Proloog

Bocholt en Boston

De eerste stap op Belgische grond zette ze in het Limburgse Bocholt, toen veel mensen nog van hun nieuwjaarskater moesten bekomen, op 2 januari 2018. Warme winterdag; week zonlicht verguldde de mist die tussen grove dennen hing.
A small step for wolf. Naya, een jonge wolvin die maanden voordien uit het oosten van Duitsland was vertrokken, de Elbe en de Rijn was overgezwommen en vervolgens Nederland was binnengewandeld, zal niet eerst diep hebben ademgehaald alvorens ceremonieel de Belgisch-Nederlandse grens over te steken. Voor haar betekende die stap in de mist waarschijnlijk weinig. Ik fantaseer er een onverschillige tred bij, een coole nonchalance. Maar in België was die ene stap historisch. Ze leidde vooral in Vlaanderen tot een mediastorm. Naya’s intrede kon rekenen op onzeker gejuich en veel prematuur gemor.

Weer waagden wolven zich na lange tijd in de Lage Landen. Wat nu gedaan?

De mediastorm laait sinds Naya’s eerste verschijning regelmatig op, zowel in Vlaanderen als in Nederland, waar al sinds 2015 opnieuw wolven opduiken. Die storm polariseert een sowieso al opgefokt ‘maatschappelijk debat’. Nochtans liet de terugkeer van de soort zich hier al langer aankondigen. Het was tenslotte maar een kwestie van tijd. Aanzwellende roedels zwierven al enkele jaren steeds nadrukkelijker door West-Europa. Wazige nachtfoto’s en schokkerig beeldwerk toonden schimmige dieren die een weg overstaken, met ogen die spookachtig oplichtten. Die beelden werden geanalyseerd alsof het om ufo-waarnemingen ging. Zijn ze er eindelijk? Was het een wolf of dan toch een loslopende hond? Wolvenpaden leidden westwaarts langs – en soms door – stadskern en bebouwde kom. Dat waren geen schuwe Karpatenbeesten maar zelfverzekerde millennialwolven. Wij kenden de geruchten van wolven die bij valavond de grootsteden intrekken, de neusgaten vol herten- en zwijnengeur. Wij lazen de berichten over sluwe wolven die als hedendaagse fabeldieren slaperige Apennijnendorpen insluipen om er te gaan stelen. Wij volgden in 2000 de moderne legende van de Waaslandwolf op de voet, in real time, een Isengrim voor de eenentwintigste eeuw. In 2011, zeven jaar voordat Naya de Bocholtse draslanden van het Grenspark Kempen-Broek betrad, vreesden we de wolven die in Wallonië op doortocht waren. België was in 2018 het voorlaatste land op het Europese vasteland – Luxemburg moest wachten tot 2021 – zónder een eigen roedel.

Een kwestie van tijd dus, allemaal goed en wel, maar moest dat nu zo snel?

Naya verontrustte veel mensen. Bocholt beefde.

Maar de jonge wolvin zorgde ook voor opwinding. Na meer dan een eeuw weer wolven in Vlaanderen! Natuurpunt bombardeerde Naya meteen tot het ‘symbool voor natuurherstel in Vlaanderen’. De provincie Limburg erkende haar officieel als Limburger en dus eigenlijk meteen ook als wereldburger. Naya’s gezicht prijkte in de pers: mysterieus en nobel, ongrijpbaar, zelfs een beetje parmantig eist ze de lens op. Ze leek zo uit een rijke mythologische traditie gestapt, ons verkavelde Vlaanderen in. Springlevend sprookjesdier, middeleeuws fossiel met vale vacht.

Maar vooralsnog geen reden tot onrust of paniek. Het was toch maar één wolf, misschien niet meer dan een oprisping van de natuur, een lone wolf, een zwerver op doorreis. Bovendien werd Naya nauwlettend, bijna angstvallig in de gaten gehouden. In Duitsland had ze een zendertje in haar vacht gekregen. Ze was een bewegende stip op een kaart. Ze zou ons niet verrassen. En zag ze er niet prachtig uit, met haar flukse pas en indringende gele ogen?

