HAK OM, DIE BOOM

Geert Berings

Hak om, die boom

Een verhaal van de kerstening
in Vlaanderen

Blijf steeds op de hoogte van de nieuwste boeken, activiteiten, kortingen en podcasts door je in te schrijven op de nieuwsbrief van Ertsberg: www.ertsberg.be/nieuwsbrief.

© 2023 Ertsberg en Geert Berings

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 684, 704

ISBN 978 94 6475 014 0

ISBN (e-boek) 978 94 6475 023 2

THEMA NHDJ, QRM

Omslag en opmaak: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Kaarten: Lode Goukens

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

Intro

Kinderlijke verbeelding

1967. Meester Colman neemt ons, de jongens van de vierde klas, op een zonnige junidag mee op wandeling. We stappen uitgelaten langs een veldwegel. De meester houdt halt aan de rand van de Achtenkouter. We hebben al vaak langs die plek gefietst op weg naar ons speelbosje, maar deze dag komt de akker tot leven. De meester vertelt hoe vijftienhonderd jaar geleden op deze plek voor het eerst Franken verschenen. Ze waren met veel van hun stamgenoten de Rijn overgestoken. Ze waren het eens zo machtige Romeinse Rijk binnengedrongen en vonden op deze uithoek op de grens tussen Oostakker en Sint-Amandsberg uiteindelijk een plaats om zich te vestigen. Hun lemen hutten bouwden ze op de Achtendries, hun voedsel verbouwden ze op de kouter. Ik hang aan de lippen van onze meester. Er is daar anno 1967 dan wel niets Frankisch te zien, maar mijn rijke verbeelding tovert de plek om tot een levendig tafereel. De Franken ken ik immers al uit ’s Lands Glorie. Jarenlang spaarden we thuis, onder meer door overdadige consumptie van repen Meurissechocolade, Historia-punten die we in de stad inruilden voor prenten die we zorgvuldig in de historische albums kleefden. Ik heb de boeken nog altijd in mijn bibliotheek staan. Ze zijn tot op de draad versleten omdat ik ze als kind verslond. De prenten van tekenaar Jean-Léon Huens hebben lange tijd mijn beeld van het verleden gekleurd. Afbeelding 31 van Deel 1 toont een Frankische krijger: priemende blik, woeste rosse haardos en knevel, lans en schild in de handen, zwaard en strijdbijl aan de gordel. Geen doetje. De Frankische krijgers waren ‘om hun dapperheid beroemd,’ zegt het bijschrift. Bij de volgende afbeelding heet het dat ze zich op vreedzame wijze in onze weinig bevolkte streken vestigden. Een man – de tweelingbroer van de krijger, zo lijkt wel – ment een koppel stevige ossen. Ingespannen met een juk aan de horens, trekken ze een robuuste huifkar. In de wagen blikt de vrouw met twee kindjes bezorgd voor zich uit. Andere gezinnen volgen. Ze rijden door een bos. Komen ze zo meteen op de Achtenkouter aan? Als kind zie ik het gebeuren.

Later vertelt de meester in de klas nog meer over de Franken. Heel verontrustend was hun onwetendheid op godsdienstig gebied. Ze hadden nog nooit van de ware God gehoord! Ze aanbaden een resem krijgsbeluste goden en brachten zinloze offers bij bomen en bronnen. Maar gelukkig kwam hun koning Clovis al snel tot inkeer. Hij liet zich door de heilige Remigius (ca. 460-533) dopen. Ook dat stond afgebeeld in ’s Lands Glorie. De christenen zagen er, anders dan de Franken, heel geciviliseerd uit.

Toch duurde het nog meer dan een eeuw voor alle Franken in Gent en omgeving, ook die van onze Achtendries, zich bekeerden tot het christendom. Daar zorgde – getuige prent 41 in het album – ‘de grote apostel van België, de Heilige Amandus’ voor. Zo kwam alles nog goed. Er waren niet langer heidenen te bespeuren zo vlak bij onze parochieschool in een uithoek van Sint-Amandsberg. We konden gerust zijn en trots ook op de patroonheilige van onze gemeente. De verhalen van meester Colman hebben, versterkt door een grote dosis kinderlijke verbeeldingskracht, mijn interesse in het verleden gewekt. Ik ben er hem eeuwig dankbaar voor.

Academische ernst…

Acht jaar later kies ik ervoor om geschiedenis te gaan studeren. Dat blijkt al snel een ontnuchterende keuze te zijn. De universitaire opleiding aan de Rijksuniversiteit Gent wortelt nog heel sterk in het positivisme. Enkel kennis die tot stand komt door het nauwkeurig toepassen van de historische methode kan betrouwbaar zijn. In geschiedenis als wetenschappelijke discipline is er geen plaats voor verbeelding. Enkel wat in historische bronnen te vinden is en na nauwkeurig onderzoek als betrouwbaar wordt bestempeld, kan bijdragen aan de beeldvorming over het verleden. In zijn meest extreme vorm levert dit het adagium ‘Wat niet in de bronnen staat, is niet gebeurd’ op. Daar sta ik met mijn verbeeldingskracht, met mijn verlangen om het me allemaal levendig te kunnen voorstellen.

Versta me niet verkeerd: ik wil geen pleidooi houden voor het loslaten van de strikte historische methode. Ik ben zelf in de volgende decennia actief als onderzoeker en geniet met volle teugen van het nauwkeurige bronnenonderzoek. Maar het Meester Colman-effect blijft spelen. Wanneer ik in de licenties – master zoals dat nu heet – een onderwerp moet kiezen voor mijn eindverhandeling, zoek en vind ik er, tot verbazing van mijn promotor, een in de 7de eeuw, de eeuw van Amandus. Ik zoek naar ongebruikte bronnen voor de geschiedenis van de kerstening in de Scheldevallei… Ook in mijn latere onderzoek gaat mijn interesse steeds uit naar periodes waarvoor slechts heel weinig traditionele geschreven bronnen beschikbaar zijn. Ik probeer de gegevens uit die schaarse bronnen te combineren met wat archeologen aan nieuwe inzichten bieden, met wat landschappelijke sporen verraden over de historische leefomgeving van eeuwen terug…

…met een vleugje verbeelding

Na twintig jaar neemt mijn bestaan als historicus een spectaculaire wending. Ik word lerarenopleider. De volgende twintig jaar leid ik jonge mensen op tot enthousiaste leerkrachten geschiedenis. Zij zullen op hun beurt hun liefde voor geschiedenis delen met leerlingen in het secundair onderwijs. Al snel blijkt dat de academische benadering van het verleden bij een breder publiek niet echt tot grote geestdrift leidt. Mijn publiek blijft verlangen naar verhalen, naar beelden…

Daarom kies ik er in de lerarenopleiding samen met mijn collega’s onder meer voor om onze studenten historische romans te laten lezen. Die keuze verantwoord ik graag met een citaat van de gerenommeerde Italiaanse historicus Carlo Ginzburg:

Ik adviseer studenten altijd om veel romans te lezen, veel naar films te gaan. Dit advies zou ik overigens ook aan een chemicus geven, maar de historicus heeft toevallig een beroep waarin hij veel moet vertellen, en het element van de narratio in romans kan hem in technisch opzicht verder helpen. Daarbij moet de historicus zich wel realiseren dat hij zich altijd op zijn documenten moet baseren en niet zomaar mag verzinnen wat niet door zijn bronnen wordt aangedragen.

Dit citaat is cruciaal en vormt de leidraad voor dit boek.

Terug naar Amandus

Met dit boek keer ik, na het beëindigen van mijn professionele loopbaan, een derde keer terug naar Amandus en de 7de eeuw.

In de 19de eeuw en tot ver in de 20ste eeuw behoorde Amandus – toen nog heel consequent met het epitheton ‘de heilige’ aangeduid – tot de (impliciete) canon van de Belgische geschiedenis. ‘De apostel van België en Noord-Frankrijk’ werd verantwoordelijk geacht voor de kerstening van wat ooit een noordelijke uithoek van het Romeinse Rijk was. De invallen van de barbaarse Germanen hadden vanaf de 4de eeuw de roemrijke Romeinse beschaving neergehaald, het land in onbestuurbare chaos gedompeld en de prille ontwikkeling van het christendom gefnuikt. Zo werd de tijdgeest toen geschetst. Enig lichtpunt in die eeuwen van duisternis was de Kerk. Geestelijken, gevormd in de antieke Latijnse traditie die in de late oudheid was verrijkt met de christelijke leer, stonden garant voor het voortleven – toch in heel verdunde mate – van de Romeins-christelijke traditie. Op die manier legden ze de basis voor de langzame ontwikkeling van christelijk Europa in de verdere middeleeuwen.

