Coverfoto:

Er werd bewust voor deze zeer representatieve foto gekozen, weliswaar uit een eerdere periode. Tijdens de V1 en V2 bomaanvallen einde 1944 en begin 1945, gaf de militaire overheid duidelijke instructies om van de opruimingswerken en evacuaties van de bevolking zeker geen foto’s te nemen, waardoor die niet beschikbaar zijn. Op 16 december 1944 riep minister van Binnenlandse Zaken Edmond Ronse het eerder afgeschafte Winterhulp opnieuw tot leven onder de nieuwe naam Nationaal Werk voor Hulpverlening.

(FelixArchief OF-12028 Winterhulp, Antwerpen 1941-1944)

Inhoud

Woord vooraf

Inleiding

Deel I De exodus

Hoofdstuk 1 Vliegende bommen

Hoofdstuk 2 Een opeenvolging van evacuaties en opvang

Hoofdstuk 3 Dwangarbeiders bouwen lanceerbasissen

Hoofdstuk 4 Antwerpen kon maar eventjes op adem komen

Hoofdstuk 5 De overheid draaide overuren

Hoofdstuk 6 Zonder kaart geen rantsoen, geen kindergeld

Hoofdstuk 7 Waarheen?

Hoofdstuk 8 De initiatieven

Hoofdstuk 9 Vakantiekolonies vergeten hun politieke kleur

Hoofdstuk 10 Sommigen vluchtten, anderen keerden terug naar huis

Hoofdstuk 11 Dank U West-Vlaamse vrienden!

Deel II Waar en hoeveel?

Hoofdstuk 1 Het aanbod in West-Vlaanderen

Hoofdstuk 2 Het aanbod in Antwerpen

Hoofdstuk 3 Antwerpenaars in West-Vlaanderen: 1+1 = 3

Deel III Hoe was het in uw gemeente?

Besluit

Dankwoord

Literatuurlijst

Personenindex

Afkortingen

Woord vooraf

Professor Bruno De Wever en
burgemeester Bart De Wever

13 oktober 1944. Antwerpen, of toch het grootste deel ervan, was sinds een dikke maand bevrijd. Ekeren en Merksem mochten hun herwonnen vrijheid pas begin oktober vieren. Er was euforie kort na de bevrijding. Stilaan begon de doorsnee Antwerpenaar zijn leven in vrijheid terug op de rails te zetten. De stad herademde.

Maar toen kwam de weerbots in de vorm van een V2, die insloeg op de hoek van de Schildersstraat, vlakbij het KMSKA. Het was het begin van een maandenlange bommenregen. Het werd snel duidelijk dat de terreur in grote mate op Antwerpen gericht was omwille van de cruciale haveninfrastructuur. Velen kwamen tot de vaststelling dat de evacuatie van de burgers, kinderen voorop, een bittere noodzaak was.

De miserie bleef echter niet beperkt tot Antwerpen. De V-wapens waren uitgerust met eenvoudige apparatuur, en zodoende was hun gebruik, hoewel gericht, niet bepaald nauwkeurig. De hele Antwerpse omgeving viel dus ten prooi aan dodelijke willekeur. Die zou nopen tot een zelden geziene exodus.

We mogen veronderstellen dat bij Mortselnaren de schrik voor bombardementen groot was. Ze hadden per slot van rekening het Amerikaanse bombardement van 5 april 1943 meegemaakt waarbij 936 mensen omkwamen. Onze grootvader Petrus Léon De Wever (roepnaam Léon) (1909-1988), die onderwijzer was in de Gevaertschool, geraakte daarbij lichtgewond en ook zijn vader, onze overgrootvader dus, die in de Deurnestraat woonde, geraakte gewond.

Waren dit de omstandigheden waarin onze grootouders besloten om hun kinderen — onze vader en (op dat moment) drie zussen — elders onder te brengen? Mogelijk, maar bij gebrek aan concrete informatie moeten we speculeren. Zeker is dat onze vader (1934-1996) vroeger vertelde dat hij omwille van de V-bommen bij een Kortrijks gezin heeft verbleven. In de foto’s die bewaard gebleven zijn in het familiearchief, hebben we twee foto’s teruggevonden met een verwijzing naar de familie Verpoort uit Kortrijk. Veel meer informatie was er niet.

Uit het onderzoek van Patrick Buyse weten we nu vrij zeker dat vader verbleef bij het echtpaar Richard Verpoort en Maria Masselis en hun kinderen Karel en Suzanne die ongeveer de leeftijd van onze vader hadden. Hoelang hij daar verbleef, is niet duidelijk. Vanaf wanneer ook niet. Zeker niet vanaf het begin van de V-bommen, want we hebben hem herhaaldelijk horen vertellen dat hij in de tijd dat zijn vader in de gevangenis zat — de eerste maanden na de bevrijding dus — samen met zijn moeder bij haar zus woonde, in Berchem aan de Grotesteenweg, vlakbij het fort van Berchem waar ook de man van die zus als collaborateur zat opgesloten. Ook een zus van onze vader herinnert zich dat ze daar een tijd bij haar tante heeft gewoond. De Kortrijkse tijd begon dus later.

Het blijft, zoveel decennia na de feiten, heel lastig om te reconstrueren wat er in die tijd gebeurde. De omstandigheden, waarbij onze grootvader opgesloten zat wegens lidmaatschap van het VNV, maakten de zaken er niet gemakkelijker op. Feit is dat veel burgers uit het Antwerpse konden rekenen op een warmhartig ‘welkom’ in West-Vlaanderen, hoewel dat zeker niet vanzelfsprekend was.

De schat aan informatie die Patrick Buyse middels archievenonderzoek wist te verzamelen, schetst een beklijvend beeld van vasthoudendheid ondanks de omstandigheden, gulle hulp, warme vriendschap en een ‘can do’-mentaliteit.

De verdienste van zijn boek is dat hij duidelijk en goed gedocumenteerd aantoont dat er een ware exodus van circa 130.000 mensen, op gang kwam. 50.000 daarvan mochten rekenen op een tijdelijk tweede thuis in West-Vlaanderen. Het toont ons tot welke compassie we allemaal in staat (moeten) zijn, wanneer de omstandigheden dat vragen.

We wensen u veel leesplezier bij dit werkstuk dat een waardevolle uitbreiding vormt op onze kennis en begrip van de laatste oorlogsmaanden.

Bruno en Bart De Wever

Inleiding

Oktober 1944. België is bevrijd. Voor een gezin met zeven kinderen uit het centrum van Antwerpen werd de angst te groot tijdens de Duitse aanvallen met Vergeltungswaffen, V-bommen. Het gezin werd eind 1944 verdeeld over vier locaties. De oudste dochter bleef bij haar ouders in Antwerpen. De zes andere kinderen werden geplaatst bij families in drie West-Vlaamse gemeenten.

