingen was waarvan ik zeker wist dat die mijn geest toebehoorde, al was het inmiddels niet meer dan een ingestudeerd verhaal dat ik op verzoek opdreunde.

‘Ik werd wakker. Het leek alsof alles om me heen uit wolken bestond. Wit. Ik weet niet of het echt zo was of iets wat mijn hoofd maakte van de witte muren. Er waren stemmen, ver weg. Ik probeerde ze te vertellen dat ik hier niet hoorde, in die wolkenwereld. Dat ik een lijf had, niet alleen een stem zoals zij. Uiteindelijk werd het minder wit en zag ik dat iemand naast me zat.’ Mijn handen trilden. Verdorie. Was het teveel gevraagd dat het verhaal bij iedere herhaling makkelijker werd? Het bleef vreemd te vertellen hoe het voelde, die dag. Alsof er over praten me ieder moment terug kon sleuren naar de pijn, naar de onzekerheid die zich door mijn lichaam verplaatste als een allesverzengende bliksem toen ik daar in bed lag. Ik wist dat het voorbij was en dat ik, als ik het zo noemen mocht, veilig was. Evengoed bleef het vreemd.

Theo zag mijn ongemak en bood me het glas water aan dat op tafel stond. Het koele tussen mijn vingers gaf een verbinding met deze realiteit. Het was nu groen. Niet wit. Groen leek veilig. Het gesprek vervolgde alsof de herinnering aan de bliksem geen vonkjes door mijn aderen schoot.

‘Herkende je deze persoon?’

‘Ja.’ Ik keek naar het vertrouwde gezicht naast me. ‘Het was Theo. Ik wist dat hij mijn broer was, niet meer dan dat. Een feit, geen gevoel.’

Dokter Heimann krabbelde wat neer in een groot schrift met dikke kaft en knikte instemmend. Dat deden de anderen ook. Het was gebruikelijk na een dergelijk ongeval. Niet de wolken, wel de gevoelloze feiten. ‘De rest van je familie?’

‘Hetzelfde. Wel herkenning, geen details.’

‘Vrienden?’

‘Soms hetzelfde. Sommigen kende ik niet.’ Allemaal had ik ze enkel op foto’s gezien, maakte ik mijn verhaal in stilte af. Niemand kwam mij opzoeken. Ik wist waarom. Ik had een christelijke opvoeding genoten en de boodschap was duidelijk. Die nacht poogde ik te nemen wat niet van mij was, een leven door een hogere macht aan mij gegeven. De schande drukte een stempel op mijn familie en al wist ik dat alle officiële communicatie was vermeden en het in geen enkele krant had gestaan, een gebeurtenis als dit werd al snel een publiekelijk geheim.

‘Dat heeft te maken met wanneer je ze leerde kennen?’ vroeg de dokter, zich onbewust hoe mijn verhaal zich in mijn hoofd voortzette.

‘Ik denk het.’

Ook Theo kon het punt niet vinden waarna ik niemand meer herkende. We hadden de foto’s voor ons uitgestald en probeerden een logica te vinden in de waas van gezichten, maar die kwam niet. Mijn herinnering had kartelrandjes en er was geen rechte lijn te trekken.

‘Je verloofde?’

‘Ik heb een foto van haar gezien.’

Van Christina.

‘Je herkende haar niet?’

‘Nee.’

Ik wist niet eens dat ze bestond tot ik die foto zag. Het beeld van mijzelf met een vrouw. Ergens afgelopen jaren ontmoette ik haar en besloot met haar te trouwen. Ooit was zij de vrouw met wie ik de rest van mijn leven wilde delen. Nu was daar niets meer van over. Ze kwam niet langs in het ziekenhuis. Ze bezocht me niet. Miste ik haar? Hoe kon je iemand missen wiens bestaan niet meer was dan een foto in je hand en een woord van je broer.

Het ongemak in de lucht was voelbaar. De dokter gleed weinig subtiel met zijn vingers langs de tekst op het blad om van onderwerp te veranderen. ‘Je algemene kennis is er nog. Lezen, schrijven. Vrijwel alles tot ruim geschat een paar jaar voor de gebeurtenis.’