Amandus was zo’n geestelijke. Hij leefde en werkte in de 7de eeuw. Wat eeuwenlang over hem werd verteld, vond zijn oorsprong in de oudste levensbeschrijvingen, de vitae, die over hem zijn geschreven en in vele latere hagiografische geschriften die op die teksten voortborduurden. Het zijn verhalen waarin dreigende monsters zich neervlijen aan de voeten van de heilige die hen met Gods toorn bedreigt, waarin doden tot leven worden gewekt en hardnekkige godslasteraars zelf hun tempels afbreken en hun heilige bomen omhakken om ten slotte het hoofd te buigen boven de doopvont. Met de stichting van een hele reeks abdijen in en rondom de Scheldevallei verankerde Amandus het christendom in een gebied dat zich uitstrekte van het huidige Noord-Frankrijk tot diep in Vlaanderen.

Tot daar het verhaal zoals het vandaag nog vaak terug te vinden is in overzichtswerken van de geschiedenis van Vlaanderen en recent nog mooi in beeld werd gebracht in Het verhaal van Vlaanderen. Het is een verhaal dat al lang niet meer volstaat om te verklaren hoe een hele samenleving de grondige metamorfose van heidendom naar christendom doormaakte. Daarvoor steunt het verhaal te eenzijdig op enkele vroegmiddeleeuwse heiligenlevens. Historici hebben in de voorbije decennia de hagiografische bronnen grondig herlezen en aangetoond dat ze zelden betrouwbare informatie bevatten over de kerstening waarover ze pretenderen te informeren. Ik zal in Deel 2 van dit boek de oefening ook zelf maken voor de vita van Amandus. Al kan ik nu al verklappen dat de Vita Amandi, de ogenschijnlijk belangrijkste bron van informatie, door de mand valt als historische bron voor de kersteningsgeschiedenis van Vlaanderen. De tekst levert nauwelijks betrouwbare informatie op. En andere geschreven bronnen zijn er niet of nauwelijks. De 7de eeuw lijkt een zwart gat. Zoals er geen licht ontsnapt uit een zwart gat in de ruimte, komt er ook nauwelijks of geen directe informatie uit de 7de eeuw tot bij ons. Maar zoals astronomen een zwart gat bestuderen door de waarnemingen van fenomenen er omheen, kan ook de historicus pogen om zijn zwarte gat onrechtstreeks te benaderen. Al zijn de valkuilen daarbij groot.

Ik waag me dus toch aan een nieuw verhaal over de kerstening in Vlaanderen in die ‘duistere’ 7de eeuw. Niet ‘hét verhaal’ van de kerstening, maar ‘een verhaal’, mijn verhaal, gekleurd en getekend door hoe ik naar het verleden kijk. Geen verhaal van de kerstening ‘van Vlaanderen’, maar ‘in Vlaanderen’. Het kersteningsverhaal inbedden in het huidige Vlaanderen, de noordelijke deelstaat van België, waar Nederlands de officiële taal is, zou hopeloos anachronistisch zijn. In de 7de eeuw van Amandus vormde het territorium van het huidige Vlaanderen in geen enkel opzicht een herkenbare eenheid. Vlaanderen bestond niet, zelfs het middeleeuwse graafschap Vlaanderen was nog niet embryonaal aanwezig. Ik focus daarom in dit boek op een relatief kleine regio binnen het actuele Vlaanderen: de Scheldevallei. Daar zijn twee redenen voor. Het is de enige regio waarvoor, voor die periode en dit onderwerp, geschreven bronnen voorhanden zijn. En, verder in dit boek wordt dat duidelijker, het is een regio die in de 7de eeuw op vlak van bevolking en bewoning een herkenbare eenheid vormde. Net hier was Amandus actief. Hij wordt onze gids in dit boek.

Het zwarte gat benaderen

Ik zal de Scheldevallei, het werkterrein van Amandus, in een ruimer geografisch en chronologisch perspectief plaatsen. Voor gebieden buiten Vlaanderen zijn immers wel geschreven bronnen voorhanden. Zo hebben historici een bibliotheek kunnen volschrijven over de ‘val van het (West)Romeinse Rijk’ en over het Frankenrijk, de opvolger van het Romeinse Gallië. Ik zal er uitvoerig uit putten. Maar telkens rijst de vraag in welke mate de onderbelichte Scheldevallei vergelijkbaar is met de meer zuidwaarts gelegen en beter gedocumenteerde delen van Gallië en van het Frankenrijk, of daar net van afwijkt.

Ik zal ook putten uit wat we weten over latere eeuwen waarvoor heel wat meer bronnen beschikbaar zijn en van daaruit terug redeneren. Maar dan staat de valkuil van de anachronistische interpretatie steeds wijd open. Ik zal gebruik maken van andere vage sporen die tot vandaag bewaard zijn: plaatsnamen, patroonheiligen van kerken, landschappelijke relicten… Ook daarbij zijn de interpretatiemarges heel groot.

En gelukkig is er de archeologie. De archeologie van de vroege middeleeuwen was lang geen hot item, maar sinds de brede toepassing van de Conventie van Malta (1992) is die in een stroomversnelling terechtgekomen. Archeologen kiezen immers niet langer hun opgravingsterreinen op basis van eigen interesses en een vooropgezet onderzoeksplan. Pas als erfgoed in de bodem wordt bedreigd door ingrijpende infrastructuurwerken, worden archeologen opgevorderd om aan de slag te gaan: een vooronderzoek om uit te zoeken hoe groot de kans is op interessante vondsten, proefsleuven om na te gaan of er inderdaad waardevolle sporen aanwezig zijn, en zo ja, systematische opgravingen van een uitgestrekter terrein. In Vlaanderen zijn, in afwachting van een echte bouwstop, infrastructuurwerken nooit ver weg. En dus heeft deze aanpak in de voorbije decennia geleid tot een ware boom in de archeologische activiteiten. Er kwamen daarbij opvallend veel sporen van vroegmiddeleeuwse origine aan het licht. Die kunnen helpen om ons een beeld te vormen van de materiële omstandigheden waarin mensen hier ten tijde van Amandus leefden. Al zal het ook hier oppassen zijn voor interpretatiefouten. Om het met een boutade te zeggen: vóór de Maltaregels zegden verspreidingskaarten van sporen van vroegmiddeleeuwse bewoning meer over de woonplaatsen van archeologen en de centra waaraan ze verbonden waren dan over de vroegmiddeleeuwse bewoning; sinds 1992 geven ze vooral een beeld van de verspreiding van eind 20ste- en vroeg 21ste-eeuwse infrastructuurwerken en bouwwerven. Daarbovenop wordt het nog moeilijker als in louter materiële resten moet worden gezocht naar sporen van iets immaterieels als de kerstening.

Ik hoop dat al deze directe en vooral indirecte bronnen licht doen schijnen in het zwarte gat waarin de 7de-eeuwse kerstening verstopt zit. Er zal nog heel wat interpretatie nodig zijn. Waar historische bronnen ontbreken of slechts wazige aanwijzingen bevatten, doet historische verbeelding een beroep op het ‘gezond verstand’. Het is een heikel punt, omdat we met zijn allen weten hoeveel historische dwalingen het ‘gezond verstand’ van historici uit voorbije tijden heeft opgeleverd. En toch waag ik me eraan. Als leerling in het secundair onderwijs was ik in de wiskundeles al geboeid door het ‘bewijs uit het ongerijmde’. Overgesimplificeerd klinkt het als: ‘Het kan toch niet anders dan…’ Als de mirakels van Amandus niet hebben plaatsgevonden, dan hebben de mensen zich om andere redenen bekeerd. Ook al vind ik die redenen niet expliciet in de bronnen, ik wil er toch op zijn minst hypotheses over formuleren. Als ik uit de bocht ga, moeten andere en latere historici mij maar corrigeren.

