De geschiedenis van mijn lichamen

De geschiedenis van mijn lichamen

Michiel Richards

1e druk november 2023

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Designs by Lotte

ISBN 978-94-6464-165-3

ISBN E-book 978-94-6464-166-0

NUR 301

©2023 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

We share the same biology, regardless of ideology.

Sting

VERLEDEN

Als er ooit een man leefde die het niet verdiende om vermoord te worden, dan was het mijn vader wel.

Hij werd niet om het leven gebracht door een dief, een insluiper, of een andere onbekende. Hij kende zijn moordenaar door en door.

Er was geen sprake van ruzie of geweld. Desondanks was het wel degelijk moord. Kort gezegd: er was een dader. En die dader, dat was ik, zijn bloedeigen zoon.

Ik zeg het nog maar eens, omdat ik de verantwoordelijkheid wil nemen voor de daad die ik al mijn hele leven betreur.

Ik, de enige zoon van bakker Gregor Hartman, een man die nooit een vlieg kwaad deed, heb mijn vader vermoord toen ik amper tien jaar oud was.

Nu het hoge woord eruit is, zal ik proberen de rest van de geschiedenis op te schrijven, in de hoop dat ik de gebeurtenissen beter kan begrijpen.

Hoewel alles wat ik aan het papier toevertrouw mij persoonlijk is overkomen, blijft veel ervan ook voor mij een raadsel.

Wens mij sterkte.

Mijn vader

Gregor Hartman werd geboren op een stormachtige dag in september, op hetzelfde moment dat in het weiland van boer Houben een koe door de bliksem werd getroffen. Op zichzelf niets bijzonders, koeien werden vaker door een bliksemschicht geraakt, maar deze koe overleefde de inslag en bleef, in goede gezondheid, nog tien jaar in het weiland grazen. De wonderkoe van boer Houben werd overal met gejuich onthaald.

Mijn vader kon ook overal op bekijks rekenen, maar in plaats van gejuich klonk er bij zijn verschijnen meestal gelach. Gregor Hartman werd geboren met een klompvoet en een vergroeide ruggengraat, waardoor hij er – op zijn zachtst gezegd – een nogal merkwaardig loopje op nahield. De meer belezen kinderen in het dorp noemden hem Quasimodo. De anderen Wilgenbeen, of simpelweg Kreupele. Hoewel ik het hem nooit hoorde zeggen, kan ik mij voorstellen dat hij de koe van boer Houben benijdde.

Vaak stel ik mij voor dat mijn vader urenlang, leunend op het hek, naar dat beest keek. Hoe kon het dat op een en dezelfde dag een misvormde jongen werd geboren en er een grote grazer voor de rest van haar leven verminkt raakte? Hoe kon het dat dit voor het dier in een triomf uitmondde, terwijl het voor hem, jongste van zeven kinderen, een heel stuk minder gunstig uitpakte?

Het nadeel van het hebben van een misvormd lichaam, zo merkte mijn vader algauw, was dat de meeste mensen ervan uitgaan dat ook je geest verminkt is. Hoewel hij goed kon leren, werd dit op school nooit erkend. Bij het behalen van goede cijfers gingen de onderwijzers ervan uit dat hij gespiekt had, of dat er toeval in het spel was.

Mijn grootouders gingen niet tegen dergelijke oordelen in. Zij hadden nooit een zevende kind gewild en al helemaal geen kind dat allerlei gebreken vertoonde. Tot zijn zesde levensjaar gingen opa en oma ervan uit dat de Heer hun kind een genadedood zou schenken. Toen hun misvormde zoon zeven werd, gingen ze er maar van uit dat God hen strafte. Waarvoor wisten ze niet. Ze probeerden hun lot met waardigheid te dragen. In de praktijk betekende dit dat ze zo min mogelijk woorden met mijn vader wisselden.

Het kwam voor dat mijn vader bij zijn ouderlijk huis aan kwam lopen en hij de gezinsleden binnen honderduit hoorde praten. Wanneer hij binnenstapte, zweeg iedereen onmiddellijk, net zolang tot hij uit het zicht verdwenen was. Buitenshuis werd hij uitgelachen, binnenshuis doodgezwegen.

Het mag geen verbazing wekken dat mijn vader verliefd werd op de bossen in de omgeving van zijn ouderlijk huis. Tussen de bomen kon hij verdwijnen. Soms nam hij een tas boeken mee, soms een schetsboek. Vaak genoeg had hij niets bij zich, zelfs geen droge boterham. Dan laafde hij zich aan het ruisen van de wind, of het gekwinkeleer van een vogel op een tak.

Wanneer hij zijn schetsboek bij zich had, probeerde hij de schoonheid van het bos op papier te vangen. Meestal werd hij teleurgesteld door zijn eigen schamele prestaties. Een enkele keer haalde hij voldoening uit zijn ijverige gekras. Op een dag werd mijn vader zo getroffen door de schoonheid van een wolkenlucht, dat hij in een opwelling besloot om hoog in een boom te klimmen, hoger dan hij ooit gedaan had. Daar, op een stevige tak, legde hij zijn hoofd in zijn nek en tuurde hij de hemel af, om al doende elke ronding en elke schaduw van elke wolk in zijn geheugen te prenten.

