“De waarheid ligt in de herinnering. Hij die geen herinneringen heeft, heeft ook geen leven.”

Valentin Raspoetin, Afscheid van Matjora

“Conservation is a state of harmony between men and land.”

Aldo Leopold, The Land Ethic

“Een ding weet ik goed, zo’n werk zou ik twintig jaar geleden niet kunnen schrijven hebben. Daar is eerst leven, en verwisseling van licht en donker voor nodig.”

Felix Timmermans, Boerenpsalm

Grondzee

“Sammler: Je hebt blijkbaar bijzondere herinneringen.

Wallace: Wel, ik heb ze nodig. Iedereen heeft herinneringen nodig. Ze houden de Wolf van Betekenisloosheid weg van je deur.”

Saul Bellow, Mr. Sammler’s Planet

10 juli 1967 was de warmste dag van het jaar. Ademloos blauw kwam ik ter wereld, na een moeizame bevalling. Mij nog maar gewoon op de wereld zetten was al geen sinecure. Alsof ik toen al voorvoelde dat geborgenheid vinden in de buitenwereld niet vanzelfsprekend was. Toen ik enkele maanden oud was, verhuisden we van Sint-Niklaas naar Tielrode. Van de stad naar het platteland. De parel van het Waasland, werd Tielrode genoemd. Wij woonden op het topje van die parel – op de kam van de Cuesta van het Waasland, de oeroude oeverwal van de prehistorische Schelde. We woonden dertig meter hoger dan het laagste punt aan de rivier, maar omdat er voor het overige geen hoge punten waren, konden we kilometers ver rondom de wereld aanschouwen. Alsof we op de top van een berg woonden. Links zagen we de reusachtige kranen van de Boelwerf, de laatste scheepswerf van het land, rechts zagen we de Durme in de Schelde stromen. Voor ons zag ik, achter de duizenden groene bomen van Weert en Klein-Brabant, de zon schitteren op de bovenste bol van het Atomium, vijftig kilometer verderop. De wereld lag aan mijn voeten en was bezaaid met parels, dacht ik.

Toen mijn ouders in hun parel gingen wonen, waren de gouden jaren zestig op hun hoogtepunt. Vlaanderen werd in sneltempo gemoderniseerd. Het was een tijd van emancipatie en aandacht voor nieuwe waarden. Vrije tijd was daar een van. Mijn ouders waren kinderen van hun tijd en begonnen een zaak in keukens en huishoudtoestellen. De gewone man en vooral de gewone vrouw moesten de handen vrij hebben om niet altijd te moeten labeuren. Mijn ouders hadden oog voor het sociale en maakten er een gezellige zaak van: terwijl zij de klanten ontvingen in de toonzaal, ontvingen wij de kinderen van de klanten in onze grote tuin tussen schommel, klimbomen, dieren, beken, akkers en weiden. Dat werd ook steevast meegegeven in de communicatie van de zaak: “Ze ontspannen zich, krijgen contact met de natuur. Zij horen erbij. De aankoop is voor het ganse gezin. Wij houden van een ontvangst in familiekring, hier wordt niet koud gekocht.”1 Aanvankelijk was dit een groot succes en de zaak breidde uit. Maar de tijden veranderden en een nieuwe keuken was zowat het laatste waaraan de mensen dachten, in de crisisjaren 80. De zaak liep stuk, de relatie liep spaak, en in 1984 verhuisden wij zonder onze vader van de ene dag op de andere naar de stad. Van een riant huis in een betoverende omgeving naar een klein rijhuisje naast een spoorweg. Grauwheid, lawaai en drukte overspoelden me.

Ik ervoer mijn eerste heimwee, en niet alleen door de plotse verhuis. Het Vlaanderen van mijn jeugd veranderde razendsnel. Coulissenlandschap2, bolle akkers, boerenlandschap waren in een razende vaart verdwenen. Vele mensen zagen dit niet als een verlies. Je kon alles kopen en je was “vrij”. De Vlaming schaamde zich voor zijn boerenerfgoed. Vlaanderen had zijn landelijkheid aan projectontwikkelaars verloren, want Vlaanderen moest geïndustrialiseerd. Akkers en weiden waren bouwgrond geworden en verkaveld voor woonwijken en bedrijventerreinen. Enkele “slimme” boeren waren grondontwikkelaars, bouwheren en zelfs natiebazen geworden. Boerderijen werden afgebroken of omgebouwd tot landhuizen voor de nieuwe rijken. In pers en literatuur werd in die tijd vooral de nadruk gelegd op hoe verstikkend de katholieke plattelandsmentaliteit wel was vóór de modernisering. Het landleven beschreven door Stijn Streuvels, Ernest Claes en Felix Timmermans werd beschouwd als achtergebleven. Valse romantiek. De verfilming van De Vlasschaard van Streuvels werd door de kijkers vooral onthouden voor de grofheid en barbaarsheid van de herenboer, zodat die in gesprekken vaak werd verhaspeld tot “De Valsaard”. Stereotypen werden verheven tot waarheden.

Ik ging naar school in de stad – Sint-Niklaas, de stad met de grootste markt van het land, een “boerengat” werd het elders genoemd. Ik was, als het erop aankwam, voor de stadse jeugd toch altijd dat “boerke van den buiten”. Dat was niet nieuw natuurlijk, maar het verschil met de vorige generatie was dat deze keer zelfs je eigen dorpsgenoten deze scheldwoorden naar je hoofd slingerden. Er waren stilaan meer plattelanders die verstedelijkt waren dan dorpers die prat gingen op hun landelijke afkomst. Ontvoogding, individualisme, economisch succes waren de norm. Dat daarmee ook rusteloosheid, vervreemding en eenzaamheid in al hun gedaanten massaal toenamen, was voor de succesrijken geen zorg. Voor mij was het anders, want ik hoorde niet meer bij de succesrijken. Succes en neergang waren keerzijden van dezelfde medaille gebleken. Het levensrad draait nu eens naar boven en dan weer naar beneden: opgang en neergang zijn met elkaar verbonden. En natuurlijk is neergang niet leuk, maar het verdiept je leven. Toen was me dat nog niet helemaal duidelijk. Het levensrad is geen rustieke oude molen, maar een rollercoaster met pieken en dalen, waarin je door elkaar geschud wordt en afgesneden van je adem. Er is geen alternatief, want je wil niet dat de rit stopt.

Een grillige zoektocht ving aan. Ik hoorde nergens bij. Niet in een dorpse buurt, niet in een stadswijk. Ik voelde me ook nergens thuis. Wat maakt iemand tot “iemand van hier” of “niet iemand van hier”? Identiteit is iets problematisch geworden. Vroeger was het simpel: de plaats waar je geboren werd, was voor de meeste mensen ook de plaats waar je zou sterven. “Identiteit” is vandaag bij heel weinig mensen een veilige oever, een veilige haven waar je uit vertrekt en waar je steeds kan terugkomen. Bij de meesten is de eigen identiteit een grondzee die beweegt tussen een duistere bodem en de luchten en oevers die het water aandoet, maar waarmee ze zich niet kan vereenzelvigen. Op en af met het tij volgde ik de Schelde van Tielrode naar Antwerpen, en van Antwerpen naar Gent, en belandde uiteindelijk in Doel. Na veel omzwervingen kraakte ik op 1 juli 2000 de voormalige jongensschool. Ik bracht die terug tot leven en kwam ook zelf tot leven, want deze verlaten school werd voor mij een echte levensschool. In Doel heb ik het beste en het slechtste meegemaakt. Ik zocht een thuis en voor ik het wist was ik de duivel-doet-al in Doel. Voor ik het wist was ik kraker, de allereerste kraker van Doel, een twijfelachtige titel. Kraker tegen wil en dank. Wie in de polder woont, moet een sterke rug hebben. Je moet tegen wat wind kunnen en je voeten steeds opnieuw uit de klei weten te trekken, ook mentaal. Pioniersgeest. Boeren op de beste grond van uren in de omtrek, kunstenaars en jonge avonturiers. Hoorde ik daarbij? Ik waste me in de plas van de Putten onder een dak van wolken en zon, en die zon scheen over een dorp van bijna duizend inwoners. De schaduw van de haven viel wel al over de horizon en zou met de dag groter worden. Het Doel van toen is verdwenen, ook die plas is verdwenen, en ik, ik ben ook verdwenen uit Doel. Maar Doel blijft zuigen aan mij. De dagelijkse sluipmoord heb ik aan den lijve ondervonden. Lichaam, hart en ziel zijn hier beurs gebeukt. Ik raap nu de scherven bij elkaar en kijk hoe ik iets hersteld kan krijgen. Ik sta stil, maar ik kom eindelijk op adem. En als je op adem komt, kan je spreken, kan je je verhaal doen, op verhaal komen. En een tweede adem vinden.