Om Amandus’ werkterrein beter te leren kennen, keer ik in Deel 1 ver terug in de tijd. Ik verken hoe de Romeinse veroveraars in de eerste eeuwen van onze jaartelling hier hun stempel drukten op de samenleving en wat er van de romanisering over bleef toen de Romeinen de controle verloren en Germaanse boeren de vrijgekomen gronden innamen. Het mondt uit in een schets van de wereld waarin Amandus in de 7de eeuw arriveerde. In Deel 2 ga ik op zoek naar de man achter de heilige. Ik fileer de historische bronnen en probeer feiten en fictie over de man te scheiden. In Deel 3 ligt de focus uiteindelijk op Amandus’ bijdrage aan de kerstening van de Scheldevallei.

Ik baseer me in wat volgt voornamelijk op de onophoudelijke stroom aan wetenschappelijke publicaties van historici en archeologen die in de voorbije decennia het licht zagen. Ik ben de auteurs dan ook ontzettend dankbaar en verontschuldig me ervoor dat ik hun werk plunder zonder hen telkens met de passende referenties te erkennen. Dit boek is omwille van de leesbaarheid voor een breed publiek niet verzwaard met vele voetnoten en een exhaustieve literatuurlijst. Wie geïnteresseerd is in mijn bronnen, vindt naast de beknopte bibliografie in dit boek, een uitgebreidere lijst op

ertsberg.be/boek/hak-om-die-boom

Ik houd ervan om voeling te zoeken met het verleden. In voorbereiding op dit boek wandelde en fietste ik in Vlaanderen en ver daarbuiten, op zoek naar landschappen en materiële resten uit het verleden. Ik liep over Romeinse wegen, bezocht archeologische sites en musea, maakte de lange reizen van Amandus op mijn manier… Impressies van die exploraties zijn her en der verwerkt in dit boek. Wie graag ter plekke gaat kijken, vindt op de website een lijst van de plekken die ik bezocht met links naar bezoekersinformatie.

DEEL 1

De Scheldevallei voor Amandus (1ste eeuw v.C.-begin 7de eeuw)

Caesar stoot door

57 v.C. In de lente rukte Julius Caesar op naar het noorden. In het voorafgaande jaar hadden zijn troepen al een groot deel van Gallië veroverd. Nu was hij klaar om ook de meest noordelijke gebieden, het terrein van de Belgae, onder de voet te lopen. De Ambiani, die in de omgeving van het huidige Amiens aan de Somme woonden, hadden zich zonder slag of stoot overgegeven. Maar verder noordwaarts verwachtte Caesar meer weerstand. Vanuit zijn tijdelijk kamp aan de Somme stuurde hij verkenners naar het gebied van de Nerviërs, die tussen de Schelde en de Dijle woonden. Wat Caesar van zijn verspieders te weten kwam, noteerde hij in zijn eigen verslag. Wie ooit op de schoolbanken met De Bello Gallico worstelde, herinnert zich misschien nog de woorden:

Toen Caesar informeerde naar hun aard en gebruiken, kwam hij het volgende te weten. Kooplui hadden in het geheel geen toegang tot deze stam. Invoer van wijn en andere luxegoederen stonden ze niet toe, want daardoor, dachten ze, zou hun moed verslappen en hun krijgslust verminderen. Het was woest, heel krijgslustig volk, dat nu afgaf op de andere Belgen en hen met de vinger nawees: die hadden zich ‘uitgeleverd aan de Romeinen’ en hadden ‘hun aloude krijgskunst zomaar laten varen.’ Zelf zouden ze zeker geen afgezanten sturen en geen enkel vredesvoorstel accepteren.

Caesar gebruikte wel vaker de retorische truc om door het benadrukken van de woeste aard van zijn vijanden, zijn uiteindelijke overwinning des te meer glans te geven. Ongetwijfeld waren de contacten tussen de bewoners van deze noordelijke gebieden en de Romeinen in de voorafgaande eeuwen veel minder intensief dan die van hun zuiderburen, die al lang handel dreven met de Romeinen. Talrijke vondsten van wijnamforen tonen aan dat al in de eeuw voor de komst van Caesar de Gallische elite tot ver ten noorden van de Loire wijn importeerde van bij de Romeinse zuiderburen. Ten noorden van de Somme zijn dergelijke vondsten veel schaarser. Daar hielden de Belgae de Romeinen letterlijk en figuurlijk op een afstand. Maar daar kwam nu snel verandering in.

Caesar brak zijn kamp aan de Somme op en marcheerde met acht legioenen, met hulptroepen en legertros samen goed voor om en bij de 48 000 manschappen, naar het noorden. Daar werd hij opgewacht door een leger van Nerviërs, aangevuld met krijgers uit de naburige stammen van de Atrebates en de Viromandui. De verzamelde troepen hadden zich, met het oog op de clash, onder leiding van het stamhoofd Boduognat, in slagorde opgesteld aan de overkant van een rivier die Caesar de Sabis noemt. Er is lang gedacht dat Caesar hiermee op de Samber duidde, al kon die hypothese nooit sluitend bewezen worden. In de jaren vijftig van de vorig eeuw werd een nieuwe suggestie gedaan: de Selle, een klein bijriviertje van de bovenloop van de Schelde. Caesars troepen zouden deze plek bereikt hebben langs een oude, preromeinse weg die vanuit Amiens via Kamerijk (Cambrai; dép. Nord) oostwaarts liep en bij het hedendaagse dorp Saulzoir de Selle overstak. De terreingesteldheid van die plek sluit goed aan bij wat Caesar over het slagveld vertelt. Wilden de Nerviërs op deze strategische plek de toegang tot de Scheldevallei voor Caesars leger barreren? Het blijft koffiedik kijken. Wat de bedoeling van de Nerviërs ook was, hun groots opgezette onderneming mislukte. Ik laat de gedetailleerde beschrijving van de slag aan Caesar en de militaire historici over, maar sta wel stil bij de gevolgen. Caesar meldt laconiek: ‘Na afloop van deze strijd was al wat de naam “Nerviër” droeg vrijwel uitgeroeid.’ De vrouwen, kinderen en grijsaards die zich in de moerassen hadden verstopt, gaven zich over en maakten volgens Caesar het bilan op: van de 60 000 strijdbare mannen overleefden er amper vijfhonderd de strijd, van de zeshonderd ‘senatoren’ – wellicht de adellijke elitekrijgers die in de frontlinie vochten – bleven er drie in leven. Hedendaagse historici nemen Caesars cijfers met een grove korrel zout: ze schatten dat de Nerviërs hooguit 10 000 manschappen op de been konden brengen en dat daarvan een grote meerderheid sneuvelde, maar lang niet iedereen. Enkele jaren later konden de Nerviërs trouwens nog een aanzienlijk leger mobiliseren om een laatste maal in opstand te komen en een generatie later lieten heel wat vooraanstaande stamleden zich inschakelen in het Romeinse bestuur, zoals ik verder nog aankaart.

Waarom vertel ik in mijn Amandusqueeste over deze gebeurtenis van 700 jaar, bijna driekwart van een millennium, eerder? Eenvoudigweg omdat Caesar met zijn verslag als eerste de Schelde literair en fysiek de (geschreven) geschiedenis inloodste. Dat hij als eerste schrijver haar naam – Scaldis (accusatief Scaldim/Scaldem) – vermeldde, is een fait divers. Maar met zijn overwinning aan de Sabis stootte hij naar het noorden door en opende de hele regio voor de grondige romaniseringsgolf die in de decennia na de oorlog aanvatte.

Gallia Belgica

Met de Slag aan de Sabis was niet alle weerstand van de noordelijke Belgae gebroken. Vier jaar later onderdrukte Caesar nog een opstand van de Nerviërs en versloeg hij ook hun westelijke buren, de Menapiërs. Hun territorium strekte zich uit van de Schelde tot aan de kust, en in het noorden tot in het mondingsgebied van Schelde en Maas. De regio was schaars bewoond, bosrijk en moerassig. Caesar ‘stak [er] hoeven en nederzettingen in brand en maakte zich meester van een grote hoeveelheid vee en mensen.’

Brandschattingen – noem het gerust oorlogsplunderingen – waren het lot van alle veroverde gebieden. Er is berekend dat Caesars legioenen, manschappen en dieren, dagelijks 60 ton graan nodig hadden en voor die leveringen moesten de verslagen stammen instaan. Ook nadat de vrede, de Pax Romana, min of meer definitief was afgedwongen en er geen groot bezettingsleger meer nodig was, bleven de Romeinen regelmatige leveringen eisen, nu vooral voor de legioenen die permanent aan de Rijngrens waren gelegerd. De verslagen stammen moesten daarenboven ook soldaten leveren voor de Romeinse hulptroepen.