Verheugd als hij was over de mogelijkheid om schoonheid op te slaan binnen de begrenzing van zijn brein, probeerde mijn vader zijn verering van de natuur zo goed mogelijk op papier te vangen. Ongemerkt gingen er uren voorbij. Pas toen hij zag hoe laag de zon stond en besefte dat het over niet al te lange tijd donker werd, besloot hij dat het tijd werd om zijn plaats op de stevige tak te verlaten. Door kramp in zijn benen lukte het Gregor niet om op te staan. Ten einde raad besloot hij om aan de tak te hangen, hopende dat hij met zijn tenen de volgende tak kon bereiken.

Toen hij de dikke tak losliet, raakten zijn tenen weliswaar het volgende geschikte exemplaar, maar het lukte hem niet om in evenwicht te blijven. Hij viel. Alleen doordat hij, met een snelle grijpreflex, alsnog een tak te pakken kreeg, kon hij voorkomen dat hij met een smak op de bosgrond viel.

Mijn vader zat onder de schrammen en blauwe plekken. Toen hij thuiskwam, merkte niemand zijn verwondingen op. Althans, niemand sprak er enige verbazing over uit. Toch leverde de val uit de boom mijn vader iets op. Toen hij enkele jaren later bij de lokale bakker op gesprek ging, vroeg deze waarom mijn vader dacht dat hij geschikt was voor het werk van bakkersknecht. ‘Omdat ik sterk ben in mijn armen.’ Hierop barstte de bakker in lachen uit, ervan overtuigd dat mijn vader blufte. Om de bakker te bewijzen dat deze het bij het verkeerde eind had, sprong mijn vader omhoog en pakte hij met zijn beide handen een steunbalk vast, waaraan hij vervolgens bleef hangen.

‘Ja ja, leuk kunstje,’ zei de bakker, ‘maar ik zie allang dat je dit werk niet aankunt. Pak je biezen en verdwijn.’

In plaats van te verdwijnen, bleef mijn vader aan de steunbalk hangen. Een uur later hing hij er nog. De bakker zei niets, in de hoop dat de zonderlinge jongen snel zou verdwijnen. Aan het eind van de middag, toen er geen klanten meer kwamen en er geen enkel brood meer op de plank lag, hing mijn vader nog steeds aan de steunbalk.

‘Laat nu eindelijk maar eens los,’ zei de bakker. ‘Je mag morgen beginnen, om vier uur.’

‘Vier uur? Dan zijn alle klanten al weg.’

‘Vier uur ’s ochtends, onnozelaar.’

Met een plof landde mijn vader op de vloer. Hij omhelsde de verbouwereerde bakker. Deze liet de knecht weten dat die met zijn klauwen van hem af moest blijven. Zes dagen per week werkte mijn vader zich in het zweet, van ’s ochtends vroeg, tot laat in de middag. Zijn armen werden sterker en sterker, maar zijn rug had zwaar onder het werk te lijden. Aan het einde van zijn werkdag hing mijn vader daarom altijd nog een halfuur aan de steunbalk. Dan was het alsof alle onderdelen van zijn lijf weer een beetje op hun plek vielen. Soms was een halfuur niet genoeg. Dan bleef mijn vader nog een halfuur langer hangen.

In het begin lachte de bakker hem uit, na verloop van tijd groeide zijn respect voor de misvormde jongen. Dat iemand met zo’n ongelukkig lichaam hem zo ten dienste kon staan, had hij nooit kunnen dromen.

Toen de bakker op een avond de warme maaltijd at die zijn vrouw voor hem bereid had, luisterde hij geduldig naar de zorgen die zijn echtgenote uitte. Hun jongste dochter (ze hadden er vier) was een vurige persoonlijkheid. Op de vraag wat ze later wilde doen, luidde haar antwoord: ‘Leven.’ Vroeg je haar met welke man ze wilde trouwen, dan zei ze: ‘Niemand.’ Probeerde je te achterhalen hoe ze zonder een kostwinnaar in haar levensonderhoud wilde voorzien, dan beet ze je toe: ‘Bemoei je met je eigen zaken.’

Haar vurigheid zorgde ervoor dat geen jongen in het dorp haar durfde aan te spreken.

Omdat de bakker een dagje ouder werd en merkte dat hij niet meer de energie bezat die hij vroeger had, dacht hij na over zijn opvolging. De mannen van zijn oudste drie dochters waren geen van allen geschikt om zijn bakkerij over te nemen. De een was er fysiek wel toe in staat, maar niet mentaal. De ander wel mentaal, maar niet fysiek. En de derde schoot zowel fysiek als mentaal ernstig tekort. De enige kandidaat die zich voor opvolging kwalificeerde, was – tot verontrusting van de bakker – de misvormde knecht. Of de mislukte vleermuis, zoals hij mijn vader noemde.