‘Ik denk het.’

‘Als je een bekende tegenkomt van de periode die je kwijt bent, is er geen herkenning?’

‘Nee.’

Hij schreef nog wat. Ik dronk een slok van het water dat in mijn mond koeler voelde dan in mijn koude, klamme handen.

‘We zullen elkaar komende weken vaker spreken.’ Zo was de ontmoeting ineens afgerond. Mijn hoofd tolde nog van alles wat het loswrikte, de dokter was klaar. ‘Ik wil je vragen dit te ondertekenen. Lees het document gerust door.’

Er stond niets onbekends. Ik sprong van een dak, probeerde mijn leven te beëindigen. De reden dat ik hier nu zat was duidelijk. Het was mislukt.

Abel Emonts

Zondag 8 november 1942

Mijn maag rammelde nog tegen de laatste hap. Klagen deed ik niet. Walther klaagde ook niet. Ik wist waarom. Als ik sliep, of als hij dacht dat ik dat deed, kwam hij terug en at hij meer. Hij had een voorraad die hij niet met mij deelde, verzameld bij boerderijen op de dagen dat ik niet meeging. Ik ging er niet over in discussie. Walther had altijd rare streken gehad en het was kenmerkend voor onze vriendschap dat ik er mee om kon gaan. Onder mijn eigen bed stond immers een doosje met thee dat ik op mijn beurt niet met hem deelde.

Dat muffe in het blik was een laatste tastbaar iets en al smaakte het eigenlijk niet meer zoals moest, ik hield ervan. Het was mijn troost in stille nachten. Als je diep genoeg snoof, geurde het als de herinnering en werd ik meegetrokken naar veilige tijden. Een dampende kop thee en een versgebakken koek van mijn moeder. Hoelang geleden leek het. Nu moesten we op een soms letterlijke strooptocht om te zorgen dat er voldoende eten was. We vertrokken zodra het eerste licht zijn weg door de bomen vond en probeerden iedere dag een andere boerderij. Het was lang lopen en de dagen werden korter. Wij brutaler.

Walther was een imposante verschijning en dat hielp. Als er twijfel was, stak hij zijn brede borst uit en werd zijn waarheid dé waarheid. Hij zag eruit als een man die nog voldoende te eten had en hoewel dat om achterdocht vroeg als je smeekte om voedsel, was het ook een teken dat hem tegenspreken wellicht niet handig was.

Als kind maakte hij al indruk. Toen had hij die brede schouders al, waar ik nog een mager scharminkel was. Stond ik met mijn brilletje en boek onder de arm op het punt een aframmeling te krijgen van de grote jongens van de andere school, dan sprong Walther voor me in de bres. Waarom wist ik niet. Het hoefde maar twee keer te gebeuren voor het door de straten gonsde dat je die magere Emonts beter met rust liet, anders kreeg je die grote er ook bij. Dat ik hem binnen een paar jaar ruimschoots voorbij groeide, maakte niet uit. Walther bleef die grote, ik die van Emonts.

We waren een tegenstelling. Waar hij nooit lang een meisje bij zich kon houden door zijn temperament, had ik al sinds mijn veertiende dezelfde donkerharige schoonheid aan mijn arm. Waar hij zich uiteindelijk verloofde en trouwde, ging mijn meisje er met een ander vandoor, ervan overtuigd dat mijn liefde voor boeken groter was dan mijn liefde voor haar. Waar hij zijn vrouw bedroog, verloor ik me in kennis. Waar hij weer achter de meiden aanjoeg, liet ik ze links liggen. Al die tijd, goed of kwaad, we zorgden voor elkaar. We waren altijd samen in dit grote huis. We speelden soldaatje in de bossen, niet wetend hoe ons leven veranderen zou.