Of was die persfoto niet eerder een mug shot, een ‘opsporing verzocht’ voor premiejagers? Men maakte zich zorgen om kleinvee en kinderen. ‘Roodkapje?’, klonk het opzwepend in Nederland. ‘Het is straks geen sprookje meer.’ Volgens sommigen deed de al te rooskleurige voorstelling van ‘onze Belgische wolvin’ misschien eerder denken aan de valse profeten waarvoor Christus zijn volgelingen had gewaarschuwd. Die hulden zich wel in schaapskleren maar waren eigenlijk ‘roofzuchtige wolven’. Naya’s charmeoffensief verhulde brute bloeddorst. Op 20 januari lagen vier schapen dood in een wei in het Antwerpse Meerhout. Naya leek heel Vlaanderen in te palmen. Wat als ze niet op doorreis was? Wat als ze in België – in het dichtbebouwde, volgepakte Vlaanderen, godbetert – bleef plakken? Erger: wat als ze slechts de voorhoede bleek, een verkenner, een avant-gardewolf?

Twee maanden later, maart 2018, en angst werd waarheid toen een aangereden mannetjeswolf dood langs de weg lag in Opoeteren, in Limburg. Daarmee was het hek van de dam. Naya was niet alleen; België werd willens nillens wolvenland. Ondertussen had Naya een thuis en een partner gevonden in het Limburgse Bosland. In de lente van 2019 bereidde het koppel zich op het militair domein van Beverlo voor op een kroost van vier tot zes welpen.

Toen de intocht van wolven plots niet te stuiten leek, toonde het eindeloos vertakkende en vervlochten wegennet zich niettemin een geducht obstakel. Vlaamse steenwegen en kanalen eisen sinds 2018 vele wolvenlevens. Misschien was het daarom wel in ieders belang, mens én dier, dat wolven niet bleven rondhangen? Kavelnatuur, dichtbevolkte agglomeraties en een onstuitbare betonwoede maken een slechte habitat. Hier is geen plaats, zo klinkt het sindsdien steeds vaker in de publieke opinie – en misschien wel net zo belangrijk: hier is geen maatschappelijk draagvlak voor wolven. In oktober 2020 werden weer twee jonge wolvinnen aangereden.

Ondertussen was Naya al meer dan een jaar dood. Ze viel niet ten prooi aan het verkeer. De precieze doodsoorzaak blijft onduidelijk, maar het was hoogstwaarschijnlijk kwaad opzet, geen ongeval. Anonieme tips liepen binnen, over vergiftiging en valstrikken; een stroper werd bij de lurven gepakt in Bosland. In juli 2022 verklaarde het parket de zaak-Naya een cold case. Haar welpen overleefden de dood van hun moeder zo goed als zeker niet.

Die kleinschalige en intense drama’s – verkeersdoden, moordzaken – belichamen een groot, bijna abstract conflict tussen de mens en een wildernis die we tot onze tegenpool hebben gemaakt. In dat conflict, dat eeuwenoud is en overal ter wereld woedt, staat onze relatie met wolven centraal. Omdat zij, zoals Naya, zonder er veel acht op te slaan allerlei mensgemaakte grenzen oversteken. Omdat ze onze rust, onze illusoire orde verstoren. Omdat ze wild zijn. Met Naya drong de wildernis zich weer aan ons op, zo leek het. Dat is een wildernis die haaks staat op de manier waarop we het Lage Landschap hebben vormgegeven. Ten dele is het ook daarom dat de hernieuwde aanwezigheid van wolven allerlei spanningen aanjaagt, waarvan overgebeten schapenkelen en wolvenkadavers op de pechstrook louter de uitingen zijn die het meest in het oog springen.

Want die wildernis, hadden we die niet allang verdreven en bedwongen? Nu huilde zij (‘zij’, want de wildernis is een wolvin, nu eens zorgend, dan weer hysterisch: daarover zijn schrijvers het al eeuwen eens) ons plots weer toe, onheilspellend en ongewild, irritant en gevaarlijk.