Ik rijd vandaag terug naar Doel. Mijn oude vertrouwde route. Doel is niet moeilijk te vinden. Reeds van ver doemen de koeltorens van de kerncentrale op. Hoe dichter bij Doel, hoe immenser de torens en hoe nietiger het dorpje ernaast – de dorpskern ligt twee kilometer verderop aan de andere zijde van ‘t Eilandt3 – en het beeld wordt je te machtig. Doel dreigt te worden verpletterd onder die reusachtige witte gevaarten die zich aftekenen tegen de lage horizon als de bolle zeilen van een reusachtig oorlogskarveel. Honderdtachtig meter hoog reiken de torens, maar als je ze zo ziet staan tegen de lage horizon, reiken ze tot aan de bovenste rand van de hemel. Wanneer je het dorp binnenrijdt en op de Scheldedijk staat, zie je ze al bijna niet meer. Laat je niet te snel overweldigen door wat groot lijkt. Veranderen van perspectief is soms al voldoende. Perspectiefverandering komt er pas als je van standpunt verandert, letterlijk “veranderen van de plaats waar je staat”. Dat is niet makkelijk, want wat er dan moet volgen is niet duidelijk. Je hart wil daar blijven, maar je verstand en je lichaam plegen vaandelvlucht. Steeds opnieuw. Is er wel iets dat blijft? Is alles niet één grote illusie?

Ik zie mezelf zitten, jaren terug, toen ik pas woonde in de jongensschool. Het was een huis van spinnen. In alle hoeken en gaten hing spinrag, nieuwe en oude bestofte spinnennetten, levende en dode spinnen, grote harige spinnen, kleine spinnen, net levend pluis. Overal lagen afgebroken vleugels, pootjes, dekschilden, uitgedroogde lijfjes, enkel nog de vorm, de huls. Ik zie het nu duidelijker. Voor veel mensen was dat gebouw ook zoiets, een dood omhulsel. Soms had ik echt het gevoel in een dode cocon te zitten. Ik vreesde dat uit de rups geen vlinder zou ontluiken, dat de spinnen hun webben hadden geweven en op het goede moment wachtten om toe te slaan.

Mensen kunnen niet zonder een dak boven hun hoofd. Dat hebben de doodgravers van Doel goed begrepen, en daarom hebben ze er alles aan gedaan om de Doelenaars weg te lokken van hun oude vertrouwde dorp, door het bouwen van nieuwe woningen en appartementen buiten het dorp, in de nabijheid van winkels en banken. De mensen zijn verhuisd, dat wel, maar hun zielen zijn niet mee verhuisd. Hun zielen worden dagelijks vertrapt in de huizen die ze moesten achterlaten. Het doet mij nu ook pijn, wanneer ik in het dorp ben en de Villa onder de ogen moet komen. De Villa bevindt zich naast de jongensschool. In de herfst van 2005 heb ik de jongensschool verlaten en ben in de Villa gaan wonen, samen met Kristine. We vonden er een veilige cocon waar onze dochter in alle rust ter wereld zou kunnen komen. Een jaar later trokken we moedeloos de deur voor de laatste keer achter ons dicht. Was dat dan ook een illusie? Vandaag zie ik kapotte dakpannen, stukgeslagen vensters, opengebroken deuren, de moedwillig afgebroken postbus, de woekerende ligusterhaag. Net het kasteel van Doornroosje, omgeven door een ondoordringbaar woud van bramen. Alleen: Doornroosje woont er niet meer. En de prins is een dolende ridder geworden, een parodie van een parodie.

Ik parkeer de wagen voor de Villa en probeer niet te kijken naar de ravage en klim snel over het hek van de jongensschool. Als ik terugdenk aan vroeger, aan mijn eerste jaar hier, komt er een grimlach op mijn gelaat. Toen was de Villa een nette – zelfs chique – dokterswoning. Een huis met standing. Het was op dat moment nog de eigendom van twee gepensioneerde zusters. In de algehele leegloop van Doel die vlak na mijn komst begon, waren ook zij vertrokken. Jaren later, toen wij er enkele maanden woonden, stonden ze echter plots voor de deur. We vroegen ze binnen voor een koffie. Ze zaten naast elkaar op de zetel. Nee, niet naast elkaar, maar naar elkaar toegedraaid. Alsof ze elkaar wilden steunen. Ze keken dromerig voor zich uit. Ze vochten met hun gevoelens. Dat was duidelijk. Maar toen ik ze buiten liet, zei een van de zusters dat ze het fijn vond dat er zo goed voor hun huis werd gezorgd. De andere knikte één keer. Ze draaiden zich om en liepen weg. Weg van hun verleden. Ze lieten geen traan. Dat doen de dochters van een dokter niet.

De jongensschool was, toen ik er aankwam in 2000, compleet vervallen. Na acht jaar leegstand. Want met de nieuwe schoolwetten waren jaren tevoren de jongens- en meisjesschool gefusioneerd. Alle kinderen waren verhuisd naar de meisjesschool, in de gebouwen van het oude klooster. Daar was meer plaats. De jongensschool was leeg komen te staan. Er werd door de Doelenaars over gesproken als over een dorpskanker. Het is vandaag de omgekeerde wereld. Vandaag is dit gebouw een van de weinige gebouwen die bewoond zijn en gevrijwaard worden van verval. In het gebouw huist het Gemeenschapscentrum De Doolen, het centrum van de strijd voor het behoud van Doel. Vandaag is De Doolen de gezelligste plek van Doel. Elke zondag zit het terras vol en genieten de bezoekers van een onwezenlijke rust en van het groen dat het dorp heeft overgenomen. De Villa is vervallen, verwilderd, geplunderd en beklad met graffiti. Het geeft mij een dubbel gevoel. Ik kan nooit zorgeloos genieten van een pintje en een babbel in De Doolen, want door de kieren van het plezier zie ik broosheid en verval. Toen ik in 2000 aan mijn avontuur in Doel begon, liep ik over van idealisme en dacht met lef en koppigheid de neergang van het dorp te kunnen keren. Nu ben ik een illusie rijker. Mijn hart voelt de dingen anders aan. Ik zou cynisch kunnen worden, maar ik weiger. Het is een kunst dat niet te worden in deze wereld. Een cynicus ziet alles zwart in. De werkelijkheid is niet zwart. Ze is ook niet rozig, maar zelfs in het donkerste uur is de wereld niet zwart. Ik speur naar gaten in het zwart, als naar sterren in de nacht. Sterren lijken klein, maar zijn in werkelijkheid universums, onbekende werelden. Cynici zien zichzelf als het enig mogelijke perspectief. Zij denken dat alleen zij standhouden, terwijl de wereld rondom hen vergaat. Wil je echt iets veranderen, dan moet je je standpunt verlaten en een uitweg zoeken. De universa liggen te wachten achter het zwarte doek. Niet staren, blindstaren, maar tasten, doortasten. De Baskische dichter Bernardo Atxaga zingt in zijn Reggae van de vlinders over vlinders die de zee over vliegen, zelfs wanneer er geen eiland of klif is waar ze kunnen landen en rusten. Op het moment dat ze verzwakken en bijna de golven raken, worden ze opgetild door een bries, veroorzaakt door een tweede zwerm vlinders die de uitgeputte vlinders meeneemt naar de frisse dynamiek van een nieuwe vlinderzwerm. Enzovoort. Ze bereiken veilig de overkant.

