echt verbonden

Paul Borghs

ECHT VERBONDEN

GESCHIEDENIS
VAN HET HOMOHUWELIJK
IN BELGIË

Blijf steeds op de hoogte van de nieuwste boeken, activiteiten, kortingen en podcasts door je in te schrijven op de nieuwsbrief van Ertsberg: www.ertsberg.be/nieuwsbrief

© 2023 Ertsberg en Paul Borghs

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 695, 745

ISBN 978 94 6475 008 9

ISBN (eboek) 978 94 6475 017 1

D/2023/15.435/14

Omslag: Buro Blikgoed

Zetwerk: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

De uitgever heeft getracht de auteursrechten van alle opgenomen illustraties te achterhalen. Eventuele rechthebbenden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

INLEIDING

‘Het is voor geen enkel mens, homo of niet, aangenaam zijn leven lang alleen te moeten zijn. Vele homofielen gaan beseffen dat een vaste verbintenis een uitkomst is van een uitzichtloos probleem,’ schreef W.L. van Haeften in 1965 in het voorlichtingsboekje Homofilie in de praktijk. Van Haeften maakte een onderscheid tussen verschillende categorieën van homoseksuelen. Er was de aangepaste homo, de in zichzelf gekeerde, de ronddolende, de vrouwenhater, de opstandige, de geforceerde, de religieus overgevoelige, de abnormale, … en de ‘getrouwde’.

‘Veel homofielen zullen wanneer zij de juiste partner hebben gevonden “een huwelijk” aangaan en samen gaan wonen. De meest ideale toestand wordt bereikt in veler ogen als de “mannelijke” partner zijn werk zoals iedere man buitenshuis heeft, terwijl zijn vriend thuis is en het huishouden doet.’

Naarmate homoseksuele relaties meer openlijk konden worden beleefd, nam bij homo’s en lesbiennes de behoefte toe aan een of andere vorm van publiekelijke erkenning van hun partnerschap. In België begon de Belgische Vereniging voor Sexuele Rechtvaardigheid (BVSR), een van de eerste verenigingen voor homoseksuelen in Vlaanderen, op 1 april 1967 met het organiseren van vriendschapsverbintenissen. Partners konden ringen uitwisselen, ze kregen een oorkonde namens de homoseksuele gemeenschap. Vooralsnog ging het om louter symbolische verbintenissen. Ook van Haeften moest anno 1965 vaststellen dat ‘getrouwde’ homoseksuelen op papier altijd alleen bleven, ‘want ze beschikten niet over een door de wet of de kerk gesanctioneerde verbintenis’. Weliswaar gingen er stemmen op om de vriendschapsrelaties tussen homoseksuelen officieel te regelen, maar daarvoor was er geen enkel maatschappelijk of politiek draagvlak. In 1953 schreef E.B. Saunders in ONE, het oudste Amerikaanse openlijke homotijdschrift, dat hij hoopte dat in 2053 – honderd jaar later – homoseksualiteit zou worden aanvaard.

Eind jaren zestig pleitte Harry Thomas met zijn Nederlandse Homofielen Partij voor een wettelijke en kerkelijke erkenning van de vriendschapsrelatie tussen homoseksuele mannen en vrouwen. Op die manier kon ‘de homofiel’ gelukkig worden, zijn eenzaamheid ontlopen en aan de buitenwereld tonen dat hij ‘een normaal levend mens’ was. De verzuchtingen van Harry Thomas kregen nergens gehoor. De tijd was er gewoon nog steeds niet rijp voor. Daarna kwam er ook nog een radicale homobeweging die ‘een ander strand’ wilde en ‘burgerlijke’ instellingen zoals het huwelijk verwierp. Voor radicale feministen moest het ‘patriarchale’ huwelijk zo snel mogelijk verdwijnen.

Alles veranderde met de aidsepidemie in de jaren tachtig. Homoseksuele mannen mochten in het ziekenhuis niet bij hun aan de gevolgen van aids stervende partner. Bij de begrafenis moesten ze achteraan in de kerk plaatsnemen omdat ze geen ‘echte’ familie waren maar slechts ‘vrienden’. De aidsepidemie maakte op een zeer pijnlijke manier duidelijk dat het ontbreken van een wettelijk erkende band verstrekkende en dramatische gevolgen had.

Denemarken voerde daarom in 1989 een regeling in voor homopartners. Het revolutionaire aan die regeling was dat het niet ging om enkele losse rechten en plichten, maar wel om een regeling die qua inhoud bijna volledig gelijk was aan het huwelijk. De hele wereld nam met verbazing kennis van het Deense geregistreerd partnerschap en sprak al snel van het Deense ‘homohuwelijk’.

Het duurde nog even vooraleer België de draad oppikte. Pas in 1993 werd in België een eerste voorstel voor een partnerschapsregeling gelanceerd. Daar gebeurde niets mee. Daarna volgden enkele symbolische doorbraken. Zo opende de stad Antwerpen in 1996 een register voor samenlevingscontracten om druk te zetten op de nationale politiek. In 1998 kwam er een eerste wet – de wettelijke samenwoning – maar die was zo goed als inhoudsloos. In 1999 veranderde alles toen een paars-groene regering werd gevormd zonder de christendemocraten. De regering koos ervoor om het homohuwelijk in te voeren, maar dan zonder adoptie. Daarmee werd België het tweede land ter wereld waar partners van hetzelfde geslacht konden huwen. Nadien kwam er nog een regeling voor homo’s en lesbiennes die wilden huwen met een buitenlandse partner, en voor homo’s en lesbiennes met kinderen. In dit boek ligt de focus op de ontwikkelingen in België vanaf 1989.

De in dit boek beschreven geschiedenis van het homohuwelijk in België is verweven met mijn eigen levensloop. In de jaren tachtig en vooral negentig werd ik actief in de homo- en lesbiennebeweging, onder meer bij de Cel Politiek van de Federatie Werkgroepen Homoseksualiteit (FWH) en op de redactie van het tijdschrift ZiZo. Daardoor volgde ik de geschiedenis van het homohuwelijk van zeer nabij. Ik draag dit boek op aan de vele vrijwilligers en professionelen uit de homo- en lesbiennebeweging die er mee voor hebben gezorgd dat homo’s en lesbiennes gelijke rechten kregen en een gelukkiger leven kunnen leiden. Eén vrijwilliger krijgt daarbij een speciale vermelding: Roger Van Loon. Hij zorgt er alle dagen opnieuw voor dat ik een gelukkiger leven kan leiden.

OVER DE GEBRUIKTE TERMEN

In dit boek gebruik ik termen zoals geslacht, holebi, homohuwelijk, … Bij die termen worden nu vaak vraagtekens geplaatst, of ze worden zelfs niet meer gebruikt.

Het Belgisch recht kent bijvoorbeeld een geslachtsregistratie, geen genderregistratie. Vanuit juridisch oogpunt is geslacht dan ook een gangbare term – zeker in de in dit boek behandelde periode. De wetgever gaat uit van twee geslachten: het mannelijke en het vrouwelijke (bijvoorbeeld in artikel 10, derde lid en artikel 11bis van de Grondwet). Toen het huwelijk werd opengesteld in België werd in het Burgerlijk Wetboek gepreciseerd dat een huwelijk kan worden aangegaan door twee personen van verschillend of van hetzelfde geslacht (artikel 143 Burgerlijk Wetboek). Vandaar dat er in dit boek sprake is van geslacht en van de openstelling van het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht.

De term holebi werd in de jaren negentig populair in Vlaanderen als verzamelterm voor homo’s, lesbiennes en biseksuelen. Vanaf omstreeks 2005 begon de homo- en lesbiennebeweging consequent te werken rond seksuele diversiteit én gender. Naast de doelgroep van de holebi’s kwamen er nieuwe doelgroepen zoals intersekse en trans-personen. De term holebi was niet meer geschikt en afkortingen zoals LGBTI+ werden gebruikelijk. In dit boek worden voornamelijk de ontwikkelingen besproken tussen 1989 en 2003. De beweging was toen nog in essentie een homo- en lesbiennebeweging die zich richtte tot holebi’s. Voor de in dit boek besproken periode kunnen termen zoals homo- en lesbiennevereniging en holebi nog worden gebruikt.

Termen zoals homohuwelijk, homopartners en homoadoptie worden gebruikt omwille van de leesbaarheid, maar ze verwijzen zowel naar homo’s als naar lesbiennes. Homohuwelijk is overigens niet echt een correcte term en eigenlijk gaat het gewoon over hét huwelijk. Twee mannen of twee vrouwen kunnen met elkaar huwen en hun seksuele geaardheid heeft daarbij geen enkele relevantie. Twee heteroseksuelen van hetzelfde geslacht zouden zonder enig probleem met elkaar kunnen huwen. Toch gebruik ik de – vooral in Nederland gangbare – term homohuwelijk (tegenover heterohuwelijk) omwille van de leesbaarheid.