Hoewel de bakker ervoor waakte om Gregor Hartman complimenten te geven (vriendelijkheid kost meestal geld), was hij over de jaren heen op de jongen gesteld geraakt. Soms wierp hij hem een extra broodkorst toe, of schonk hij hem een tweede glas bier. De bakker wist zeker dat zijn jongste dochter de knecht verachtte, aangezien zij iedereen verachtte. Toch besloot hij op een dag om haar aan zijn knecht voor te stellen.

Behalve vurig was de bakkersdochter ook schitterend. Vergeleken met haar zussen verwaarloosde zij haar lichamelijke verzorging. Ze borstelde nooit haar haren en liep het liefst in kleding die versleten was en vlekken had. Haar lange, rossige krullen hingen altijd voor haar lichtgroene ogen en zodra iemand een mening over haar verkondigde, verscheen er een diepe frons op haar voorhoofd. Op deze momenten was zij nog steeds schitterend, zoals een roofvogel ook prachtig is wanneer deze op zijn prooi jaagt.

De bakker wist dat de ontmoeting tussen zijn jongste lastpost en zijn misvormde knecht op een mislukking ging uitdraaien, maar het voordeel van een verwacht fiasco is dat je er niet door van streek raakt.

Op een zonnige dinsdagmorgen in september gebood de bakker zijn jongste dochter om naar de zaak te komen, omdat hij een verrassing voor haar had. In het verleden betekende het woord “verrassing” een culinaire verwennerij. Hieraan koesterde zij goede herinneringen. Ze dacht geregeld terug aan de merelpastei die zij op haar achtste verjaardag mocht verorberen.

Aan mijn vader was niets verteld over de komst van de jongste dochter. Hoewel hij lichamelijk misvormd was, mankeerde er – zoals gezegd – niets aan zijn verstand. Naast een betrekkelijk goed vermogen tot nadenken, beschikte hij over een redelijk uitgebalanceerd gevoelsleven. De jaren waarin hij door zijn leeftijdsgenoten, alsook door oudere dorpelingen, was uitgelachen, hadden hem geleerd om weinig van het leven te verwachten. Het feit dat hij al een paar jaar van emplooi was voorzien, bij een baas die hem met een adequate dosis respect behandelde (hoewel niet meer dan dat), schiep de verwachting dat hij binnenkort de laan uitgestuurd werd. Hoewel hij zich nuttig had weten te maken met zijn misvormde lichaam, waren er uiteraard jongemannen die verdienstelijker waren en bovendien recht van lijf en leden.

Dus toen op die zonnige dinsdagmorgen in september de dochter van de bakker de zaak binnenstapte, ging mijn vader ervan uit dat hij met zijn opvolger te maken had. Degene, kortom, die ervoor ging zorgen dat hij zijn baan kwijtraakte. Dat het in plaats van een uit de kluiten gewassen kerel een kordate jongedame was, verbaasde hem enigszins, maar hij liet zich er niet door uit het veld slaan. Als hij, met zijn gemankeerde lichaam, de taak van bakkersknecht op zich had mogen nemen, dan lag het voor de hand dat zijn opvolger ook geen doorsnee kandidaat was.

Gregor Hartman had geen moment door dat hij met de dochter van de bakker te maken had, aangezien zijn broodheer een kale kop had en een vlezig gezicht. Het kwam hierdoor vaker voor dat onbekenden geen idee hadden van de familieband die er tussen de furie en haar vader bestond.

‘Kom maar hier,’ zei Gregor Hartman tegen de bakkersdochter. ‘Dan leg ik je uit wat je moet doen.’

De bakker was op dat moment in gesprek met een herbergier, met een nogal ingewikkelde bestelling. Er werd stevig over de prijs onderhandeld en de bakker moest zijn hoofd er goed bijhouden. Hoewel hij normaliter feilloos aanvoelde dat er in de werkruimtes achter hem iets gaande was, had hij er nu geen idee van dat zijn dochter al ter plekke was.

De roodharige was verrast door de manier waarop haar vaders knecht haar aansprak. Ze maakte geregeld mee dat jongens haar stamelend complimenten maakten met haar uiterlijk, of dat zelfverzekerde knapen haar hooghartig lieten weten dat zij voor hun charmes diende te bezwijken. Nooit was het gebeurd dat een jongen haar op luchtige, vanzelfsprekende toon uitnodigde om deel te nemen aan zijn werkzaamheden. Tot haar eigen verbazing ging zij akkoord.

Mijn vader liet de bakkersdochter de vloer aanvegen en met zakken meel sjouwen. Daarnaast liet hij haar zien hoe je de oven diende schoon te maken. Zo werkten ze zij aan zij, waarbij ze een minimum aan woorden uitwisselden.

Toen de bakker eindelijk klaar was met de herbergier, begaf hij zich naar de werkruimtes. Daar zag hij tot zijn stomme verbazing dat zijn dochter, mak als een lammetje, elke taak uitvoerde die haar door zijn knecht werd opgedragen.