Oktober 2021. De jongste uit dat gezin, dan 82 jaar, had nog de herinneringen en enkele foto’s, maar had ook veel vragen. Hij richtte zich tot getuigen en nabestaanden van de opvanggezinnen in West-Vlaanderen, via de lokale heemkundige kringen. Zijn zus bleek toen bij mijn grootouders te hebben verbleven.

Vaneigens!

Mijn vader, die destijds amper zeven jaar was, kende Antwerpse kinderen in ons dorp Oostrozebeke: ‘Vaneigens, bij ons in de slagerij was er Agnes en een ander zat bij de bakker. Ook de andere slager had een kindje, ook de kruidenier. We liepen toen heel de tijd weg en weer in de straat om met elkaar te spelen. Die ouders uit het gevaarlijke Antwerpen kwamen eens op bezoek en dat is zo gebleven lang na de oorlog. Mijn ouders gingen ook naar daar en hielden lang contact.’ Hij noemde vlotjes verschillende namen, enkel in zijn straat. Voornamen weliswaar, want voor een kind tellen enkel de voornamen. Toen ik hem vroeg waarom dat nooit werd verteld tijdens de vele familiegesprekken, of waarom dat in ons dorp amper is geweten, antwoordde hij: ‘Tja, niemand heeft hier ooit naar gevraagd.’

Na inzage in stukken in het provinciaal archief van West-Vlaanderen bleek het enkel voor Oostrozebeke al over meer dan honderd Antwerpse vluchtelingen te gaan. En over heel de provincie niet over ‘enkele kinderen’, maar per gemeente over tientallen, honderden en soms duizenden Antwerpse burgers. Uiteindelijk zochten meer dan 130.000 Antwerpenaars veiliger oorden op, van wie meer dan 50.000 in West-Vlaanderen. En dat voor maanden, tot meer dan een half jaar. Het stimuleerde mijn goesting om een en ander verder te onderzoeken. De meeste heemkundigen in de West-Vlaamse gemeenten wisten soms wel eens een voornaam van een Antwerps kind te plaatsen, of de naam van een gastfamilie in hun dorp, maar meestal had men er het raden naar, laat staan dat er ooit een artikel over was gepubliceerd. Een bijkomend argument is dat dit verhaal bij alle nog levende getuigen of hun nabestaanden nog sluimert, maar bijna nooit werd opgetekend. De scholen, instellingen, opvangfamilies en heemkundigen deelden die interesse en leverden waar mogelijk graag hun medewerking.

Weg van ’t Stad is een verhaal dat begint met angst voor oorlog, bommen, en die verre provincie waar men een vreemd dialect sprak. Door de solidariteit en opvang goed te organiseren kon men de opvoeding en het onderwijs van de kinderen verderzetten. Het eindigt met een vakantiegevoel, dankbaarheid en vriendschappen voor het leven.

Wat was de aanleiding? Wie nam initiatief? Hoe kwam die gigantische volksverhuizing tot stand? Was er een verplichting tot vertrek of tot het verlenen van opvang? Was er een financiële tegemoetkoming? Hoe werd het transport geregeld? Hoelang hebben ze er verbleven, en waar? Hoe werd de terugkeer geregeld?

Ik vroeg heemkundige kringen en de verantwoordelijken van het gemeentearchief inzage in de vluchtelingenregisters en de correspondentie met de overheden. Het onderzoek beperkt zich tot de periode tijdens de V1- en V2 -bomaanvallen, en dit voor zowel alle West-Vlaamse gemeenten als de Antwerpse deelgemeenten waar het gros (zeker 95 procent) van de vluchtelingen vandaan kwam: de huidige stad Antwerpen met haar districten, haar randgemeenten en deze op de linkeroever van de Schelde.

Uit respect voor de privacy en door de omvang van het aantal namen, vermeld ik enkel namen van publieke figuren, namen die al in eerdere publicaties werden vermeld, en namen waarvoor de familie de toestemming gaf. Het waren vooral de verhalen van die mensen die me interesseerden, niet zozeer de individuele namen. Die vele namenlijsten heb ik wel grotendeels teruggevonden en per gemeente teruggekoppeld aan hun archief en de lokale heemkundige kring, zodat ze die, indien gewenst, verder kunnen uitwerken voor hun gemeente, met toestemming van de betrokkenen.

Meerdere boeken en documentaires vermelden zeer gedetailleerd het militaire verhaal, het relaas van de bevrijding, het leed van de aanvallen met V-bommen, en de repressie in de herfst van 1944. Dat aspect hoeft niet herhaald te worden en vermeld ik slechts summier, wanneer het relevant is in het verhaal van de Antwerpse vluchtelingen. Een terugkerend gegeven van de gevolgen van collaboratie en repressie zijn vele ontbrekende bronnen, omdat de oorlogsburgemeester en delen van zijn gemeentebestuur vele stukken vernietigden net voor ze vluchtten of werden geïnterneerd. Een ander gegeven is dat bepaalde schoolgebouwen wel vrij waren, maar dat het personeel ontbrak, omdat quasi het voltallig lerarenkorps uit zijn ambt was gezet, gevlucht of geïnterneerd.

Over de exodus naar de kustprovincie werd eerder hooguit met enkele zinnen gerept. Alleen Pieter Serrien vermeldde in zijn boek Elke dag angst enkele getuigenissen over het verblijf van vluchtelingen in West-Vlaanderen.23 Soms werd het verhaal geminimaliseerd. ‘Ach, er gebeurde zoveel en dat betrof slechts een korte episode in een totale oorlog.’ Maar een half jaar, in een meer dan vier jaar durende oorlog, is enorm lang en voor een kind of puber een eeuwigheid. Het aantal gevluchte Antwerpenaren lag veel hoger dan de tot nu toe vermelde cijfers. Hier enkele zinnen die werden teruggevonden, en de nuancering ervan:

‘… Tussen 16 december 1944 en 31 maart 1945 vertrokken 6399 kinderen …’1

De eerste volledige klas met kinderen kwam al aan in Sint-Denijs (vandaag Zwevegem) op 30 november 1944. Alleen al tussen die datum en 16 december volgden er nog tientallen klassen, en honderden kinderen. De auteur moest de bron voor dat bizar gedetailleerde aantal schuldig blijven. Er waren echter meer dan 130.000 burgers uit het Antwerpse arrondissement geëvacueerd, van wie minstens 50.000 naar West-Vlaanderen. Het aandeel kinderen van die minstens 130.000 burgers uit alle vluchtelingenregisters samen bedroeg ongeveer 35 procent. Dat zijn circa 45.500 kinderen. Dit licht ik toe in Deel II. Het was duidelijk dat deze gedetailleerde vermelding ‘6399 kinderen’ uit een verslag kwam van slechts één scholengroep. Lijsten van volledige klassen die uit Antwerpen vertrokken vond ik terug in West-Vlaamse vluchtelingenregisters of lijsten die apart werden genoteerd aan de kust, in hotels en vakantiekolonies, waardoor het aandeel kinderen in West-Vlaanderen veel hoger lag, tot meer dan de helft van het aantal Antwerpse vluchtelingen in die provincie, bijna 30.000.