DENEMARKEN HAALT DE WERELDPERS

Op zondag 1 oktober 1989 stroomden vanuit de hele wereld journalisten toe in Kopenhagen. Elf mannenparen lieten op die dag hun partnerschap officieel registreren in het stadhuis van de Deense hoofdstad. Dat was een absolute wereldprimeur, want voor het eerst kregen partners van hetzelfde geslacht in een land toegang tot nagenoeg alle rechten en plichten die ook gehuwden hadden. Het stadhuis was uitzonderlijk geopend op zondag voor wat al snel ‘het eerste homohuwelijk’ werd genoemd. Dat homoseksuelen anno 1989 konden ‘huwen’ was opmerkelijk. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) catalogeerde homoseksualiteit toen nog bij de seksuele afwijkingen. Juristen vonden het homohuwelijk ‘stof voor een futuristisch theaterstuk’.1 Amper vier jaar eerder stond in België homoseksualiteit nog in het Strafwetboek, in het fameuze artikel 372bis. Dit artikel legde de leeftijdsgrens voor homoseksuele contacten op achttien jaar en voor heteroseksuele contacten op zestien jaar.

AXEL EN EIGIL AXGIL KRIJGEN DE PRIMEUR

Axel en Eigil Axgil werden de allereerste geregistreerde partners ter wereld. Ze waren respectievelijk 74 en 67 jaar oud en al veertig jaar samen. Ze kregen de primeur wegens hun lange staat van dienst in de homobeweging. Axel Lundahl-Madsen was al in 1948 van start gegaan met een vereniging voor homoseksuelen onder de naam Kredsen af 1948 [Kring van 1948]. Het was de eerste homogroepering in Scandinavië. Toen hij in 1948 begon met zijn Kredsen af 1948 kreeg hij het al meteen aan de stok met een nonnenorde uit Kopenhagen. De nonnen gebruikten de naam Kredsen af Sankt Hans Dag 1887 [Kring van Sint-Jansdag 1887] en ze vreesden dat hun naam zou worden verward met die van de nieuwe homogroepering. Daarom dreigden ze met een klacht. Axel wijzigde de naam van de vereniging snel in Forbundet af 1948 en loste zo het probleem op.

Axel moest een hoge prijs betalen voor zijn engagement. Een journalist ontdekte dat het postbusnummer van de Forbundet af 1948 naar Axel leidde. Toen dat in ruimere kring bekend werd, verloor Axel, die politiek actief was, zijn politieke mandaten en werd hij uit de Retsforbundet-partij gezet. Hij raakte ook nog eens zijn job kwijt en moest zijn huurwoning verlaten. De uitbaatster van het restaurant waar hij vaak ging eten, liet hem weten dat hij niet meer welkom was, want de andere gasten wilden niet meer tafelen in zijn bijzijn.

In 1950 maakten Axel en Eigil hun verloving bekend. In 1954 lieten ze hun achternaam officieel wijzigen en namen ze de gemeenschappelijke achternaam Axgil aan, samengesteld uit hun beide voornamen.

DRIE PISTES

In de jaren tachtig waren de kaarten in Denemarken gunstig komen te liggen voor een partnerschapsregeling voor homo’s en lesbiennes. De Deense vereniging voor homo’s en lesbiennes had al in de jaren zeventig drie alternatieve pistes overwogen, maar was uiteindelijk toch voluit gegaan voor een geregistreerd partnerschap. Een eerste piste was de volledige gelijkheid nastreven voor partners van verschillend en hetzelfde geslacht. Dat kon door het huwelijk open te stellen of zelfs af te schaffen. Maar die piste was politiek onhaalbaar en het huwelijk riep heel wat weerstand op bij de lesbische achterban. Een tweede piste was het punctueel aanpassen van de wetgeving, bijvoorbeeld op het vlak van het erfrecht. Maar dat was complex en onoverzichtelijk. Uiteindelijk haalde een derde piste het: een aparte regeling voor partners van hetzelfde geslacht. Uit een peiling was gebleken dat 58 procent van de Denen daar wel voor te vinden was; slechts 20 tot 25 procent was duidelijk tegen. De benaming ‘geregistreerd partnerschap’ was voor het eerst gebruikt in 1972 door Per Kleis Bønnelykke, de toenmalige voorzitter van de Forbundet af 1948, in een brief aan de overheid. Hij had de term gehaald uit het Zwitserse tijdschrift Der Kreis, dat verscheen van 1943 tot 1967. Daarin werd gepleit voor het invoeren van een ‘Partnerschaft’ voor homoseksuelen.

ZOMERAVOND AAN HET ZUIDSTRAND VAN SKAGEN

Het geregistreerd partnerschap was op 26 mei 1989 goedgekeurd in het Deense parlement met 71 stemmen voor, 47 stemmen tegen en 5 onthoudingen. De wet was vrij eenvoudig: nagenoeg alle regels die van toepassing waren op gehuwden, werden ook van toepassing op geregistreerde partners. Een belangrijke uitzondering vormde alles wat te maken had met afstamming en ouderschap. De regels die daarop betrekking hadden, waren niet van toepassing op geregistreerde partners. Ook wilde de Deense Evangelisch-Lutherse Kerk niet weten van een religieuze plechtigheid voor geregistreerde partners. Bij de eerste elf mannenparen die hun partnerschap lieten registreren, was er een priester van de Evangelisch-Lutherse Kerk en zijn partner. Hun partnerschap moesten ze noodgedwongen laten registreren tijdens een burgerlijke plechtigheid. Die uitzonderingen over afstamming en ouderschap werden later weggewerkt. Ook kregen priesters later de toestemming om op vrijwillige basis geregistreerde partnerschappen te zegenen.

De goedkeuring van de wet ging niet onopgemerkt voorbij. Tijdens de bespreking hadden leden van de Deense homo- en lesbiennebeweging plaatsgenomen in de publiekstribune van het parlement. Toen de stemming afgelopen was, stonden ze recht, maakten een diepe buiging naar de parlementsleden en verlieten in alle stilte de tribune. Elk parlementslid kreeg van hen als bedanking een roos waaraan een kaartje hing met een foto van het schilderij Zomeravond aan het Zuidstrand van Skagen van Peder Severin Krøyer. Later op de dag was er een feestje in de lokalen van de Deense vereniging voor homo’s en lesbiennes, de Landsforeningen for Bøsser og Lesbiske.

VOORAL EEN MANNENZAAK

Vrij snel verspreidde het geregistreerd partnerschap zich als een olievlek in de noordse regio. Homoseksuelen konden een geregistreerd partnerschap sluiten in Noorwegen (vanaf 1993), Zweden (vanaf 1995), IJsland (vanaf 1996) en Finland (vanaf 2002). Het was aanvankelijk vooral een mannenzaak. In de beginjaren lieten bijvoorbeeld in Denemarken meer dan dubbel zoveel mannenparen hun partnerschap registreren dan vrouwenparen. Dat had te maken met het ontbreken van een regeling over adoptie en ouderschap en met de aidsepidemie. Bij de lesbische vrouwen was er aanvankelijk weerstand tegen de uitwerking van een alternatief voor het traditionele ‘bourgeois’ huwelijk dat hen opnieuw afhankelijk zou maken van een partner. Het geregistreerd partnerschap was voornamelijk als eis naar voren geschoven door de mannen binnen de homo- en lesbiennebeweging. Homoseksuele mannen werden met de aidsepidemie geconfronteerd en vonden het belangrijk dat er een wettelijke regeling kwam. Lesbische vrouwen waren niet echt voor, maar gingen ook niet dwarsliggen. Waarschijnlijk lieten heel wat homoseksuele mannen snel hun relatie registreren toen dat mogelijk werd om problemen te voorkomen in geval van overlijden van een van hen. Voor lesbische vrouwen was de situatie minder urgent. Waarschijnlijk raakten ze pas volop geïnteresseerd in een wettelijke regeling toen ze de mogelijkheid kregen om hun kinderwens te realiseren door medisch begeleide voortplanting en toen er regelingen kwamen in verband met ouderschap.

DE AIDSEPIDEMIE ZET DRUK OP DE KETEL

Op het einde van de jaren tachtig woedde de aidsepidemie volop in Europa. In 1981 had een Amerikaanse overheidsinstelling een rapport uitgebracht waarin stond dat in Los Angeles vijf homoseksuele mannen waren behandeld voor de zeldzame longziekte pneumocystis carinii pneumonia. Twee mannen waren overleden. Even later bleek dat sinds januari 1980 honderd homoseksuele mannen in de Verenigde Staten een longontsteking en/of een zeldzame kanker, kaposi sarcoma, hadden gekregen en dat de helft onder hen was overleden. De ‘ziekte zonder genade’ leek vooral homoseksuele mannen te treffen en even sprak men van ‘GRID’ (gay-related immunodeficiency). Daarna gebruikte men de term ‘4H-disease’ omdat werd vastgesteld dat naast homoseksuele mannen in mindere mate ook hemofiliepatiënten, heroïnegebruikers en Haïtianen ziek werden. Midden 1982 kreeg de nieuwe ziekte dan definitief de naam ‘aids’ (acquired immune deficiency syndrome). Over de oorzaak van de ziekte kon niets met zekerheid worden gezegd. Aids werd in verband gebracht met het gebruik van poppers of glijmiddelen, of zelfs met het doorslikken van sperma. Wel kon met zekerheid worden vastgesteld dat wie ziek werd een grote kans had om te overlijden. Het duurde tot 1984 vooraleer eenduidig werd vastgesteld dat aids werd veroorzaakt door een retrovirus dat later de naam ‘hiv’ (human immunodeficiency virus) kreeg. Vervolgens kwam er een bloedtest die het mogelijk maakte om het virus op te sporen, en een geneesmiddel (AZT, azidothymidine) dat het virus kon afremmen. Pas midden jaren negentig werd een medicijnencocktail op de markt gebracht die overleven met hiv mogelijk maakte.