Ik moet frisse lucht hebben. Ik loop weg van De Doolen, naar de Schelde. Ik ren de dijk op en stop. Beneden me stroomt het zwarte water van de Schelde. In welke zwerm bevind ik me? Ik mag niet stoppen met fladderen, vooral niet stoppen. Ik wil aan de overkant geraken. Hoe kom ik daar? En waar heb ik leren fladderen?

Bedding

“Het huis waarin ik zo lang heb gewoond woont ook in mij.”

Gerrit Komrij

We woonden in een huis met een plat dak. In die tijd was dat heel modern. Wij leefden op de eerste verdieping. Op het gelijkvloers was de toonzaal. Mijn ouders hadden een zaak in keukens en huishoudapparatuur. Ze waren altijd druk in de weer en hadden weinig tijd voor ons. We hadden een grote tuin met veel bomen en nestruimte voor mezen, merels, mussen, vinken en duiven. In koude winters tuimelden ze over elkaar heen op de voederplank. Huis en tuin waren bevolkt met parkieten, honden, kippen, konijnen, geiten, een paard en een ezel. De bok troffen we soms aan op de eettafel, het hoogste punt dat het dier kon bereiken in zijn klimdrang. Parkieten werden in een sigarenkistje begraven onder de kastanjeboom, onder een regen van bloemblaadjes. De haan zag in onze kinderlijke uitbundigheid jong haantjesgedrag en sloeg zijn sporen in onze kuiten, tot hij de pot in ging. De ezel was koppig als een ezel en wilde geen springpaard worden. En de pony was onberijdbaar wegens zomerschurft. Mijn broer legde een groentetuin aan, maar lustte zelf geen groenten. De konijnen ontsnapten steevast een week voor Pasen uit hun hok en op Pasen aten we kalkoen, maar die zag er telkens anders uit dan de kalkoen die we met kerst op het familiefeest op ons bord kregen.

Rechts van het huis lagen de akkers van de boer. Hij kwam dagelijks met paard en kar aangesjokt. Ik zie hem nog zitten: vooraan, op de dissel boven het voorste wiel van de driewieler, met één been languit, de voet maar enkele centimeters boven het wegoppervlak bengelend, klaar om razendsnel de kar af te kunnen remmen of af te stappen wanneer er diende bijgestuurd te worden. Het landschap van Tielrode is golvend, wat niet altijd makkelijk was met een kar vol vers gerooide modderige bieten, glijdend op een slijmerig bietenspoor. Wij waren van jongs af aan altijd te vinden bij de boer. We liepen achter de ploeg of naast het trekpaard, een brave Brabander. De boer wendde de ploeg op het einde van elke voor met een langgerekt “eirrem, eirrem” en wanneer het vlugger moest gaan, riep hij “jut jut juto”. De boer sprak niet veel en liet ons betijen. Soms mochten we op de rug van het paard zitten. Net de vier heemskinderen op het Ros Beiaard. Mijn broer was ouder. Hij mocht af en toe in zijn eentje paard en ploeg leiden. We hielpen bij het rooien van de aardappelen. De ijzeren manden raakten maar traag gevuld, maar we deden ons best. We hielpen bij het tassen van de strobalen, hoog op de kar. We zagen zwart van het stof en het kaf. We waren bekaf, maar content als echte boeren. In de koude winters van 81, 82 en 83 liepen we met de slee door sneeuwsporen en sneeuwstormen naar de weide waar Bambino, de ezel, en Poly, de pony, stonden te wachten op hun rantsoen voederbieten, die we met de spade in stukken hakten. Ik ruik nog altijd de opwekkende zoete geur van openscheurende suikerbieten in de koude avondlucht. Ik zie nog altijd de dampende ruggen van paard en ezel schudden van tevredenheid. Ik hoor nog altijd het gulzige geluid van schrapende en klakkende tanden in het zoete vlees van de biet. Mijn ouders begrepen goed dat een dier verzorgen verantwoordelijkheidszin aanleert én doorzettingsvermogen.

We klommen in bomen en maakten kampen en tunnels. Met de jeugd beneden in het dorp voerden we regelrechte oorlogen. We bouwden op het braakliggende perceel naast ons palissades, en groeven putten die we voorzagen van gepinde takken en afdekten met twijgen en bladeren. Het was ónze berg! Dat er niemand bij verongelukte, is nog altijd een mirakel. Eén keer maakten we een gevangene. Het meisje werd aan een paal vastgebonden en snikte en snotterde. Wij – twee broers van acht en negen en twee zussen van zes en vijf – keken elkaar aan met een grijnslach. We hebben haar na enkele uren en na twee aanvalsgolven van de dorpsjeugd losgelaten. Het gesnotter begon ons te vervelen. Terwijl ze huilend wegliep, terug naar het dorp, begonnen we gewoon een ander spel. Verstoppertje was favoriet. “Roeren in de pot, wie is hem?” zongen we samen. “‘t Is hè-èm!” We hadden een enorme tuin met tal van verstopplekjes. Mijn broer moest ons opsporen en dan was het de kunst om als eerste bij de “pot” te zijn en die aan te tikken. Een koud kunstje voor mij, want ik was de beste loper. Op een dag was ik echter wat overmoedig geweest en had ik bij het naderbij sluipen een struik met een weinig dicht bladerdek bereikt. Mijn broer kwam er ook aan. Hij had me nog niet gezien, maar ik kon geen kant uit. Ik zette alles op alles en drukte mij in de bladerlaag op de aarde, deed mijn ogen dicht en stopte met ademhalen. Ik hoorde mijn broer vlakbij; zijn ademhaling en voetstappen die naderden en zich verwijderden. Hoe kon hij mij niet gezien hebben? Als ik niet wil gevonden worden, ben ik onzichtbaar.

Op een warme dag in de lange zomervakantie hingen mijn broer en ik uit verveling rond aan de beek achter het huis. Bij gebrek aan keien verzamelden we takken – grote en kleine – en sleepten die naar de beek. We bouwden een dam in het snelstromende water van onze bergrivier. Wij, kinderen, heersten over dit stukje wereld. De beek lag in een diepte, op sommige plaatsen wel drie meter dieper dan de weide die ze doormidden kliefde. De weide was groot, zo groot dat je een uur nodig had om er omheen te wandelen, met onze korte beentjes. Voor ons was het de prairie. Wij waren indianen, cowboys, ontdekkingsreizigers. En de paarden in de wei waren mustangs, de koeien bizons. We beslopen ze als echte krijgers. Die dag waren de schuchtere paarden en de vadsige koeien verdwenen. Een kudde jonge nerveuze stieren stond in de drinkpoel te dabben. Er was niet veel voor nodig om die bos spieren te activeren. Die dag leerde ik pas wat rennen was, rennen voor mijn leven. Mijn broer was sterker dan ik, maar niet zo snel. Net voor hij onder de afsluiting kon duiken, sloeg de hoef van een stierenpoot naar z’n borstkas. Mijn kleren waren gescheurd, mijn handen en benen zaten vol schrammen. Ik was nog net onder de prikkeldraad door geglipt. Mijn broer lag neer in het gras aan de verkeerde kant van de draad. Hij bewoog niet meer. Doorheen tranen en bloed zag ik de stieren voorovergebogen staan snuiven over zijn lichaam. Ik hoorde hun zware ademhaling. De grond onder mij daverde nog na. Ik drukte mijn gezicht in het gras en huilde de beek vol. Een hand greep mijn arm en trok me omhoog. “Pff, dat was op het nippertje.” Ik herkende de stem van mijn broer. “Je bent niet dood!” riep ik uit. “Ik dood, begot nee. Maar jij ziet er niet al te best uit.” Ik begreep het niet. Blijkbaar had de stier mijn broer net niet geraakt en was hij gewoon neergevallen. Omdat hij onbeweeglijk in het gras lag, waren de stieren al snel ongeïnteresseerd weggesjokt. We kropen naar de beek en wasten onze geschramde armen en gezicht. Op dat moment brak de dam in de beek. Het stuwmeertje spoelde leeg. Weg was onze heerschappij over dit deel van de wereld. We keken de snel wegdrijvende takken na. Die dag leerden we een harde les. Met de natuur wordt niet gespot: haar beheersen is een hopeloze zaak. De natuur daarentegen houdt niet op te spotten met ons, maar haar spel is een spel zonder wrok.