‘… enige duizenden burgers verhuisden naar ’t platteland of de kust …’2

Bert Govaerts, de VRT-journalist die ik hierover aansprak, raadpleegde dezelfde bron voor dit citaat in de weliswaar mooie VRT-reportage Bommen op de stad van 2004, waarin dit nog meer vereenvoudigd werd met slechts deze ene zin in een reportage van 50 minuten. Het waren er dus niet ‘enkele duizenden’, maar minstens 130.000.

‘… Blankenberge werd door zo’n 10.000 Sinjoren overspoeld …’3

Dit is dan weer overdreven. 5500 tot 6000 burgers benadert het werkelijke cijfer in die kuststad.

‘… De kinderen werden op internaat gestuurd. …’3

Nergens werden de internaten van de West-Vlaamse colleges gebruikt. Ze werden verder door hun eigen West-Vlaamse leerlingen gebruikt, of door geallieerde militairen, níet door Antwerpse vluchtelingen.

Veel naalden, veel hooibergen

Voor het opzoeken van het aantal Antwerpse vluchtelingen per gemeente en hun verblijfadressen waren de belangrijkste documenten in West-Vlaanderen het Vluchtelingenregister en in de Antwerpse districten en randgemeenten het Register der Geëvacueerden. Verder in dit boek licht ik die documenten toe. Een vluchtelingenregister vormde de meest dankbare bron, omdat alle informatie over de vluchtelingen mooi gegroepeerd stond in één overzichtelijk document. Uiteraard waren aparte lijsten en evacuatiefiches minstens even waardevol. Als er al een register werd ingevuld, wat zeker niet altijd het geval was in die woelige laatste maanden van 1944, en als het register nog bewaard was, dan moest het vaak nog teruggevonden worden, wat evenmin altijd even evident was.

In die periode telde West-Vlaanderen nog 254 gemeenten, met elk een burgemeester die gevraagd werd zo’n register bij te houden. De fusie van vele gemeenten rond 1977 en later, tot 64 gemeenten nu, leidde niet altijd tot het centraliseren van de archiefstukken. Dat is zelfs tientallen jaren later nog altijd niet het geval in vele gemeenten. Vele heemkundemedewerkers uit deelgemeenten brachten ze nog liever in bewaring bij een derde instantie (zoals het Rijksarchief) of hielden de stukken in hun heemkundige kring of privé bij een bestuurslid. Vaak bleven de relevante stukken hierover onvindbaar. Via ‘de zolder’ van een privépersoon of zijn nabestaanden, die geen interesse toonden in die oude dozen van hun (groot)ouders, kwamen deze schatten jammer genoeg vaak terecht bij de papierophaling.

De periode van de V-bommen liep parallel met die van de repressie. Vooral net voor de bevrijding werden vele oorlogsdossiers met mogelijke bewijzen van collaboratie vernietigd, waarbij soms ook de eerder onschuldige documenten over de vluchtelingen — al dan niet bewust — mee werden vernietigd.

Tijdens die woelige dagen, na een tijdelijk politiek vacuüm en het vervangen van gevlucht of gedetineerd gemeentepersoneel, hadden gemeenteambtenaren andere prioriteiten dan het invullen van zulke registers. Vaak stopt de lijst abrupt na de bevrijding, terwijl net dan die Antwerpse vluchtelingen massaal binnenkwamen. Vele gemeenten dachten trouwens dat die registers in opdracht van de Duitse bezetter moesten worden aangelegd. Eens die weg was, hoefde het toch niet meer? Het was echter altijd in Belgische opdracht geweest.

Daar het een zeer groot document was (opengeslagen 80 centimeter) en dan nog eens in een harde kaft ingebonden, werd dit in vele archieven apart bewaard, bij andere registers van groot formaat die niet in de toepasselijke ‘bruine dozen’ konden bewaard worden. Vele lokale besturen hadden die harde kaft er simpelweg afgerukt om het document ingeplooid alsnog in een bruine doos te kunnen bewaren, wat het opsporen niet vergemakkelijkte.

Alleen al de officiële benaming — Vluchtelingenregister 1940 — zorgde voor verwarring. Aangezien ik oorspronkelijk vroeg naar de periode van oktober 1944 tot het einde van het register in 1945, kreeg ik vaak het antwoord: ‘Neen, we hebben hier enkel dat van 1940.’ Dat was net wat ik zocht, want de inschrijvingen liepen gewoon over de oorlogsjaren door tot 1945, ook al behield het register de naam met het jaar 1940.

Soms waren bruine dozen uit die periode hergebruikt en ontbrak het nieuwe etiket of was dat onleesbaar, en vond ik zelfs in een doos ‘1944-1945’ stukken van veertig jaar later.

Na digitalisering van het archief werd meteen bij de ‘V’ van ‘Vluchtelingenregister’ gezocht, tot de archivaris van het Rijksarchief Kortrijk plots voorstelde om dat eens om te draaien en bij de ‘R’ te zoeken: ‘Register der Vluchtelingen’. Bingo. Het werd meteen duidelijk dat dit niet de enige alternatieve benaming zou zijn. Archiefdiensten destijds bleken enorm vindingrijk in hun woordkeuze voor nochtans een eenvormig document met een officiële benaming.

Vele archiefdiensten begonnen meteen te zoeken in de bevolkingsregisters, maar de tijdelijke vluchtelingen werden nooit daarin genoteerd. Enkel wie na de oorlog in de gastgemeente wenste te blijven, werd uit het vluchtelingenregister geschrapt en in het bevolkingsregister ingeschreven. Dat was meermaals het geval na verloving, huwelijk of adoptie van weeskinderen.

Soms was het volledige dossier van vluchtelingen, repatriëring en alle communicatie met de gouverneur terug te vinden in een allerlaatste bruine map uit die periode, onder vele mogelijke namen, zoals ‘gevolgen van den oorlog’ of ‘WO II, allerlei’ of tussen stukken over de aangifte van oorlogsschade, over repressie en gedetineerden, en zelfs over het door de Duitsers eerder opgeëiste materiaal, zoals paarden, vee en voertuigen.

Maar ook de Antwerpse gemeenten moesten nauwgezet bijhouden wie vertrok, met vermelding van het adres waar ze in West-Vlaanderen of elders verbleven. De soms ontbrekende gegevens in de ene provincie werden gelukkig gecompenseerd door het wel netjes bijhouden van de data in de andere provincie, wat samen voor een goed totaalbeeld zorgde.