Na zijn scheiding, toen dit huis al in alles van mij was en niet meer van mijn ouders, trok hij tijdelijk bij mij in. Toen tijden veranderden, werd dit tijdelijke een zekerheid. Het liet me veiliger voelen, zijn aanwezigheid. De herinneringen waar ik me samen met hem aan vast kon klampen. Dit huis, deze bomen, leken soms het enige dat nog overeind stond van die vervlogen jeugd. Geen van ons was nu getrouwd, geen van ons had kinderen. In plaats daarvan zaten we als grijzende vrijgezellen, al waren we de veertig net gepasseerd, aan tafel. Een mager maal in een sjieke kamer die de situatie niet paste en Walther met meer vlees op zijn botten dan men zou verwachten met ons rantsoen. Ik leek de enige die Walther zag zoals hij werkelijk was. Niet die bullebak, maar een man die even bang was als ik. Wiens armen niet meer zo opbolden als ze vroeger deden, ondanks dat men er nog van onder de indruk was. Een man wiens ogen overschaduwd werden door een mistroostige blik als hij dacht dat niemand keek. Een man die ondanks alles zijn eigen grenzen niet kende.

Voedselvoorraad of niet, ik wist dat hij ons niet om zou laten komen van de honger. Dat was wat telde. Ook nu bewees hij zijn goede inborst. Het moment dat mijn maag zijn klaagzang uitte, schepte hij het laatste van zijn bord op het mijne.

Een vraag brandde op mijn lippen. Ik durfde hem niet te stellen, wetend dat het hem kwaad zou maken. Die vraag was erkenning dat we wellicht ooit niet samen aan de tafel zaten. Nooit meer als soldaatjes door het bos renden al waren we daar te oud voor. Evengoed was de vraag daar en hij moest eruit. ‘Ga ik met ze mee?’

Er kwam niet meteen antwoord. Hij bestudeerde zijn nu lege bord, kauwde nog steeds op de laatste hap aardappel. Hoelang kon een man kauwen op één stukje gekookt, smakeloos vulsel. ‘Nee.’

Mijn maag trok samen, ditmaal niet van de honger. Ik wilde niet achterblijven, niet wetend hoe het ze zou vergaan als ze buiten mijn bereik waren. Het ging tegen al mijn principes in. Tegen dat waar ik mee was opgevoed en dat wat ik later in het leven koos. Plichten die mij deden zorgen voor mijn medemens.

Walther zag de twijfel in mijn ogen zoals hij het altijd zag: als twijfel aan hem. Ik wachtte rustig de knal af. Als de lont eenmaal aangestoken was, kon die beter ontploffen dan dat ik hem suste. Dat had hij meteen door en dan waren we verder van huis.

‘Ik heb je hier nodig.’

‘Waarvoor?’ vroeg ik me hardop af. Als dit klaar was, diende ik geen groter doel meer en was ik een van hen. Sprak het niet voor zich dat ik met ze meeging? Zag Walther niet dat, als het op mijn veiligheid aankwam, onze scheiding mij uiteindelijk redde? Hij lokte me uit de tent, zocht een reden om kwaad op me te worden, zodat hij het gesprek af mocht kappen. Dan kon hij doen of ik hem gekwetst had en ik mijn mond moest houden. Ik kende het spelletje en viel er niet langer voor. Mijn vingers gleden over het schone bord en ik stopte ze in mijn mond, alsof op die manier de fantasie van iets wat niet was op te wekken viel. ‘Ik ben bang, Walther.’

‘Dat weet ik.’ Zijn stem werd altijd een stuk lager als hij serieus sprak. Een diep gebrom dat je in je borst voelde trillen. ‘We zijn allemaal bang. Maar dat lost niets op. We kunnen niets anders doen dan wachten.’

Dat was geen antwoord op mijn vraag en bovendien was het niet waar. Wij zaten niet stil, we wachtten niet. We probeerden een eigen einde te breien aan dit verhaal. Als het klaar was, ons spel, kon hij opgaan in zijn dekmantel. Eén worden met de gespeelde waarheid en veilig zijn tot het einde. Ik kon dat niet. Met de dag werd het zwaarder mezelf te zijn. Als ik met hen meekon, was ik ook voor hem geen last meer. In zijn ogen las ik dat er meer speelde dan dit. Als ik ging, verloren we elkaar voor het eerst in dertig jaar uit het oog. Hij was het beste dat ik in een vriend had, ondanks dat het verschil tussen ons met ieder bordje naast de deur, iedere gele ster, ieder krantenbericht, ieder propagandablad en iedere geschreeuwde leus in uniform groeide tot het formaat van het ongrijpbare.