Om alles strak georganiseerd te krijgen, brachten de Romeinen het noorden van Gallië, het hele gebied tussen de Seine en de Rijn, onder in een nieuwe provincie, Gallia Belgica, met als hoofdstad Durocortorum. Voor de veroveringen was het de hoofdplaats van de stam van de Remi, naar wie de huidige naam Reims nog verwijst. Daar zetelde in de volgende eeuwen de procurator, door de keizer aangesteld om de provincie te besturen. Hij stond in voor de heffing van belastingen – zowel in natura als in geld – en voor de organisatie van grote infrastructuurwerken. Nog in de 1ste eeuw v.C. werd gestart met de aanleg van het indrukwekkende Romeinse wegennet. De ‘hoofdslagader’ verbond Lyon met Reims en van daaruit liepen zes wegen in alle richtingen.

Voor de efficiënte aanpak van het bestuur van Gallia Belgica deelden de Romeinen de provincie onder in een twaalftal civitates. Die kwamen grotendeels overeen met de voormalige stammengebieden. In het noorden werd het territorium van de Nerviërs de Civitas Nerviorum met als bestuurlijk centrum Bagacum Nerviorum (Bavay, dép. Nord), het stamgebied van de Menapiërs werd de Civitas Menapiorum met als hoofdplaats Castellum Menapiorum (Kassel; Cassel, dép. Nord). De Schelde vormde de grens tussen beide civitates.

Bagacum: klein Rome

Om te ontdekken wat de romanisering in noordelijk Gallië teweegbracht, is een excursie naar Bavay een absolute must. Vandaag is Bavay een klein, ingedommeld stadje, voor Fransen in een onooglijke uithoek van hun land, voor Belgen acht kilometer voorbij de grens en daardoor grotendeels voorbij hun mentale horizon. En toch loont een bezoek de moeite. Van welke kant je het stadje ook benadert, je merkt dat het strategisch is gelegen op een heuvel tussen omringende riviervalleitjes. De Nerviërs hadden lang voor de komst van Caesar de plek al uitgekozen voor een van hun oppida, versterkte nederzettingen. Een echte hoofdstad was het wellicht niet, zo gestructureerd waren de Belgae niet. Archeologen vonden er weinig sporen van voor de komst van de Romeinen, maar rond het begin van onze jaartelling begon een heel nieuwe era voor de plek. Bekijk voor een bezoek aan Bavay eerst eens een wegenkaart of een satellietbeeld. Je leest er vandaag nog altijd van af hoe Bagacum als een spin in een net van Romeinse wegen kwam te liggen. Zeven kaarsrechte wegen vertrokken ooit vanop deze plek; de meeste zijn vandaag nog steeds in gebruik, als route départementale of als eenvoudige landweg. De stad ontleent er haar bijnaam aan: la Ville des Sept Chaussées. Bavay werd dankzij de wegen niet enkel het centrum van een goed uitgebouwd regionaal netwerk, maar kreeg ook een heel belangrijke plaats op een van de allerbelangrijkste verbindingswegen van het rijk: de route van Keulen (Colonia Agrippina), over Tongeren (Attuatuca Tungrorum), naar Boulogne-sur-Mer (Gesoriacum, Bononia). Hiermee stond Bavay in contact met twee prioritaire zones. In oostelijke richting bevond zich de Rijngrens. In eerste instantie was dit de uitvalsbasis voor de verovering van Germania, maar nadat dit een utopische onderneming bleek te zijn, werd het de zwaar bewaakte noordoostgrens van het rijk. Westwaarts eindigde de route aan het Kanaal, de uitvalsbasis voor de verovering (43 n.C.) en later de exploitatie van Britannia. De hele regio van Bavay fungeerde als hinterland voor de militaire zones waar een grote vraag was naar voedsel, grondstoffen en afgewerkte producten. Bavay speelde ongetwijfeld een belangrijke rol in de organisatie van deze goederenstroom. Langs de Romeinse wegen die vanuit Bavay vertrokken, trokken niet enkel troepen en afgezanten van de Romeinse bestuurders. Ook handelaars maakten handig gebruikt van de goed onderhouden wegeninfrastructuur. Langs de heirbanen ontwikkelden zich al in de 1ste eeuw n.C. verschillende vici, regionale handels- en productiecentra (Blicquy, Velzeke, Asse…).

Maar Bavay was vooral een bestuurlijk centrum en dat moest de plek ook uitstralen. Daarom werd er een imposant forum gebouwd met daaromheen de officiële gebouwen. De archeologische resten van het centrale forum zijn in opeenvolgende archeologische campagnes grotendeels blootgelegd en geven een goed beeld van het imposante complex, 240 meter lang en 110 meter breed. Centraal strekt zich het grote binnenplein uit. Je stapt er nog over de originele plaveien. Hier kuierden ooit mannen in toga. Een lichte verhevenheid in het terrein verraadt de plek waar ooit een tempel stond. Je kunt rondom het plein lopen in de cryptoportieken, ooit de kelderverdieping waarboven zich een groot rechthoekig peristilium verhief, omzoomd door winkeltjes. Aan de noordkant liggen de fundamenten van de grote driebeukige basilica, de publieke zaal waar de bestuurders van de Romeinse civitas vergaderden en recht spraken. Het bestuur van een Romeinse civitas was georganiseerd volgens een vast patroon, dat gekend is uit beter gedocumenteerde regio’s. Om de twee jaar werd een lokale gouverneur gekozen, een soort burgemeester, en er was een curia, een lokale senaat van zo’n 80 verkozenen. In provinciehoofdsteden zoals Reims waren nog een behoorlijk aantal ‘Romeinen’ actief, mannen uit de senatoren- en de ridderstand, vaak afkomstig uit sterk geromaniseerde gebieden in Italië, Zuid-Gallië of het Iberische schiereiland. Maar in een civitas als Bavay waren de Romeinen wellicht eerder zeldzaam. Het bestuur bestond grotendeels uit leden van de autochtone stamadel en rijke handelaars. De procurator in Reims hield nauwgezet in het oog dat het lokale bestuur jaarlijks de vereiste belastingen opbracht. Als dat zonder problemen verliep, genoot de civitas een verregaande vorm van autonomie.

In het jaar 4 was Tiberius, de stiefzoon van keizer Augustus, onderweg van Boulogne naar Keulen om daar het commando over de grenslegioenen op te nemen. Hij overnachtte in Bavay. Dat weten we omdat in 1718 een amateurarcheoloog bij het forum van Bavay een gedenksteen opgroef, die bij Tiberius’ bezoek aan de keizerszoon was aangeboden, niet door een hoogverheven Romeinse senator, maar door de zoon van een lokaal stamhoofd. Een halve eeuw na Caesars verpletterende overwinning en zijn genadeloze aanpak van de Nerviërs, waren leden van de stamelite toch weer voldoende in aantal en aanzien om een rol te spelen in de uitdraai van het Romeinse bestuur. De lokale bestuurder van Bavay mat zich zelfs een gelatiniseerde naam aan, Caius Licinius Navus, zoon van Caius. Amper een generatie na de brutale verovering was de Caesar-lijke voornaam, net zoals op vele andere plaatsen in Gallië, een sociaal statement geworden.