Met die bronnen ging ik aan de slag. Het resultaat ligt nu voor: Weg van ’t Stad! Het verhaal van minstens 130.000 Antwerpenaren en hun exodus naar West-Vlaanderen, tijdens de laatste maanden van 1944.

Deel I

De exodus

Hoofdstuk 1

Vliegende bommen

West-Vlaanderen, en later zowat heel België, mag in september 1944 dan wel in amper tien dagen bijna volledig bevrijd zijn van de bezetting, de oorlog is op dat moment nog lang niet voorbij. Aangezien de Antwerpse haven cruciaal bleef voor de eigen bevoorrading, wilde de bezetter de toegang tot de Schelde zolang mogelijk in handen houden. Eenmaal de nazi’s beseften dat Antwerpen verloren was, werd hun prioriteit net omgekeerd: alles moest in het werk worden gesteld om die belangrijke haven onbruikbaar te maken voor de vijand, de geallieerde troepen. Dat beseften de Antwerpenaren snel. Ze werden weliswaar door de Britten bevrijd op 4 september 1944, maar bleven het doel van Duits artillerievuur. Een goede maand later, op 7 oktober 1944, viel er een eerste reusachtige V1-bom aan de Bredabaan in Brasschaat.

De V1-bom (vliegende bom) was eigenlijk een onbemand vliegtuig van 7,74 meter lang met 847 kilogram explosieven. Het besturingssysteem bestond uit een eenvoudig magnetisch kompas. De tank werd met net genoeg brandstof gevuld om een vooraf uitgerekende afstand af te leggen. De bom had een reikwijdte van 238 kilometer, later versterkt tot 420 kilometer. De V1 werd met een krachtige lading gelanceerd vanop een hellend vlak. Rechte boswegen, parken en lanen bleken de ideale locaties hiervoor. De bomen zorgden voor camouflage en het pad voor een vrij lanceertraject. Op 6 juni 1944, de dag van de geallieerde invasie in Normandië, gaf het 65ste Duitse legerkorps onder de codenaam Rommelkamer het bevel tot inzet van de V1. Op 13 juni 1944 viel de eerste V1 op Londen. Een V1 kon nog worden onderschept door hem neer te schieten of met een vliegtuig uit balans te brengen en zo te laten neerstorten. Op 27 oktober 1944 behaalde de inderhaast opgezette luchtafweer van de geallieerde troepen zijn eerste succes, onder de naam Antwerp X (Anti Flying Bomb Command Antwerp X) onder leiding van de Amerikaan Clare H. Armstrong. Vooruitgeschoven posten signaleerden de vliegrichting aan het centraal commando, in Hotel Le Grand Veneur in de bossen van Keerbergen, dat op zijn beurt instructies gaf aan de artillerieposten. Men slaagde erin de helft van de projectielen neer te halen. De Antwerpse burgers wisten niks van die artillerieposten, die op zowat twintig kilometer van de stad lagen. Geheimhouding was cruciaal. Later slaagden wetenschappers erin een ‘intelligente lont’ te installeren in het afweergeschut, waardoor men de granaat kon laten ontploffen in de buurt van een inslag in plaats van meteen nadien, wat de slaagkans verhoogde tot 98,7 procent.2

Op 21 augustus 1943 nam Reichsführer-SS Heinrich Himmler het commando over van de ontwikkeling van de opvolger van de V1. Die V2-raket had vele bijnamen: ‘Aggregat 4’, ‘Big Ben’, ‘Sudden Death’... De V2 was geen vliegtuig zoals de V1, maar een echte ballistische raket van veertien meter, met een diameter van 1,65 meter en bijna dertien ton zwaar. Die werd gelanceerd vanop een speciaal ontworpen aanhangwagen. Eenmaal afgevuurd, maakte de raket tegen 3600 kilometer per uur een grote boogvlucht en viel dan verticaal naar beneden op het doelwit. De raket vervoerde 736 kilogram springstof en had een bereik van 350 tot 450 kilometer. Het duurde nog tot 8 september 1944 vooraleer Parijs als eerste doelwit werd gebruikt, daarna volgden Londen en in ons land vooral Antwerpen, maar ook Luik en Brussel. Tegen V2’s bestond echter geen verdediging. Enkel door de raketeenheden zelf aan te vallen, kon het afvuren van de V2’s verhinderd worden. En nog een belangrijk verschil: een V1 kon je horen aanvliegen door het karakteristieke motorgeluid, de V2 was volkomen stil en dus een echte sluipmoordenaar.

Uiteindelijk bleken de vliegende bommen veel te weinig accuraat om hun militair doel te bereiken. En zelfs als terreurmiddel bleek dit wapen ondoeltreffend, door de goede organisatie binnen de getroffen gebieden en de snel op gang gekomen, gestructureerde evacuaties. In de getroffen gebieden waren overal afdelingen actief van de Passieve Luchtbescherming (PLB). Dat waren lokale hulpdiensten die snel en accuraat de schade opruimden en de overlevenden uit het puin redden. Zij werden getraind door Britten, die na de beschietingen van Londen sinds 1940 de nodige expertise konden overbrengen.

De eerste slachtoffers vielen in West-Vlaanderen

Veel V1’s met einddoel Londen of Parijs bereikten nooit hun bestemming. In de eerste maand bleek tot 29 procent van de gelanceerde bommen eerder neer te storten. Enerzijds door een technisch mankement, sabotage door de dwangarbeiders, of gebrek aan brandstof, waardoor ze afweken of te vroeg neerstortten; anderzijds door de truc die Engelse piloten hadden bedacht om de V1’s af te leiden: ze vlogen met hun jachttoestel heel dicht bij de vliegende bom en tikten met een vleugel de vleugels van de bom aan, waardoor die kantelde, doelloos rondcirkelde en zelfs rechtsomkeer maakte, maar vooral eerder neerstortte nadat de bom zonder brandstof was gevallen.6 Indien de V1’s die op Engeland gericht waren niet al neerstortten in zee, richtten ze schade aan in West-Vlaanderen en Noord-Frankrijk, in plaats van in Engeland. De eerste Belgische slachtoffers van dit moordtuig vielen dus niet in Antwerpen, maar maanden daarvoor in West-Vlaanderen. De eerste inslag in West-Vlaanderen gebeurde zelfs net voor de eerste in Londen.7

Tijdens de nacht van 12 op 13 juni valt een eerste V1 op West-Vlaanderen, op de hofstee van Jos Lambrechts in de Hoogledestraat in Kortemark. Wellicht gaat het om een ‘ronddraaier’ (Kreislaufer), want volgens getuigen kwam hij ‘uit de andere richting’. De eerste inslag op Londen volgde nog dezelfde dag.