Ik gaf geen weerwoord. Hij wilde boos zijn, het laatste woord hebben. Het was sneller voorbij als ik gedwee mijn mond hield. Ik begreep het ook, heus. Zoals hij al zei: we waren allemaal bang. Waar ik stilte zocht, uitte dat zich bij hem in woede. Het moment kwam sneller dan ik verwachtte en ik schrok. Hij stond op en veegde woest zijn bord van tafel. Het brak in stukken tegen de muur. Een bord zonder etensresten kon in ieder geval geen vlekken maken. Zijn blik bleef hangen op een van de grote buffetkasten.

‘We hebben nieuw brandhout nodig.’

Hij stampte de kamer uit. Ik hoorde de deur dichtslaan en kon me voorstellen hoe zijn boze laarzen broze takjes in het bos onder hun gewicht lieten breken, tot hij voldoende was afgekoeld.

Ik keek naar het meubelstuk dat hij kapot wilde zien. Het was een schitterende buffetkast met kunstig uitgesneden taferelen op de deuren. Het soort met sierlijke spijlen langs de zijkant. Geen glas, enkel eikenhout. Het brandde vreselijk en dat wist Walther, maar als hij kwaad was, moest er iets kapot. Of het functioneel was, maakte niet uit. Of het gebeurde uiteindelijk ook niet. Als hij terug kwam en de kast stond er nog, was dat prima. Zijn woede was dan genoeg bekoeld om te begrijpen dat ik de puf niet had een kast van dat formaat in stukken te slaan.

Langzaam stond ik op. Het lange zitten maakte mijn vermoeide benen stijf. Zo mogelijk nog moeizamer raapte ik de scherven van de grond. De gebloemde randen treurden om hun breuken. Als ik Walther kwaad bleef maken, hadden we voor het einde van de winter geen bord meer over.

Alexander de Raaf

Vrijdag 16 april 1943

‘Driek?’ Even bleef het stil, voor dezelfde stem weer klonk, ditmaal dwingender. ‘Driek!’

Het duurde een poosje voor ik doorhad waar ik was. Ik dacht geen Driek te kennen en de muren om me heen, in hun zachte kleuren die ouderwets aandeden, kwamen me ook niet bekend voor. Even werd ik overmand door paniek, tot me het besef overviel dat ik hier wel hoorde. Ik lag in de kamer waar ik de vorige avond heen was gebracht door een broeder. Broeder Peters, had hij zichzelf voorgesteld. Een man nauwelijks ouder dan ikzelf, al leek hij dat door zijn vermoeide gezicht en de kraaienpootjes als hij vriendelijk lachte wel. Rechtstreeks was ik van het kantoor beneden naar een kamer boven gebracht. Hier stonden twee bedden van eenvoudig gebogen metaal, het ene al bezet door een snurkend lijf, het andere niet veel later door mijzelf.

Wat was ik mezelf kwijtgeraakt in die donkere ruimte tussen deken en matras. Het gezicht van Theo bleef me voor de geest hangen, getekend met diep verdriet dat mijn gevoel weerspiegelde. Ik wilde hem niet achterlaten. Hij wilde mij niet achterlaten. Toch was het gebeurd en ik wentelde in eenzaamheid. Ik was pas laat in slaap gevallen door al mijn gepieker en dit ontwaken kwam me veel te vroeg.

‘Driek!’

Een doffe klap werd gevolgd door een tweede stem, verontwaardigd en rauw van de slaap.

‘Wat!’

‘Waar heb je ze verstopt!’

‘Dat gaat je niets aan, ze zijn van mij. Je pikt ze maar van Johanna.’ Dit mopperend gemompel deed me vermoeden dat de zeer waarschijnlijke Driek er niet van gediend was zo wakker te worden. Daar kon ik het nodige begrip voor opbrengen.

Met één oog nam ik de situatie op. Aan het voeteneinde van het andere bed stond een lang figuur met vuurrode krullen. Een meisje, zag ik toen ze het kussen in haar armen liet zakken en de vormen onder haar trui zichtbaar werden. Haar gezicht vol sproeten en slaaprimpels keek kwaad naar de jongen in het bed. Ze leek jonger dan ik, misschien nog geen twintig.