De ambities van zulke elites werkten in de volgende decennia een grondige romanisering van the way of life in de civitas in de hand. Daarvan getuigt de schitterende archeologische collectie in het museum bij de archeologische site. Door hun contacten met Romeinen leerden de lokale rijken allerlei nieuwe luxeproducten kennen die ze zich maar al te graag eigen maakten, niet alleen om redenen van comfort, maar ook om zich uiterlijk aan de Romeinse elite te conformeren. Hun tafel werd niet langer gedekt met lokaal vervaardigd aardewerk, maar het vaatwerk bestond voortaan uit luxueuze terra sigillata. Die term is afgeleid van de stempel die meestal onderaan in het aardewerk werd ingedrukt voor het bakken en die aangaf in welk productie-atelier het werd vervaardigd. Op die manier kan de herkomst van het vaatwerk goed worden in kaart gebracht. De oudste, originele terra sigillata werd geproduceerd in de Italiaanse stad Arezzo (160 km ten noorden van Rome). Ook de oudste in Gallië gevonden terra sigillata komt daar vandaan. Maar met de Romeinse levensstijl verspreidde ook de productietechniek zich in Gallië, daar waar geschikte kwaliteitsklei voorhanden was. De in Bavay gevonden exemplaren werden onder meer geproduceerd in Lyon en de Rhônevallei. In het museum is ook prachtig Romeins glaswerk uit Keulen en zilveren bestek te zien en allerlei bronzen of aardewerken snuisterijen als lampjes, parfumbranders, klokjes en belletjes… De vondst van een mal voor de productie van Romeinse olielampjes bewijst dat die hier in serie werden geproduceerd. Veel fragmenten van bouwmaterialen laten zien dat de lokale elite ook de Romeinse bouwstijl en -techniek overnam. Ze lieten hun huizen niet langer optrekken in hout en leem, maar in natuur- en baksteen, lieten hun gevels verfraaien met marmeren platen die met ijzeren klemmen in de muren waren vastgezet en lieten de binnenmuren opsieren met beschilderd stucwerk. Voor het dak kozen ze voor gebakken dakpannen in plaats van riet. Een rijke inwoner liet onder de vloer van zijn huis een hypocaustum installeren, om zijn woning ’s winters door vloer- en wandverwarming behaaglijk te maken. Romeinse gespen en fibulae (spelden), ivoren en benen kammen, glazen kralen, spiegels, armbanden…, ze verklappen hoe de lokale elite ook in kledij en opsmuk de Romeinen achternaholde.

Verdunde romanisering

Een bezoek aan Bavay laat menig bezoeker met verstomming achter: nooit gedacht dat de romanisering zo grondig was! Maar opgelet, Bavay is niet representatief voor de hele civitas die vanuit deze hoofdstad werd bestuurd. Als we te weten willen komen hoe het in de Scheldevallei was gesteld, trekken we vanuit Bavay best langs de Romeinse weg die de stad noordwaarts verlaat. Dat kan vandaag per fiets of te voet over de toeristische Via Romana die de sites van Bavay en Velzeke (gem. Zottegem, prov. Oost-Vlaanderen) verbindt, met tussenstops bij andere historische trekpleisters in Ath, Pommerœul, Aubechies en Blicquy (alle prov. Henegouwen).

Ik fiets meteen door naar Velzeke en bezoek er het archeocentrum. Hier kruist de Romeinse weg van Bavay richting Gent een andere route die van west naar oost leidde, van Boulogne naar Tongeren en Keulen. In mijn jonge jaren volgden we door Frankijk geregeld bisons futés, de met groene pijlen aangeduide alternatieve wegen die grosso modo parallel met de routes nationales een alternatief boden voor de vaak al te drukke hoofdwegen. De west-oostweg die Velzeke doorkruiste, was zo’n Romeins alternatief voor wie niet zo nodig in Bavay hoefde te zijn. Soldaten, bestuurders, ambtenaren en handelaars spaarden met dit traject een dagreis uit. Zoals stadjes langs de bisons futés tankstations, restaurants, campings en goedkope hotelletjes in de aanbieding hadden, bood ook Velzeke twee millennia eerder de nodige accommodatie voor reizigers. Tijdens de onrustige periode na Caesars verovering was er in Velzeke een klein militair kamp, maar vanaf de 1ste eeuw ontwikkelde de plek zich tot wat de Romeinen een vicus noemden, een agglomeratie van bescheiden omvang, maar toch duidelijk te onderscheiden van gewone rurale nederzettingen. Passanten konden er overnachten in een herberg, paarden wisselen of laten beslaan, kleine reparaties laten uitvoeren of een nieuwe wollen mantel kopen… Betalen deden ze in klinkende Romeinse munt. Ze konden er in een van de twee teruggevonden fana,1 bescheiden tempeltjes, een offer brengen om een verdere behouden reis af te smeken. Eén fanum was – zo blijkt uit de vondsten van medische instrumenten en votiefsteentjes2 – ook een medische hulppost. En natuurlijk genoten Romeinse reizigers, en al wie hun stijl wenste te imiteren, graag van het comfort dat ze elders in het rijk gewend waren. En dus lijken de archeologische vondsten in Velzeke heel sterk op die uit Bavay: terra sigillata, olielampjes, fijne glaswaren, bronzen meubelbeslag… Het Archeocentrum Velzeke bewaart ook een mooie collectie amforen afkomstig van de opgravingen in Velzeke en Kruishoutem (gem. Kruisem, prov. Oost-Vlaanderen). De talrijke amfoorscherven die bij de opgravingen zijn gevonden, konden na lang puzzelen herleid worden tot 244 amforen. Het waren ‘containers’ voor het vervoer van wijn uit Zuid-Frankrijk, olijfolie uit de mediterrane wereld en garum, de vissaus waar Romeinen in het hele rijk zo verzot op waren. Die lieten ze helemaal vanuit de provincie Baetica in Zuid-Spanje tot in Velzeke aanvoeren. Vlak bij een van de amforen met garum werd in Velzeke ook het gratenskelet van een makreel gevonden. De mediterrane vis werd dus niet enkel in garum-vorm geïmporteerd, maar ook in zijn geheel gezouten aangevoerd. Het zijn smakelijke (?) details die aantonen hoe geromaniseerd het er in Velzeke aan toe ging. En toch was Velzeke geen Bavay. De nederzetting behield in al die tijd ook lokale, inheemse trekken. Hier geen forum, geen strak uitgetekend stratenpatroon, geen representatieve gebouwen… Velzeke behield het karakter van een landelijke nederzetting, met woonhuizen op ruime percelen. Aanvankelijk bleef men er bouwen volgens de aloude methode: houten skeletbouw met wanden van vlechtwerk van takken bestreken met leem en een rieten dak. Slechts geleidelijk aan drongen Romeinse elementen door, een basis in gemetselde steen, aardewerken dakpannen, stuc op de binnenmuren…

Er waren in de Schelderegio nog meer plaatsen die het niveau van eenvoudige rurale nederzetting overstegen en een centrale rol speelden in hun omgeving. In Kerkhove (gem. Avelgem, prov. West-Vlaanderen) legden archeologen op de Kerkhovekouter, een lichte verhevenheid aan de Scheldeoever, de sporen bloot van wat van de 1ste tot de 3de eeuw een baanpost moet zijn geweest, waar reizigers paarden konden wisselen of konden overnachten. De wegbedding van drie Romeinse wegen werd er bij de recentste opgravingen in kaart gebracht: een weg vanuit Bavay stak er, vlak bij een aanlegplaats, de Schelde over en splitste zich op de linkeroever in twee wegen naar de kuststreek toe. Bij eerdere opgravingen waren al gebouwresten aangetroffen die erop wezen dat hier, bij dit water- en landwegenknooppunt, een logistiek centrum was ontwikkeld dat ongetwijfeld een rol speelde in de aanvoer en de verdeling van graanleveringen bestemd voor de legioenen.

De amforen die in Kruishoutem zijn gevonden doen vermoeden dat ook deze plek een rol had als distributiecentrum. De concentratie van wijn-, olijfolie- en garum-opslag kan niet louter voor lokale consumptie zijn bedoeld. Hier kwamen klanten uit de omgeving zich bevoorraden.

