god save king charles

Harry De Paepe

GOD
SAVE
KING
CHARLES

Blijf steeds op de hoogte van de nieuwste boeken, activiteiten, kortingen en podcasts door je in te schrijven op de nieuwsbrief van Ertsberg:
www.ertsberg.be/nieuwsbrief.

© 2023 Ertsberg en Harry De Paepe

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 681, 698

ISBN 9789464369960

ISBN (eboek) 9789464750041

D/2023/15.435/10

Omslag: Loudmouth.nl

Zetwerk: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

‘If we are understood,

more words are unnecessary;
if we are not likely to be understood,
they are useless.’

— CHARLES II

INLEIDING

God behoede de Koning

‘This is BBC News from London. Buckingham Palace has announced the death of Her Majesty Queen Elizabeth the Second’

huw edwards, bbc-nieuwsanker

Op 8 september 2022 stond ik in de coulissen van een televisieprogramma te wachten toen ik het nieuws vernam. Eerder die dag begon mijn mobieltje opvallend veel te zoemen terwijl ik lesgaf in de klas. ‘Meneer, ik denk dat ze u bellen,’ zei een leerling me ietwat plagerig. De Britse media hadden bekendgemaakt dat de Queen ziek was. Tussen twee lestijden door belde ik een reporter terug die me had proberen te bereiken. Van zodra hij zei dat het persbericht vanuit Balmoral meldde dat ‘de dokters’ de koningin onder supervisie hielden, wist ik hoe laat het was. Ik herinnerde me dat in het draaiboek van de operatie rond het koninklijke overlijden – ‘Operation London Bridge’ – genoteerd stond dat van zodra het overlijden van het staatshoofd nakend was, de artsen tijdelijk de communicatie overnamen. Een praatprogramma vroeg me om ’s avonds tekst en uitleg te geven over de Britse koningin. Vlak voor ik plaatsnam in de tv-studio, sprak de eindredacteur me aan: ‘Het is zover. Ze is gestorven.’

Tijdens het tv-gesprek vroeg de populaire presentator me of Charles nu automatisch koning werd. Het is een vraag die me al vaak werd gesteld tijdens de lezingen die ik in heel Vlaanderen geef over het Britse koningshuis. De vraag verbaasde me telkens opnieuw. Natuurlijk werd Charles automatisch de nieuwe vorst; hij bereidt zich zijn hele leven al voor op de troon. Dat zijn oudste zoon William populairder is in de peilingen maakt voor de monarchie maar weinig uit. ‘Hoe zal Charles zich noemen als koning?,’ was de volgende vraag. Ik dacht even na en vergiste me: ‘Ik gok op George VII,’ zei ik. ‘Hij zal zich noemen naar zijn gerespecteerde grootvader. Aan de naam Charles hangt te veel een controversiële geschiedenis.’ Later op de avond vernam ik dat Charles gewoon Charles III werd. Dat vond en vind ik bijzonder interessant.

Begin oktober 2022 had ik het voorrecht om een banket bij te wonen in de buurt van Londen. Onder het rijkversierde plafond van de gotische eetzaal genoot ik met een heleboel andere gasten van een heerlijke – en tegelijk wel heel Britse – maaltijd. Halfweg het diner werd het hele gezelschap uitgenodigd om recht te staan voor ‘the Loyal Toast’. De gastheer sprak, terwijl hij het glas hief, met een klare stem: ‘Ladies and gentlemen, the King!’ Uit één mond antwoordden we: ‘The King!’ en dronken ons glas leeg. Een dag later stond ik aan het graf van koningin Elizabeth II in de St. George’s Chapel in Windsor. Het lange elizabethaanse tijdperk van na de Tweede Wereldoorlog was definitief voorbij.