Aanvankelijk leek het erop dat aids een ‘Amerikaanse ziekte’ zou blijven. Maar toen de bloedtesten beschikbaar werden, bleek dat ook in Europa heel wat homoseksuele mannen hiv-positief waren.

De aidsepidemie had tot gevolg dat homoseksuele mannen werden geconfronteerd met ziekte en dood. Op pijnlijke wijze werd het gebrek aan wettelijke bescherming van hun relatie duidelijk. Ziekenhuizen en begrafenisondernemers weigerden soms de partner te erkennen en hielden alleen rekening met de wensen van de familie. Die gingen soms lijnrecht in tegen de afspraken die beide partners hadden gemaakt. Na het overlijden van een van de partners gebeurde het dat de familieleden de erfenis kwamen opeisen, ook al hadden ze vaak geen contact meer met de overledene. In de aidstrilogie De Liefde, De Ziekte en De Dood vertelt Jonas Gardell het aangrijpende verhaal van een homoseksuele man wiens partner overleed aan de gevolgen van aids. Meteen na het overlijden kreeg de man te horen dat hij niet welkom was op de begrafenis. De ouders van zijn partner zouden alles wel regelen … en vooral ook de ware oorzaak van het overlijden van hun zoon verzwijgen.

De aidsepidemie had tot gevolg dat homoseksuele mannen gingen ijveren voor een verbetering van hun leefsituatie. Terzelfder tijd maakte de aidsepidemie duidelijk dat heel wat partners van hetzelfde geslacht samenleefden en op dat vlak niet veel verschilden van heteroseksuele partners. Homoseksualiteit kwam in de publieke sfeer terecht. Politici merkten hoe de homoseksuele gemeenschap in crisis verkeerde, en ze begonnen aandacht te krijgen voor de noden die leefden in die gemeenschap. De aidsepidemie was niet de rechtstreekse aanleiding voor de invoering van het geregistreerd partnerschap, maar de aidsepidemie zette wel druk op de ketel. Er was immers geen tijd te verliezen. De situatie moest dringend worden aangepakt. Zelfs conservatieve politici waren er meer en meer voor te vinden om stabiele, monogame relaties tussen homoseksuele partners te steunen. De brede samenleving werd geconfronteerd met de tragiek die aids veroorzaakte in de homowereld, en ging uit medeleven mee in het verhaal van het geregistreerd partnerschap.

WAAROM WAREN DE SCANDINAVISCHE LANDEN EERST?

Waarom maakten de Scandinavische landen, als eersten ter wereld, werk van een wettelijke regeling voor homoseksuele partners? Uit peilingen was gebleken dat een groot deel van de homoseksuele mannen en vrouwen in de Scandinavische landen samenleefde in tweerelaties. Maar in hun omgeving werd die relatie vaak niet aanvaard, bijvoorbeeld door familieleden en vrienden. Daardoor hadden homoseksuele mannen en vrouwen minder stimulansen om bij elkaar te blijven wanneer er problemen opdoken in hun relatie. Een belangrijk argument om het geregistreerd partnerschap in te voeren was om langdurige stabiele relaties te bevorderen. Het wettelijk kader zou ervoor zorgen dat de drempel om uit elkaar te gaan hoger kwam te liggen. Sociale druk zou tot gevolg hebben dat de relatie niet meteen zou worden opgeblazen bij de minste moeilijkheden. Langdurige stabiele relaties bevorderen was goed voor de partners en belangrijk in de strijd tegen aids. Door wisselende relaties tegen te gaan verwachtte men de verspreiding van het virus te kunnen afremmen bij homoseksuele mannen.

Daarnaast moest het geregistreerd partnerschap de sociale aanvaarding van homopartners bevorderen. Er was in de Scandinavische landen een zekere tolerantie gekomen tegenover homoseksuelen, maar toch was er nog sprake van vooroordelen en misverstanden. Het geregistreerd partnerschap zou ervoor zorgen dat homoparen hun relatie openlijk konden beleven. Door die zichtbaarheid zou homoseksualiteit in de samenleving meer en meer beschouwd worden als aanvaardbaar en ‘normaal’. Vooral jongeren zouden hier baat bij hebben en het gemakkelijker krijgen om hun homoseksualiteit te aanvaarden.

Er was ook een tegenargument. De officiële registratie van homoparen zou betekenen dat ze een deel van hun privacy moesten opgeven. Als de (voorzichtig) positieve houding tegenover homoseksuelen zou omslaan, kon het gevaarlijk zijn om in een register te staan. Dat argument werd snel van tafel geveegd. De betrokkenen kozen er uitdrukkelijk zelf voor om in een register te worden opgenomen en ze waren bereid om het risico te nemen.

Waarom nam juist Denemarken het voortouw? Dat had alles te maken met de filosofie van Nikolaj Frederik Severin Grundtvig, een van de invloedrijkste figuren uit de Deense geschiedenis. Die filosofie zorgde ervoor dat de Denen een grote openheid van geest hadden. Grundtvig was (luthers) predikant, schrijver, filosoof, geschiedkundige en leraar. Zijn filosofie was gebaseerd op frisind of ruimdenkendheid. Gelovigen, zo stelde Grundtvig, moeten zelf kunnen bepalen hoe ze hun leven in overeenstemming brengen met hun geloof. De kerk moet inclusief zijn en niet oordelen over anderen. Grundtvig trok die principes door naar de politiek en de maatschappij. Het was volgens Grundtvig de morele verantwoordelijkheid van elk individu om respect en waardering op te brengen voor de standpunten van anderen. Dat betekende niet dat je het eens moest zijn met die standpunten. Maar je moest wel aanvaarden dat anderen recht hadden op een eigen standpunt dat even waardevol was en waaruit je altijd wel iets kon leren. In plaats van het standpunt van iemand anders te veroordelen moest je het aanvaarden als een alternatieve manier om naar een bepaalde situatie te kijken. Het concept van frisind zorgde er in Denemarken voor dat voor- en tegenstanders van het homohuwelijk respect opbrachten voor elkaars visie en niet meteen met getrokken messen tegenover elkaar gingen staan. Tegenstanders begrepen dat homo’s en lesbiennes die duurzaam samenleefden, op zoek waren naar juridische erkenning voor hun relatievorm. Voorstanders begrepen dat anderen een traditionele visie op het huwelijk konden hebben en begonnen hen niet meteen uit te schelden voor homofoob. Van beide kanten werd geprobeerd om begrip op te brengen voor elkaars standpunt. Dat leidde tot het compromis van het geregistreerd partnerschap.

EEN SUCCESVERHAAL

Het geregistreerd partnerschap maakte homo’s en lesbiennes zichtbaarder en dat leidde tot een grotere maatschappelijke aanvaarding. Een treffende illustratie van die mentaliteitswijziging in Denemarken is het geregistreerd partnerschap dat Torben Lund, de voormalige minister van Volksgezondheid, in 1999 sloot met Claus Lautrup. Tijdens de registratie waren ministers present en ze gooiden na afloop van de plechtigheid met rijst. Voordien waren Lund en Lautrup door koningin Margrethe II uitgenodigd voor het jaarlijkse Bal van de Koningin, dat veel persaandacht had gekregen. Het geregistreerd partnerschap straalde positief af op de reputatie van Denemarken en werd een voorbeeld voor de hele wereld. Het opende het debat over een wettelijke bescherming voor homoparen.

In België werd in april 1989 voor het eerst verwezen naar het Deense geregistreerd partnerschap in een parlementaire vraag2 van Mieke Vogels van de groene partij Agalev. Ze vond een dergelijke regeling in een moderne maatschappij niet meer dan rechtvaardig.

IN BELGIË STAAT DE TIJD STIL

Op het ogenblik dat het geregistreerd partnerschap mogelijk werd in Denemarken, had ik al vijf jaar een relatie met Roger Van Loon. We woonden in 1989 al enkele jaren samen en waren op zoek naar een huis dat we samen wilden kopen. Van een geregistreerd partnerschap was er nog totaal geen sprake in België. Voor homokoppels was het volop behelpen. Voor alle zekerheid hadden we alvast een testament op papier gezet en we hadden afgesproken dat we een tontinebeding zouden laten opnemen in de aankoopakte van ons huis. Hoe het zat met de sociale zekerheid en de belastingen was ons niet geheel duidelijk. Er was over dat soort zaken weinig informatie beschikbaar.