Op 4 juli 1944, in de weide van Maurice Vanheste in de Sint-Sixtusstraat 59 in Poperinge, valt een V1 op zijn hoeve. 250 huizen in de buurt lopen schade op. In de weide wordt een renpaard een been afgerukt; het dier wordt later afgemaakt. De ezel waarmee Maurice zijn melkronde doet, blijft ongedeerd.

Op diezelfde dag ontploft omstreeks 17.30 uur een vliegende bom op Wijtschate.

8 juli 1944: om drie uur ’s ochtends slaat in de Westkerkestraat in Eernegem een eerste dodelijke V1 in. Er zijn drie dodelijke slachtoffers — Edward Dereere (62), zijn zoon Omer (33) en Margriet Vanthournout (26) — diverse gewonden en veel materiële schade. Lang wordt aangenomen dat dit de eerste V1-inslag in West-Vlaanderen is,5 maar er waren er dus nog drie eerder.

19 juli 1944: een V1 op Rollegem.

20 juli 1944: op Kortemark. Wellicht een ‘ronddraaier’, want hij komt uit de andere richting.

21 juli 1944: een tweede geallieerd bombardement op het station van Kortrijk., gericht tegen de aanvoerlijnen van V1’s naar Noord-Frankrijk. 170 burgers komen daarbij om het leven.

21 juli 1944: Reningelst.

24 juli 1944: Ruddervoorde.

25 juli 1944: op de woning van Constant Decleir en Celina Bruynooghe in Kortemark. Constant komt om het leven.

27 juli 1944: boven de wijk Rozenhille (gehucht De Klyte, Reningelst) cirkelt een V1 (een ‘ronddraaier’) een half uur stuurloos rond. Gelukkig ontploft hij niet. Toch wordt landbouwersknecht Camiel Dequecker, die op een aardappelveld aan het werken is, dodelijk geraakt door een tik van de vleugel. Zelfs zonder ontploffing vallen er blijkbaar slachtoffers. De bom wordt later tot ontploffing gebracht.

13 augustus 1944: Hoeke bij Damme.

19 augustus 1944 (andere bronnen vermelden 22 augustus 1944): een V1 op de wijk Walle bij Kortrijk.

22-23 augustus 1944 (andere bronnen vermelden 21-22 augustus): een V1 valt neer op Damme, na gelanceerd te zijn door een vliegtuig boven Sint-Kruis bij Brugge. Ook die ontploft niet.

25 augustus 1944: Wingene.

30 augustus 1944: in de Zuidstraat op het Hof Defloo in Koekelare.

14 september 1944: op Sint-Baafs-Vijve.

7 oktober 1944: op Geluwe (Terhand).

8 oktober 1944: op een afgelegen tweewoonst op de wijk Kappaert in Zwevegem. Er vallen drie dodelijke slachtoffers: Madeleine Vercruysse (31), haar dochter Georgette Vanassche (4) en Mariette Vandeburie (15).

10 oktober 1944: in Lichtervelde vallen vijf doden.

1 november 1944: opnieuw in Sint-Baafs-Vijve.

15 november 1944: op de wijk Bosmolens in Izegem. Drie werkmanshuisjes in de Bosdreef worden volledig vernield en er vallen vijf doden: Magdalena Deldale-Parmentier en haar twee kinderen Jacques en Maria. Bij de buren overlijden Charles Deldale en zijn kleinkind Mariette.

26 december 1944: Oostkamp.

29 december 1944: Kortrijk.

Op diezelfde dag om 17 uur valt er een V1 op Wortegem bij Anzegem en herschept de tuin achter het huis van Adolf Demeulmeester in een enorme krater. Een vrouw en haar zeven maanden oude baby raken gewond, maar herstellen.

1 januari 1945: Kortrijk.

13 januari 1945: er vallen drie V1’s op Zwevegem, Kooigem en Heule.

2 maart 1945: de laatste V1 in West-Vlaanderen slaat in, in Tielt.

Hoofdstuk 2

Een opeenvolging van evacuaties en opvang

Toen de vluchtelingen uit Antwerpen en andere door de V1- en V2-bommen geteisterde gebieden in West-Vlaanderen aankwamen, had de kustprovincie al een hele geschiedenis van evacuaties en opvang doorstaan.

Tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) werden 32.000 kinderen naar het buitenland geëvacueerd, ‘los niños’. Vooral naar Frankrijk, maar er kwamen er ook 5000 in België terecht, vooral in Gent en aan de kust. In april en mei 1937 logeerde een groep van tweehonderd Spaanse kinderen tussen drie en veertien jaar een drietal weken in Home Emile Vandervelde I in Oostduinkerke en in villa L’Age Heureux in Nieuwpoort. (Enkele jaren later zaten die vakantiehuizen vol met Antwerpse vluchtelingen.) Over deze Spaanse evacuatie zijn er mooie verslagen en boeken geschreven, maar over de evacuatie van minstens 130.000 Antwerpenaren is tot op heden nooit iets genoteerd. Nochtans had die volksverhuizing exact dezelfde reden: angst voor oorlog, voor bommen, ten gevolge van een dictatoriale terreur.

In 1944, het vierde oorlogsjaar, zorgden de Duitse bezetters in Nederland, België en Frankrijk voor overstromingen in de laaggelegen polders. Deze opzettelijk veroorzaakte overstromingen waren een onderdeel van hun verdedigingswerken tegen een gevreesde geallieerde landing. Ze werden gepland net achter hun verdedigingslinie langs de volledige Europese kust, gekend als Atlantikwall.

Op 21 januari 1944 maakt de Militärverwaltung haar plannen bekend bij de West-Vlaamse oorlogsgouverneur Michiel Bulckaert en zijn collega Achiel Verstraete uit Oost-Vlaanderen om in het poldergebied 30.000 hectare onder water te zetten, samen met delen van Zeeuws-Vlaanderen en het poldergebied rond Antwerpen. De lijst met gemeenten die geheel of gedeeltelijk onder water moesten komen, werd aan de gouverneurs afgegeven met een bijbehorende ingekleurde kaart.

Voorafgaand werd een verplichte massale evacuatie bevolen van de onder water te zetten regio’s. Het aantal te evacueren burgers voor het hele poldergebied werd op circa 270.000 geraamd. Deze evacuatie was dus dubbel zo groot als de evacuatie iets later in datzelfde jaar 1944 van de Antwerpenaren ten gevolge van de V-bommenterreur. Het bevel met een lijst van gemeentenamen werd verdeeld via de arrondissementscommissarissen van Brugge, Veurne, Oostende en Ieper. De evacuaties moesten met onmiddellijke ingang starten voor alle burgers van de aangeduide overstromingsgebieden en geëindigd zijn tegen 15 februari 1944. Ook hun roerende goederen moest mee verhuizen, dus ook hun voorraden en het vee.