Wanneer er niet geploegd, geoogst, geravot, verstopt of op een andere manier geavonturierd werd, waren we bij de overburen. De hoogbejaarde Marie woonde daar met haar broers Zjef en Vitoor in een robuust en statig molenaarshuis met stallingen en schuur. De Kroonmolen was in 1924 na driehonderd jaar gestopt met malen en afgebroken tijdens de Tweede Wereldoorlog, en was vervangen door achtereenvolgens een rosmolen, een stoommolen en een elektrische molen. Maar dat lag allemaal al jaren in het verleden. Deze kinderen van de laatste mulder hadden uit nostalgie een miniatuurmolen gebouwd in de kleuren van de oude standaardmolen: grijs, wit en rood. Voor ons was dit een avontuur apart: de kooi kon naar de wind worden gezet, zoals het ook het gebruik was bij de grote molen. Met mankracht werd de houten “staart” van de molen verzet tot de wind de wieken aanblies. En dan juichten we.

Wat me nu nog altijd bijblijft, zijn de geuren en de smaken op het molenerf. Wij wisten toen nog niet dat het de geuren en smaken van het vooroorlogse boerenleven waren die ons als een tijdscapsule omgaven. In april waren het de zoete weeë geur en het gonzen van duizenden bijen in de bloesemende kersen- en kriekenbomen. In mei waren het de scherp geurende meiklokjes die we samen met Marie plukten en, gewikkeld in een zilverpapiertje, naar huis meedroegen. In juni en juli zagen onze gezichten rood van het sap van verse zoete kersen en zure krieken die Vitoor voor ons plukte, staande op zijn hoge ladder. Zelf plukken had hij ons verboden en als hij het ons zag doen was hij kwaad, want de ladder ging wel zes meter hoog het kersengewelf in. Zo gevaarlijk! Maar toch plukte hij steeds opnieuw een emmer vol wanneer we langskwamen. Zijn boosheid was de overbezorgdheid van een man die zelf nooit kinderen had gehad. Na zijn eerste hartinfarct veranderde Vitoor van een norse zwijgzame man in een vriendelijke zachte reus. Zo zwijgzaam als hij voordien was, des te grotere verteller hij nadien werd. In zijn eeuwige blauwe kiel gehesen en met een blauwe boerenklak op, vertelde hij honderduit over zijn duiven en de fratsen die hij had uitgehaald in zijn verre jeugd. We zaten aan de buiskachel met een zjat lauwe koffie, verdund met veel melk, met grote ogen stil te luisteren. Onderwijl streek Zjef de was van het huishouden. Dat bestond vooral uit zijn hemden – zonder col, met strepen – en zijn kostuums. Zjef was de heer in het gezelschap. Hij gebruikte een gietijzeren strijkijzer dat hij telkens opnieuw verhitte op de buiskachel. Vitoor deed alle werk op het erf en in de moestuin. De wc was buiten, een hok met houten plank met schijtgat. Met een pollepel, gebonden aan een lange stok, schepte Vitoor uit de beerput onder de wc de aal – een brouwsel van regenwater, duivenmest, menselijke urine en stront – en proefde ervan om uit te maken of de aal “rijp” was. Zo wist hij exact wanneer de moestuin kon begoten worden. We hielpen Marie met het putten van water uit de waterput. Water oppompen aan de pomp was nog leuker. Daarmee deed zij de afwas, in een ijzeren teil, nadat ze die op de stoof had opgewarmd. Het lukte mijn vader nooit om haar een was- of afwasmachine te verkopen of cadeau te doen. Op de stoof werd ook het eten warm gehouden. Wanneer Vitoor binnenkwam, schepte hij steevast een bord vol met gebakken aardappelen, spruiten en spek. Geen reepjes, maar een lap spek, narillend op het bord. Zjef zat ondertussen languit in zijn zetel en las de krant. Zoete tabakswolken van zijn pijp kringelden omhoog van achter het papier. Er was geen groter contrast dan dat tussen ons voor die tijd heel moderne huis en het eeuwenoude huis van Marie, Zjef en Vitoor, maar toch ervoeren wij dit anders. Wij waren in beide huizen thuis.

En op de akkers en de weiden rond ons huis, natuurlijk. En in de beek en in elke boom en struik, hol en graspol. Ons speelveld was reusachtig, maar toch stap je, van zodra je twaalf jaar bent, niet alleen in ruimere kleren en schoenen, maar ook in een ruimere wereld. Het begon al in het eerste middelbaar. De leraar biologie4 droeg ons op om tien natuurwandelingen te maken en daarover verslag uit te brengen. Mijn medeleerlingen zagen vooral kippen, mussen en honden, en wanneer ze goed opletten ook wat konijnen en houtduiven, maar ik zag reigers en meerkoeten, futen en ijsvogels, torenvalken en buizerds en op een dag in de winter zelfs een beflijster. Ik werd uitgelachen door enkele vroegrijpe medescholieren, maar begreep niet wat er zo grappig was aan deze zeldzame merel met witte kraag. Van deze tijd dateren ook mijn oudste herinneringen aan Doel. Bij een schoolbezoek aan de kerncentrale en aan het Verdronken Land van Saeftinghe stopten we ook even aan de molen van Doel. Daar op de dijk draaide ik beduusd rond mijn as. Om de ene of andere vreemde reden werden toen – en vaak nu nog – de kerncentrale en het getijdengebied tijdens dezelfde uitstap bezocht. Je kan je geen groter contrast indenken: witte koeltorens versus blauwgrijze vlakte, oerlandschap versus industrieel complex. Voor een twaalfjarige is het contrast nog groter. Niet ver van het gewone bestaan is er een totaal andere wereld...

Ik had de smaak te pakken en met het fotoapparaat dat ik kreeg op mijn twaalfde verjaardag maakte ik honderden natuurfoto’s. Geen enkele ervan was scherp. Mijn moeder heeft duizenden franken moeten achterlaten bij de fotograaf voor wat wazig gefladder. Deze hobby was echter al vlug voorbij en ik legde mij toe op ornithologie. Ik herkende vogels aan hun silhouet, hun manier van vliegen en hun gedrag. In het herkennen van zang was ik minder goed. Dat bleef een blinde vlek. Gewoon geen aanleg, denk ik. Waarin ik wel een krak was, was het lokaliseren van vogels vanop grote afstand. Ik had arendsogen en kon uren stilzitten. Op die manier zie je veel meer dan wanneer je lawaaierig rond banjert. Ik voelde zelfs de aanwezigheid van dieren aan wanneer ik ze niet zag. Ook vandaag draai ik me soms intuïtief om, om te constateren dat er achter me een vogel zit of vliegt. Zo verkende ik heel Tielrode. En daar was wel wat te verkennen. Je had de slikken van de Schelde en de Durme met in de herfst, winter en vroege lente duizenden wintertalingen, smienten en wilde eenden. Je had in de aangrenzende schorren de blauwborst, de roerdomp en de kwakjes. Je had de dijk met de steenuilen in de notenbomen, en het uitgestrekte Tielrodebroek met op koude winterdagen trekkende grauwe ganzen, brandganzen en éénmaal een grote trap, de grootste vogel van ons continent, een dwaalgast uit Siberië. Je had hoger op de Cuesta de rijke bolle akkers, omringd door populieren of knotwilgen. Nog steeds ploegden de boeren daar van de rand naar binnen. Zo bleef de bolle structuur behouden; noodzakelijk voor de afwatering.