Charles is een getormenteerde, moeilijke en ook koppige man die op zijn 74ste gekroond wordt. Het is echter ook een gevoelige, medelevende en humorvolle persoonlijkheid met een groot hart voor zijn kinderen en kleinkinderen. Deze ouderling moet in de woelige eenentwintigste eeuw de zware erfenis van een van ’s werelds meest fascinerende instituten vrijwaren van de stormen der tijden. De vorige koningen Charles, uit de zeventiende eeuw, weten er alles van en kunnen bijgevolg interessante leermeesters zijn voor hun verre opvolger. Charles I verloor zijn hoofd omwille van zijn koningschap en Charles II leefde als een vluchteling in ballingschap omwille van het handelen van zijn vader. Maar de tweede Charles kon de monarchie, vooral dankzij anderen, herstellen en behoeden van verval.

Dit boek gaat over die drie mannen. Allen gingen ze gebukt onder hun lot, allen voelden ze zich uitzonderlijk door wie ze waren en allen werden ze innig geliefd en gehaat door de dingen die ze zegden, deden en veroorzaakten. De opdracht waar elke Charles voor stond, vormde telkens een pittige uitdaging voor de persoon, de Kroon en de natie.

God behoede de nieuwe koning.

HOOFDSTUK 1

Charles I, de absolute koning

‘Were I not a king,
I would be a university man.’

KONING JAMES I,
TIJDENS EEN BEZOEK AAN OXFORD

Januari 1649. In de koude winternacht bewaakt een handvol soldaten een eenvoudige houten kist in een slecht verlichte kamer. In die kist rust het geëxecuteerde lichaam van Charles I, koning van Groot-Brittannië en Ierland. Nu ja, eigenlijk koning van Engeland, Schotland en Ierland, Groot-Brittannië bestaat pas vanaf 1707, maar voor het gemak gebruiken we hierna gewoon Groot-Brittannië. Iemand, volgens sommigen een koningsgezinde arts, heeft het hoofd van de koning op een ruwe manier terug aan het lijk genaaid. Door de grillige vlammen van de toortsen die de kamer oplichten flikkert de schaduw van een man. Hij draagt een grote hoed die hij over zijn voorhoofd heeft getrokken, zo is hij moeilijk herkenbaar voor de soldeniers die de kist bewaken. Onder zijn donkere mantel verraadt zijn kledij dat hij een officier is van het parlementaire leger. De anonieme bezoeker is Oliver Cromwell, die weldra tot ‘Lord Protector’ zal worden uitgeroepen. Hij beveelt de soldaten om het deksel van de kist te openen. Enkele ogenblikken staart de nieuwe machthebber naar het lichaam van de man die hij vurig bestreed en hij zucht diep. Cromwell mompelt: ‘Het is een gruwelijke noodzakelijkheid…’ Met een eenvoudig gebaar geeft hij aan dat het deksel terug op de kist moet. De bezoeker verdwijnt in de duisternis.

De wet van vrije koningen

De beschreven scene is hoogstwaarschijnlijk een product van de melodramatische victoriaanse fantasie, maar enkele generaties Britten kregen het verhaal als historische werkelijkheid te horen in de geschiedenislessen. Charles I is de Britse vorst die zijn leven verloor op het schavot en daarmee de tijdelijke ondergang van de monarchie op de Britse Eilanden symboliseerde.

De kern van het conflict tussen de koning en het parlement ging over de aard van het koningschap: komt die van God, of vertrekt de macht vanuit het volk? James I, Charles’ vader, had hier een duidelijke visie over. In 1598 stond hij nog bekend als koning James VI van Schotland. Hij kwam pas in 1603 op de troon van Engeland terecht en vervelde tot ‘James I van Groot-Brittannië’, een etiket dat hij zichzelf schonk. Voor hij op de Engelse troon kwam, schreef James zijn visie neer in een traktaat getiteld: The Trew [true] Law of Free Monarchies. Hij zegt daarin: ‘Koningen zijn als goden; ze zijn aangeduid door God en leggen alleen verantwoording af aan God.’ Het was volgens James de taak van de koning om te heersen, recht te spreken en in te staan voor het welzijn van zijn onderdanen. In ruil daarvoor moeten die onderdanen hun vorst dienen, behalve wanneer de wil van de koning inging tegen wat God voorgeschreven had. In opstand komen tegen de koning, vond James, was een duivelse handeling. Als het volk te maken kreeg met een tiran, dan diende het tot God te bidden om zich van die tiran te ontdoen. Een volk zonder koning, schreef James, was als ‘een hoofdeloze massa’. Een bijzonder ironische uitspraak wanneer je weet wat er later gebeurde met zijn zoon, Charles I.