Een jaar later trouwden mijn vader en moeder. Hoewel niemand begreep wat de bakkersdochter in de misvormde jongen zag, begreep zij dit zelf maar al te goed. Gregor Hartman was de enige persoon die haar normaal behandelde. Hoewel mijn moeder zich altijd had gedragen alsof zij iedereen op de aardkloot wilde domineren, was zij onbewust op zoek geweest naar iemand die haar niet zag als een trofee, of als een wilde merrie die bedwongen moest worden. Ze wilde in de armen liggen van iemand die haar als medemens behandelde. Niets meer en niets minder.

Mijn moeders liefde voor mijn vader groeide met de dag. Ze respecteerde de manier waarop hij met de beperkingen van zijn lichaam omging en met de spottende blikken van buitenstaanders.

Twee jaar na het huwelijk was ze zwanger. Mijn verwekking viel min of meer samen met een aantal dramatische gebeurtenissen op het Europese continent, die op hun beurt geboorte gaven aan een gedrocht dat de Eerste Wereldoorlog werd genoemd. Hoewel Nederland niet of nauwelijks werd meegevoerd in de gewelddadige maalstroom, waren er een aantal jongemannen in het dorp en uit de wijdere omgeving die deel wilden uitmaken van de strijd. Zij meldden zich aan bij het Franse Vreemdelingenlegioen.

Toen mijn vader dit hoorde, voelde hij een verlangen om dit ook te doen. Hoewel hij nooit een voet op Franse bodem had gezet, bewonderde hij de idealen van de Franse Revolutie en was hij een zelfbenoemd liefhebber van de Franse cultuur. Een natiestaat die dergelijke hoogstaande zaken in ere hield, diende verschoond te blijven van buitenlandse bemoeienis en overheersing.

Mijn moeder, op haar beurt, bewonderde mijn vaders betrokkenheid. Hoewel ze mij met enige regelmaat in haar baarmoeder voelde draaien en schoppen, en ze het vertrek van mijn vader op dat moment uitermate onwenselijk vond, ontraadde zij hem nooit te vertrekken. Iedere andere vrouw had hem gewezen op zijn gebrekkige lichaam en zijn, hierdoor, geringe kansen om een dergelijk avontuur te overleven. Zoniet mijn moeder.

Misschien was het hierom dat mijn vader besloot om in het dorp te blijven. Of wellicht was het de gedachte aan het kind in de buik van zijn vrouw. Misschien, zo stel ik mij voor, leefde mijn vader in de angst dat ik erger misvormd was dan hij. Misschien vreesde hij dat mijn gebrekkige lichaam voor een dermate gecompliceerde bevalling zou zorgen, dat zijn vrouw eraan bezweek. Misschien wilde hij erbij zijn wanneer mijn moeder het leven liet, in plaats van de dood van strijdmakkers te moeten aanschouwen in een vreemde, verre akker.

Hoe langer ik erover nadenk, hoe meer ik in deze laatste reden geloof. Hij, een man die vanaf zijn geboorte voorbestemd was om ongelukkig door het leven te gaan, had zoveel jaren van voorspoed genoten, dat het nu hoog tijd werd voor de grote tegenslag. Of hij nu aan het front ging vechten, of thuisbleef, de ellende kwam toch wel. Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap moesten maar zonder hem overeind zien te blijven. Het was de wonderbaarlijke bakkersdochter die hem werkelijk nodig had.

Mijn geboorte

Hoewel de wetenschap mij ongelijk zal geven, durf ik het volgende te beweren: ik herinner mij elke seconde van mijn geboorte. Doordat ik een ander mens ben dan alle andere mensen op onze aarde en het derhalve voor de hand ligt te veronderstellen dat mijn bewustzijn zich op een andere manier heeft gevormd dan bij anderen, kan ik niet helemaal uitsluiten dat mijn herinneringen pas achteraf tot stand zijn gekomen. Mijn moeder had een beeldende manier van vertellen. Wellicht dat ik dankzij haar verhalen tot in detail de omstandigheden kan schetsen van die dag in september.

Het eerste dat ik mij meen te herinneren, is de stem van mijn oma, mijn moeders moeder. Haar precieze woorden kan ik niet terughalen, eerder is het zo dat ik de toon hoor waarop zij spreekt. De trilling van haar stembanden. Ze deelt, letterlijk, de lakens uit. Telkens moeten er nieuwe, schone lakens komen. Wanneer ik aan mijn geboorte terugdenk, dan denk ik aan lakens die schoon en welriekend naar mijn moeder werden gebracht en die niet veel later bebloed en stinkend de kamer verlieten. Ik heb mijn moeder laten bloeden.

Hoewel mijn oma mijn vader vroeg de kamer te verlaten, bleef hij kalm op zijn plek zitten, op een stoel in de hoek. Ik hoorde zijn ademhaling, die geregeld stokte. Daarnaast hoorde ik de vroedvrouw, wier voeten nooit helemaal loskwamen van de vloer. Later vernam ik dat zij uitzonderlijk lange en onhandige benen had, hetgeen haar opvallende tred verklaarde.