Het Waasland was oorspronkelijk een waterziek land tussen de rivieren Schelde en Durme. Om dat waterland vruchtbaar te maken waren er speciale technieken nodig geweest. De inventiviteit van onze voorouders kende geen grenzen. De klei- en leemgrond waren de grondstof voor vruchtbare oogsten, maar deden ook de baksteennijverheid bloeien. Drie diepe groeven in de verlaten kleiputten van de steenbakkerij verzamelden water. Er zaten watervogels en ijsvogels en in de zavelwanden nestelden oeverzwaluwen. En ooit heb ik een prachtig privéoptreden van een koppel baltsende futen kunnen aanschouwen. Samen met mijn broer maaide ik daar met de zeis de boorden langs het water om alle kansen te geven aan enkele zeldzame orchideeënsoorten die we hadden ontdekt en met een veldgids hadden gedetermineerd. Deze kleiputten zijn vandaag beschermd als provinciaal domein: De Roomacker in Tielrode. Ik woon daar al lang niet meer, maar ik voel me er nog steeds thuis. We waren ingeschreven in een groter geheel. De band met het land was wezenlijk voor ons. We waren aan eindeloos veel worteldraadjes verbonden met onze omgeving. Een wortelwijdweb van voedende energie. En elk jaar op 11 juli wapperde fier boven onze berg met het dorp ver beneden ons, boven alles wat we toen kenden, twintig meter hoog in een grote mast die gedurende de rest van het jaar dienstdeed als bliksemafleider, de Vlaamse leeuw. Jaarlijks gingen we met onze ouders naar het Vlaams Nationaal Zangfeest in het Sportpaleis in Antwerpen en zongen daar deze strofen uit het lied Vlaanderen: “’t Zijn weiden als wiegende zeeën die groenen langs stroom en rivier. / Hier vredige dorpkes, daar steeën die rijzen met torens vol zwier. / ‘t Zijn welige velden en wouden of vlakten der heide vol rust. / O, ‘k wil in mijn harte behouden die schoonheid, mijn opperste lust. / Voor Vlaanderen, Vlaanderen trille mijn harte vol geestdrift en vuur. / Mijn land is het land van de stille, de vreedzame brede natuur!” Voor de negentiende-eeuwse auteur Willem Gijsels dekte de titel de lading. Vlaanderen was in die tijd nog dat land waar de weiden wiegden als zeeën. Hoe groter ik werd, hoe meer ik dit landschap zag krimpen. Daar, uitkijkend over ons Vlaanderen op onze berg in Tielrode, werd de basis gelegd voor mijn zoektocht naar een wereld waar lokale kleuren, geuren en smaken van een over de eeuwen heen gegroeide natuur en cultuur samen worden gekoesterd. En ik zou mij verzetten tegen iedereen die mij daarin zou belagen, zelfs al zou ik daarvoor putten moeten graven of dammen moeten bouwen.

Heimwee als taboe

“Dus zwerft men van huis tot huis en is anders / eenzaam, op zoek naar een stenen moeder”

Hans Andreus

In het jaar dat ik achttien werd, in 1985, sloeg het noodlot toe. Mijn ouders gingen uit elkaar. Wij, de kinderen, wisten van niets, tot op het moment dat de familie van mijn moeder met man en macht op de oprit stond. Mijn vader was net een half uur weg en zou niet snel terugkomen. Voor we het beseften, waren we verhuisd naar een klein rijhuis met een kleine tuin in het stadscentrum van Sint-Niklaas. Het kwam over als een dreun voor iedereen, maar ik begreep het wel. Door de stress was mijn vader zichzelf niet meer meester. Wij waren bang voor zijn woede. En de dreun bleef dreunen. Die nacht werd ik wakker van het gedender van de trein tussen Gent en Antwerpen. Nog de nacht voordien had ik geslapen in ons grote huis met de grote tuin, midden de vette weiden en bolle akkers van Tielrode, op de rug van de Cuesta van de Schelde. Ik was van onze berg getuimeld.

Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan, en al gauw was ons nieuwe kleine huisje met zijn kleine tuin tussen vier hoge muren een klein paradijsje. Bruidssluier en clematis, kamperfoelie en klimop, een rotstuintje en een kleine vijver kunnen wonderen doen. Maar het was een ersatzparadijs. Veel tijd voor tuinfeestjes was er ook niet. Studeren! Dat telde. Dezelfde trein die mij ’s nachts wakker trommelde, voerde mij elke dag naar de universiteit. Er ging een nieuwe wereld open, maar elke ochtend en elke avond zochten mijn voeten hardnekkig het schrale gras van het plantsoen voor het station van Sint-Niklaas op. Ik miste mijn “loop”. Ik miste de weidsheid. Ik miste de wind. Ik miste de bomen. Ik miste de vrijheid. Ik miste geborgenheid. Ik miste ze allebei: de vrijheid én de geborgenheid…

Nu, zoveel jaren later, loop ik de dijk van Doel op. Ik bewandel deze aarden wal, zoals duizenden voor mij. Sinds de jaren 20 van vorige eeuw komen hier onafgebroken mensen flaneren op de dijk. Doel was het Blankenberge van de Antwerpenaar, voor de auto in de jaren 60 de mensen naar de grote zee kon brengen. Er was zelfs een strand in Doel en de kinderen vingen hier krabben en garnalen. Er waren vier hotels en dertig cafés5 en zelfs dat was nog niet genoeg om iedereen te herbergen, want op mooie dagen lag de dijk bezaaid met kampeertentjes. Nog steeds lopen hier duizenden mensen rond. Doel blijft mensen aantrekken, zelfs na de moedwillige verwaarlozing en afbraakrazzia’s van de overheid, met in hun kielzog dieven, vandalen en taggers. Ik kijk naar de aangespoelde wereld aan weerszijden van de dijk. Wrakhout van de laatste noordwester aan de rivieroever en wrakhout van de mensenstorm aan landzijde. Ik herken mezelf in deze mensen. Wij zijn allen op zoek naar iets onbestemds. We weten dat we steeds opnieuw het paradijs verlaten, maar we willen het niet geweten hebben en komen steeds terug. Het paradijs van mijn volwassen bestaan wordt gewurgd en het paradijs van mijn jeugd wordt volgebouwd. Toen ik er recent was gaan wandelen, bleek de bergstroom achter het ouderlijk huis slechts een smalle diep uitgesleten beek. Dat beekje is wel schattig en loopt tamelijk snel op sommige plekken, maar het loopt op het einde van de wei ingebuisd als in een riool onder de baan door, tot het anoniem in de Schelde verdwijnt. De weide is gekrompen. Komt het door de nieuwbouw of ben ik veranderd? In het ouderlijke huis kan ik niet meer binnen. Het wordt bewoond door vreemden en staart me verweesd aan.

Heimwee? Och, dat overkomt iedereen weleens, hoor je dan. Heimwee is wat een kind overvalt, wanneer het op zijn eerste scoutskamp gesmoorde tranen weent in zijn slaapzak. Dat gaat wel voorbij, troosten de ouders zich. Op de eerste brieven met jammerkreten volgt al gauw een avonturenverhaal. En eens terug thuis, ontkent zoonlief in alle toonaarden dat hij het moeilijk heeft gehad. De stoere zoon wil vooral niet afgaan, wil vooral geen zwakkeling zijn! Maar je zwakte niet tonen is niet hetzelfde als sterk zijn. Stoer doen is een houding. Het is geen identiteit. Een taboe is het nog wel.