De afstand tussen de vader en zijn kinderen

De jonge Charles I was niet voorbestemd voor de troon. James I en zijn vrouw Anna van Denemarken kregen zeven kinderen, waarvan Charles het vierde kind was en de tweede zoon. Op zich was het een wonder te noemen dat het huwelijk zo vruchtbaar was, aangezien James openlijk homoseksueel was. Nu ja, zo ver als dat in zijn tijd kon.

De eerstgeborene van het echtpaar, Henry, groeide op als de hoop van de natie. Intelligent, welbespraakt en sportief, kortom ieders held, ook die van zijn zeven jaar jongere broer Charles, de hertog van York. De broers hadden een goede band met elkaar. James I gedoogde op zijn best zijn oudste zoon die volgens hem meer branie bezat dan goed voor hem was. De bijzonder intellectuele koning had geen hoge pet op van Henry’s intelligentie. James schreef zelf een tiental boeken. Een was de genoemde verdediging van een goddelijk koningschap, een ander werk ging over de gevaren van tabak. Hij heeft het daarin onder andere over passief roken en de aantasting van de longen door tabak. Zijn bekendste werk is de Daemonologie, een handboek om onder meer heksen en spoken te herkennen. James’ schrijfsel is verantwoordelijk voor de dood van duizenden van hekserij beschuldigde vrouwen in Schotland en daarbuiten.

James vond zijn opvolger Henry intellectueel te beperkt. De afstandelijke en trouwe Charles beantwoordde veel meer aan James’ wensen. Charles leek op zijn minst te beseffen dat zijn vader slimmer was dan hij. De koningin, Anna van Denemarken, hield van al haar kinderen. De brieven die ze schreef aan Charles getuigen hiervan, al zagen ze elkaar niet bijzonder vaak. Charles’ ouders waren door hun koninklijke plichten vooral afwezige ouders. In de twintigste eeuw zal de latere Charles III publiekelijk klagen over de afwezigheid van zijn ouders tijdens zijn jeugd. Het is een patroon dat je tot niet zo lang geleden terugvindt bij de opvoeding van tal van koninklijke kinderen. Een biograaf van de eerste Charles schrijft: ‘Hij werd opgevoed zonder zijn moeder en zijn vader in de buurt en niemand verwachtte veel van hem.’

Noodlot rond de troon

Al bij al was er wel enige liefde te vinden in de koninklijke familie, vooral onder de broers en zussen. Maar van de zeven kinderen werden er slechts twee ouder dan twintig. Het noodlot sloeg hard toe in 1612 toen de opperfitte achttienjarige Henry, Prins van Wales, plots overleed.

Elizabeth, de lievelingszus, was net uitgehuwelijkt aan een protestantse Duitse prins. James I vond de uithuwelijking een van zijn beste diplomatieke prestaties. Hierdoor bejubelde men hem in Europa als een ‘echte protestantse vorst’. Hij had die reputatie wat verloren bij het begin van zijn Engelse koningschap, toen hij na decennia van oorlog vrede sloot met de Spanjaarden. Zijn drang om uit te groeien tot een vredesvorst viel slecht bij de protestantse Engelse adel en haar Europese bondgenoten. Dit huwelijk moest zijn imago oppoetsen.

Zijn volgende zet was het koppelen van kroonprins Henry aan een katholieke partner, waardoor hij naar zijn mening toch nog uit zou groeien tot ‘de grote vredebrenger van Europa’. James I zag zich in zijn hoofd als de man die de immer vechtende protestanten en katholieken met elkaar zou verzoenen. Maar Henry werd dus onverwacht ziek in 1612 – wellicht had hij een aanval van tyfus. Charles bezocht zijn broer in het ziekbed op 1 november en gaf hem een bronzen beeld van een paard cadeau. Op 6 november zuchtte de aan hoge koorts lijdende Henry: ‘Waar is mijn lieve zuster?’ Het waren zijn laatste woorden.