Wanneer je in de baarmoeder vertoeft, bestaat de wereld uit geluiden. De hartslag van je moeder, haar geneurie en gepraat, gedempte stemmen van derden, gekwetter van vogels en het verre blaffen van een hond. Hoewel je de oorsprong van de geluiden niet kent, kun je ze wel onderscheiden. Een vogel klinkt anders dan een hond, een man anders dan een vrouw en boosheid klinkt anders dan blijdschap. Ik heb weinig boosheid gehoord gedurende de maanden die ik in mijn moeders binnenste leefde. Blijdschap evenmin.

Wat ik mij wel kan herinneren, is warmte. De stem van mijn moeder was warm, evenals de stem van mijn vader. De stemmen van opa en oma waren weliswaar krakerig, maar vooral warm. Ik voelde de blijde verwachting waarmee mijn komst was omgeven. Het was duidelijk dat zij niet wisten dat ik ging uitgroeien tot een moordenaar.

Hoewel ik vermoed dat mijn ouders nog een tweede en misschien een derde of vierde kind hadden gewild, is het er nooit van gekomen. Ik kan alleen gissen naar de redenen hiervoor. De enige reden die ik zeker kan wegstrepen is tevredenheid.

Het is ongetwijfeld zo dat er mensen zijn die genoeg hebben aan één kind. Bij mijn ouders kan dit onmogelijk het geval zijn geweest. Hiervoor was ik niet leuk genoeg. Ik was een in mezelf teruggetrokken jongen, die – net als mijn vader in zijn jeugd – graag uren en uren doorbracht in het bos. Daar struinde ik door het kreupelhout, of staarde ik naar een vennetje. Er speelden op dat soort momenten geen verheven gedachten door mijn hoofd. Ik liet de natuur zichzelf zijn en mezelf mezelf zijn.

Het zou mooi zijn als ik achteraf kon beweren dat daar, in dat bos, tijdens de vele eenzame uren die ik er doorbracht, de fundamenten zijn gelegd voor een groot intellect, een rijk gevoelsleven, of een kunstzinnige ziel. Van dit alles is geen sprake. Misschien moet ik concluderen dat je alleen iets kan worden dat je in aanleg ten diepste al bent. Worden wie je bent, zei de grote filosoof toch? Misschien ben ik een echoput, een holle ruimte waarin de woorden van anderen eindeloos naklinken. Nu ik er zo over nadenk, is dat een redelijk treffende manier om mezelf te beschrijven. Maar ik loop op de zaken vooruit. Misschien moet ik mijn eindoordeel uitstellen. Ik sta immers aan het begin van mijn verhaal.

Mijn ouders noemden mij Valot. Valot Hartman.

Het was een voornaam die in de familie van mijn moeder meerdere keren voorkwam. Ze was niet zozeer gehecht aan de naam, vooral aan de persoon die hem gedragen had, een jonggestorven oom. Toen ik uit de baarmoeder kwam, kreeg ik de naam van iemand die al onder de zoden lag. Een in zichzelf gekeerde jongen werd vernoemd naar een man die maar een kamer binnen hoefde te stappen om anderen aan het lachen te krijgen.

Iets aan het gezicht van Oom Valot en aan zijn bewegingen was zo evident komisch, dat mensen spontaan begonnen te schuddebuiken, nog voordat hij een woord gesproken had. Oom Valot had nooit een baan gezocht, het werk vond hem. Hij werd in dienst genomen als schildersknecht, handelsvertegenwoordiger, boekhouder en chauffeur (om een paar van zijn ambachten te noemen), meestal zonder dat hij de daartoe benodigde papieren bezat. Zijn gezicht wekte niet alleen spontane vrolijkheid op, maar ook vertrouwen. Met de vrouwen was het niet anders.

Zonder dat Oom Valot naar hen op zoek ging, wisten zij hem te vinden. Mooie, slimme en lieve vrouwen deden er alles aan om in zijn gezelschap te zijn. Niemand kon ze tegenhouden. Hun ouders niet, hun verloofden niet. Er wordt beweerd dat niemand ooit jaloers op mijn oom was. Iedereen gunde hem zijn voorspoed. Misschien dat Oom Valot het beste te vergelijken valt met een knapperend haardvuur in de winter. Niemand wil dat het uitdooft. Toch komt er een moment dat dit gebeurt.

Op een koude morgen in november klonk er in de tuin van Oom Valot een harde krak. Op een boomtak, die al zwaarbeladen was, namen tegelijkertijd drie vogels plaats (vermoedelijk spreeuwen). Het op zichzelf geringe gewicht van de gevederde dieren volstond om de scheur, die zich eerder in de tak had gevormd, verder te laten doorbreken. Toen de tak op de grond terechtkwam, vlogen de vogels krijsend weg.

Binnen in het huis ontwaakte de verloofde van Oom Valot in een leeg bed. Ze sprong eruit en snelde op blote voeten naar buiten. Daar, op het natte gras, lag haar geliefde met een vaalbleek gezicht, wijd opengesperde ogen en een strop om zijn nek. Nog geen drie uur later werd er een grootscheeps moordonderzoek opgestart. Er werd niet bezuinigd op manuren en middelen. De onderste steen moest bovenkomen.