LES CONCUBINS SE PASSENT DE LA LOI, LA LOI SE DÉSINTÉRESSE D’EUX

Wie niet wilde huwen, moest het maar doen zonder wettelijke regeling. Het gezegde ‘Les concubins se passent de la loi, la loi se désintéresse d’eux’ [Samenwonenden negeren de wet, de wet negeert hen.], dat wordt toegeschreven aan Napoleon, bleef lange tijd de norm in België als het ging over de rechten en plichten van ongehuwden.

Het grootste pijnpunt was het ontbreken van een erfrechtelijke regeling voor ongehuwd samenwonenden. In Tels Quels verwees Alain Bossuyt naar de problemen die zijn partner zou krijgen na zijn overlijden: ‘Als ik sterf, heeft mijn vriend geen rechten. Zelfs als ik hem bij testament mijn weinige bezittingen nalaat, zal hij het hoogste tarief aan successierechten moeten betalen, om nog maar te zwijgen van de conflicten die hij zal krijgen met mijn neven, die ik nooit heb ontmoet, maar die waarschijnlijk zullen kunnen rekenen op de inschikkelijkheid van de rechter die zal moeten oordelen.’3 En notaris Hélène Casman vertelde hoe ze midden jaren negentig twee mannen, 82 en 83 jaar oud, op bezoek kreeg die al zestig jaar lang een relatie hadden met elkaar. ‘We zijn oud en willen iets regelen voor elkaar, staken ze van wal. Ik werd gevraagd uitleg te geven over de successierechten. Ik meldde dat hun nogal wat kosten te wachten stonden. Waarom? schrokken ze. Ik antwoordde: volgens de wet bent u vreemden voor elkaar. U had hun ogen moeten zien. Maar mevrouw de notaris. Vreemden? Wij delen al zestig jaar lief en leed, we zien elkaar graag. Wie durft te zeggen dat uitgerekend wij vreemden zijn. Dat kan toch niet?’4

Alain Bossuyt en Hélène Casman vatten het mooi samen: samenwonenden werden beschouwd als vreemden voor elkaar en een verre neef had meer rechten dan de eigen partner. Samenwonenden konden weliswaar een testament maken, maar ze moesten er rekening mee houden dat elke nog levende ouder sowieso recht had op een vierde van hun erfenis. Als vreemden betaalden ze de hoogste successietarieven en die waren zo extreem hoog dat juristen spraken van een regelrechte confiscatie van goederen. Met tarieven die begonnen bij dertig en eindigden bij tachtig procent, waren homopartners veel slechter af dan gehuwden, die tussen drie en dertig procent betaalden. In een gids voor samenwonenden werd berekend wat dat concreet betekende. Op een erfenis van 57 016 euro betaalden gehuwden 2256 euro aan successierechten en ongehuwden maar liefst 25 285 euro. Bij gehuwden ging dus vier procent van de erfenis naar de fiscus en bij ongehuwden 44 procent.

Het was dan ook niet verwonderlijk dat samenwonenden op zoek gingen naar creatieve oplossingen. In de jaren tachtig werd een oude rechtsfiguur – de tontine – van onder het stof gehaald. Eeuwen geleden werd de tontine vooral gebruikt door kloosterlingen om bij hun overlijden het vermogen dat ze hadden meegebracht naar het klooster, te doen toekomen aan de andere kloosterlingen. De tontine hield in dat bij de aankoop van een woning werd afgesproken dat de langstlevende de volledige woning in bezit zou krijgen. Het was dus in feite een gok in het voordeel van de langstlevende. De ouders konden dan geen aanspraak meer maken op een deel van de woning. Bovendien werden zo hoge successierechten vermeden, want bij het overlijden werden geen successierechten maar registratierechten geheven. Dat was nog veel geld, maar toch minder dan de torenhoge successierechten.

EEN VAT VOL ONZEKERHEDEN

Heteroparen konden huwen en voor hen was alles netjes geregeld in de wet. Homoparen kregen te maken met een kluwen van ondoorzichtige regelingen, die vaak nadelig waren. Voor de werkloosheidsreglementering werd je bijvoorbeeld al heel vlug beschouwd als samenwonende, waardoor de uitkering veel lager werd. Maar tot 1 september 1996 was het niet mogelijk om een hogere uitkering te krijgen als gezinshoofd wanneer je samenwoonde met iemand van hetzelfde geslacht. Een lesbische vrouw vocht dat aan bij de Gentse arbeidsrechtbank. Die oordeelde op 4 april 1996 dat de regeling strijdig was met het gelijkheidsbeginsel. Kort nadien werd de werkloosheidsreglementering aangepast.

Homoparen konden ook niet kiezen voor een gezinspensioen (dat was voordelig wanneer een van de gehuwden een laag pensioen had en het gezinspensioen meer bedroeg dan de optelsom van de twee pensioenen van de alleenstaanden) en de langstlevende partner kon geen aanspraak maken op een overlevingspensioen. De fiscus kende enkel gehuwden en alleenstaanden. Twee samenwonenden werden apart belast als alleenstaande. Dat was voordelig, want ze kregen elk de belastingvrije som voor alleenstaanden. Anderzijds konden samenwonenden geen gebruikmaken van het huwelijksquotiënt, en dat was nadelig. Het huwelijksquotiënt hield in dat een deel van de beroepsinkomsten kon worden overgeheveld naar de niet-verdienende partner en daardoor tegen een lager tarief werd belast. De personenbelasting werkte dus eerder in het voordeel van gehuwden wanneer er slechts één inkomen was in het gezin en eerder in het voordeel van ongehuwd samenwonenden wanneer er twee inkomens waren.

Bijzonder pijnlijk was de situatie van homoseksuele mannen en vrouwen die een partner leerden kennen in het buitenland. In de vreemdelingenwet stond dat enkel echtgenoten waren toegelaten tot een verblijf van meer dan drie maanden in België. Hetero’s die een partner leerden kennen in het buitenland, konden huwen, waardoor de partner in België kon verblijven. Homo’s met een partner in het buitenland hadden die mogelijkheid niet. Ze moesten dus op zoek gaan naar creatieve oplossingen. Soms gebruikten ze daarvoor een studentenvisum, arbeidskaart of verblijf als stagiair. Een enkele keer werd een schijnhuwelijk (met iemand van het andere geslacht) aangegaan waardoor de buitenlandse partner legaal in België kon verblijven als gehuwde.

Er was in België sprake van een verregaande discriminatie. Hetero’s konden huwen en daardoor werd hun relatie beschermd met allerlei rechten en plichten. Homo’s hadden geen enkele mogelijkheid om hun relatie een gelijkaardige alomvattende bescherming te geven. Ze woonden noodgedwongen ongehuwd samen. Hier en daar in de wetgeving werd wel occasioneel rekening gehouden met hun situatie, maar daarin was totaal geen coherentie te bespeuren. Het leek soms wel alsof de categorie samenwonenden in het socialezekerheidsrecht specifiek was uitgevonden om homopartners te benadelen.

HOMO’S EN LESBIENNES MET KINDEREN

Soms hadden homo’s en lesbiennes kinderen uit een vorig huwelijk of een vorige relatie met iemand van het andere geslacht. Het kwam dan voor dat de homoseksuele ouder een contactverbod kreeg opgelegd. In een spraakmakende rechtszaak uit 1981 oordeelde de voorzitter van de Brugse rechtbank van eerste aanleg dat een homoseksuele vader, die ondertussen met een man samenwoonde, geen omgang meer mocht hebben met zijn twee kinderen. ‘Als iemand om aan zijn seksuele driften te voldoen afziet van al wat verband houdt met de voortplanting in het huwelijksleven, dan is dat zijn zaak, maar ons ambt is van oordeel dat de lijn dan logisch doorgetrokken moet worden en dat de kinderen best ervan verschoond moeten blijven een dergelijk milieu te moeten frequenteren.’5 Het Gentse hof van beroep trok dit recht in 1982 en kende toch bezoekrecht toe aan de homoseksuele vader.

Al even spraakmakend was de zaak van Lili Huyberechts en Diana Huysmans. Lili was gehuwd geweest met een man met wie ze vier kinderen had. Na dertien jaar huwelijk vroeg Lili de echtscheiding aan omdat ze wilde gaan samenwonen met Diana. Tijdens de echtscheidingsprocedure ontstond er een conflict over het hoederecht. In 1996 oordeelde het Antwerpse hof van beroep dat Lili, een voormalige onthaalmoeder, ongeschikt was voor het opvoeden van kinderen wegens haar lesbische geaardheid en dat het hoederecht over de kinderen niet aan haar kon worden toegekend. ‘Overwegende dat moet worden vastgesteld dat appellante haar gezin verliet om met een andere vrouw te gaan samenleven na niet minder dan dertien jaar huwelijksleven dat volgens beide partijen goed verliep en tijdens hetwelk vier gewenste kinderen werden geboren. Dat die gegevens ontegensprekelijk de vraag doen rijzen of de (vermeende) huidige geaardheid van appellante ook haar authentieke en originele geaardheid was. Dat die vraag dan meteen deze oproept naar haar geschiktheid voor de opvoeding en begeleiding van opgroeiende kinderen in een samenleving met onbetwistbaar andere normen betreffende het gezin.’6 Er volgde een lange juridische strijd voor Lili en Diana. Het arrest werd in 1999 verbroken door het Hof van Cassatie. In 2000 oordeelde de voorzitter van de Antwerpse rechtbank van eerste aanleg dat de uitoefening van het ouderlijk gezag over de twee jongste kinderen uitsluitend aan Lili moest worden opgedragen.