De twaalfjarige Charles werd ineens de troonopvolger van het koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland. Voortaan stond de onzekere tiener bij alle grote staatsaangelegenheden aan zijn vaderszijde. Zijn geliefde zus Elizabeth, die naar de Duitse gebieden verscheepte, zag hij nooit meer terug. In 1614 zat hij naast James I toen die het parlement voor de tweede keer tijdens zijn koningschap opende. (Het parlement zetelde naar de gewoontes van toen enkel op invitatie van de koning.) Drie jaar na Henry’s dood werd Charles geïnaugureerd als Prins van Wales. Elf jaar later hield een stoïcijnse Charles de hand vast van zijn stervende vader. Het goddelijke koningschap riep.

Charles I, de irritante

Wanneer Charles in 1625 de troon overnam van zijn vader, leek zijn positie bijzonder veilig. Niemand anders claimde het koningschap en financieel bevond het koninkrijk zich in goede papieren. Daardoor zag hij zich niet genoodzaakt om gebruik te maken van het parlement en regeerde hij alleen.

James I had zijn zoon goed ingeprent dat het parlement een ‘ongelukkige noodzakelijkheid’ is. Tijdens vier parlementen die James I samenriep tijdens zijn koningschap gedroeg hij zich als een schoolmeester die te maken had met een bende onwillige kinderen. ‘U heeft het recht niet om mijn koninklijke prerogatief om belastingen te heffen in vraag te stellen,’ sprak James hen in 1610 berispend toe. Het koningschap was nu eenmaal door God gezonden. Die houding wekte uiteraard de wrevel op van de hogere klassen in het land, die zich buitenspel gezet voelden.

Charles bewandelde hetzelfde pad en zette bepaalde gewoontes naar zijn hand, zodat hij het parlement niet nodig had. Maar de arrogante James I bezat iets wat de even arrogante Charles I ontbrak: James was niet alleen intelligenter dan zijn opvolger, hij was ook tactvoller. James I wist het parlement, de adel en de fracties binnen een bijzonder verdeelde anglicaanse staatskerk aan zich te binden door uiteindelijk diplomatisch te handelen. De gezalfde vorst nam zijn taak als ‘de vredebrenger’ bijzonder ernstig.

Charles volgde in zijn vaders voetsporen, maar vergat daarbij diens diplomatische handigheid in rekening te brengen. De koning maakte schaamteloos gebruik van het scheepsgeld of ‘Ship Money’. Kuststeden dienden de Kroon van schepen of van geld te voorzien. De koning verkoos geld, maar critici merkten op dat de vorst op die manier gewoon belastingen hief. Charles I negeerde hun protesten straal. Zijn huwelijk in 1626 met de devoot katholieke prinses Henriette Marie, de zus van de Franse koning Louis XIII, irriteerde de protestantse adel nog meer. Zeker omdat het huwelijk geen militaire of politieke alliantie opleverde. De koning had verdacht veel sympathie voor de roomse godsdienst en de protestantse bezorgdheid over de koning groeide nog feller toen bleek dat zijn aartsbisschop van Canterbury allerlei vernieuwingen invoerde die voor de puriteinse protestanten bijzonder ‘paaps’ aanvoelden. Charles I bad tot de maagd Maria en heiligen, tot grote gruwel van de protestanten.