Zo had de wildernis ook gehuild in de jaren 1660, aan de rafelranden van een nieuwe beschaving. In Boston, een stad van amper dertig jaar oud in New England, stonden Europeanen aan de zoom van een onbekende en ongetemde natuur, een wolvenland, een duivelsland. De inwijkelingen uit het pastorale Engeland en Wales hadden voor hun grote oversteek nog nooit een wolf gezien of gehoord, behalve in legenden. Nu zagen ze zich geconfronteerd met ‘A waste and howling wilderness / Where none inhabited / But hellish
fiends, and brutish men / That Devils Worshipped’. Wildernis, wolven, Satan: een onheilige drievuldigheid. De settlers die vanuit Europa naar Amerika migreerden, vochten er een existentiële, Bijbelse strijd uit. Hun voornaamste vijanden waren de ‘woeste roodhuiden’ en de ‘huilende wolven der wildernis’, zoals Het Laatste Nieuws in 1902 in een sensatiestuk over Amerika schreef. De natuur in de Nieuwe Wereld was een wild roofdier. Dat moest worden bedwongen en vernietigd – en, in afwachting daarvan, godsvruchtig worden gevreesd. Zeventiende-eeuwse bronnen uit Boston beschrijven brullende leeuwen in de bossen en hongerige berenbendes in het veld, maar bovenal waarschuwen ze voor quasi-demonische wolvenroedels.

De uitgeweken Engelse advocaat Thomas Morton was zowat de enige die in de vroege zeventiende eeuw niét schreef over de gevaren van de wildernis en de wolven. Volgens Morton bood dat ongerepte ‘New English Canaan’ van Amerika veilig onderdak voor religieuze vluchtelingen uit de Oude Wereld. De roofdieren die hen belaagden waren maar lauw bier vergeleken met de bloeddorstige Engelse orthodoxie waaraan ze waren ontsnapt. Die wolven waren bondgenoten, of op z’n minst vreesden wolven mensen net zo erg als omgekeerd. Maar Morton was een wat vreemde, eenzame stem in de wildernis. Niemand luisterde. Het welslagen van de prille kolonies hing voor velen (ook) af van de oorlog met wolven.

In Bocholt, en ondertussen ook elders in Vlaanderen en Nederland, schijnt het bos ons net zo goed weer onveilig toe. De wildernis is er weer ingeslopen, op lange poten en met een natte neus. Hoe gaan we om met deze nieuwe roofdierenwerkelijkheid? En met ‘onze’ natuur, die we plots moeten delen met onze oude vijand? Dat zijn vragen die al enkele jaren de publieke ruimte beroeren. Maar om ze goed te kunnen beantwoorden, is het cruciaal om onze gedeelde geschiedenis onder de loep te leggen. Die toont immers dat het antwoord veel complexer is dan het zeventiende-eeuwse duivelsvers uit New England doet uitschijnen. Dit is geen strijd tussen goed en kwaad, ook al lijkt de gepolariseerde discussie over wolven vaak in zulke tegenstellingen te verzanden.

Naya’s dood in 2019 snijdt een nieuw hoofdstuk aan in die wolven-en-mensengeschiedenis. Maar ze is tegelijkertijd ook het gevolg van een beladen culturele erfenis. Tussen Boston en Bocholt ligt het verhaal van een stormachtige relatie die ons veel leert over hoe de omgang van mensen met de wildernis is veranderd. Het zeventiende-eeuws Amerika was één keerpunt in die relatie. Wolven werden meedogenloos bejaagd als vertegenwoordigers van een ‘howling wilderness’, die eerst manu militari en later machinaal werd teruggedrongen. Een nieuw keerpunt is enkele jaren geleden ingezet in West-Europa, op plekken als Bocholt. Waartoe dat keerpunt zal leiden, is voorlopig allesbehalve duidelijk. Maar overal waar wolven opduiken, lijkt deze geschiedenis op te flakkeren en gaan oude wonden weer open.

