Inhoud

Patagonische fjorden

Een ijzeren gordijn

Hotel Glaciares

Kaarten en ontdekkers

Hoofdstuk 1

Een mysterieuze grafzerk

Katholieke rituelen

Schrijffouten en verdwenen cijfers

Koehandel met de Buurkerk

Hoofdstuk 2

Van Doornik naar Antwerpen

Het ‘rechttrekken’ van de kaaien

Gevonden!

Specerijenhub en jaarmarkten

De ontwijde hostie

Verhuis naar Antwerpen

Wonderjaar

Een praktische religie

Hoofdstuk 3

Revolutie in het Westkwartier

Hagenpreek in Boeschepe

Het Behouden Huis

Hondschote

Preek aan de beecque

Festivalsfeer

Verzet en guerrilla

Vlucht naar Amsterdam

Hoofdstuk 4

Een Italiaan op de Werf

De kaart van Ortelius

Het Kranenhoofd

Oude versus Nieuwe Beurs

Financiële spitstechnologie

De verborgen Handelsbeurs

De Le Maires in Narva

Het grote handelsnetwerk

Brunel in Antwerpen

Archangel

Bloedbanden en kindervreugde

Agent van de Fuggers?

Pacificatie

Kapitein in het kolonelsregime

De Kipdorppoort

‘Break a leg!’

Hoofdstuk 5

Op weg naar Amsterdam

De zachte g

De wijk van de Oude Kerk

‘O Kaserlaijcke stadt Hantwerpen groot en raijck’

De Bank van Lening

Bevrachtingscontracten

Compagnons

In de verzekeringen

De een zijn dood...

Roemer Visser en de Schreierstoren

Hoofdstuk 6

De Eerste Schipvaart

Kaarten, handel en missionering

De Houtmans en Linschoten

De Compagnie van Verre

Onder de neus van Portugal

De Nieuwe Brabantse Compagnie

Hoofdstuk 7

Polderen in Den Helder

Koopjes bij de Graaf van Egmont

De Zijpe

De belangen van de kooplui

Zaaien versus schapen

Inspectie

Katholieken versus calvinisten

Met de fiets naar Haarlem

Hoofdstuk 8

Aandelenspeculatie

Aanschuiven in de Nes

Onkostennota en facturen

Met de Franse slag

Hudson

Brief aan Oldenbarnevelt

Een ‘arrogante compagnie’

De aandelenhandel

Speculanten à la baisse

Weduwen en wezen

Verbod op blanco verkoop

Schuldenaar geef niet thuis

Isaac le Maire versus Louis De la Becque

Handel met voorkennis

‘Langdurige labyrinthen en extreme kwellingen’

Hoofdstuk 9

Van Egmond naar Hoorn

Het rariteitenkabinet

De graaf versus de abt

Slotweg nummer 9

De Eenhoorn

Peper, nootmuskaat, kaneel en kruidnagels

Een gewaagde expeditie

De Australische compagnie

Op naar de Zuiderzee

Hoofdstuk 10

Van Puerto Deseado naar de Kaap

Aonikenk

De gewenste haven

Blakeren en breeuwen

Fitz Roy

Door de straat naar de Kaap

Ushuaia, het einde van de wereld

Jacques l’Hermitte en Eugeen Schapenham

Op de Kaap

Hoofdstuk 11

Rampspoed in Indonesië

In de Pacific

De geheime instructie

Verbroedering onder admiraals

Onder de duiven geschoten

Confrontatie met Coen

‘Seer bedroeft’