LESBISCHE PAREN MET KINDEREN

Twee mannen of twee vrouwen konden samen geen juridische ouder worden van hetzelfde kind. In België was adoptie enkel mogelijk voor alleenstaanden en gehuwden. Wanneer bij een lesbisch paar een kind werd geboren, bijvoorbeeld na zelfinseminatie of kunstmatige inseminatie, dan werd de vrouw die van het kind was bevallen, de wettelijke moeder. De meemoeder was een vreemde voor het kind. In de wet stond zelfs nog dat de voogdijregels van toepassing waren wanneer een kind slechts één wettelijke ouder had. Voor lesbische paren betekende dat een aanzienlijke administratieve rompslomp. Er moest een familieraad komen, bestaande uit zes verwanten en aanverwanten van het kind, en een toeziende voogd die controle uitoefende op de wettelijke ouder. De vrederechter hield toezicht. Pas in 2001 werd de voogdijregeling aangepast en was ze enkel nog vereist wanneer het kind geen enkele juridische ouder meer had.

De meemoeder had geen rechten en plichten tegenover het kind: ze kon de wettelijke moeder en het kind in de steek laten na de geboorte en weigeren om bij te dragen in de onderhoudskosten. Ze kon geen beslissingen nemen over het kind. Pas in 1995 werd in de wet ingeschreven dat ‘derden’ aanspraak konden maken op bezoekrecht wanneer ze een bijzonder affectieve band met een kind konden aantonen. In 1997 oordeelde de Kortrijkse jeugdrechtbank voor het eerst dat ook een meemoeder bezoekrecht had. Het recht op persoonlijk contact, zoals het officieel heette, was heel beperkt (bijvoorbeeld tot één bezoekje om de veertien dagen op zaterdag) en in de rechtsleer werd gesproken over een ‘zoethoudertje’ of ‘pannenkoekbepaling’: de meemoeder kon hooguit af en toe eens een pannenkoek gaan eten met het kind. Omgekeerd kon ook de wettelijke moeder elke band met de meemoeder verbreken. Schrijnend was de situatie van een meemoeder die vier jaar lang de opvoeding van het kind van haar partner op zich had genomen. Na een breuk in de relatie leerde de juridische moeder van het kind een man kennen met wie ze huwde. Zonder enig probleem kon die man het kind erkennen en er de wettelijke vader van worden. De meemoeder werd zomaar opzijgeschoven en ze kon wettelijk niets doen om de leugenachtige erkenning aan te vechten.

GEDAAN MET ‘VRIJHEID, BLIJHEID’

De jaren zeventig waren, ook in België, de jaren geweest van de gay liberation. De gay liberation-beweging wilde homoseksualiteit ‘bevrijden’. Het ontbrak de activisten zeker niet aan ambitie, want uiteindelijk zou de hele heteromaatschappij op de schop moeten. Niet de homo’s waren het probleem, maar wel de samenleving die hen onderdrukte. Aan die sfeer van ‘vrijheid, blijheid’ kwam abrupt een einde in de jaren tachtig door de aanslepende economische crisis, de opkomst van extreemrechts en de aidsepidemie. Het samenspel van die drie elementen werd nefast voor de homo- en lesbiennebeweging, die compleet in elkaar stuikte

JONG ZIJN IN DE JAREN TACHTIG

Op 29 september 1984, tijdens een fuif, ontmoette ik mijn partner Roger. In de jaren tachtig organiseerde de Federatie Werkgroepen Homofilie (FWH) tweemaal per jaar een grote fuif. Die fuiven trokken traditioneel veel volk, ook al doordat La Bamba of de ‘kusjesdans’ er gedanst werd. La Bamba was de ideale gelegenheid om andere mensen te leren kennen en werd steevast gevolgd door een trage dans. Op 29 september 1984 werd La Bamba in de Antwerpse feestzaal Harmonie de start van onze relatie. Enkele dagen later zou ik mijn laatste jaar aan de universiteit aanvatten.

Anno 1984 was er nog geen internet. Er waren geen sociale media die het mogelijk maakten om contact te leggen met andere homo’s. Jongerengroepen voor homo’s en lesbiennes waren er nog niet. Informatie over homo- en lesbienneverenigingen was moeilijk te vinden. Op de middelbare school was ik bevriend geraakt met Stefan en Didier, die toen al uitgingen in homokroegen en -discotheken. Toen ik rond mijn achttiende begon uit te gaan in het weekend, was dat samen met hen. Onze vaste stek was het Gespreks- en Onthaalcentrum in de Dambruggestraat in Antwerpen. Dat sloot vrij vroeg, maar na het sluitingsuur gingen we naar café Strange in de Dambruggestraat of naar discotheek Marcus Antonius in de Van Schoonhovenstraat. Tijdens de vakantieperiodes gingen we ook in de loop van de week weleens iets drinken in de Van Schoonhovenstraat in Antwerpen. We hadden er soms verrassende ontmoetingen. In het laatste jaar gingen we met de klas op retraite in de abdij van Averbode. Groot was onze verbazing toen we enkele maanden later in een homokroeg in de Van Schoonhovenstraat een van de paters uit Averbode zagen binnenkomen, gehuld in een lederen pak. Ik herinner me dat we de pater in kwestie ook hebben aangesproken, maar we mochten absoluut aan niemand zeggen dat we hem daar hadden gezien.

Nog tijdens mijn laatste jaar aan de universiteit zette ik mijn eerste stappen in de homobeweging. Roger, die meewerkte aan het homoprogramma Koffie Verkeerd op Radio Centraal, had me in contact gebracht met Jan Goris. Die had een groepje vrijwilligers samengebracht om te werken aan een brochure over homoseksualiteit en fascisme. Een onderwerp dat toen – gelet op de opkomst van extreemrechts in Vlaanderen – volop in de belangstelling stond. Regelmatig vergaderden we met onder meer Bob Carlier, René Los en Geert Debeuckelaere. In september 1985 was het eindproduct klaar: een brochure met de titel Homo’s en lesbiennes tegen fascisme.

Ik studeerde af in 1985. België verkeerde in een zware economische crisis. Er deden verhalen de ronde over sociologen en filologen die in een fabriek aan de lopende band werkten. Zelf had ik toegepaste economische wetenschappen gestudeerd, waardoor het iets gemakkelijker was om werk te vinden. In 1986 ging ik samenwonen met Roger. In 1990 kochten we samen een huis in de Antwerpse wijk Zurenborg. Ondertussen volgde ik nog avondschool. Voor enig engagement in de homobeweging was er even geen tijd meer. Toen ik tijdens het schrijven van dit boek aan het zoeken was in een farde met oude documenten, vond ik een lijstje terug met de namen van de studenten met wie ik eind jaren tachtig avondschool volgde. Tot mijn verbazing stonden ook Marion Huibrechts en Christel Verswyvelen uit Kapellen op dat lijstje. Ze komen later nog aan bod in dit boek.

ECONOMISCHE CRISIS

De economische crisis was begonnen in 1973. Een oorlog tussen Israël en een Egyptisch-Syrische coalitie leidde ertoe dat de OPEC, de organisatie van olie-exporterende landen, de olieprijs fors verhoogde en een volledige olieboycot oplegde aan landen die rechtstreeks steun verleenden aan Israël, zoals de Verenigde Staten en Nederland. Men probeerde in het Westen het olieverbruik te verminderen, bijvoorbeeld door autoloze zondagen in te voeren, maar dat nam niet weg dat men de veel duurder geworden olie moest blijven aankopen, bij gebrek aan alternatieve energiebronnen. Het gevolg was een periode van stijgende inflatie, chronische werkloosheid en verminderd concurrentievermogen. Abrupt kwam er een einde aan de spectaculaire groei die de Belgische economie gekend had tijdens de jaren zestig. In 1979 volgde een tweede oliecrisis door de gespannen toestand in het Midden-Oosten en de revolutie in Iran. Begin jaren tachtig zat meer dan tien procent van de actieve bevolking in België zonder werk. In 1982 werd de Belgische frank gedevalueerd, en dat luidde het begin van het herstel in. Pas in de tweede helft van de jaren tachtig begon het opnieuw de goede kant uit te gaan met de Belgische economie.