De uitvoering en het plannen van het transport lieten de Duitsers over aan de lokale overheden. Hiervoor werd op 22 januari 1944 in de Steenstraat 25 in Brugge een evacuatiecomité gesticht, met oorlogsgouverneur Bulckaert als provinciaal commissaris. Op 5 februari werden de richtlijnen doorgestuurd naar de burgemeesters van de getroffen gemeenten. Men zocht eerst plaatsen in de nabijgelegen buurgemeenten en vroeg algemeen ‘buurmanschap’ van de opvanggezinnen; lees: ‘ze hadden niet veel keuze’. In eerste instantie probeerde de dienst de impact van de beslissing van de Duitse legerleiding te milderen. Maar in de richtlijnen aan de gouverneur, ondertekend door ene Majoor Hoffman, stond iets wat zeer vatbaar was voor interpretatie: ‘De ontruimde gebieden mogen slechts mits schriftelijke toelating van de burgemeester betreden worden. De toelating mag enkel in dringende gevallen verleend; overtredingen moeten zwaar gestraft worden.’ Ze lieten de beslissing dus duidelijk over aan de lokale burgemeesters, die plots allemaal erg vindingrijk werden in de interpretatie van de term ‘dringende gevallen’, en om zware sancties te vermijden zwaaide men met de schriftelijke toestemming van mijnheer de burgemeester.

Al vlug bleek ook dat niet alle Duitse overheden op dezelfde lijn zaten. De Militärverwaltung opteerde voor een maximale overstroming, terwijl het voor lokale bevelhebbers en het burgerlijk bestuur wel wat minder mocht zijn. Via onderhandelingen kon men bekomen dat minder mensen geëvacueerd moesten worden en dat de overstroomde zone werd ingeperkt. De meeste inwoners zochten een onderkomen bij familie of kennissen, vooral binnen de eigen provincie, en regelden zelf hun verhuizing. Wie niet daartoe in staat was, werd geholpen door het evacuatiecomité. Toen bleek dat sommige huizen en landerijen toch niet onder water kwamen te staan, konden heel wat bewoners terugkeren naar hun huis of hoeve. De ontruiming had uiteraard zware gevolgen voor het economisch en sociaal leven, de bevoorrading, het onderwijs. Om nog te zwijgen over het tekort aan brandstof en de aanhoudende bombardementen. Secretaris-Generaal van Binnenlandse Zaken en Volksgezondheid Gerard Romsée gaf op 3 februari nog vlug instructies om duidelijk te maken dat het niet zijn richtlijn was, maar een Duits bevel: ‘Betreffende de verplichte evacuatie van zekere gemeenten der kuststreek, vraag ik u om de zaken in het ware daglicht te stellen en om aldus geestesverwarring onder de betrokken bevolking tegen te gaan, moeten de burgemeesters, wanneer zij aan de belanghebbenden het ontruimingsbevel van de bezettende macht mededelen, er ondubbelzinnig de nadruk op leggen, dat die evacuatie op het uitdrukkelijk bevel der Duitse overheid geschiedt, alzo moet men zorg nemen bij iedere geschreven mededeling, aanplakbrief of persoonlijk advies, de tekst zelf van het Duits bevel woordelijk weer te geven.’47

De West-Vlaamse gemeenten, waarvan de namen hier vermeld in vetjes volledig dienden te worden ontruimd.4 -42
Arr. Brugge: Blankenberge, Brugge, Damme, Dudzele, Heist, Hoeke, Houtave, Jabbeke, Knokke, Koolkerke, Lapscheure, Meetkerke, Moerkerke, Nieuwmunster, Oostkerke, Ramskapelle, Stalhille, Uitkerke, Varsenare, Wenduine, Westkapelle, Zerkegem en Zuienkerke.
Arr. Oostende: Bredene, Ettelgem, Gistel, Klemskerke, Leffinge, Lombardsijde, Mannekensvere, Middelkerke, Oostende, Oudenburg, Schore, Sint-Pieterskapelle, Slijpe, Snaaskerke, Stene, Vlissegem, Westende, Westkerke, Wilskerke, Zande, Zandvoorde en Zevekote.
Arr. Diksmuide: Beerst, Diksmuide, Esen, Keiem, Lampernisse, Leke, Merkem, Noordschote, Reninge, Stuivekenskerke, Vladslo, Werken en Woumen.
Arr. Veurne: Adinkerke, Alveringem, Avekapelle, Booitshoeke, Bulskamp, De Moeren, Eggewaartskapelle, Nieuwpoort, Oeren, Oostduinkerke, Pervijze, Ramskapelle, Sint-Joris, Steenkerke, Veurne, Wulpen, Wulveringem en Zoutenaaie.
Arr. Ieper: Oostvleteren.

De bevolking van een te evacueren gemeente werd toegewezen aan een opvanggemeente. Zo moesten tussen 20 februari en 11 maart 20.000 inwoners van Oostende verhuizen naar Oudenaarde en omliggende dorpen. Op het hoogtepunt van de evacuatie vertrokken elke dag twee extra treinen uit Oostende naar Oudenaarde. Iedere vluchteling mocht 150 kilogram bagage meenemen. De rest van het huishouden zou worden nagestuurd. De vluchtelingen werden niet overal met open armen ontvangen. De verplichte evacuatie lokte veel ongenoegen uit bij de plaatselijke bevolking. Die had het in het laatste oorlogsjaar al moeilijk om de eindjes aan elkaar te knopen. De bijkomende vluchtelingen maakten het tekort aan voeding en brandstof nog groter. De gouverneurs ontvingen talloze klachten van vluchtelingen die hun moeilijke toestand aankaartten. Een stout voorbeeld uit Varsenare, Jabbeke: ‘Onze burgers hebben het al hard te verduren en hadden al die vreemde luizen hier niet gezeten, we hadden nog vleesch!’

De overstromingen waren in het begin nog een bron van jolijt voor de jeugd. Roeiboten, kano’s en vreemde pleziervaartuigjes doken overal op, en het was een bijzondere sensatie over de overstroomde vlakte te varen, van het ene dorp naar het andere. Een gevolg tijdens de zomer van 1944 waren de grote zwermen muggen die over het drassige land zoemden, wat het risico op infectie door de malariamug drastisch verhoogde.

Voor de aanstormende geallieerden waren hierdoor de Vlaamse poldergebieden een verschrikking, wat uiteraard de militaire bedoeling was van de Duitsers. Een oorlogsreporter gaf uiting aan de wanhoop en de verbittering van een gewone soldaat toen hij schreef: ‘Waar we hier vechten, kan men het geen land meer noemen. Er was geen gehucht of het had zijn kreek, zijn vliet, zijn water, zijn eeuwige modder en zijn grijze ijskoude regen.’