‘Die van Johanna zijn te klein. Mijn voeten zijn koud!’

Er piepte een bleke teen uit een groot gat in haar sok en het gebreide grijs was doorweekt met bruin. Achter haar trok een spoor natte, modderige vlekken over de gang naar het trappenhuis. Het meisje, wier voetstappen dit ongetwijfeld waren, gaf nog een klap met het kussen voor ze op bed neerplofte en haar sokken uittrok, haar koude voet kort masserend. Haar vrije hand trok een lade open.

Gezicht nog steeds verborgen in het kussen mopperde Driek verder. ‘Als je de zwarte pakt, doe ik je wat.’

Je moest waarderen hoelang die jongen zonder zuurstof kon. Zijn vorm onder de dekens verried een niet geringe omvang, al leek hij niet lang van stuk. Er was wat donker haar te zien waar het onder de deken uit piekte. Hij leek in alles het tegenovergestelde van de sokkendief. Haar hand kwam tijdens zijn gemok terug uit de lade met een paar keurig zwarte sokken. Ze zag dat ik keek, schonk me een scheve grijs.

De witte tenen verdwenen in warme sokken.

‘Heb jij wat gezien?’ Er was geen verwijt in de stem en dat deed me vermoeden dat ze het tegen mij had.

Ik schudde mijn hoofd, maar vrijwel tegelijkertijd herinnerde ik me een vreemde droom. Toen ik me eindelijk in slaap had gewaand, keek ik door een kier in de dikke gordijnen naar buiten en zag een schim langs een fontein wandelen. Was dat wel een droom of had ik onbewust naar haar gekeken, naar de bemoddering van haar kapotte sokken? Tijd om de waarheid te achterhalen, kregen we niet. Het vriendelijke gezicht van broeder Peters verscheen om de hoek van de deur.

‘Goedemorgen Driek, Alexander en ach, Fransiska. Zit je hier.’

Plots verdween alle felheid uit het meisje en ze schoot overeind. Op haar gestolen sokken liep ze op de broeder af, haar ogen groot. ‘Het was niet de bedoeling, echt niet! Ik werd wakker met natte sokken en al mijn sokken waren op of kapot dus ik dacht …’

‘Maak je geen zorgen.’

‘Als dokter Heimann het ziet ...’

‘Sis.’ Er klonk terechtwijzing in de stem, verpakt in genegenheid. Hij lachte en Sis of Fransiska, ik nam aan dat het haar naam was, grinnikte terug. Ze was een wervelwind, dat meisje. Boos, bang, vrolijk. Het volgde elkaar zo snel op dat ik er haast duizelig van werd. Er werd daar iets zonder woorden besproken wat ik niet begreep. De broeder leek het allemaal wel te begrijpen. Dat was best, ik had wel wat anders aan mijn hoofd.

De man verdween, ik bleef achter met de twee, die hun kibbelen staakten. Het meisje dat Fransiska was, plofte weer op bed, ditmaal half op een protesterende Driek. Ze stak een blanke hand naar me uit en de vingers die mijn hand omklemden, waren net zo koud als haar voeten leken.

‘Fransiska Peters. Geen familie van de broeder.’

‘Nog niet.’ De opmerking kwam Driek op een kussenloze klap te staan. Fransiska werd rood.

‘Deze onder mij is Hendrikus Vos, we noemen hem Driek.’

‘Of hij wil of niet.’ Vanaf zijn benarde positie stak de jongen een hand uit en ik viel bijna uit bed in een poging hem te schudden zonder de warme dekens te verlaten.

‘Alexander de Raaf. Lex.’

Mijn hand in die van Hendrikus, Driek dus, en Fransiska die een wenkbrauw optrok, haar hoofd scheef.

‘Ah,’ was alles wat ze zei.