Over de rol van Gent en Kortrijk zwijg ik voorlopig; die komen verderop nog aan bod. Maar ik ga toch nog even terug zuidwaarts, stroomopwaarts langs de Schelde tot in Doornik (Tournai; prov. Henegouwen). De van oorsprong Romeinse naam Tornacum lijkt er al op te wijzen dat de plek voorafgaand aan de komst van de Romeinen geen bijzondere rol speelde. Archeologen vonden er ook weinig sporen uit voor-Romeinse tijd. Pas in de 1ste eeuw nam de bewoning toe, aanvankelijk nog bescheiden en weinig georganiseerd, maar in de 2de eeuw groeide de plek uit tot een stedelijke agglomeratie met een duidelijke Romeinse stempel. Op de rechteroever werd een haveninfrastructuur uitgebouwd; de stedelijke bevolking vestigde zich vooral op de linkeroever. De talrijke stenen gebouwen waren er niet langer lukraak geplaatst, maar waren er georiënteerd binnen een strak Romeins straten- en percelenplan. De sporen van meerdere badhuizen wijzen op een comfortabele levensstijl. De grote basilica die deels werd opgegraven, was vermoedelijk een grote marktplaats. Alles samen strekte de stad zich uit over ongeveer 40 hectare en was daarmee even uitgestrekt als Bavay. De grote necropolen aan de rand van de bewoningszone bevestigen nog eens de omvangrijke bevolking. Toch had Turnacum in die tijd geen officiële bestuursfunctie binnen de provincie Gallia Belgica. Er is ook geen enkel spoor van een forum of van representatieve gebouwen gevonden. De plek – althans de linkeroever – behoorde tot de Civitas Menapiorum waarvan de bestuurlijke hoofdplaats in Kassel lag. Maar de ligging van Doornik in het web van Romeinse wegen wijst ook hier op een centrumfunctie. De stad lag halfweg op de hoofdas van Bavay naar Kassel en was ook direct verbonden met Atrecht (Arras; dép. Pas-de-Calais), de hoofdplaats van de Civitas Atrebatium. Er vertrokken bij de Scheldeovergang in Doornik nog secundaire wegen, onder meer naar Kortrijk. Vanzelfsprekend was de Schelde zelf een belangrijke verkeersader. Vandaag is het leuk fietsen op de trekweg langs de Schelde. Het is de ideale manier om er het landschap te leren kennen en de bijzondere ligging van Doornik te vatten: ten zuiden van de stad heeft de rivier zich een bedding uitgesleten in het uitgestrekte kalkmassief. Boven de smalle vallei liggen op de leemgronden uitgestrekte vruchtbare akkers en de valleiwand zelf is één grote steengroeve die eeuwenlang Doornikse kalksteen leverde aan ontelbare bouwprojecten stroomafwaarts. Als je Doornik eenmaal gepasseerd bent, fiets je stroomafwaarts door een heel ander landschap. De Schelde meandert er richting Gent in een continue alluviale vlakte. Het ommeland had er de Romeinen ongetwijfeld minder te bieden, maar de Schelde was er wel de evidente weg om de zuidelijke rijkdommen naar de noordelijke grensgebieden te voeren. Het kan niet anders dan dat de Romeinse bestuurders van Doornik een logistiek centrum maakten.

De hier aangehaalde archeologische resten lijken alle te wijzen op een doorgedreven romanisering in de ruime context van de Scheldevallei. Maar dat is toch te relativeren. Ten eerste ligt Bavay ver, ten minste 50 km, ten zuiden van de Scheldevallei waarin Amandus eeuwen later actief was. Ten tweede gaat het in de aangehaalde voorbeelden telkens om plekken die een centrum- en/of verdeelfunctie hadden en die daardoor ook vanzelf al openstonden voor input van buitenaf. Het was al langer bekend dat in de Scheldevallei, eenmaal stroomafwaarts van het Doornikse, nooit sporen zijn gevonden van villae, uitgebreide landbouwondernemingen zoals die bijvoorbeeld wel nog rond Bavay en zuidelijker in Noord-Frankrijk of in de Moezelstreek zijn gevonden. In de voorbije decennia legden archeologen op heel wat plaatsen sporen van rurale bewoning uit de Romeinse periode bloot, maar die wijzen bijna steeds op kleinschalige woonvormen van één of enkele erven, met het behoud van de eeuwenoude autochtone leefgewoonten en bouwtechnieken. Dat bleek bijvoorbeeld duidelijk uit de opgravingen op ‘The Loop’ in Gent, de terreinen van Flanders Expo en Ikea. Daar woonden tussen de late 1ste en het begin van de 3de eeuw boeren op enkele erven. In totaal legden de archeologen er de grondsporen van zestien woonhuizen, bijgebouwen en verschillende waterputten bloot. Sommige erven waren gelijktijdig bewoond, andere volgden elkaar op. De archeologen vonden er ook enkele clusters van brandrestengraven,3 wellicht de laatste rustplaats van de bewoners van de erven. Er was dus lange tijd, bijna twee eeuwen, bewoning, net in de periode waarin in Bavay en Velzeke de romanisering zich sterk doorzette. Maar niet hier. Chronologisch valt de bewoning in de Romeinse tijd; typologisch sluit ze sterk aan bij de late ijzertijd, de voorafgaande prehistorie. Dat Caesar rond 57 v.C. zijn oorlogservaringen neerpende en zo de eerste geschreven bron naliet, voert de regio dan wel het tijdperk van de geschiedenis in, maar voor het gros van de inheemse bewoners maakte dat natuurlijk geen verschil. Hun bescheiden woonstalhuizen, waar ze samen met hun dieren onder één dak woonden, trokken ze naar aloud model op met een skelet van houten palen. Wellicht waren de wanden gemaakt uit gevlochten takken en met leem bestreken en op het dak lag meer dan waarschijnlijk stro of riet. De weinige voorwerpen die er zijn gevonden wijzen voornamelijk op een inheemse materiële cultuur. Ook elders, vooral meer westwaarts in het gebied van de Menapiërs, vinden archeologen geregeld de paalsporen van eenvoudige woonhuizen uit dezelfde tijd, met een bewoonbare oppervlakte van niet meer dan 75 m2. Wellicht woonden in zulke woningen niet meer dan zes of zeven mensen, een gezin dus, vader, moeder, kinderen, misschien met nog een lang levende grootouder. In de 1ste eeuw waren de meeste voorraad- en kooppotten van de bewoners nog in hoofdzaak van eenvoudige, lokale makelij, met de hand gevormd, maar in de 2de eeuw vonden sommige boeren aansluiting bij de handelsstromen en schaften ze zich kwaliteitsvol vaatwerk uit het Rijnland of uit Noord-Gallië aan. In Leeuwergem (gem. Zottegem), in Nervisch gebied, op een spreekwoordelijk boogscheut van Velzeke, kwamen sporen aan het licht van een vergelijkbare inheemse woonplek. Langs een kronkelpad konden de bewoners de Romeinse weg van Boulogne naar Tongeren en Keulen bereiken, maar ze hielden zich ver van Romeinse nieuwigheden. Hun woonhuis was nog bescheidener dan de Menapische voorbeelden, niet meer dan 8 meter lang en 5 meter breed. In de buurt vonden de archeologen de resten van enkele brandrestengraven, een kleine begraafplaats voor de lokale familie.

In Aalter (prov. Oost-Vlaanderen) vonden archeologen op het industrieterrein van Langevoorde de resten van een minder bescheiden landelijk hof, mooi bepleisterd en in rood en wit beschilderd, en in een latere fase deels met leistenen gedekt. Het dagelijkse vaatwerk was er ook van lokale makelij, eenvoudig met de hand gevormd, maar er doken ook scherven op van verfijnder importvaatwerk uit de Marnestreek. Dus, als ze er behoefte aan hadden, vonden de inheemse boeren wél aansluiting bij het handelsnetwerk.

Is de taal gans het volk?

De romanisering verliep dus op verschillende plekken met verschillende snelheden en een andere intensiteit. Ik was dan ook verbaasd toen ik bij linguïsten las dat tegen het einde van de 3de eeuw de bevolking van het huidige Noord-Frankrijk en het grootste deel van België een vorm van Latijn sprak. Voor de komst van de Romeinen woonde hier een autochtone Keltische, Germaanse of gemengd Keltisch-Germaanse bevolking – daarover is nog geen eenduidigheid. Enkele eeuwen na de verovering sprak de meerderheid van hun nakomelingen de lingua latina. Dat leidden taalkundigen af uit de plaatsnamen en de evolutie ervan. De grote toponymist Maurits Gysseling deed in de tweede helft van de vorige eeuw baanbrekend werk met de nauwkeurige analyse van de oude plaatsnamen in Vlaanderen. Hij stelde vast dat tussen de 1ste en de 3de eeuw op verschillende plaatsen, ook in Vlaanderen, nieuwe nederzettingen ontstonden die met een Latijns klinkende naam werden aangeduid. De meeste daarvan gaan terug op een voornaam, aangevuld met het suffix iacum, wat als synoniem voor het Latijnse fundus (landgoed) kan worden beschouwd. Zo klonk Zulzeke (gem. Kluisbergen) oorspronkelijk ongeveer als Sulcisiacum, het landgoed van Sulcius. Was Sulcius een geromaniseerde inwijkeling of een veteraan uit de Romeinse hulptroepen die zich na zijn dienst hier vestigde? In het gehucht Ose bij Mater (gem. Oudenaarde) kwam wellicht ooit ene Aucius wonen, trots op zijn Latijnse naam. De plek bleef ten eeuwigen dage naar hem genoemd. Maar bijzonder is dat ook personen met een inheemse naam hun landgoed met iacum gingen benoemen. In Kemzeke (gem. Stekene) woonde Kamisios, in Kaprijke Kaprios en dat waren geen Romeinen. Imiteerden ze gewoonweg een nieuwerwetse zegswijze of spraken ze inmiddels zelf Latijn? In de 3de eeuw was dat laatste meer dan waarschijnlijk. Dat leiden linguïsten af uit de klankverschuiving in het Latijn die zich in de 4de eeuw voltrok. Als leek in het vak denk ik dan meteen aan het bekende voorbeeld: ‘Caesar’, uitgesproken met een ‘k’ als beginklank, evolueerde in Romaanssprekende contreien naar ‘César’, uitgesproken met een ‘s’ als beginklank, terwijl het in Germaanssprekende gebieden ‘Kaiser’ werd en de ‘k’ behield. Die eerste evolutie voltrok zich ook in de plaatsnamen in onze regio en dat kon, volgens de linguïsten, enkel gebeuren als de meerderheid van de bevolking op dat moment Romaanstalig was. Of zou het toch nog kunnen dat de hele regio taalgemengd was, met een rurale bevolking die de oude, inheemse taal bleef hanteren en uitgebreide Latijnse taaleilanden rond centrumplaatsen en nieuwe landelijke nederzettingen?