Hoofdstuk 12

De afwikkeling van de reis

De octrooikwestie

Engelsen en Spanjaarden

De Staten-Generaal blazen warm en koud

Uitgeversoorlog

De Spiegel van de Australische navigatie

De Bestandstwisten

Hoofdstuk 13

Het Eindspel

De laatste insinuatie

Prinselijke tussenkomst

De laatste van een generatie

De erfenis

Behoudens Eer

Geraadpleegde lectuur

Namenregister

Tijdlijn

Stamboom Isaac le Maire

Patagonische fjorden

Wanneer de grenspost van Cancha Carrera opduikt achter de laatste Argentijnse herenboerderij, zie ik de laatste repen bruine Patagonische steppe zich uitrollen op de groene voortuin van de Andes. Met de grenspost in zicht worden de toeristen die ik als gids begeleid wakker. Ze beginnen onderling te lachen en te praten. De voorbije zes uren, waarin we van het maanlandschap van El Calafate tot hier zijn gereden, hebben mijn Nederlandse passagiers zich suf gelezen, zijn ze in- en uitgedommeld en hebben ze zoete en zoute drop uitgewisseld. Ze hebben de lange afstand door het eentonige landschap lijdzaam ondergaan. Het is fascinerend hoe wij als Europeanen worden aangetrokken door deze grote Patagonische leegte, het vacuüm. Patagonië werkt door de afwezigheid van prikkels rustgevend. Van Charles Darwin tot Bruce Chatwin, allen hebben ze met passie deze verre, koude, lege en winderige streek beschreven. Onverschrokken ontdekkingsreizigers als Fernando de Magelhaes, Sarmiento de Gamboa en Juan Ladrilleros brachten de rivieren en fjorden in kaart. Anderen, zoals de pionier Juan Eberhard, kwamen hier een schapenboerderij uitbaten en keerden nooit meer terug naar Europa.

Een ijzeren gordijn

De grens tussen Argentinië en Chili is abrupt en extreem in alle opzichten. De Andes fungeert als een natuurlijke barrière tussen twee volkeren die enorm verschillen in mentaliteit: Argentijnen zijn flamboyant en chaotisch, Chilenen zijn eerder timide en gedisciplineerd. De grens tussen de twee landen is er dan ook geen zoals tussen Essen en Roosendaal, waar gewoon een grenspaal staat. Hier in Cancha Carrera moeten we met zijn allen de bus uit en in de rij staan bij een barak van de Argentijnse gendarmeria voor een stempel in onze paspoorten. Dat het grootste deel van de passagiers in regen en wind staat en de toiletten buiten dienst zijn, zal de gendarmes een zorg wezen.

Een paar kilometer verder aan de Chileense grens wachten carabineros ons op in gladgestreken beige-kaki uniformen om met witte handschoenen aan de bagage te doorzoeken op de aanwezigheid van een appel of een peer. Alle koffers moeten daarom uit het bagagerek van de dubbeldekker gehaald worden. De chauffeur en zijn helper kruipen in het hok en beginnen gehurkt en met gebogen rug de koffers en rugzakken uit te laden. Buiten vormen de reizigers een lange rij voor de scanner. Tussendoor moet er onder het goedkeurend oog van de Chileense president (vereeuwigd met pak en sjerp op een statiefoto) nog een aantal stempels in elk paspoort gezet worden. En alle schoenen moeten door een chemisch bad om vreemde schimmels en algen zoals didymo (‘rotssnot’) buiten de Chileense grenzen te houden.

Het is januari 2020 en ik heb dit ritueel al vele keren meegemaakt in de tien jaar dat ik groepen begeleid in Patagonië. Ons reisdoel is nationaal park Torres del Paine in Chili en dat ligt eigenlijk vlak naast het Argentijnse park Los Glaciares (De Gletsjers) van El Calafate. Het moet zijn dat de Chilenen en Argentijnen elkaar hartsgrondig wantrouwen of elkaar de business niet gunnen, want de korte weg tussen El Calafate en Torres del Paine is niet geasfalteerd en er is geen douane. Dus moeten we om van het ene naar het andere nationaal park te gaan zes uur omrijden via het zuidwesten van de Patagonische steppe. Het zijn verloren uren naar westerse normen. Maar hier gelden duidelijk andere regels voor tijd. Aangenomen dat het concept ‘tijd’ überhaupt bestaat in Patagonië.

Het voelt aan als een bevrijding wanneer we na de grenspost van Cancha Carrera eindelijk terug naar het zuiden rijden, met het Andes-gebergte rechts en de prachtige Baai van de Laatste Hoop voor ons. Het asfalt loopt glooiend naar beneden als een biljarttapijt. We gaan met onze groep overnachten in het schilderachtige Puerto Natales, aan een baai die vanaf de oceaan enkel bereikbaar is door een wirwar van met besneeuwde bergtoppen omgeven fjorden. Dit Chileense stadje geeft een armere maar meer authentieke indruk dan El Calafate, waar we vandaan komen.