Drie weken later moesten ook de meest volhardende onderzoekers concluderen dat er maar een verklaring was voor het verscheiden van Oom Valot: hij had zijn eigen leven genomen. Eigenlijk lag het al die tijd voor de hand dat het zelfmoord was, maar omdat niemand zich kon voorstellen dat de vrolijkste en hartelijkste man die zij ooit hadden gekend ten prooi kon vallen aan somberheid, had niemand deze verklaring serieus genomen.

Over het waarom werd nog jaren en jaren gespeculeerd. Oom Valots levensloop werd onderdeel van de plaatselijke folklore. Moeders keken soms bezorgd naar hun vrolijke kroost, zachtjes een gebed prevelend dat hun kind maar niet de Ziekte van Valot onder de leden mocht krijgen.

Een onbekende ziekte

Voor mijn tiende verjaardag wilden mijn ouders dat ik vriendjes uitnodigde. Die had ik niet. Daarom nodigden zij de buurjongens uit, een tweeling die ik het liefste vermeed. De hele dag zat ik opgescheept met Huibert en Corneel, wier favoriete bezigheid het laten van boeren was. ‘Een boer is een scheet, die de weg naar zijn reet niet weet,’ was hun favoriete wijsheid. De boeren die de tweeling lieten, waren vaak zo gewelddadig hard, dat je hun maagsappen kon horen klotsen. Aan het eind van de dag was ik volkomen uitgeput.

Mijn moeder had mijn lievelingsmaal gemaakt, een stoofpot met konijnenvlees, maar ik was te moe om de heerlijkheid naar binnen te werken. Ik had het stervenskoud en daarna bloedheet, ik had hoofdpijn en pijn in mijn botten. Mijn moeder zei dat ik beter naar bed kon gaan. Die nacht sliep ik niet. Of althans, niet op een manier die mij bekend was. Mijn slaapkamer veranderde gedurende de nacht meerdere keren van vorm. Het ene moment was het een volle concertzaal, waarin ik op het podium stond zonder enig idee te hebben wat er van mij verwacht werd. Het volgende moment stond ik op de bodem van de zee. Weer een ander moment bevond mijn kamer zich op de maan.

Elke verandering, hoe extreem ook, wekte geen enkele verbazing. Ik verwonderde mij hooguit over mijn gebrek aan verbazing. Ik denk dat ik tegen de ochtend alsnog een uur in slaap ben gesukkeld. Voordat ik het wist, kwam mijn moeder binnen met een bord pap. Ik zag de zorgen in haar ogen en wilde haar een plezier doen door de dampende brei naar binnen te werken. Alleen al de gedachte hieraan was misselijkmakend. Hoewel ik het koud had, vroeg ik mijn moeder om het raam open te zetten. Niet lang hierna hoorde ik in de verte een merel zingen. De klanken van mijn favoriete vogel bezorgden mij geen enkel gevoel van vreugde. Ik dacht hier even over na en kwam al snel tot de conclusie dat ik doodziek was. Sterker nog: ik was stervende.

Ik keek naar mijn moeder. Toen ze mij op het hart drukte dat ik niet bang hoefde te zijn, omdat ze de dokter ging halen, knikte ik zwakjes. Ik wist allang dat het kansloos was. Een lichaam voelt het wanneer het ten dode opgeschreven is, zelfs een lichaam dat slechts tien lentes oud is.

Terwijl mijn moeder weg was, zat mijn vader zwijgend naast mij. Eerst dacht ik: vertel een verhaal, een familie-anekdote of desnoods een flauwe grap. Doe iets om mij af te leiden. Maar mijn vader zei niets. Na een tijdje vond ik het prettig dat hij zweeg. Sterven was eigenlijk zo gek nog niet, een droom die ik met open ogen droomde.

Ineens viel het mij op dat mijn vaders lichaam omgeven werd door een gouden gloed. Zijn ongemakkelijke houding was plotsklaps niet meer ongemakkelijk. De manier waarop hij op die krakkemikkige stoel zat, was haast koninklijk. Voor het eerst van mijn leven was ik onder de indruk van hem. Er kwam een herinnering boven aan een gesprek dat ik met twee kinderen had, met wie ik op dat moment (ik moet een jaar of vijf zijn geweest) aan het spelen was. Zij hadden mijn vader gezien en ze verbaasden zich erover dat ik zijn zoon was. Ik vroeg ze waarom. Zo’n afzichtelijke man met zo’n normale zoon: hoe kon dat?

Dit was de eerste keer dat het tot mij doordrong dat mijn vader er anders uitzag dan andere mensen. Vanaf dat moment kon ik mijn vader alleen zien als een kreupele, een Wilgenbeen of een Quasimodo. Ik probeerde trots op hem te zijn, zoals altijd, maar het lukte mij niet meer.