Om de protestanten van het koninkrijk gunstig te stemmen, spande Charles I zich in om hun Franse geloofsgenoten, de hugenoten, die op de vlucht sloegen voor het katholieke beleid van hun vorst, asiel te verlenen. Dat kostte hem geld, geld dat voorzien werd door een zogenoemde ‘Free Gift’ van zijn onderdanen. Onder dwang werden zij aangezet om de koning zijn campagne ten behoeve van de Franse hugenoten te betalen. Wie weigerde zo’n ‘vrije bijdrage’ te schenken, vloog de gevangenis in. De koning zat zonder het zich te realiseren in de slechtste politieke papieren: de schatkist liep leeg, zijn katholieke vrouw zorgde voor boosheid bij de protestanten, het katholieke Frankrijk en Spanje gedroegen zich vijandig tegen Engeland, en in Schotland borrelde er onder de waterlijn een puriteinse opstand. Die puriteinen beleden de strengste vorm van het protestantisme. Bovendien kampte het huis Stuart met een ferm imagoprobleem: in Engeland zagen de onderdanen hen als Schotse buitenlanders, en in Schotland waren ze niet bijzonder geliefd omdat de Stuarts te veel Engelse manieren bezaten.

Charles verliest de controle

In 1637 besliste Charles om de puriteinse Schotse Kerk, ‘the Kirk,’ te modelleren naar het anglicaanse model. Aartsbisschop William Laud beval de Schotse kerken voortaan het in Engeland in voege zijnde Book of Common Prayer te gebruiken. Die beslissing veroorzaakte een heuse opstand in Schotland. De anglicaanse ritus was door toedoen van de aartsbisschop, hierin gesteund door Charles I, katholieker beginnen te ogen. Denk aan rijke versieringen, wierook en kazuifels. Bij de eerste van de nieuwe erediensten in Edinburgh gooiden de kerkgangers met stoelen naar de priesters en sloegen daarbij alle nieuwlichterij stuk. Gewapende wachters konden slechts met veel moeite de amokmakers de kerk uit krijgen. De puriteinse leiding van de Kirk eiste dat de koning de liturgische vernieuwingen introk. ‘I will rather die,’ was zijn enigszins profetische antwoord.

Het religieuze protest werd al snel een gewapende opstand tegen de koning. Na elf jaar alleenheerschappij zag die koning geen andere optie dan het Engelse parlement in april 1640 samen te roepen. Charles I had immers dringend geld nodig om een leger op de been te brengen om de Schotse kwestie op te lossen. Daar was de groep die afkerig stond tegenover het koninklijke beleid aanzienlijk gegroeid. Zij vonden een woordvoerder in de figuur van John Pym, het parlementslid voor Tavistock. Pym was een welbespraakte advocaat en bovenal een volbloed puritein. Hij was het typevoorbeeld van de nieuw opkomende burgerman die profiteerde van het succes van het vroegmoderne handelskapitalisme. De koning wees in het parlement op het aanstormende Schotse gevaar, maar kreeg meteen vurig weerwoord van Pym, die in een uitgebreide toespraak alle tekortkomingen van ’s konings bestuur in het voorbije decennium opsomde. De puriteinse parlementsleden bleken bovendien bijzonder veeleisend. Ze wilden in ruil voor het gevraagde geld meer inspraak, waarop de koning na nauwelijks een maand de parlementaire vergadering ontbond. Het ging de geschiedenis in als ‘The Short Parliament’.

De leden van het Hogerhuis, de traditionele landadel, steunden vooral de zaak van de koning. De Schotse opstandelingen marcheerden in augustus 1640 triomfantelijk Newcastle binnen. Nog nooit hadden de Schotten zo’n overwinning op Engels grondgebied behaald. Nu er een Schots leger kampeerde op Engels grondgebied, zag Charles I zich opnieuw verplicht om het parlement bijeen te roepen. De koning kon dit keer niets anders doen dan inbinden. Het scheepsgeld en andere heimelijke belastingen werden opgeheven. Meer nog, de koning kon het parlement niet langer ontbinden zonder goedkeuring van de parlementsleden. Een triomfantelijke John Pym eiste dat de Church of England zou gemodelleerd worden naar puriteins model met onder meer de afschaffing van het bisschopsambt. Alle katholieken aan het hof, met uitzondering van de koningin, moesten opstappen en het parlement diende inspraak te krijgen in de opvoeding van Charles’ opvolger, de Prins van Wales.