“Don”t be big baby!” was de reactie van een Koreaanse handverzorgster toen haar klant zuchtte dat ze heimwee had. De Koreaanse had geboorteland, cultuur, familie, vrienden en alles wat ze ooit geweest was moeten achterlaten om nooit meer terug te keren. Haar klant was verhuisd van Minnesota naar Manhattan: een ritje van 1.500 kilometer. Gemakkelijk te doen op een dag of twee. “Don’t be big baby!” Met deze kreet vat de Amerikaanse onderzoekster Susan J. Matt in haar boek Homesickness: An American history6 de moderne houding tegenover heimwee samen: “Vandaag worden zij die lijden aan heimwee beschouwd als onvolwassen, als slecht aangepast. Het boek onderzoekt hoe de liefde voor thuis – ooit beschouwd als een na te streven eigenschap van verfijnde en gevoelige naturen – haast synoniem is geworden voor achterlijkheid en gebrek aan ambitie.”7

Amerika heeft altijd avonturiers aangetrokken. Het was het land van de Amerikaanse droom. In Amerika konden nieuwe werelden worden ontdekt en ontgonnen. De helden waren altijd onverschrokken en onoverwinbaar, draaiden hun pistool speels rond hun wijsvinger, en keken met verre blik over duizelingwekkend diepe watervallen naar de glorende horizon. Dat is het beeld.

De werkelijkheid is anders. In de tweede helft van de negentiende eeuw lokte de Gold Rush duizenden goudzoekers naar Californië. Eén daarvan was Enos Christman. Hij schreef naar zijn verloofde: “Onze warmere instincten gaan door de lange afwezigheid van thuis dood. Ze worden in het beste geval gewoon afgestompt. Terwijl we hier geen vriendschappen maken, verliezen we geleidelijk aan de vriendschappen van thuis. We zijn vreemdelingen waar we ook gaan, en het hakt in ons dat we zelfs thuis vreemdelingen zijn geworden. Een deel van onze vrienden daar is gestorven, een aantal is verhuisd en hun huizen worden door anderen ingepalmd. We vermoeden dat we daar vergeten zijn, of toch bijna nooit in iemands gedachten. En zo verliezen we het verlangen om terug te keren. Alle plekken lijken ons om het even.”8

In 1873 verschijnt er een doktersrapport naar aanleiding van het hoge aantal geesteszieken in Californië. Het rapport wijt dit hoge getal aan “de karaktertrekken van mensen die hun thuis verlaten om een ver land te koloniseren. Ontevredenheid, rusteloosheid, ondernemingszin en ambitie zijn karaktertrekken die mensen vatbaar maken voor geestelijke dwalingen.”9 Een andere oorzaak van geestelijke instabiliteit zou volgens dit rapport “de afwezigheid van een thuis” zijn “en de wens huiselijke en familiebanden te hebben om lichaam en ziel antwoord en verlichting te bieden.”10 Het rapport geeft de ellende een naam: “De idee dat dit maar een tijdelijke thuis is, creëert een gevoel van op drift zijn in de wereld... nostalgie, het verlangen naar thuis, het vaderland, de beelden van de kindertijd en de eerste lievelingsobjecten. Al deze elementen veroorzaken volgens de artsen de hoge graad van geestesziekte in de staat.”11

Heimwee was zelfs zichtbaar in de bevolkingscijfers. Eén op de zes Puriteinen12 kon niet aarden in het nieuwe land en keerde terug naar huis. Maar terugkeren naar huis was niet alleen een praktisch probleem. Meer en meer werd het begrepen als mislukking, als het niet bereiken van de Amerikaanse droom. Dezelfde ontevredenheid, rusteloosheid, ondernemingszin en ambitie, die voorheen begrepen werden als een potentiële bron van geestesziekte, werden na te streven karaktertrekken van de Amerikaan. De hyperindividualistische onrust werd al gauw de norm in het land van de oneindige mogelijkheden. Het bereiken van de gouden pot aan het eind van de regenboog zou helaas maar weggelegd zijn voor enkelingen. Het overgrote deel van de Amerikanen hield de schijn hoog, haakte af of verloor zich in eindeloos oppervlakkig consumptiegedrag. De onrust bleef, maar mondde nooit uit in het vinden van de gedroomde goudklomp. Heimwee is het onderliggende thema van dit syndroom, maar het mag niet worden benoemd, want heimwee is nog steeds een groot taboe. Het is deze heimwee – de heimwee van de moderne individualistische mens – die zich over de aardbol heeft verspreid en ook bij ons onderhuids woedt. Migranten pogen elders te vinden wat ze thuis hebben achtergelaten en doen dit veelal ook actief: ze verstenen in tradities. Heimwee is een taboe, maar duikt ongecontroleerd op in plaatsnamen, architectuur, huisinterieurs, parkaanleg, pubs. Liederen en boeken zwelgen in heimwee. Liederen als Home sweet home waren verboden tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. Disneyland is het fata morgana, de sprookjesachtige droomheimat. De volledige Amerikaanse beeldcultuur is een ersatz voor “thuis zijn.” Odysseus, de eerste literaire heimweepatiënt, is geen Griek, maar een Amerikaan.

Heimwee is sinds enkele jaren gelukkig opnieuw een onderwerp van studie. Talloze onderzoeken tonen aan dat heimwee kan voorkomen bij alle leeftijdsgroepen, culturen en sociale lagen. Heimwee is niet iets wat alleen zogenaamd “zwakke” mensen ondergaan. Iedereen kan het ervaren. Neem nu bijvoorbeeld studenten: jonge, krachtige mensen die naar de universiteit gaan met tonnen energie om de wereld te veroveren. Eén onderzoek wees uit dat tot 50 procent van de Nederlandse studenten in het buitenland geregeld gevoelens van heimwee ervoer.13 De Nederlandse onderzoekster Miranda van Tilburg schreef in 1999 dat “de scheiding van thuis als een belangrijke stressfactor wordt erkend, die zowel verband houdt met somatische gezondheidsproblemen, waaronder aandoeningen van het immuunsysteem en leukemie, als met psychische problemen, zoals depressie. (…) Personen die aan heimwee lijden melden gevoelens van ongelukkig zijn, lichamelijk onbehagen, angst en depressie. (...) Zowel het verlies van de oude omgeving als het gebrek aan controle in de academische omgeving en een nieuwe omgeving kunnen leiden tot heimwee.”14 “Het maakt niet uit of men op dat bepaald moment heimwee heeft of niet,” besluit Miranda Van Tilborg: “Degenen die kwetsbaar zijn voor heimwee vertonen altijd een verminderd niveau van mentaal en fysiek welzijn, vergeleken met degenen die geen heimwee hebben.”15 Heimwee is geen eigenschap van “zwakke individuen”, zoals meer dan een eeuw de heersende mening was in Amerika – en eigenlijk in de hele moderne wereld – maar het resultaat van “een verontrustende ervaring die een verhoogd risico op lichamelijke en geestelijke gezondheidsproblemen veroorzaakt.”16 Heimwee kan dus optreden wanneer het welbevinden is aangetast. Een andere wetenschapper “veronderstelde op basis van zijn onderzoek dat heimwee een specifieke vorm van posttraumatisch stressstoornis zou kunnen zijn.”17

Het verdwijnen of verlaten van de vertrouwde omgeving stelt de mens bloot aan zijn eigen grenzen. Dit kan hem sterker maken of juist veel zwakker. Slechts een minderheid wordt er sterker van. We zouden geen heldenepossen meer schrijven wanneer iedereen beresterk zou zijn, megaflexibel of superslim. Niet iedereen kan een held zijn! Slechts een kleine minderheid van de wereldbevolking heeft de ballen van een Davy Crocket, de beroemdste pionier uit de Amerikaanse geschiedenis. De meeste mensen gelijken op Enos Christman en overleven met moeite in een voor hen vreemde en vijandige omgeving. Wat is het geheim van deze getraumatiseerden? Wat doet hen overleven? In Davy Crockets tijd stonden helemaal onderaan de ladder van de Amerikaanse maatschappij de zwarte slaven. Zij mochten zelfs niet dromen van de goudklomp en zongen hun heimwee uit in wat later de blues werd genoemd. Deze muziekstijl heeft sindsdien Amerika veroverd en al snel een groot deel van de wereld. Blijkbaar is de term “blue” afkomstig uit de zeilscheepvaart. Wanneer een schip tijdens de reis zijn kapitein of een hoge officier verloor, voerde het voor de rest van de reis een blauwe vlag. En alvorens de thuishaven binnen te lopen werd een blauwe band rond het hele schip geschilderd. Een rouwband.