Zelfs wanneer mijn vader taken verrichtte die sommige gezonde mannen niet voor elkaar kregen (zoals een ingenieus timmerwerk volbrengen), dan zag ik hem nog steeds als een gemankeerd mens. Het was een vloek.

Het positieve aan sterven, dus, was dat ik mijn vader weer kon zien zoals ik hem vroeger zag. Hij was niet langer een manke of een kreupele. Hij was een kalme, capabele man.

Hoelang het duurde, durf ik niet te zeggen, maar na een paar uur, een halve dag, of wellicht slechts vijfenveertig minuten, kwam mijn moeder thuis met de dokter. De geneesheer was een schrale man, die eerder op een mijnwerker leek dan op een medicus. Er zaten plooien in zijn wangen die er vanaf zijn kindertijd al moesten zitten, zo diep waren ze. Net als mijn vader was de dokter een zwijgzame man. Maar zijn zwijgzaamheid bracht mijn ouders geen rust. Je kon de hersens van de dokter, bijna letterlijk, horen kraken. Dit kon niets anders dan rampspoed betekenen. Omdat ik toch al wist dat ik stervende was, dacht ik: Kom maar op, dokter. Kom maar hier en vertel met al je zwijgen wat ik allang weet, wat ik allang in mijn falende lichaam voel. Dat mijn korte verblijf op aarde ten einde is.

De dokter zweeg terwijl hij zijn hand op mijn voorhoofd legde. Hij zweeg terwijl hij mijn temperatuur opnam. Hij zweeg nadat hij me vroeg mijn nachthemd uit te trekken. Pas toen hij mijn blote bast zag, sprak hij zijn eerste woorden. ‘Zoiets heb ik nog nooit gezien.’

Ik keek omlaag en zag dat de huid van mijn bovenlichaam, van mijn schouders tot aan mijn schaamstreek, bedekt was met vlekken.

‘Het lijken wel levervlekken.’ De dokter vroeg mijn ouders mee te komen naar het woonvertrek, waar zij op gedempte toon een gesprek hadden. Even later hoorde ik de voordeur dichtslaan.

Mijn moeder kwam mijn kamer in en ging naast mijn bed zitten. ‘Dokters weten ook niet alles. Jij komt er bovenop.’

Ik wist dat ze loog. Toch kon ik niet kwaad op haar zijn. Ik probeerde te bedenken wat ik nog wilde doen gedurende mijn laatste uren. Ik had wel naar de Vaalserberg gewild, voor het uitzicht. Of naar de zee, om naar de horizon te staren. Dit alles was onbereikbaar. Ik moest mijn wensen afstemmen op mijn mogelijkheden. Het enige dat ik kon verzinnen, was dat ik mijn vader wat beter wilde leren kennen voordat ik stierf. ‘Haal papa,’ zei ik daarom dwingend.

Even later schuifelde hij de kamer in. Er zoemden zoveel vragen door mijn hoofd. Bestond er een hiernamaals? Ging hij mij missen? Waar gingen ze mij begraven? Wat was als kind zijn lievelingseten? Van wie hield hij meer: van zijn vader of zijn moeder? Wat ik uiteindelijk vroeg, was: ‘Waarom?’

Mijn vader leek precies te weten wat ik met dit ene woord bedoelde. Hij zei: ‘Geen idee, lieve jongen. Er is geen enkele reden waarom uitgerekend jij deze ziekte moet krijgen. Er bestaat geen God die dat bepaald heeft.’

‘Dat bedoel ik niet. Ik bedoel: waarom wilde je een kind hebben?’

Gregor Hartman stond op, ijsbeerde door de kamer en ging uiteindelijk weer zitten. ‘In alle eerlijkheid: ik heb nooit kinderen gewild. Ik was veel te bang dat zo’n kind mijn gebreken kreeg. Maar je moeder, zij gelooft wel in God. Ze geloofde dat er een diepere reden was dat zij en ik elkaar ontmoetten. Ze geloofde dat op onze liefde een goddelijke zegen rustte en dat ons kind dus gezond ter wereld zou komen.’

‘Pap?’

‘Ja?’

‘Wat deed het met je dat de kinderen je vroeger pestten?’

‘Veel.’

‘Wilde je ze doodslaan?’

‘Valot!’

‘Dat kan toch? Als ze dood waren, dan konden ze je tenminste niet meer uitschelden.’

‘Ik wilde ze niet doodslaan … Ik vond dat ze gelijk hadden.’

‘Gelijk?’

‘Ik was de lelijkste, verachtelijkste persoon die ooit geleefd had.’

‘Dacht je dat echt?’

Mijn vader knikte.

‘Maar als je dat soort dingen denkt, dan … Dan is het leven toch helemaal niet leuk?’

‘Was het ook niet. Ik ga je iets vertellen waar ik niet trots op ben.’ Hij schoof heen en weer op zijn stoel. ‘Ik heb meerdere keren op het punt gestaan er een eind aan te maken. Maar ik kon het niet. Te laf.’