Op weg naar Bocholt kijk ik uit het raam van de bus naar een landschap van keurige geometrische vormen: vierkante akkers en daartussenin vierkanten en driehoeken ‘bosgebied’, zoals dat op het ruimtelijk uitvoeringsplan heet: groepjes iepen en populieren die vanuit hun reservaten lange maar machteloze schaduwen werpen. Wanneer ik aankom om de plek te zoeken waar Naya haar historische stap zette en de grens overstak, ergens in een drassige gracht, vind ik geen in cement gegoten pootafdruk en ook geen gedenkteken. Ik zie natuurlijk geen wolven. Maar de wolf is overal. De omheining van een alpacaboerderij lijkt een frontlinie. Twee raven klieven door de zomerlucht: wolvenvogels, weten de Inuit al langer; compagnons de route, compagnons de roedel. ‘Bezorgde Bocholtse boeren’, allitereerde een krant het jaar voordien, toen drie schapen de aanwezigheid van wolven met hun leven moesten bekopen. Sindsdien hebben nachtcamera’s beelden vastgelegd van kleine roedels, soms van wel twaalf wolven, niet zo ver hiervandaan. In Bocholt leer ik dat subsidieaanvragen voor wolfbestendige – ‘wolf-proof’ – omheiningen in de lift zitten. Ik lees dat een lokale politicus spreekt over ‘probleemwolven’ op een manier die niet heel erg verschilt van de toespraken van de gouverneur van de Massachusetts Bay Colony in de zeventiende eeuw, over de reusachtige roedels die rond Boston zwierven. Maar ik leer in Bocholt ook dat de lokale jeugdvoetbalploeg ‘Black Wolves’ heet. Dat er sinds kort informatieve wolvenwandelingen worden georganiseerd in het Kempen-Broek, in de voetsporen van Naya, en infoavonden in Bosland over het ‘symbool van de veerkracht van onze natuur’.

Als wildernisicoon hebben we wolven beladen met onze angsten en onze hoop. Die historisch gegroeide ambiguïteit bepaalt hoe we vandaag met ‘de wolvenkwestie’ omspringen. Ze stuwt de uiteenlopende agenda’s van landbouwers, economen, ruimtelijke planners, natuurbeschermers, politici, kleinveehouders. Naya en de wolven die na haar arriveerden, dwingen mensen om in en niet slechts op het landschap te staan. Zij dwingen ons weer naar buiten te kijken en zo ook naar onszelf.

1

Ontembaar

maar honden in het dal bleken wolven

op de berg, toen de nacht plotseling viel

(Lieke Marsman, ‘Het blauw voor het donker’,

In mijn mand)

De stem van de wildernis

Elke nacht hetzelfde riedeltje. Ik loop verloren in een bos. Hoe verder ik verdwaal, hoe minder daglicht de grond bereikt. Overal groeien varens. Mos dempt alle bosgeluiden. Er zijn geen vogels. Niets beweegt behalve ik. Ik sleur een boek mee, maar het is zwaar en groot, en ik ben een kind met korte armen. Het boek valt en – zoals dat gebeurt in dromen – rolt alle natuurwetten ten spijt over het mos onder de varens. Nat van de dauw of de regen of het angstzweet buk ik me om het op te rapen. Onder de nog gekrulde bladeren ligt het boek tussen twee grote, harige poten. Ik kijk op maar weet ondertussen al te best hoe de droom eindigt. Overal in de struiken: sterke klauwen, gele ogen, lange tongen en een laag, onaards gegrom.

* * *

Onder een prentje uit een natuurboek voor kinderen uit het begin van de twintigste eeuw staat dit:

‘De wolf is een zoogdier, en behoort tot een soort honden. Het verschil is gelegen in zijn meer spitsen kop, zijne grootere ooren, zijn dikker haar, dat altijd de zelfde kleur heeft en vooral in zijn sterken lichaamsbouw en grootte. Zijn karakter en zijne handelingen zijn geheel verschillend van die van den hond: Zoo moedig, zacht, mak en gezellig de hond is, zoo vreesachtig, ofschoon wreed en wild is de wolf. Hij leeft in de kreupelbosschen ver van alle menschen, en voedt zich met levend prooi. Ook overvalt hij troepen vee. Hij komt overal in Europa voor, maar voornamelijk in het noorden en in het midden van het vasteland.’