In de maanden na de bevrijding werd de afwatering genormaliseerd, en vanaf september tot november waren de meeste gebieden opgedroogd. In bepaalde streken duurde het echter tot februari 1945 eer het water in de polders volledig verdwenen was. Dit was, door de onderwaterzetting van het gebied rond Duinkerke, het geval in enkele grensgemeenten, zoals De Moeren en Adinkerke. Het plantenbestand was door het zeewater drastisch beschadigd en het landschap werd kaler. Hagen, populieren, wilgen, fruitbomen … stierven af. De oogst van 1945 was alleen voor enkele landbouwgewassen mogelijk. Het duurde tot 1946 eer alles weer normaal werd.

Het woord malaria is afgeleid van het Italiaanse ‘mala aria’, wat zoveel betekent ais ‘slechte lucht’.Het verwijst naar de kenmerkende sterke geur van moerassen. Vroeger kreeg de ziekte ook de naam ‘moeraskoorts’. Voordat de parasiet ontdekt werd, schreef men de ziekte toe aan de lucht in moerasgebieden. Later zou blijken dat niet de lucht, maar de muggen die in deze moerassen uitstekende broedplaatsen vonden, verantwoordelijk waren voor het overdragen van de parasiet en de verspreiding van malaria. De malariamug, de gevreesde overbrenger van de malariaparasiet, vond plots in 1944 in heel het onder water gezette Europees poldergebied met stilstaand half zout, half zoet water een ideale broedplaats. Men vermoedt dan ook dat epidemieën niet lang uitbleven. Net na de bevrijding begon men de ziekte actief in te perken door muggen te verdelgen met het insecticide DDT en het antimalariamiddel chloroquine. Deze middelen bleken op lange termijn niet effectief. Zowel de muggen ais de malariaparasiet werden steeds resistenter tegen de uitroeiingsproducten. Elk jaar sterven er ongeveer 1 miljoen mensen aan de gevolgen en de helft van de hele wereldbevolking loopt het risico om besmet te worden met malaria. Dit maakt malaria de meest dodelijke infectieziekte ter wereld.

De provincie was dus net voor de instroom van de vluchtelingen verdeeld in de nog steeds gedeeltelijk ontruimde kust- en poldergemeenten en de rest van de gemeenten, die samen met Oost-Vlaamse gemeenten al de geëvacueerden moesten opvangen.

Daarbij werden, zoals overal in het land, ook veel vluchtelingen opgevangen uit Oost-Europese landen die te lijden hadden onder de zware gevechten aan het Oostfront. Vele gemeenten boden een veilig onderkomen aan Russen, Polen, Tsjechen, Hongaren, Roemenen en Oekraïners.

Ter voorbereiding van de landing in Normandië bombardeerden de geallieerden in het voorjaar van 1944, onder de codenaam Operation Transportation Plan, zoveel mogelijk verkeers- en spoorweginfrastructuren in Noord-Frankrijk, België en Duitsland om de aanvoer van versterkingen richting Normandië te verhinderen. Daardoor kreeg het centrum van Kortrijk het bijzonder zwaar te verduren, met vier grote raids. In de nacht van 26 op 27 maart 1944 was de stad het doelwit van 109 vliegtuigen. Op 10 en 15 mei was het weer zover. Op 15 mei 1944 schreef kardinaal Van Roey zijn herderlijke brief betreffende de luchtbombardementen, die ook als protest tot de geallieerden is gericht: ‘Hoe kunnen deze reusachtige en ongeregelde inspanningen, zelfs van militair standpunt uit, verantwoord worden?’ En alsof het allemaal nog niet genoeg geweest was, volgde op 21 juni 1944 nog een bombardement boven Kortrijk. De oude stadskern werd volledig van de kaart geveegd; daarbij lieten 619 burgers het leven. Ten gevolge hiervan werden vanaf maart 1944 de Kortrijkzaanse burgers geëvacueerd naar veiliger oorden, in vooral de eigen provincie. Zoals de gebroeders De Wever in hun woord vooraf beschrijven, kwamen hun vader en tantes vanuit een eerder geteisterd Mortsel (1943, 936 slachtoffers) terecht in het evenzeer getroffen Kortrijk, waar vele burgers nog maar net waren teruggekeerd na hun eigen evacuatie (1944, 619 slachtoffers).

Vanaf de bevrijdingsdagen in september moest dan ook nog overal een onderkomen gegeven worden aan voorbijtrekkende geallieerde militairen uit het Verenigd Koninkrijk, Polen, Canada en de VS. Ons land zou een uitvalsbasis blijven voor de geallieerden gedurende de gevechten in West-Europa tot het einde van de oorlog. In West-Vlaanderen kwamen alle plaatsen waar ze ingekwartierd waren vanaf eind 1944 geleidelijk aan vrij; die konden dan gedeeltelijk of geheel gebruikt worden voor Antwerpse vluchtelingen.

In die bevrijdingsmaanden vingen vele gemeenten ook de vluchtelingen op van de dorpen uit het meest noordelijke stukje West-Vlaanderen. Vanaf Zeebrugge tot aan de Nederlandse grens werd nog tot november 1944 hevig gevochten. Dit leidde meteen tot vele vluchtelingen uit dat noordelijk stukje West-Vlaanderen en uit Zeeuws-Vlaanderen, naar West-en Oost-Vlaanderen.

Antwerpen viel op 4 september 1944 in geallieerde handen. Daarmee werd het 15de Duitse leger ingesloten en men verwachtte een snelle opmars van de geallieerden. Bij de bezetter ontstond paniek en het Duitse opperbevel gaf opdracht om via de Zeeuwse eilanden aan de geallieerde omsingeling te ontsnappen. Op Dolle Dinsdag, 5 september 1944, trokken Duitse troepen zich vanuit Noord-Frankrijk, België en Zeeuws-Vlaanderen massaal terug en gebruikten daarbij alles wat reed. Er werden zelfs kinderwagens gevorderd. Toch kreeg de bezetter na enkele uren weer grip op de situatie, en Duitse soldaten werden op hun stelling teruggeplaatst of elders ingekwartierd, in afwachting van hun oversteek naar Walcheren en Beveland. Dit was dus ook het geval in dat noordelijke stukje West-Vlaanderen.48

Meteen erna volgde Operatie Market Garden, onder leiding van generaal Montgomery, waardoor massaal veel Nederlandse gezinnen uit de noordelijke provincies een veilig onderkomen zochten in ons land.

Market Garden bestond uit een grootschalige luchtlandingsoperatie (Market) en een grondoffensief vanuit België (Garden). Britse, Poolse en Amerikaanse luchtlandingstroepen zouden belangrijke bruggen over Nederlandse rivieren nemen, waarna grondtroepen over deze bruggen snel zouden kunnen doorstoten naar het IJsselmeer.2 Dat zou de Duitse troepen in het westen van Nederland afsnijden, waarna men naar het oosten zou oprukken tot in het Ruhrgebied, het industriële hart van Duitsland.2 Zo werd de gevreesde Westwall, de fortificatiegordel tussen Frankrijk en Duitsland, omzeild.