Driek, op zijn beurt, trok langzaam zijn hand uit de mijne. Zijn ogen staarden me aan en werden zo onmogelijk groot dat ik verwachtte ze over de grond te zien rollen. Was het afschuw? Hoe dan ook, hij wist niet hoe snel hij uit mijn buurt moest komen toen hij eindelijk zijn blik van me losscheurde. Hij worstelde zich onder Fransiska uit en verdween naar de gang om niet veel later schoorvoetend terug te komen, kleding uit een la te vissen en weer te vertrekken.

Op de gang ontstond inmiddels rumoer. Ik zag deuren opengaan, tevoorschijn komende gezichten observeerden de voetstappen op het versleten hout. Ze leken niet verbaasd om de modderige voetstappen. Het werd bekeken met een blik van herkenning, aanschouwing van een terugkerend ritueel.

‘Het is je naam.’ Fransiska grabbelde in de la die nog openstond, nam een tweede paar sokken en trok ook deze aan, over het eerste paar heen. Ik liet de gang voor wat het was en observeerde haar.

‘Mijn naam?’

‘De Raaf. Je familie stelt aardig wat voor, zelfs in vergelijking met de onzen.’

Ik antwoordde niet. Ergens wist ik wel dat ik rijk was, daar had ik genoeg herinneringen aan. Dat het genoeg was om zo van onder de indruk te zijn, wist ik niet. Wellicht was het simpelweg weer dat publieke geheim dat zich zelfs hier door de kieren naar binnen had gemompeld. De jongen die dood wilde.

Fransiska vroeg verder niets en leek minder onder de indruk dan Driek. Wel bood ze aan te helpen met mijn koffer. Eigenlijk besloot ze dat min of meer voor mij te doen, nadat ik, eindelijk mezelf scheidend van de warme deken, faalde het ding met één arm op bed te leggen. De andere was nog niet voldoende geheeld van mijn val om als functioneel ledemaat beschouwd te worden. Gebroken was het niet, maar er was iets gescheurd wat in onverwachte bewegingen hels pijn deed. Fransiska duwde me terug op bed en maakte een indeling van de broeken, truien, bloezen en sokken.

‘A. A. J. de Raaf. De A staat voor Alexander, neem ik aan?’ Ze hield een trui omhoog, zodat ik het stukje fijn geborduurd cursief in de kraag zag.

‘Alexander Antonius Johannes de Raaf.’

‘Ik ben Fransiska Theodora Antonia! Antonius en Antonia!’ Haar enthousiasme was aanstekelijk.

‘Mijn broer heet Theodoor.’

‘Ik mag hem nu al.’

En ik mocht haar, in haar bewondering van klein toeval. Ze kletste honderduit over haar namen, waar ze vandaan kwamen en in hoeverre ze vond dat ze bij haar pasten. Bij ieder kledingstuk gleden haar vingers over de geborduurde initialen terwijl ze vertelde en na een paar minuten wist ik dat ze twee broers had en haar vader eigenaar was van meerdere grote fabrieken waarvan ze niet uit kon leggen wat er gebeurde. Over haar moeder sprak ze niet. Uiteindelijk was mijn lade keurig ingericht. Het ondergoed liet ze beleefd aan mij over.

Er klonk een fluitje. Ik meende me vagelijk te herinneren dat het niet de eerste was vandaag. Wie weet was ook dit een in elkaar geplakt plaatje van mijn gebroken brein. Fransiska fronste. Ze snuffelde even aan haar trui en leek te besluiten dat het goed was, waar dat fluitje ook om vroeg. Uit de inmiddels ingerichte lade selecteerde ze een stapeltje kleding en duwde het in mijn arm. Daarna salueerde ze sarcastisch, maakte een diepe buiging en verdween op de gang. Ik volgde. De brede gang, die de vorige avond door een zwak peertje was verlicht, blaakte nu in zonlicht door grote ramen aan de uiteinden en het was een wirwar van voeten en bijbehorende mensen. Terwijl ik nog in de deuropening stond, zag ik hoe ze in het trappenhuis verdween. Vanuit de andere slaapkamers verscheen een viertal jongens. Driek stond al op de gang in gezelschap van broeder Peters. Ik sloot aan en ook wij verdwenen de trap af.