De karakterschets is legio. Al zolang er honden zijn (hoelang dat precies is, blijft een heikele kwestie), dikken we het contrast tussen hun makke gezelligheid en de ‘vreesachtigheid’, ‘wreedheid’ en ‘wildheid’ van hun wolfse neven aan. Zelfs als het dier op het bijbehorende prentje er hoegenaamd vriendelijk en bedeesd – zelfs wat hondachtig – bij staat.

Maar ‘overal in Europa’? Dat was ook al toen het kinderboek in Nederlandse huiskamers lag een dramatische overdrijving. Ja, in Scandinavië vond men rond 1900 nog regelmatig pootafdrukken in de sneeuw, maar dan vooral van wolven die uit Rusland waren uitgezworven. In het Centraal Massief in Frankrijk schoot een boer af en toe een beest dat te dicht bij het erf kwam, wolf, wilde hond, maakte niet zo veel uit. En akkoord, er weerkaatste nog steeds gehuil tegen de rotswanden in de Pyreneeën. In de Karpaten heersten nog roedels, en in de Balkan. Maar zeker niet overal. Zelfs in de wouden van Polen – toch een wolvenland par excellence – waren wolven tegen het begin van de twintigste eeuw een zeldzaam zicht geworden. Zij verdwenen samen met de ‘kreupelbosschen’ van Europa’s wildernis.

De wildheid van de wolf, en bij uitbreiding de sublimatie van de wildernis in het langpotige, lankmoedige dier, toont zich niet alleen in twintigste-eeuwse schoolboekjes. Onze hele cultuur is ervan doordrongen. Die wildheid staat het sterkst in de verf telkens wanneer mensen met de wildernis in aanraking – in conflict – komen. Toen Naya in 2018 vanuit Nederland België binnenwandelde en er een thuis vond, overschreed ze de grens tussen twee landen maar ook andere, oudere grenzen waarvan we lang volhielden dat ze onaantastbaar en absoluut waren. Tussen cultuur en natuur, bijvoorbeeld, tussen ons en ‘de dierenwereld’, tussen beschaving en wildernis.

En dan zeker de gevaarlijke kanten van die wildernis, een wildernis die haar tanden toont, een wildernis die op haar dreigendst van zich laat horen. Het gehuil van de wolf is een dubbelzinnig geluid. Melancholisch maar ook angstaanjagend, etherisch en bijna onaards maar ook alsof het uit de aarde zelf komt. Misschien klinkt het net daarom zo onheilspellend. Wanneer het aanzwelt en weer uitsterft, al dan niet beantwoord in de verte, horen we een gemis of een verlies. Het geluid appelleert aan onze weemoed, ook al is wolfs gehuil in niets te vergelijken met mensentranen. Het is een geluid dat reist, echoot tussen bomen, soms wel tien kilometer ver. Ook solo klinkt een wolf als een koor. Iedereen herinnert zich de eerste keer dat zij of hij een wolf hoorde huilen. Een magie of een horror waar we alleen maar geboeid naar kunnen luisteren. Wolven zijn de sirenes van de wildernis, gevaarlijk en onweerstaanbaar.

De Britse multispecies-antropoloog Garry Marvin beschrijft die dubbelzinnigheid van vrees en verleiding ook lichamelijk, als een ‘wolf met het hoofd verticaal omhoog, de mond open, vaak een silhouet tegen de volle maan’. Het is een alomtegenwoordig, misschien iconisch beeld. De angst voor en fascinatie met een huilende roedel wolven is een menselijke emotie – een oude angst dat het gehuil een nakende aanval inluidt… of een meer recente interesse en verrukking voor de beklijvende geluiden van de wildernis.’ In juni 2019 jubelden liefhebbers in Nederland omdat ze eindelijk wolvengehuil hadden gehoord: een ‘kippenvelmoment’, schreven ze, alsof de dieren eindelijk luidkeels aankondigden dat ze zich voorgoed in Nederland hadden gesetteld.