Het plan was zeer ambitieus en een snelle uitvoering was essentieel voor succes. De Britten moesten oprukken vanuit het noorden van België en binnen de drie dagen Arnhem bereiken, waarbij alle tussengelegen bruggen onbeschadigd in geallieerde handen moesten vallen. De Amerikaanse troepen hadden de taak de vele bruggen te veroveren en veilig te stellen. De Britse 1ste Luchtlandingsdivisie moest de bruggen over de Nederrijn bij Arnhem innemen. De Poolse 1ste Onafhankelijke Parachutistenbrigade ondersteunde de Britten.

Vanwege deze Operatie Market Garden liet Montgomery na Zeeland snel te bezetten, zodat in de moeizame Slag om de Schelde de toegang naar de aanvoerhaven Antwerpen veiliggesteld kon worden. De Duitsers kregen zo de tijd om het Ardennenoffensief voor te bereiden. Uiteindelijk leidde de mislukking van de operatie tot een vertraging van een half jaar voor de geallieerde opmars in het westen. Het noorden en westen van Nederland werden in 1944 niet bevrijd. De bevolking had er ook te lijden onder een hongerwinter. Er was bijna geen eten meer; mensen aten tulpenbollen om in leven te blijven. Meer dan 20.000 mensen stierven er van honger.49

Door al de eerder aangekomen anderstalige bezoekers, werd het in de kustprovincie een periode van Babylonische spraakverwarringen. Na het Baskisch, Catalaans, Russisch, Pools, Oekraïens, Tsjechisch, Roemeens, Bulgaars, Zeeuws, Hollands en Engels kwamen er nog vreemde talen bij: ‘het Aantwaarps’ en ten slotte het Frans uit de Ardennen.

Hoofdstuk 3

Dwangarbeiders bouwen lanceerbasissen

Op 28 juli 1944 kwam er in Kortemark een trein aan met de SS-Baubrigade I, een mobiele afdeling van het concentratiekamp Buchenwald. Dat waren 553 politieke gevangenen uit Polen, Oekraïne, Wit-Rusland, Tsjechië en Nederland, die voortaan ingezet werden voor bouwactiviteiten en puinruimen in bezet gebied, doorgaans na geallieerde bombardementen. Het was de eerste keer dat een brigade uit de concentratiekampen fungeerde in vijandig gebied. 335 van hen bleven in Kortemark, waar ze werden ‘gehuisvest’ in de met prikkeldraad omzoomde school Markhove; 218 van hen werden naar Proven (Poperinge) gebracht. Er waren diverse categorieën van gevangenen en elke categorie droeg een merkteken op de kledij: politieke gevangenen, beroepscriminelen, ‘asociale elementen’ zoals werkweigeraars, dienstweigeraars, prostituees, alcoholisten en veel niet tot arbeid in staat zijnde zwakzinnigen, zigeuners, homoseksuelen, socialisten, communisten en verzetsstrijders.

Vanaf hun aankomst met de trein in Kortemark ondervonden de gevangenen de volledige sympathie van de bevolking. Getuige Willi Kreuzberg verklaarde: ‘Iedereen zwaaide en begroette hen! De Belgen begrepen snel wie we waren. De SS werd angstig en duwde degenen terug die vanuit de ramen konden worden gezien. We waren niet geïntimideerd. We voelden dat wie hier wist te ontsnappen zou worden aanvaard en verborgen.’ Helmut Koeller herinnerde zich: ‘Wij gevangenen in Vlaanderen hebben misschien nog enigszins een waardig leven; het was het beste concentratiekamp aller tijden! Het Belgische volk en het Rode Kruis brachten ons gevangenen alles; tabak, brood en fruit, snoep, suiker, enz.’5

De gevangenen moesten het betonwerk aanleggen voor V1-lanceerbasissen. In West-Vlaanderen waren er 37 lanceerhellingen voorzien. De dwangarbeiders werden doorgaans vanuit hun ‘kampen’ met bussen of vrachtwagens naar de bouwwerven gebracht. Het materiaal voor de betonconstructies werd per schip aangevoerd tot Ieper en Izegem. Het vele water dat voor de aanmaak van het beton nodig was, werd tijdens de werken aangeleverd door plaatselijke landbouwers met paard en giertank. Dikwijls was dit de ideale gelegenheid om een ontsnappingspoging te ondernemen en onder te duiken bij de lokale bevolking. Op 31 augustus 1944 kregen de gevangenen de opdracht om zich voor te bereiden op hun vertrek. Op 1 september 1944 ondernamen 42 gevangenen een ontsnappingspoging. Drie gevangenen werden bij die poging neergeschoten, maar 39 bleven uit de handen van de Duitsers. De eerste SS-bewaker bij de grote poort vluchtte toen met de gevangenen mee weg. De tweede SS-bewaker schoot twee gevangenen neer. Na een klopjacht met honderd SS’ers en Wehrmacht-soldaten werd er nog één gewonde gevonden, op de Ruidenberg, en voor de ogen van de achtergebleven gevangenen neergeschoten. Op 2 september 1944 vertrok de rest van de groep richting nazi-Duitsland. Van de 553 gevangenen die op 28 juli met de trein in Kortemark waren aangekomen, zijn er tien overleden of vermoord, en 120 ontsnapt. Gevangene Walter Oprysk, een Oekraïner, vestigde zich als schoenmaker in Handzame. De Pool Jan Wojtaś werd eerst boer en daarna handelaar. Grigory Zbovorski trouwde met een West-Vlaamse en werd bouwvakker. Hij bouwde later in zijn eigen huis een schuilkelder voor vijftien mensen. Veel ontsnapte gevangenen traden in dienst bij het landbouwersgezin waarbij ze hadden kunnen onderduiken.

Vanop de lanceerbasissen die in de zomer van 1944 in de kustprovincie in ijltempo waren aangelegd, werd uiteindelijk geen enkele V1 afgevuurd, hoewel het op Poperingse bodem op 1 september 1944 kantje boord was. De V1 lag klaar om af te vuren. De operatie werd op het allerlaatste moment afgeblazen omdat de geallieerde troepen de Duitsers net op tijd verdreven. In de zomer van 1944 waren er tussen Steenvoorde en Torhout achttien V1-lanceerhellingen in aanbouw en evenveel gepland, samen met de munitiedepots. Nabij Poperinge en Westvleteren waren er op 1 september vier gebruiksklaar. De snelle geallieerde opmars maakte echter dat de eenheid naar Nederland en Duitsland vertrok zonder ook maar één V1 af te vuren. Ze verplaatste zich naar de Eifel, Trier, Keulen en Bonn, en vanaf half december werd er ook gevuurd vanuit Nederland: vanuit Rotterdam en de delta van Maas en Rijn.5

Hoofdstuk 4

Antwerpen kon maar eventjes op adem komen