Rouw… nog zo’n taboe. Ook de Davy Crockets van deze wereld moeten sterven. Hoe stoer en onoverwinnelijk ze ook lijken. Het einde is iets waar iedereen voor staat. De dood is de ultieme test voor levenden en stervenden. Elke stap in ons leven is er een verder weg van thuis, van onze naasten en van onszelf. Heimwee in al zijn gedaanten vergezelt ons elk moment van ons leven. Het is een van de grote taboes en we weten het niet meer. Laten we het omarmen, want heimwee biedt ook perspectief. Aan het einde van de regenboog bereikt niet iedereen de gouden pot, maar we kunnen er allen misschien wel iets anders vinden, iets mooiers, iets doorleefds. Zou het kunnen dat heimwee – hoe vreemd dit ook klinkt – tot een authentieker, een echter leven leidt?

Vleugels en wortels

“Het leven is ongrijpbaar, is rusteloos als wij.

De jaren gaan onmerkbaar en razendsnel voorbij.

Waarheen de reis zal leiden? Geen enkel die het weet.

Het doel voorbij de einder is wat ik nooit vergeet.

Hoor de rivieren zingen, eeuwig op weg naar zee.

Vrijbuiter langs de oever, zing met het water mee.”

(uit het Vrijbuiterlied)

Ik sta op de dijk van Doel en zie het water van de Schelde naar zee stromen. Het is bijna eb. Het laagste tij. Water stroomt terug naar de zee. De zee is een bestemming, maar de zee is ook een bron. Het water stroomt voorbij Het Verdronken Land. Ik zie het liggen in de verte. Herinneringen komen terug. Ze blijven.

Ergens in de eerste helft van de jaren 80 – ik ben zo’n zestien jaar – maken we ons klaar voor een moddertochtje in het Verdronken Land van Saeftinghe, het grootste brakwater schorrengebied van Europa, maar voor ons, onrustigen, een leuke grote zandbak. De gids kent ons en schrikt niet als we plots in een kluwen door de slikken glijden en elkaar met ruwe handen lijken te boetseren. We lachen wat af en krabbelen al snel terug recht. De klei smaakt zout en brandt op de huid, wordt hard en nestelt zich zwaar in de poriën. Kleren klokken rond mijn lijf. Schoeisel hebben we uitgedaan en nu lopen we met blote voeten door het lauwwarme water in de geulen tussen de schorren. Net loopgraven. Onze hoofden komen nauwelijks boven de kreekranden uit. We staan stil en lonken in de verte. De gids heeft ons gewezen op de silhouetten van drie zeehonden op de slikken langs de Schelde, nog geen honderd meter verder. De zeehonden blijven rustig liggen. Zowel wij als de zeehonden gaan op in de omgeving waar blauwgrijze Scheldeklei uitbundig aanwezig is op het land en in het water en nu ook op onze lijven. Blijkbaar vinden die dieren ons niet zo vreemd. In hun gevinde rompen schommelt nog ergens een verre herinnering aan een gemeenschappelijke voorouder die rondscharrelt op poten langs de vloedlijn. We zijn ongeduldig en komen te dichtbij. De dieren heffen hun ronde koppen op en glijden het water in. Hun plompe lijven zijn verbazend snel en efficiënt. Onze eigen lompheid voelt pijnlijk aan. We komen aan de schoorlijn en turen over het water. In de grijze deining zien we een glanzend hoofd opduiken. Het staart ons aan met grote donkere babyogen. Ik voel me betrapt.

Die zeehondse babyogen openden een nieuwe wereld voor mij. Ik zag het dier in mezelf en mezelf in het dier. Dat weet je natuurlijk wel al langer. Zeehonden hebben babyogen. Het staat in alle boeken. Maar dit meemaken in de realiteit is toch iets helemaal anders. De wereld van de verbeelding wordt op dat moment heel tastbaar. Sindsdien blijf ik in opstand komen tegen een al te grote onttovering van de wereld. Ik weiger te geloven dat wij onze zintuigen louter gekregen hebben om onderscheid te kunnen maken tussen prooi en roofdier, tussen nut en onnut. Waarom wordt er toch zo smalend gedaan over ons vermogen tot verwondering over schoonheid? Ik was niet tevreden met de hoogmoedige uitleg dat dit “cultuur” was en dit ons onderscheidt van “natuur”, van de dieren. Ik zag meer lelijkheid in de mensenwereld dan in de natuur. Ik zag ook een zwaktebod in de ogen van de mens. Waarom verandert hij zo bruusk zijn omgeving en maakt hij ze tot een lelijke stinkende artificiële wereld – wat hij “vooruitgang” noemt – maar blijft hij elders natuurlijke schoonheid opzoeken en vatten in alle mogelijke gedaanten? In zijn proper geschoffelde achtertuin vol bloemen. Op zijn jaarlijkse vakantiereis naar idyllische kusten, liefst ver weg. In reproducties van landschappen van Bruegel, Caspar David Friedrich en Constable aan de muren van zijn – verder heel kale – huis. En, ten slotte, in het opladen van foto’s van tuin, reis en landschappen op de screensaver van zijn computer en smartphone, om de saaie grijze tussendagen op kantoor te kunnen uitzitten. Ik keek met andere ogen. Ik wilde schoonheid, echtheid.

We genieten na op het terras van Café Doel 5. Jenny laat ons niet over de drempel komen, maar kan er wel om lachen. De lui van de kerncentrale, die Doel 5 als stamcafé hebben, bekijken onze blauwgrijze kleigezichten en dito haren, kleren, schoeisel en fietsen alsof we drenkelingen zijn. Wij lachen met hen en plannen in wilde gesprekken nieuwe tochten. We zijn jong en ongebonden. We willen “leven, beleven, zuiver zien en hard op alle maskers slaan”, zoals het uit een van onze liederen gutst. En luidkeels zingen we verder: “Ken jij die bende die daar gilt van pest en vrijbuiterij? / Zij kijken boos en zijn niet mild voor ons de burgerij! / Ik vind dat zij een laster zijn, / zij storen elke politieke lijn, / alleen ezels zijn er bij!”

Begonnen als een scholierenactie uit de rechtse hoek van de Vlaamse Beweging, groeit onze groep uit tot een onafhankelijke beweging van jongeren die komaf willen maken met alle voogdij: Volkse Jeugdbond De Vrijbuiter. “Niet links, niet rechts, maar vooraan!” is onze provocatieve leuze. Authenticiteit staat hoog in het vaandel. We maken voettochten door onbekende streken en landen. Gitaren, trekzakken, fluiten, doedelzakken, rauwe en fluwelen stemmen zijn te horen rond onze kampvuren in Bretagne, Ierland, Zwaben, Litouwen, Baskenland, Zuid-Tirol, Siebenbürgen18, Tsjechië en Rusland. We hebben niet veel nodig. We zetten de ene voet voor de andere en gebruiken onze ogen en andere zintuigen. We zuigen het leven op en leren lied en leed kennen van de plaatselijke cultuur waar we vertoeven. Niet enkel in het buitenland trekken we rond. De Vlaamse binnenlanden zijn even interessant. We zien met lede ogen overal het oprukken van de consumptiecultuur aan, maar treffen gelukkig nog authentieke mensen, gelukkig omringd door oude gebouwen, velden, bossen.