Naya heeft in Vlaanderen nooit gehuild. (Tenzij ver van mensenoren, maar als een wolvin huilt in het bos en niemand hoort het, heeft ze dan ook echt gehuild?) We zien wolven steeds vaker, maar voorlopig blijven ze geruisloos in een landschap dat nooit stil is. Hun zwijgen is net zo goed omineus. Een wolf die tussen de stammen van zijn verblijf verschijnt in een Waals natuurpark en me, zwijgend, strak aankijkt. Warme okergele ogen en een loodzware stilte, zoals in het gedicht van Mary Oliver: ‘There are no words / inside his mouth / inside his golden eyes’. De stilte in die momenten drukt ons met de neus op de feiten: ondanks alles – ondanks de omheining – zijn wij de indringer in een wolvenwereld, niet omgekeerd. Ik hou als vanzelf mijn adem in. De wolf gaat zitten, zoals een hond dat doet, netjes. Gaapt. En toch zie ik in dat slaperige beest achter het hek een wildernis. Daarvoor hoeft de wolf niet te huilen. Het geluid van zijn regelmatige, bedaarde ademhaling volstaat. Ik adem in en uit op zijn ritme en hoop op een glimp van erkenning, een moment van verbinding tussen twee lichamen. Hij valt in slaap.

In zeventiende-eeuws New England sprak de wildernis met duizenden dissonante stemmen, maar kon ze net zo goed oorverdovend stil zijn in haar dreiging. Het liep meteen uit op een confrontatie wanneer Europeanen er voet aan wal zetten. De Mayflower was in 1620 nog maar net aangemeerd na de lange reis vanuit Engeland toen de kolonist John Goodman een winterse avondwandeling maakte met zijn kleine, Engelse cockerspaniël. Het was een vredevol panorama. De sneeuw dempte voetstappen. Nauwelijks buiten de reikwijdte van de lichten van de nederzetting hoorde Goodman veraf gehuil. Meteen gleden twee wolven uit de schaduw van het bos. Ze hadden het op de spaniël gemunt. Goodman gooide een stok, die plompverloren in de sneeuw viel. De wolven gingen ‘op hun staarten’ zitten ‘met een grijns’, staarden hem en de hond uitgebreid en ongegeneerd aan in stilte, swagden er dan op hun duizendste gemak vandoor. Zulke verontrustende anekdotes, waarin wolven zich nu eens agressief, dan weer onvoorspelbaar gedroegen, nu eens luid en dan weer stil, vertroebelden het dagelijkse leven van de vroege kolonisten. Ze zorgden voor een constante sfeer van onbehagen. De nieuwe, wilde wereld was een vijand die moest worden bevochten.

De grootste dreiging in zeventiende-eeuws New England ging uit van de forse roedels die in de marges van de settlergemeenschappen rondwaarden. Varkens, geiten, kalveren, kalkoenen: niets en niemand op de kleine boerderijen aan de rand van de wildernis was veilig voor de ‘wrede roofdieren’. Chroniqueurs van dat harde leven schreven het vaakst over wolven in termen van oorlog. (En niet alleen in New England, maar overal. In de late achttiende eeuw groeven de Zutendalers in Belgisch-Limburg samen een gracht om zich beter tegen ‘wolvenlegers’ te kunnen verdedigen. In januari 1929 schakelde Stalin het Rode Leger in om ‘met machinegeweren’ een troep van 120 wolven in de buurt van Vladivostok te doden. In 2013 verklaarde de president van de Siberische republiek Jakoetië de oorlog aan de ‘superroedels’ die zijn grondgebied ‘belegerden’.)

In deze oorlog had iedereen dienstplicht. In 1641 vaardigde de overheid van Massachusetts een wet uit die elke man verplichtte dagelijks de wolvenvallen te inspecteren, die overal in de wouden waren opgezet. Als dit oorlog was, dan konden vijanden van vijanden plots bondgenoten worden. Boston, decennialang geplaagd en geteisterd door wolven, schakelde zo in de jaren 1650 noodgedwongen de hulp in van de Wampanoag-stammen. In Rhode Island vroegen de kolonisten de expertise van de Narragansett stam in hun geconcerteerde campagne tegen de roedels van het eiland Aquidneck. Andere conflicten moesten (even) wijken. ‘Lupicide’ noemt Garry Marvin de niet-
aflatende verdelgingspogingen door mens op wolf doorheen onze geschiedenis. Ontmoetingen werden aanvaringen werden gevechten. Paradijselijke natuur werd slagveld.