De economische crisis vormde een ideale voedingsbodem voor de opkomst van extreemrechts. In de jaren zestig was er nood geweest aan bijkomende arbeidskrachten om de economische groei mogelijk te maken. Daarom had de overheid een actieve immigratiepolitiek gevoerd. Uit de landen rond de Middellandse Zee werden ‘gastarbeiders’ aangetrokken. Toen er in de jaren zeventig een einde kwam aan de economische groei, kreeg een deel van de samenleving te maken met spanningen op de werkvloer, precaire arbeidsstatuten, OCMW-steun, werkloosheid,… In het kader van de gezinshereniging hadden de ‘gastarbeiders’ hun gezinnen laten overkomen en hun intrek genomen in een aantal volkswijken. Dat zorgde voor wrevel in die buurten.

De neoliberale ideologie, die opgang maakte in de jaren tachtig, legde alle verantwoordelijkheid voor het al dan niet maatschappelijk slagen bij de individuele burger. Wie getroffen werd door de crisis of zich bedreigd voelde op de arbeids- of woningmarkt, wees al snel naar de ‘gastarbeiders’ als oorzaak van alle ellende.

VERRECHTSING

De traditionele partijen konden geen afdoend antwoord bieden op die samenlevingsproblemen. In Vlaanderen leek het Vlaams Blok wel met een oplossing te komen. De Vlaamse Volkspartij van Lode Claes en de Vlaams Nationale Partij van Karel Dillen hadden als kartel deelgenomen aan de parlementsverkiezingen van 17 december 1978. Dat gebeurde onder de naam Vlaams Blok. Karel Dillen werd verkozen tot volksvertegenwoordiger. In 1979 werd de Vlaams Nationale Partij samen met de radicale vleugel van de Vlaamse Volkspartij definitief omgedoopt tot Vlaams Blok. Een van de programmapunten van het Vlaams Blok was de terugkeer van de ‘gastarbeiders’ naar hun land. Dat programmapunt werd steeds prominenter naar voren geschoven: de ‘gastarbeiders’ waren immers de oorzaak van alle problemen en een bedreiging voor Vlaanderen. Eenmaal de ‘gastarbeiders’ weg zouden zijn, zou alles beter gaan in Vlaanderen. In 1988 trok het Vlaams Blok bijvoorbeeld naar de kiezer met de slogan ‘500 000 werklozen, waarom dan gastarbeiders?’.

Vanaf de tweede helft van de jaren tachtig kende het Vlaams Blok een steile opmars. Bij de parlementsverkiezingen van 13 december 1987 overschreed de partij de kaap van honderdduizend stemmen. De partij had voortaan drie verkozenen in het parlement: Karel Dillen in de Senaat en Gerolf Annemans en Filip Dewinter in de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Een jaar later brak het Vlaams Blok door op gemeentelijk vlak. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 9 oktober 1988 behaalde de partij in Antwerpen 17,69 procent van de stemmen en werd er de derde partij. In 1989 werd het cordon sanitaire overeengekomen, waarbij de politieke partijen in Vlaanderen afspraken om niet met het Vlaams Blok samen te werken. Bij de parlementsverkiezingen van 24 november 1991 behaalde het Vlaams Blok meer dan vierhonderdduizend stemmen. Het aantal volksvertegenwoordigers steeg van twee naar twaalf en het aantal senatoren van één naar vijf. In het arrondissement Antwerpen werd het Vlaams Blok de grootste partij met 20,68 procent van de stemmen. Al snel was er sprake van Zwarte Zondag.

In Franstalig België liep het niet zo’n vaart. In 1985 werd het Front National opgericht door de Doornikse arts Daniel Féret, naar het voorbeeld van het Franse Front National. Ook bij het Front National stond de strijd tegen de ‘gastarbeiders’ voorop. Voor het overige was het partijprogramma vooral een mager samenraapsel van voorstellen die werden ontleend aan andere Europese extreemrechtse partijen. In tegenstelling tot het Vlaams Blok, dat een duidelijke Vlaams-nationalistische koers aanhield en pleitte voor Vlaamse onafhankelijkheid, was het Front National koningsgezind en unionistisch. Rond het Front National werd niet alleen een cordon sanitaire gelegd, maar ook een cordon médiatique, waardoor de partij niet aan bod kwam op radio en televisie. Féret rekruteerde zijn aanhang uit extreemrechtse splintergroepjes en veel mandatarissen bleken niet geschikt voor hun functie. Daarbovenop kwam de autoritaire en eigenzinnige manier waarop Féret de partij leidde. Alles draaide rond de voorzitter, die er maar niet in slaagde bruggen te bouwen. De partij bleef daardoor steeds een krabbenmand met amper enige structuur. Er was voortdurend ruzie, telkens weer gevolgd door splitsingen en afscheuringen. Het Front National bleef, in tegenstelling tot het Vlaams Blok, een marginale partij. Tijdens de federale verkiezingen van 1991 behaalde de partij één zetel in de Kamer van Volksvertegenwoordigers. In 1995 werden dat er twee. Tijdens de volgende verkiezingen in 1999 viel de partij terug op één zetel. Die kon de partij een tijdje behouden, maar in 2010 behaalde de partij geen enkele zetel meer tijdens de federale verkiezingen.

AIDSEPIDEMIE

België bleef niet gespaard van de aidsepidemie. Op 13 mei 1982 verscheen een berichtje in De Standaard over een nieuwe ziekte die Amerikaanse ‘homofielen’ teisterde. Eerst werd de ziekte geminimaliseerd en hier en daar zelfs weggelachen. Een jonge homoseksuele arts schreef in 1982 in De Homokrant: ‘Sigaretten en alcohol zijn nog altijd veel geduchter vijanden voor de gezondheid. Angst voor Kaposi dient dan ook met de nodige korrel zout te worden genomen.’7 Hetero’s dachten dat ze de ziekte niet konden krijgen omdat ze enkel ‘homofielen’ teisterde. Homo’s dachten dat een virus er niet voor kon ‘kiezen’ om enkel homo’s te besmetten. Sommigen maakten zichzelf wijs dat de ziekte wel in de Verenigde Staten zou blijven. Het was nog niet duidelijk dat er naast een besmettingsgolf uit Amerika, die vooral homoseksuele mannen trof, ook een besmettingsgolf was uit Afrika die vooral heteroseksuelen trof.

Op 21 november 1983 kopte Zie-Magazine dat de dodelijke homoziekte binnen onze muren was en dan vooral in een ‘bepaald’ milieu. Ook in België stonden de artsen aanvankelijk nog voor een groot raadsel. Men wist niet dat de nieuwe ziekte een seksueel overdraagbare infectieziekte was. Er waren geen geneesmiddelen. Men kon zelfs niet nagaan wie besmet was. Artsen konden niet zeggen hoelang het duurde vooraleer iemand die besmet was ziek zou worden. Wel stelden ze vast dat er geen uitzicht was op genezing. Patiënten die ziek werden zouden bijna zeker sterven. In Exposed – een portretreeks met getuigenissen over de impact van veertig jaar hiv – vertelt Guido Totté over aidspatiënten die geen bezoek kregen en compleet eenzaam stierven. Ze waren verstoten door hun familie, hadden geen partner en durfden in hun vriendenkring niet vertellen dat ze aids hadden. Officieel stierven veel homo’s aan een longontsteking, want men durfde het woord aids niet te gebruiken. Familieleden verboden dat op begrafenissen de woorden homoseksualiteit en aids werden uitgesproken. ‘Er waren de hele tijd begrafenissen, tientallen. In wat uiteindelijk een beperkt milieu was maakte dat veel indruk: iedereen kende wel een slachtoffer.’8

Hier en daar sloeg de aidshysterie toe. De excentrieke arts Herman Le Compte, die vaak in de media werd opgevoerd, kondigde aan dat hij homo’s geen hand meer wilde geven (hoewel hij dat later toch deed). In enkele gevangenissen braken stakingen uit toen daar de eerste gedetineerden met hiv toekwamen. In 1987 kreeg een jonge magazijnier zijn ontslag bij sauzenproducent Devos & Lemmens toen bleek dat hij hiv-positief was. In sommige ziekenhuizen kregen patiënten met hiv eten uit een plastic wegwerpbord en droeg het verplegend personeel rubberen handschoenen wanneer ze de bloeddruk kwamen meten. Ook in België doken verhalen op van familieleden die het huis van de overledene kwamen leeghalen omdat de partner geen aankoopbewijzen kon voorleggen. Of van mannen die werden geweerd aan het sterfbed van hun geliefde omdat ze officieel geen partners waren. Het gebeurde dat een partner van een overleden homoseksuele man het bevel kreeg om helemaal achteraan plaats te nemen bij de begrafenis, ver weg van de ‘officiële’ familie.