Mijn vader had als kind dus dood gewild, maar was blijven leven. Ik had nooit dood gewild, maar lag op sterven. Er zat een ijzeren logica in deze gebeurtenissen.

Mijn vader moet op dat moment hetzelfde hebben gedacht, want hij sprong op van zijn stoel. ‘Het is mijn schuld! Het is allemaal mijn schuld! Omdat ik toen dood wilde, lig jij nu op sterven!’

Ik begreep dat Gregor Hartman vanaf dat moment in God geloofde. Niet in God als liefdevolle heerser, maar in God als genadeloze straffer. Misschien had hij gelijk. Misschien was het allemaal zijn schuld.

Maar nee, hoe langer ik erover nadacht, hoe meer ik tot de conclusie kwam dat de enige persoon die blaam trof mijn moeder was. Zij had mijn vader immers overgehaald tot het verwekken van een kind. Zij lag aan de basis van mijn vervloekte bestaan. Ik besefte dat ik haar verafschuwde.

Mijn vader ging naast me zitten en pakte mijn handen vast. ‘Ik wilde dat ik met je van plaats kon ruilen.’

‘Nee, papa.’

‘Jawel! Ik zou moeten sterven en niet jij!’

We keken elkaar recht in de ogen. Ik had nog nooit iemand zo lang aangestaard en ik begon mij er ongemakkelijk onder te voelen. Ik probeerde mijn hoofd weg te draaien, maar het lukte niet.

‘Pap, wat gebeurt er?’

‘Ik weet het niet. Ik kan mijn ogen niet van je losmaken.’

‘Kun je je handen wel weghalen?’ Even later voelde ik dat mijn vader mijn handen inderdaad losliet. ‘Dan moet het met je ogen ook lukken, toch?’

‘Ik probeer het,’ zei Gregor Hartman.

Onze blikken bleven met elkaar verbonden, alsof onze ogen magneten waren. Hoelang we daar zo zaten, durf ik niet te zeggen.

Het was dodelijk vermoeiend. De enige gedachte die door mijn hoofd spookte, was dat we allebei gingen sterven. God had in al Zijn wijsheid bedacht dat het nemen van mijn leven niet volstond. Om de kosmische weegschaal in balans te brengen, moesten wij allebei sneuvelen.

Kort nadat deze gedachte door mijn hoofd ging, zag ik een felle lichtflits. Mijn vader verdween, mijn kamer verdween, mijn pijn verdween. Er was alleen nog dat oogverblindende licht, dat alles wegvaagde.

Een tweede leven

Ik werd rillend en met verkrampte spieren wakker op de vloer. ‘Pap? Pap, gaat het?’

Geen antwoord.

Ik keek naar de lege stoel naast mij. Hoe ik ook om mijn vader riep, ik kreeg geen antwoord. Het enige dat ik een beetje kon bewegen, was mijn hoofd. Ik hees het op en tuurde naar mijn lichaam. Hoe kon het dat ik de trui van mijn vader droeg? En zijn broek? En zijn bemodderde schoenen?

Langzaam keerde de kracht in mijn armen terug. Ik kon mijn bed vastpakken en hees mezelf een eindje op. Nu zat ik rechtop op de vloer, aan het voeteneinde van mijn bed, te hijgen. Toen ik mijn ademhaling enigszins onder controle had, zuchtte ik een paar keer diep. Met alle kracht die ik had, hees ik mezelf overeind, net zolang tot ik min of meer stabiel op beide voeten stond. Ik keek naar het bed en zag dat daar een levenloos lichaam lag. Het was mijn eigen lichaam, het lijf van Valot Hartman.

Hoe was dit mogelijk?

Ik keek omlaag naar de handen die op het voeteneinde van het bed rustten en zag dat het de handen van mijn vader waren. Maar … hoe kwam ik aan de handen van mijn vader? Op dat moment ging de slaapkamerdeur open en stormde mijn moeder naar binnen. Ik hoorde de stem van mijn vader zeggen: ‘Hij is niet meer.’ Deze stem kwam uit mijn eigen keel. Woonde ik in het lichaam van Gregor Hartman?

Ik sloeg een arm om mijn moeder. Ik wilde zeggen: ‘Ik leef nog, mam. Niets aan de hand.’ In plaats daarvan liet haar gesnik en haar snot over mij heen komen.

Het liep tegen de avond. Ik merkte dat mijn buik begon te rammelen. Omdat ik het lomp vond om aan iemand die in de rouw was te vragen of zij wilde koken, besloot ik zelf naar de keuken te gaan. Het was niet eenvoudig om me van mijn moeder los te maken. Ik zei: ‘Ga maar zitten.’

Mijn moeder gaf aan dit verzoek gehoor. Zo zat ze naast het bed van de jonggestorven Valot Hartman, terwijl ik in de keuken wat groenten uit onze tuin verwerkte tot een soep.

Na het eten bogen we ons over de vraag wat we met het lichaam van onze zoon moesten doen. Mijn moeder besloot dat we het rustig in zijn bed lieten liggen, zodat zijn ziel afscheid kon nemen van zijn stoffelijke behuizing.