De gang beneden was vrijwel even breed doch minder licht als die boven. Vanuit een ruimte waar ik nog niet was geweest, klonk gekletter van borden en bestek en hoorde ik gegiechel van meisjes. Wij werden een andere kant opgeleid door de jonge broeder. In het gezelschap van een lange, breedgeschouderde jongen stoof Driek als eerst de kamer in die een badkamer bleek te zijn. De rest bleef op de gang staan en ik sloot aan bij de achterste jongen om ook daar een tweetal te vormen. Zes jongens hier en vier meiden bij het gekletter. Daar stond ik, in mijn nachtkleding met de kleding onder mijn goede arm.

‘Hulp nodig?’ De jongen naast me keek naar me op. Zijn ogen stonden scheel.

‘Nee, dankjewel.’

‘Wat jij wil.’

‘Ik bedoelde het niet ...’

‘Dat snap ik, geen probleem. Boudewijn de Grote.’ Hij maakte van de afwijzing een moment om zich voor te stellen. Een hoge hand, zodat ik erbij kon met de arm vol kledingstukken, werd geschud. Voor een Grote was hij bijzonder klein.

‘Alexander de Raaf.’

Weer werd mijn hand losgelaten met een uitdrukking die ik niet kon plaatsen. Bewondering? Afkeer? Vragen durfde ik het niet, hoe vurig de nieuwsgierigheid ook in me brandde. Eerst moest ik aftasten wie ik vertrouwde in deze vreemde omgeving. Mijn nieuwe Theo zoeken, bij wijze van spreken. Deze jongen zou het niet zijn, vermoedde ik.

Het moment van mogelijke afkeer werd nog ongemakkelijker toen we de ruime gang inruilden voor de aanzienlijk kleinere badkamer. Samengepropte twijfel tussen geglazuurde tegels. De badkuip op sierlijke pootjes paste goed bij de sfeer van ouderwetse luxe die het huis ademde, minder bij ons ongemak. We liepen naar de dubbele wastafel, die even sierlijk was als de badkuip. Boudewijn kleedde zich snel uit tot zijn onderbroek. De eerste kraan werd opengedraaid en het geruststellende klateren van water overmeesterde de stilte. Af en toe schoot het schele oog via de spiegel mijn kant op en voelde ik me nog een stukje krimpen tot ik denkbeeldig kleiner was dan Boudewijn zelf. Pas toen hij volledig aangekleed de ruimte achter zich liet, durfde ik.

Het water was koud, maar ik merkte het nauwelijks, afgeleid door het gezicht in de spiegel. Wat zag ik eruit. De stekeltjes op mijn hoofd begonnen langzaam weer vorm te krijgen. Ze hadden er een stuk moeten uitknippen om bij de wond te kunnen en het zag er zo achterlijk uit dat ik ze min of meer dwong de rest ook kort te knippen. Spijt als de niet meer aanwezige haren op mijn hoofd. Ik had geen kop voor kaal. Rare knobbels en een plat stuk op de achterkant. Nog even, was mijn hoop, en de volle bos verborg weer dat ik kaal geen knapperd was. Voor de rest viel het me niet tegen. Grijze ogen, mijn jukbeenderen scherp. Ik mocht er wel zijn, dacht ik. Aankleden ging aardig, tot ik bij de trui kwam.

‘Hulp nodig?’ De vraag kwam ditmaal van een bekende stem. Ik gaf geen antwoord en draaide me naar de broeder, die me als een kind in de trui stopte. Bijna zou het niet meer nodig zijn. ‘Je went er wel aan.’

Liever niet.

Abel Emonts

Vrijdag 13 november 1942

Handen diep in mijn zakken, weggedoken in mijn kraag. Zo trotseerde ik de nagenoeg lege straten. De kou maakte mijn achterdocht onopvallend en voor het eerst in maanden was ik dankbaar voor de herfst. Als iemand mijn gezicht zag, zo voelde het, hoorden ze ook mijn bonkend hart. Dat hoopte ik met die kraag te vermijden. Het was veiliger geweest thuis te blijven, maar zolang er kans was een groter doel te dienen dat wellicht aan de goede kant van de geschiedenis stond, moest ik het riskeren. Thuisblijven of op pad gaan was een keuze die ik me, vond ik zelf, niet kon veroorloven. Niet nu.