Veilig vrijen en condoomgebruik werden de norm. In Vlaanderen lanceerde de overheid enkele campagnes, overigens met wisselend succes. Aanvankelijk was de toon van die campagnes erg moraliserend, en over condooms mocht niet gesproken worden. Het duurde tot 1987 vooraleer een Koninklijk Besluit over anticonceptiemiddelen werd aangepast en aidsorganisaties publiciteit konden maken voor condooms en ze anoniem mochten verspreiden. Een echte doorbraak kwam er pas in 1992, toen Leona Detiège, die behoorde tot de socialistische partij, minister van Sociale Aangelegenheden werd in de Vlaamse regering. Detiège lanceerde onder meer de ‘Zet ‘m op’-campagne, waarvoor ze felle kritiek kreeg vanuit christendemocratische en extreemrechtse kringen. Door de preventiecampagnes kon de aidsepidemie enigszins binnen de perken worden gehouden in België en werden Amerikaanse toestanden vermeden. Vanuit de aidshulpverlening werd de klemtoon gelegd op het individuele gedrag in plaats van op het feit dat iemand homoseksueel was, waardoor men erin slaagde de aandacht deels te verschuiven van risicogroepen naar risicogedrag.

DE HOMO- EN LESBIENNEBEWEGING MAAKT EEN MOEILIJKE TIJD DOOR

Het samenspel van de aanslepende economische crisis, de opkomst van extreemrechts en de aidsepidemie maakte dat de homo- en lesbiennebeweging een moeilijke tijd beleefde en een zware terugval kende. Dat zorgde ervoor dat een partnerschapsregeling voor homoparen niet echt tot de prioriteiten van de beweging behoorde.

Na de economische crisis van 1973 was de illusie van welvaart nog een tijdje blijven voortleven. Maar uiteindelijk zette de economische crisis een domper op de emancipatie van homo’s en lesbiennes en de bereidheid om actief te zijn in de homo- en lesbiennebeweging. ‘Ik ken heel wat homo’s die tien jaar geleden op hun werk wel zouden gezegd hebben dat ze homo waren, maar dit nu niet meer doen. Bijvoorbeeld bij een sollicitatiegesprek staan honderden buiten te wachten … Ik zeg niet dat we ons als beweging daarbij moeten neerleggen, wel legt het duidelijk een rem op het naar buiten komen,’ aldus Bob Carlier in 1984.9

Bovenop de economische crisis kwam nog dat er voor het eerst een politieke partij was opgestaan, het Vlaams Blok, die zich expliciet uitsprak tegen homo’s en lesbiennes en tegen de homo- en lesbiennebeweging. Het Vlaams Blok profileerde zich van bij de start als een gezinspartij. Grote Vlaamse gezinnen waren een middel om de eigen bevolking op peil te houden en ‘gastarbeiders’ overbodig te maken. Gezinsvriendelijke maatregelen mochten uitsluitend ten goede komen aan het eigen volk, vandaar de slogan ‘Eigen volk eerst’. In de grondbeginselen van het Vlaams Blok uit 1977 werd vermeld dat het gezin onmisbaar en onvervangbaar was voor elk volk en voor de mensheid als geheel. Het Vlaams Blok verzette zich tegen de ‘losbandigheid’ en tegen alle verschijnselen van menselijk en maatschappelijk ‘verval’. In het bijbehorende eisenpakket stond dat het Vlaams Blok gekant was tegen het aanprijzen van alle ‘perversies’. De plaats van de vrouw was dicht bij de haard. In 1984 diende Karel Dillen een wetsvoorstel10 in over de organisatie van het bedrijfsleven waarin stond dat steeds voorrang moest worden gegeven aan arbeiders en bedienden die de enige kostwinner van het gezin waren of die een groot gezin hadden. Alleenstaande mannen en vrouwen en gehuwde vrouwen moesten als eerste worden afgedankt en als laatste worden aangeworven.

Tijdens het Gezinscongres van 12 mei 1991 werd het partijstandpunt over het gezin uitgediept. ‘Het Vlaams Blok weigert enige rechtskracht te verlenen aan het samenwonen van twee of meer mannen of twee of meer vrouwen, of andere combinaties die eerder uitingen zijn van marginaal sociaal gedrag. De opvoeding van kinderen door mensen die in een dergelijke verhouding leven, moet bij wet verboden worden.’11 Alternatieve samenlevingsvormen, homoseksuele relaties, kunstmatige bevruchting van lesbiennes, eenoudergezinnen, bommoeders, latrelaties, … het werd allemaal bestempeld als progressieve waanzin. Homoseksualiteit bracht de maatschappij geen baat bij ‘alleen al door het feit dat ze niet geschikt is in de natuurlijke orde (met name het verschil tussen man en vrouw)’12 en kon nooit in aanmerking worden genomen om te worden vastgelegd in een maatschappelijke instelling zoals het homohuwelijk. ‘Homoseksuelen kunnen met een discrete levensstijl heel wat meer respect afdwingen voor hun situatie dan met de (door links en de media) exhibitionistisch opgeklopte aandacht.’13

In Franstalig België volgde het Front National de ethische standpunten van het Vlaams Blok. Ook voor het Front National was het gezin de hoeksteen van de samenleving en homoseksualiteit een perversie.

STOP HOMO-EXHIBITIONISME

Mandatarissen van het Vlaams Blok hadden meermaals de aandacht getrokken met forse uitspraken over homo’s en lesbiennes. Jan Stalmans (een pseudoniem gebruikt door Luc Dieudonné) had in 1985 homo’s viespeuken en een stinkend zootje linkse reetkevers genoemd. Karel Dillen sprak in 1990 over ontaardingsverschijnselen als homohuwelijken en transseksuele fokkerijen. In hetzelfde jaar had Xavier Buisseret het over een opeenhoping van abnormale viezigheid en rioolsmeerlapperij. Het was niet bij homofobe retoriek gebleven. In maart 1985 deelden enkele militanten van de Homo Aktiegroep voor de Antwerpse Regio (HAGAR) en het Roze Aktiefront (RAF) pamfletten over homoseksualiteit uit aan het Onze-Lieve-Vrouw-van-Lourdescollege in Edegem. Aan de school dook een tiental leden van het Vlaams Blok op met een spandoek. Daarop stond: ‘Stop homo-exhibitionisme – Handen af van onze kinderen’.

Xavier Buisseret, propagandaleider van het Vlaams Blok, deelde een paar slagen uit en nam de pamfletten af van enkele actievoerders. Een van de actievoerders stelde zich burgerlijke partij tegen Buisseret. De Antwerpse correctionele rechtbank oordeelde op 17 september 1987 dat de feiten bewezen waren, maar dat Buisseret vrijgesproken moest worden op grond van verzachtende omstandigheden. Volgens de rechtbank had Buisseret zijn vijftienjarige zoon willen beveiligen voor ‘een in zijn ogen gevaarlijk propageren van een door hem niet aanvaarde samenlevingsvorm waarvan hij zijn jeugdige zoon in het belang zijner opvoeding heeft willen vrijwaren’.14 In hoger beroep werd Buisseret uiteindelijk toch veroordeeld tot een geldboete van, omgerekend, 75 euro.

Buisseret kwam later nog in aanraking met het gerecht. Hij werd ervan beticht dat hij in de lokalen van het partijsecretariaat van het Vlaams Blok de borsten en billen van twee dochters van een partijgenoot had betast door hun kledij en hen had aangesproken met ‘dag schat’ terwijl hij hen uitbundig omhelsde. De meisjes waren veertien en zeventien jaar oud. Daarvoor werd Buisseret in 1997 veroordeeld tot zes maanden gevangenisstraf met uitstel. De straf werd later bevestigd in hoger beroep.

IN HET DEFENSIEF GEDWONGEN

De aidsepidemie was de derde factor die de homo- en lesbiennebeweging verzwakte. De aidsepidemie leidde zeker in de beginjaren tot stigmatisering van homoseksuele mannen en dwong de homobeweging in het defensief. Initiatieven op het vlak van de aidshulpverlening gingen vaak uit van bezorgde burgers en niet van de traditionele homobeweging. Die vreesde de zondebok te worden van de aidsepidemie en hield zich op de vlakte. In Vlaanderen werd in 1985 – onder impuls van de artsen Peter Piot en Patrick Sweetlove – de Stichting Aids Gezondheidszorg opgericht, die onder meer de Aidstelefoon organiseerde. Rond de jaarwisseling 1986-87 werd de basis gelegd voor het Aidsteam en The Foundation. Het Aidsteam trok Vlaanderen rond met de Aidsbus en zorgde voor informatie en preventie. The Foundation bood hulp aan mensen met aids via een netwerk van buddy’s. In Franstalig België had Michel Vincineau in 1985 contact opgenomen met Robert Urbain, die minister van Gezondheid was in de Franse gemeenschapsregering. De socialistische minister was op zoek naar personen in het homomilieu om de werking rond aids uit te bouwen. In 1985 werd, onder impuls van Vincineau en Urbain, Appèl Homo Sida opgericht. De medewerkers van de vzw bouwden een telefonische infolijn uit en gaven voorlichting over veilig vrijen. Later, in 1987, werd de naam gewijzigd in Aide Info Sida en de vzw richtte haar werking niet langer exclusief op homoseksuele mannen. Als reactie tegen de bestaande groepen die te onzichtbaar, te discreet en te afhankelijk van overheidsgelden zouden zijn, begon in 1990 in Brussel een groep te werken onder de naam ACT UP Brussel. Ze spiegelden zich aan de actiegroep ACT UP (Aids Coalition to Unleash Power) die in 1987 in New York was opgericht. ACT UP Brussel ging voor directe acties, zoals het ‘inbreken’ in het journaal op de Franstalige televisiezender RTBF en het blokkeren van de ingang van een farmaceutisch bedrijf.