Sommigen in onze groep vinden daar ook hun eigen woonst. Jan vindt vlak bij Doel in de polder een oude boerderij. Het woonhuis diende in vroegere tijden ook als polderkroeg op vrijdagen, zaterdagen en zondagen. Een traditie wordt opnieuw opgeraapt, al is dat niet altijd de intentie van de nieuwe bewoner. De hoeve staat in de Oud Arenbergpolder aan de rand van het natuurgebied De Putten, een weidelandschap tussen de dijken waar tot in de zeventiende eeuw turf werd gestoken en dat sindsdien maar weinig is veranderd. Het gebied wordt gevoed door zilt kwelwater en huist naast allerlei weide- en watervogels, zeldzame planten als greppelrus, schorrenzoutgras en blauw kweldergras. Achter de dijk ligt een uitgestrekte plas. In de jaren 70 is die uitgegraven om de talud van de expressweg te voorzien van voldoende zand. De plas is bij weinigen bekend. We kunnen er uren ravotten in het water zonder gestoord te worden door pottenkijkers. In de zomer van 1988 nodig ik er mijn vrienden uit voor een feestje. Ik word 21 jaar. We dragen er een paar bakken bier heen en dompelen die onder water. De flessen worden onder water ontkurkt, opgeduikeld en koel aan onze lippen gezet. De zomerhitte wordt weggezwommen en -gedronken. We hebben ons paradijs gevonden in eigen land. We zitten vol wilde ideeën en ontginnen een akker als gemeenschappelijke moestuin. De sla en de wortels worden gedecimeerd door de talrijke konijnen en watervogels, maar dat kan ons niet tegenhouden. We delen de rijkdom graag. Onder het gebinte van de oude schuur op het erf houden we onze polderoogstfeesten. De schrale oogst wordt binnengereden op een boerenkar. Er wordt soep gemaakt en de bierflessen wachten in grote teilen water. De boerenkar wordt naar een hoek van de schuur gereden en doet daar dienst als podium voor de volksmuzikanten van ons eigen polderorkest. We dansen polka’s, bourrees, scottishen en walsen de nacht om. De lichtkransen in de nok van de schuur geven het feest een feeërieke sfeer. Het is als een schilderij van Bruegel, maar dan echt, met jongeren die dit zelf hebben uitgevonden, mocht het nog niet bestaan hebben. Voor ons zijn de eeuwen tussen Bruegel en nu onbestaande. Dit is onze identiteit, het volle leven.

De haven is ver weg. We weten niet dat haar weeën maar even gestopt zijn. Het oude plan om de Scheldebochten te vermijden met een Baalhoekkanaal dat deze streek zou vernietigen is net opgedoekt, maar nieuwe plannen voor containerterminals broeden al in de hoofden van de machtigen. Zij zien deze streek met haar polders, plassen, geulen en oude boerderijen als een wingewest, als een leegte die gevuld moet. Wanneer op een van onze jaarlijkse polderoogstfeesten enkele vrienden van vrienden de schuur binnenwandelen langs de lage knechtendeur en opgenomen worden in een wervel van vriendschap en ongecompliceerd plezier van volksdansende en musicerende jongeren onder een gewelf van eeuwenoude balken, willen ze het feest afhuren voor de prestigieuze serviceclub waarvan zij het bestuur uitmaken.

- “Hoe bedoelt u?” vragen we verbaasd.

- “Wel, gewoon, doe dit voor onze leden, gewoon, zoals jullie nu doen en laat onze mensen daarvan meegenieten!? Dit is authentieker dan Bokrijk. Wat een sfeer hangt hier!”

- “Maar dit is ons feest, het is geen toneelstukje hoor!”

- “Jaja, maar we betalen ervoor. Noem ons jullie prijs. We betalen wat jullie vragen!”

We schudden onze hoofden, lachen schuchter en verbergen ons achter ons bierglas. Niet alles is te koop, weten we. En zeker onze ziel niet.

Ook wij zijn in Bokrijk geweest. Voor veel mensen is dat een plek waar het verleden wordt bewaard. Ook enkele huizen uit het oude centrum van Antwerpen staan hier in een hoekje. Verweesd en verlaten. Bokrijk is een mooi kerkhof: ontzielde huizen, opgepoetst en bebloemd als graven. Vrouwtjes en mannetjes hossen er rond op klompen, met een bolletjeszakdoek rond hun nek gebonden. Geënsceneerd leven, in scène gezet, een toneelstukje. En zoals bij de meeste toneelstukken ontstaat er geen echte band tussen kijkers en acteurs, noch tussen de kijkers onderling. Het is vrijblijvend en noopt tot niets. Tijdverdrijf, letterlijk: “wat de tijd verdrijft”. Wij willen de tijd niet verdrijven. Wij willen de tijd beleven. Wij willen de levende tijd. Pluk de dag, maar dan een dag, een seizoen, een wereld volgens een natuurlijk ritme. De geur van vers hooi is me dierbaarder dan het duurste parfum, want daarin ploffen we telkens onze moe gedanste lijven neer na elk feest. En ‘s ochtends met een zatte kop het water in en de voeten doen rusten in de warme kleibodem en wind, zon en ademende lucht opsnuiven, waarbij onze lijven zalig herleven. Dat! En dat, elke dag. Elk moment. En dat niet alleen buiten. De essentie van de natuur binnenbrengen, niet in een flacon, maar in alles wat je doet, in alles wat je ziet en vastneemt. Eten en drinken uit zelfgemaakt aardewerk. Geurige hopslingers aan het plafond hangen, opwekkende rozemarijn aan je bureau. De geur van een mes uit Bohemen, een steen uit de Alpen, een veer uit het Bretoense oerbos van Brocéliande, silex uit de Ardennen. Vers geplukte groenten en kruiden proeven. De koe, de geit of het schaap melken in de wei. Verse warme eieren vinden in het nest. Water putten. Hout voor het haardvuur sprokkelen en onze tot leven gehakte, geschoffelde, gespitte, gezwommen, geknede lijven voelen. Leven!

De vader van een van onze vikingmeisjes – de min-tien-jarigen van onze jeugdbond noemen zich stoer “vikings” – vertelt op een dag over een man die we echt moeten leren kennen: Herman Deridder. Blijkbaar leeft de man al jaren het leven waarvan wij dromen. Hij heeft een oude hoeve gerestaureerd met zijn eigen handen, houdt schapen, verzamelt oude spullen, put vers water uit een waterput, en kan ongelooflijk mooi vertellen aan zijn open haard. De kleine, bloedrode aan de bovenkant afgeronde deur van de Nederhinne in Broechem is sindsdien onze poort naar een andere mooiere wereld. De hoeve staat vol boerenerfgoed. Mooi onderhouden, maar nog steeds in gebruik. Het huis is geen museum met blinkende stukken – verboden aan te raken! – die bewondering afdwingen, maar een wereld met een oprecht lachend gezicht van een man die één is met zijn leefomgeving. Je ziet het aan zijn speelse bakkebaarden en twinkelende ogen. Je ziet het aan de kopjes van zijn Kempense melkschapen. Hoe ze hem volgen wanneer hij in zijn klompen stapt en door de boomgaard banjert. Hij heeft de tred van een natuurmens, de tred van Jan Decleir in Mira, in zijn Kempense blauwe kiel en met een hanenpoot rond zijn sterke hals, een gebruik in de Kempen waarvan de oorsprong in een mysterieus verleden ligt. Het is alsof zijn manier van leven hem jong en vitaal houdt. Dat is ook zijn overtuiging: “Ik gebruik niet graag het woord therapie, maar in feite is mijn huis een therapieruimte. Het is eigenlijk een gewoon huis, zoals iedereen er een zou moeten hebben, maar de mens heeft uit zijn huis de ziel gebannen, en de ziel, dat is de haard. In de Kempen zei men vroeger als begroeting “Welkom in den heerd!” Ze brachten de mensen die op bezoek kwamen in de ziel binnen, om hen er deel aan te laten nemen. Bij de mensen die hier komen is thuis de dialoog verdwenen. Ik ben eens bij iemand thuis geweest en daar stond geen tafel, enkel een salontafel. Ik vroeg hen waar ze aan aten en ze antwoordden mij: “In de keuken, maar dat speelt geen rol want we eten toch allen afzonderlijk.” Ook de haard bannen was nefast, want de haard was de bron van warmte en de mens gaat uit zichzelf naar de warmte. De mensen komen hier binnen en ze gaan aan de haard zitten. Levenswijze en woonsituatie hangen samen. Men zegt soms dat ik extreem ben en uniek, maar feitelijk doe ik hetzelfde als iedereen honderd of vijftig jaar geleden.”19