Hoe is het te verklaren dat de autochtone bevolking, of op zijn minst een belangrijk deel ervan, in enkele eeuwen tijd een vorm van Latijn ging spreken? De Romeinse bezetter eiste van de inheemse stammen strijders voor hun hulptroepen. De Nerviërs vormden zes cohorten, samen goed voor zo’n 6000 infanteristen. Die leerden gaandeweg ongetwijfeld een mondje Latijn spreken. Dat was nodig om de bevelen van hogerhand te kunnen opvolgen, maar ook handig om met marketentsters in het kielzog van het leger op marktprijzen af te dingen. Omdat de Romeinen slechte ervaringen hadden met inheemse troepen die dicht bij huis voor de bezetter moesten opereren, kozen ze er vanaf het einde van de 1ste eeuw voor om eenheden uit het noorden van Gallia Belgica in te zetten in de nieuwe provincie Britannia. In de 2de eeuw bouwden Nerviërs mee aan de Muur van Hadrianus en waren stamgenoten nog verder weg aan de Donaugrens en zelfs tot in de woestijn van Mesopotamië gelegerd. In die contexten was Latijn de evidente lingua franca. Als veteranen na 25 of 30 jaar dienst terugkeerden naar hun thuisland, gepromoveerd tot Romeins burger en misschien getrouwd met een vrouw uit een andere uithoek van het rijk, kwam het Latijn wellicht al vlotter uit hun mond dan de taal uit hun jeugd. Voor hun kinderen was het misschien wel de moedertaal geworden.

Dergelijke veteranen kunnen natuurlijk nooit een meerderheid van de bevolking hebben uitgemaakt. Maar in hun thuisland was Latijn inmiddels ook wel de lingua franca geworden. Je sprak het misschien niet thuis, maar je kon ermee communiceren met handelaars en met ambtenaren … of met de goden. Na een levering van graan voor de troepen aan de Rijn liet de graanhandelaar (negotiator frumentarius) Marcus Liberius Victor door een lokale steenhouwer in Nijmegen een votiefsteen beitelen ter ere van de Matres Mopates (zie verder). Hij presenteert er zich als Nervius (Nerviër), met een Latijnse naam en als civis ([Romeins] burger). Af en toe kwam het Latijn misschien zelfs van pas om te communiceren met Germaanssprekenden van ver voorbij de horizon van wie het ‘gebrabbel’ nauwelijks te begrijpen was. Het Latijn zal al snel de plaats hebben ingenomen die bijvoorbeeld het Frans kreeg in Congo ten tijde van de kolonisatie. Het eindoordeel van de linguïsten lijkt duidelijk: tegen het einde van de 3de eeuw was Latijn de taal van de massa, Keltisch of Germaans had het onderspit gedolven, behalve dan in de Kempen en in het hinterland van de Rijn-Maasgrens in het huidige Nederland.

Meegaande goden

De Romeinen brachten in Gallië niet enkel comfort, luxe en een nieuwe taal. Met de soldaten, de handelaars en de bureaucraten reisden ook de Romeinse goden mee. Op het forum van Bavay, een bij uitstek representatieve plek van het Romeinse gezag, stond centraal de tempel. Een bewijs is er niet, maar meer dan waarschijnlijk was die gewijd aan de Romeinse oppergod Jupiter. Voor de tempel stond een altaar waar de officiële offers konden worden gebracht, offers voor de oppergod zelf en al snel ook voor de vergoddelijkte keizers. Zo’n van hogerhand opgedrongen cultus zegt natuurlijk niet veel over wat de bewoners op religieus vlak bezighield. Maar de verbluffende verzameling godenbeeldjes in het museum van Bavay verraadt wel hoe sterk de Romeinse cultus was binnengedrongen in de privésfeer van de lokale elite, toch zeker in de civitashoofdplaats. De bronzen beeldjes, de meeste tussen de 20 en 30 centimeter groot, stonden hoogstwaarschijnlijk op de huisaltaren van inwoners van de civitashoofdplaats. Dat geldt al zeker voor de lares-beeldjes. Een lar was de beschermgeest van de familia, aan wie de Romeinse pater familias elke ochtend een offer bracht. Wellicht kreeg ook de prachtig gemodelleerde naakte Jupiter een ereplaats op hetzelfde lararium. Het gaf een afgezant van Rome of een lokale vooraanstaande de kans zich te uiten als een trouwe aanhanger van de bezetter.

Opvallend is het aantal Mercuriusbeeldjes. De snelle boodschapper onder de goden, voorzien van een gevleugelde helm of vleugels aan de voeten, was zeker een favoriet van handelaars en reizigers. Geregeld wordt hij ook voorgesteld met een beurs in de hand. Niet te verwonderen dat hij overal opduikt bij grote pleisterplekken en kleinere baanposten. Daar brachten handelaars en gezanten voor hun vertrek of na een behouden terugkeer wellicht een offer bij zo’n beeldje; of was het beeldje misschien zelf het offer?

Het museum van Bavay laat ook zien hoe thema’s uit de Romeinse religie en mythologie hun weg vonden naar allerlei sierelementen in huis, een bronzen handvat met een sierlijke Silene of het met slangen getooide hoofd van Medusa, meubelbeslag met een Neptunusmasker… Het waren blijkbaar ingeburgerde sierthema’s, die niet altijd per se op religieuze praktijken of overtuigingen hoeven te wijzen. Was een verleidelijk naakte Venus een object van verering of een prikkelende ‘pin-up’? In Velzeke verstopte iemand rond het jaar 260 een zak in de grond. De inhoud: 1077 zilveren munten en een mooi bronzen beeldje, de ‘Venus van Velzeke’. Ook hier een rijkaard met een verfijnde smaak.

Het dure brons en de kwaliteit van de uitvoering van al deze voorwerpen linkt ze ongetwijfeld aan de elite, maar ook de in serie vervaardigde aardewerken afbeeldingen van Romeinse religieuze onderwerpen doen vermoeden dat de thema’s in ruimere kringen circuleerden. Bij de voorbeelden van Bavay valt op dat er weinig inheemse elementen in zijn verwerkt. Bijna alle voorstellingen zijn klassiek Romeins. Wijst dit in de richting van een drastische romanisering van het religieuze leven in de veroverde gebieden, het opdringen van het Romeinse polytheïsme van de bezetter en het onderdrukken van inheemse culten? Neen, we weten beter.