De aidsepidemie bood het Vlaams Blok een uitgelezen kans om de rol van moraalridder op te nemen en de strijd op te voeren tegen homoseksualiteit. In 1987 hadden de Vlaams Blok Jongeren op hun congres geëist dat de aidscampagnes niet zouden gaan over het voorkomen van de ziekte, maar over het afwijzen van marginaal gedrag. In 1993 kwam het Vlaams Blok met een actieplan tegen de aidsepidemie. Aidscampagnes moesten, aldus het Vlaams Blok, gericht zijn op het afraden van homoseksualiteit en wisselende seksuele contacten. Het Vlaams Blok zag geen graten in het opsporen van ‘aidslijders’, het verplicht testen van risicogroepen en het isoleren van ‘de zieke delen van de samenleving’. Vlamingen die hiv-positief waren mochten geen beroep uitoefenen waar zelfs maar de kleinste kans op besmetting aanwezig was en elke hiv-besmetting moest verplicht worden gemeld bij een centrale databank. Voor een hele reeks beroepsgroepen (zoals militairen, piloten, bus- en treinbestuurders, medici, kappers en politie- en brandweerlui) moest een aidstest verplicht worden gemaakt en een positieve aidstest moest tot ontslag leiden. Extreemrechtse partijen in het buitenland kwamen met gelijkaardige recepten. Jean-Marie Le Pen, de leider van het Franse extreemrechtse Front National, sprak op 6 mei 1987 in de uitzending L’heure de vérité op de Franse televisiezender Antenne 2 bijvoorbeeld over ‘sidaïques’ die besmettelijk waren door transpiratievocht, tranen en speeksel, en die zoals melaatsen moesten worden opgesloten in een gespecialiseerde instelling (of sidatorium).

HET EINDE VAN DE GAY LIBERATION-BEWEGING

In de jaren tachtig kwam er abrupt een einde aan de euforie van de gay liberation. Vooral de jaren zeventig waren de jaren van de gay liberation-beweging geweest. Er kwamen, naast de bestaande verenigingen, militante homo- en lesbiennegroepen die streefden naar persoonlijke bevrijding in plaats van naar integratie in de samenleving. Ze stelden dat niet homoseksualiteit het probleem was, maar wel de maatschappij die homo’s en lesbiennes uitsloot. Daarom wilden ze die maatschappij hervormen. Voor de militante groepen was ‘een plaatsje onder de zon’ niet voldoende. Ze wilden niets meer of minder dan ‘een ander strand’.

Vaak worden de Stonewall-rellen, die eind juni 1969 plaatsvonden in en rond de Stonewall Inn in New York, beschouwd als het startpunt van de gay liberation-beweging. Dat verhaal moet enigszins genuanceerd worden. Vóór juni 1969 waren er al protestacties geweest in andere Amerikaanse steden én in enkele Europese steden. In mei 1968 was er bijvoorbeeld een actie geweest aan de Sorbonne in Frankrijk en in januari 1969 aan het Binnenhof in Den Haag.

De golf van de gay liberation bereikte na een tijdje ook België. In Franstalig België werd in 1972 de Mouvement Homosexuel d’Action Révolutionnaire (MHAR) actief. In Vlaanderen werd eind 1972 de Groep Rode Hond opgericht. Beide militante homogroepen bleven maar kort bestaan. In 1976 kwamen er opnieuw twee militante homogroepen, de Groupe Libération Homosexuels (GLH) in Franstalig België en de Rooie Vlinder in Vlaanderen. De eerste groep ging door tot 1982, de tweede tot 1981. De Rooie Vlinder organiseerde onder meer de eerste homodag in Gent in 1978. Een jaar later kwam er een grote betoging in Antwerpen. De militante homogroepen hanteerden de slogan ‘Het persoonlijke is politiek’. De traditionele homogroepen vonden het al een hele prestatie wanneer homo’s in beperkte kring voor hun geaardheid uitkwamen tegenover andere homo’s. Ze verzochten de overheid beleefd om hervormingen door te voeren. Het militante deel van de homobeweging daarentegen bracht homoseksualiteit in de openbaarheid en wilde hervormingen afdwingen door middel van openbare acties. Ze bestreden de ‘heteroseksistische, patriarchale en kapitalistische maatschappij’ en meenden dat die maatschappij maar kon veranderen als homo’s en lesbiennes ook publiekelijk uitkwamen voor hun seksuele geaardheid.

Het ontslag van Eliane Morissens in 1980 was een voorbode van de nieuwe tijd die eraan kwam. De Waalse lerares had op televisie gezegd dat ze lesbisch was. De dag nadien werd ze door de bestendige deputatie van de provincie Henegouwen ‘in disponibiliteit’ gezet. Er volgde een langdurige juridische procedure die pas in 1988 eindigde met een uitspraak van de Europese Commissie voor de Rechten van de Mens. De Commissie wees de klacht van Eliane Morissens af en vond het ontslag van Eliane Morissens gerechtvaardigd.

Een andere spraakmakende rechtszaak hield verband met een inval in een homosauna die werd uitgebaat door Rudy Haenen en Michel Vincineau. Een onderzoeksrechter liet in 1984 controles uitvoeren door de politie in de Brusselse Macho-sauna omdat er sprake zou zijn van het uitbaten van een huis van ontucht. Politieagenten konden enkele vrijende mannen betrappen nadat ze door een nauwe spleet van een relaxatiecabine hadden gegluurd. Reden genoeg om de sauna te sluiten en Haenen en Vincineau voor een tijdje in de gevangenis op te sluiten. Ook in deze zaak volgde een langdurige juridische procedure. In 1985 sprak de Brusselse correctionele rechtbank Haenen en Vincineau vrij. In 1985 werden ze door het Brusselse hof van beroep toch nog veroordeeld. In 1986 volgde de verbreking van het arrest door het Hof van Cassatie. In 1987 werden Haenen en Vincineau ten slotte definitief vrijgesproken door het Luikse hof van beroep. Een homosauna was dan toch geen huis van ontucht.

EEN NIET TE STOPPEN EVOLUTIE

In de jaren tachtig kwam er, zoals gezegd, definitief een einde aan de periode van ‘vrijheid, blijheid’ en gay liberation. Enkele ontwikkelingen legden de basis voor het debat dat in de jaren negentig zou volgen over een regeling voor homopartners en -ouders. Vooreerst had de tweede feministische golf, die werd versterkt door de jongerenbeweging, een aantal taboes doen sneuvelen in het familierecht. Bovendien waren er wetenschappelijke ontwikkelingen, zoals kunstmatige inseminatie, waardoor lesbische vrouwen ook via die weg een kind konden krijgen. Homoseksuele mannen werden geconfronteerd met de aidsepidemie, maar daardoor gingen velen onder hen zich meer en meer binden aan een vaste partner. Zowel bij lesbische vrouwen als bij homoseksuele mannen nam de interesse voor een degelijke ouderschaps- en partnerschapsregeling toe. De homobeweging kreeg zware klappen in de jaren tachtig en de politiek toonde weinig belangstelling voor thema’s die homo’s en lesbiennes aanbelangden. Maar ook daarin kwam verandering en de homobeweging slaagde erin om verstrekt uit de crisis te komen en probeerde politici te winnen voor haar eisenpakket.

EMANCIPATIEGOLF

De gay liberation-beweging maakte deel uit van een ruimere emancipatiegolf. In de jaren zeventig was er in België eveneens sprake van een tweede feministische golf. Naarmate vrouwen meer deelnamen aan het arbeidsproces, werden ze economisch onafhankelijker, en dat bracht een nieuw emancipatieproces op gang. De feministen ijverden onder meer voor het wegwerken van de rolpatronen en voor de bevrijding van het moederschap. Ze accepteerden niet langer dat de vrouw juridisch afhankelijk was van haar man. Ze wilden een eerlijke verdeling van de opvoedingstaken, want het volle gewicht voor de opvoeding lag nog al te vaak bij de vrouw. Jongeren maakten ook deel uit van die emancipatiegolf. Jongeren gingen steeds vaker ongehuwd samenwonen, soms als voorbereiding op het huwelijk en soms als alternatief daarvoor. Ze huwden niet langer uit noodzaak of gewoonte, maar uit overtuiging en vrije keuze. Uit de echt scheiden was niet langer taboe. Het huwelijk verloor daardoor terrein als norm voor het samenleven als paar. Nieuwe gezinsvormen – zoals communes, ongehuwd samenwonende partners, eenoudergezinnen en nieuw samengestelde gezinnen – kwamen vaker voor en werden daardoor steeds meer aanvaard. Meer en meer kinderen werden geboren buiten het huwelijk.