In andere tijden hoorde ik met geliefden bij de haard te zitten in plaats van door de stille straten te zwerven. We zouden lachen, zaken bespreken die ons bezighielden in het dagelijks leven. Ik zou commentaar leveren op hoe hard de kinderen groeiden, daar buiten spelend in de kou. De dagen van warme haarden waren verdwenen, evenals de mensen met wie ik ze had. Een aantal waren veilig, wist ik. Ze schreven me zo nu en dan, al werden de brieven korter en schaarser. Hadden ze eerst nog de hoop dat ik me bij hen zou voegen, inmiddels wisten ze beter. Van hen die vertrokken waren de namen afgestreept. Van hen die we niet vonden ook. Onderdeel van onze plicht. Een plicht die niet naast me neer te leggen was, ongeacht wat er gebeurde. Daarom liep ik nu hier, weggedoken in de rafelige jas.

De leegte op straat ademde angst. Waar ik ook keek, doken herinneringen op als een pijnlijke confrontatie van een tijd die niet meer was.

Een belletje rinkelde waar een kind de winkel voor mij inliep. Een zaakje dat ik met vriendjes bezocht na het krijgen van zakgeld, lang geleden. De geur was zo voor de geest te halen. Dat zware, overheersende zoet van suiker, van koekjes en zuurtjes. Handjes gretig tegen het glas gedrukt en uit ongeduld soms ook een neus. Lachen om de jongens die eruitzagen als varkentjes, terwijl ze in hun enthousiasme naar de potten snoep keken, bedenkend waar ze hun spaarzame centen aan uit zouden geven. Zelf wist ik het al. Drop. Altijd drop. Het was een simpel genoegen. Niet zoet, groots of kleurrijk. Wel mijn favoriet. Was dat een voorbode van de man die ik werd? Praktisch en saai? Sarah zou me een klap op de kop geven als ze het hoorde. Een hart als het jouwe, zei mijn zus altijd, geeft je de kans niet om saai te zijn. Zonder een omgeving waar ik dat hart kon laten werken, voelde ik me alsnog een grauwe muis, hoe hard haar woorden ook nadreunden in mijn hoofd. Saai en onaantrekkelijk als een plakkerig dropje dat geen plek in een aanlokkelijke etalage had.

Ik bekeek mijn spiegelbeeld, vertekend door het kleurrijke tafereel achter glas. Een gezicht dat ik nauwelijks herkende. Vingers leunden tegen het raam als de kleine jongen van vroeger. Ditmaal niet starend naar dropjes achter de toonbank, maar naar mijn eigen, donkere ogen. Sarahs ogen. Wat miste ik haar vreselijk. Ze vertrok als een van de eersten en ik wist dat ze het me nooit zou vergeven dat ik niet was meegegaan. Dat maakte niet uit. Zolang zij veilig was, was ik tevreden. Zij zou geen naam zijn op die ellenlange lijsten en dat maakte een wereld van verschil in deze barre wandelingen en de herinneringen die ze met zich meebrachten, hier bij de snoepwinkel.

We stonden vroeger met zes jongetjes op een rij en van dat rijtje vonden we er slechts één terug. Ik zuchtte, hoopte dat de anderen veilig waren. Wat ik ervoor gaf weer even een gretig varkentje te zijn, neusje geplet tegen het venster. Nu was het koele tegen mijn voorhoofd een onwelkom bewijs dat dit echt was. Geen nare droom. Een realiteit waarin ik geen andere keuze had dan te gehoorzamen en me door de lucht, dik van gedachten aan vroeger, te worstelen naar mijn doel van vandaag.

Vanaf het winkeltje was het een paar passen naar de deur die ik zocht. Mijn schoenen stapten het korte trapje naar de voordeur op. Een snelle klop op het geschilderde hout. Aanbellen was te spannend, bang dat het gerinkel te hard klonk in de lege straat en mij verried. Hoe minder mensen keken, al was er vrijwel niemand, hoe beter. Ik klopte nog eens. Te zacht, te snel. Mijn knokkels raakten nauwelijks de deur. Voorzichtig keek ik door het raam. Niemand. Alweer niet.

‘Ze zijn weg.’