De basishouding van de Romeinen inzake religie was fundamenteel anders dan die van Amandus en zijn tijdgenoten-missionarissen een half millennium later. Voor de Romeinen bestond er geen exclusiviteit wat betreft hun pantheon. Zij waren zelden uit op de vernietiging van de goden van hun vijanden of van de bewoners in de door hen veroverde gebieden. Ze hadden respect voor de vreemde goden of waren bang dat ze hun woede zouden wekken als ze hen niet honoreerden. Dat zou zich uiteindelijk tegen hen keren. Titus Livius illustreerde de Romeinse houding met een charmant verhaal in zijn geschiedenis van Rome, Ab Urbe Condita (Sinds de stichting van de stad) uit de 1ste eeuw v.C. Toen de Romeinen rond 400 v.C. op het punt stonden om de Etruskische stad Veii met geweld in te nemen, richtte de commandant van de belegeraars een smeekbede tot de Etruskische godin Juno om hen toe te laten tot haar stad. Hij beloofde haar – bij een Romeinse overwinning – dat ze in Rome een mooiere tempel zou krijgen dan in Veii. Na de verovering en de plundering van de stad trokken enkele jonge mannen uit het leger, mooi gewassen en in vlekkeloze witte kleren, naar Juno’s tempel. Een beetje bedeesd stelden ze zich op rond het beeld van de godin. Een van hen vroeg aan de godin of ze mee wilde gaan naar Rome en alle omstaanders beaamden prompt dat ze de godin ja hadden zien knikken. Ze namen het beeld daarop ‘zonder moeite mee, alsof ze meewerkte’ en ze bouwden voor haar de beloofde tempel op de Aventijnheuvel.

De basishouding die uit dit verhaaltje spreekt, verklaart hoe de Romeinen in de eeuwen van veroveringen die volgden, ook het Griekse pantheon absorbeerden. De goden van de Hellenen die op die van hen leken, zoals Zeus, Athena, Aphrodite, maakten ze vlot inwisselbaar als Jupiter, Minerva, Venus. Goden die ze niet kenden, zoals Apollo, adopteerden ze zonder aarzeling. Later namen ze ook tal van oosterse culten over, zoals die van de Egyptische Isis, de Frygische Cybele of de Perzische Mithras. Zolang iedereen binnen het rijk bereid was om op officiële momenten aan te sluiten bij de traditionele riten van de Res Publica en er geen dreiging vanuit ging voor de openbare orde, was de Romeinse overheid tolerant tegenover andere religieuze praktijken. Zo ook in Gallië.

Over de religie van Kelten en Germanen voor de komst van de Romeinen is heel weinig bekend. Latijnse auteurs hadden er maar een vaag beeld van en vereenvoudigden dat nog voor hun lezers door naar de vreemde goden te verwijzen met Romeinse godennamen. Caesar beweerde dat de Galliërs vooral Mercurius vereerden en ook Apollo, Mars, Jupiter en Minerva. Er wordt verondersteld dat hij daarmee verwees naar de cultus voor respectievelijk Lug, Belenos, Teutates, Taranis en Brigantia. Tacitus (ca. 56-117) wist dan weer te vertellen dat de Germanen Mercurius vereerden en zelfs mensenoffers brachten. Wellicht doelde hij op Wodan. Maar het moet gezegd: archeologen vinden uit die tijd, de 2de eeuw, geen sporen van mensenoffers. Aan Hercules en Mars, vermoedelijk Donar en Tiwaz, zouden wel dierenoffers zijn gebracht. Dat er voor alle essentiële elementen, licht, water, lucht en aarde, en gebeurtenissen, leven, dood, seizoenen godheden waren, lijkt evident. Dat het geen exacte klonen waren van de Romeinse goden al evenzeer.

Uit andere schaarse geschreven bronnen en uit archeologische vondsten is gebleken dat de Kelten en de Germanen een voorliefde hadden voor bijzondere plekken in de natuur, open ruimtes in het woud, solitaire bomen, bronnen, rivieren en grotten, om er offers te brengen. Gregorius van Tours, de kroniekschrijver uit de late 6de eeuw, die elders weinig begrip toont voor de religieuze opvattingen van de Germanen en hen als ersatz-Romeinen voorstelt die Jupiter en de zijnen vereren, geeft één keer blijk van toch iets meer te weten of gelezen te hebben. Hij schrijft: ‘Dit volk schijnt zich steeds aan afgoderij te hebben overgegeven. Zij erkenden God niet, maar maakten zich voorstellingen van bossen en wateren, van vogels en wilde dieren en van andere elementen. Die vereerden zij in plaats van God en daaraan brachten zij hun offers.’ Anders dan de Romeinen bouwden ze geen monumentale tempels. Archeologen vonden in de nabijheid van Gallische nederzettingen wel sporen van eenvoudige heiligdommen, niet meer dan een vierkante palissade met binnenin vermoedelijk een overdekt altaar en errond kuilen met daarin talrijke offers. Mogelijk waren dergelijke offerplaatsen verbonden met militaire ondernemingen van de stammen of weerspiegelden ze de status en de politieke macht van de elite. Wapenrusting (zwaarden, dolken, helmen) nam onder de offergaven een dominante plaats in, naast sieraden en soms ook munten. In een aantal van die heiligdommen werden ook grote hoeveelheden menselijke schedels teruggevonden. Op het eerste gezicht leken deze vondsten de verhalen van Griekse en Latijnse auteurs over de Kelten als wrede koppensnellers te bevestigen. Maar ook hier is bij de interpretatie voorzichtigheid geboden. De schedels werden – zo blijkt uit nauwkeurig onderzoek – geruime tijd na het overlijden op een rituele manier van de rest van het skelet afgescheiden. Misschien waren het helemaal geen trofeeën van gedode vijanden, maar schedels van overleden Keltische krijgers die een erebegraafplaats kregen in het regionale heiligdom?

Wat precies de rol was van de befaamde Keltische druïden, blijft onduidelijk. De informatie van de meeste Griekse en Romeinse auteurs is heel beperkt; enkel Julius Caesar schreef er uitgebreider over. In latere eeuwen – en tot vandaag – vormden de druïden een dankbaar onderwerp van fantasierijke beeldvorming en werden ze deel van de Keltische mythe die door de eeuwen steeds verder van de historische realiteit afweek. Caesar schetst het beeld van een groep professionele geestelijken die in de Keltische samenleving op heel veel respect kon rekenen. Om hun priesterlijke functie te kunnen uitoefenen, moesten de druïden vele jaren studeren. Ze verwierven in die leertijd niet enkel kennis van het bovennatuurlijke en van de riten om ermee om te gaan, maar werden universele geleerden. Hun rol in de samenleving bleef dan ook niet beperkt tot de organisatie van de religieuze ceremonies. Ze waren gewaardeerde leraren, ervaren geneesheren, juristen, rechters, politieke raadsmannen. Tacitus beschrijft hoe de druïden in Britannia het leger van de Britten begeleidden bij hun confrontatie met de Romeinse legioenen. Ze riepen hun goden aan en vervloekten – tot schrik van de Romeinen – hun tegenstanders. Geen wonder dat de Romeinse autoriteiten, anders zo tolerant tegenover vreemde religies, de druïden met veel argwaan bekeken. Volgens de Romeinse geschiedschrijver Suetonius (2de eeuw) had keizer Augustus (27 v.C-14 n.C.) Romeinse burgers al verboden om deel te nemen aan riten van de druïden en verbood keizer Claudius (41-54 n.C.) hun godsdienstige praktijken helemaal. Het gevolg is dat er na een halve eeuw van romanisering geen enkele vorm van inheemse religieuze organisatie meer bestond. Dat betekent uiteraard niet dat de mensen elke vorm van hun traditionele religie overboord hadden gegooid.

Het religieuze leven van de bewoners van Noord-Gallië is na de komst van de Romeinen ineens veel beter gedocumenteerd. De reden daarvoor is heel eenvoudig: de inheemse bevolking, of toch een deel ervan, nam Romeinse gewoontes over, liet godenbeeldjes in onvergankelijk brons en aardewerk maken, liet op votiefstenen gebeitelde inscripties na en bouwde of herbouwde tempels naar Romeins model en met Romeinse technieken in duurzame materialen.

Wat leren al die vondsten? Eerst en vooral de dominante aanwezigheid van de Matronae of Matres, de inheemse moedergodinnen waarvoor geen aanwijsbaar Romeins antecedent bestaat. Vele honderden beeldjes, voornamelijk in aardewerk, zijn bewaard. Het vaakst zijn ze met z’n drieën voorgesteld, de middelste houdt een mand met fruit op de schoot, soms een kind. Het zijn overduidelijk vruchtbaarheidsgodinnen, in die zin verwant met de Romeinse Fortuna met haar hoorn des overvloeds of een mand met vruchten of nog met de oosterse Cybele die de Romeinen zelf eerder hadden geïmporteerd. De beeldjes waren wellicht offergaven bij een heiligdom voor de Matres, maar ook cultusobjecten die een huisaltaar sierden. De godinnen aanhoorden smeekbeden voor vruchtbaarheid van de moederschoot of van de akkers, zo hoopte men.