Hotel Glaciares

Aan de oevers van de Baai van de Laatste Hoop zorgt een gletsjerwind voor deining op het donkerblauwe water. Hij jaagt de aalscholvers en koppels zwartnekzwanen vooruit. Puerto Natales is ondanks het extreme klimaat een erg gewilde plek voor jonge architecten en chef-koks die de hoofdstad Santiago de Chile ontvluchten om ver van de beschaving een boutiquehotel of restaurante de autor uit te baten. Wanneer we met de bus langs het klotsende water rijden, zien we verstopt in een heuvelrug links van ons een prachtig hotel met een gevel van hout en graszoden. Onze bestemming is helaas niet een van die originele concepthotels maar het krakkemikkige Hotel Glaciares. Het hotel is eigenlijk een houten doos met binnenmuren bestaande uit flinterdunne spaanplaten. Aan de receptie denk ik dat Basil Fawlty elk moment binnen kan komen wandelen.

Na de aankomst, het kopiëren van de paspoorten en de verdeling van de sleutels – de sleutelhangers hebben de vorm van een houten ton – blijf ik een tijdje dralen rond de receptie, in afwachting van de eerste reiziger die van de houten trap naar beneden komt gestommeld om een andere kamer te vragen. ‘Het toilet spoelt niet door,’ ‘We horen elk gesprek van de buren’ of ‘Het dubbele bed neemt de hele kamer in beslag.’ De gasten krijgen dan van de receptioniste te horen dat het hoogseizoen is en dat er geen kamers meer beschikbaar zijn.

Wanneer de medereizigers zich allemaal geïnstalleerd hebben en uitgezwermd zijn over het stadje, ga ik naar mijn kamer. Iedereen heeft vrij tot we morgen naar het park Torres del Paine trekken. Dus maak ik gebruik van de vrije tijd om de reis van overmorgen voor te bereiden. Op de lange trajecten tussen de verschillende bestemmingen heeft de reisleider meestal een microfoon ter beschikking om een en ander te vertellen over de regio zoals haar typische flora en fauna of over de indianen die hier woonden voor de kolonisten neerstreken. Ik heb recent een prachtige waterbestendige landkaart gekocht in El Calafate en als ik de ingewikkelde geografische puzzel aan het einde van de wereld bestudeer – de Straat van Magellaan, Vuurland en Ushuaia tot aan de eilanden van Kaap Hoorn – valt het me op dat er verschillende namen tussen zitten die Nederlands klinken: de Windhondbaai, de baai van Nassau, Terhaltenseiland, het Ewoudtseiland, de Barneveltseilanden. Elk van deze plaatsen vertelt een eigen verhaal en verwijst naar een ontdekkingsreis uit het einde van de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw.

Een paar jaar geleden bezocht ik het Museum van het Einde van de Wereld in Ushuaia en daar viel het me al op dat de meeste oude kaarten van die periode afkomstig zijn uit de Nederlanden, met cartografen als Mercator uit Rupelmonde, Ortelius uit Antwerpen, Hondius uit Gent en Willem Janszoon Blaeu uit Amsterdam. Het interessante aan de collectie kaarten van het Museum is dat ze, in chronologische orde opgehangen, een duidelijke evolutie tonen, zowel esthetisch als geografisch, over de veranderende opvattingen over hoe dit deel van de wereld eruitzag. De kaarten zijn de neerslag van de informatie die de ontdekkingsreizigers destijds verzamelden. Zij werden op hun beurt geholpen door steeds preciezere kaarten. Ik bemerk nu op mijn nieuwe kaart nog een naam die me bekend in de oren klinkt: de eilanden L’Hermitte.

Kaarten en ontdekkers

Deze naam had ik al eens eerder horen vallen bij een collega-journalist in Buenos Aires. Hij was als correspondent voor NRC Handelsblad net naar Lima geweest, de hoofdstad van Peru. Hij had daar gehoord dat schoolkinderen bang werden gemaakt met de ‘piraat’ Jacques l’Hermitte die ooit de havenstad Callao bij Lima had belegerd. Er was zelfs een tekenfilm over gemaakt. ‘Die piraat was een landgenoot van jou,’ vertelde mijn collega met een knipoog tijdens een etentje. ’Hij was een Belg!’ Alsof hij wilde zeggen: ‘Nou, gekker kan je het niet bedenken.’ Want ja, iedereen kent toch de exploten van Piet Heyn en de zilvervloot, Maarten Tromp, Michiel de Ruyter en de Watergeuzen in Den Briel. Maar de Belgen?

Jacques l’Hermitte is dus de spreekwoordelijke uitzondering op de regel van de anonieme Belg. Ik had zelf nog nooit van hem gehoord. Ik was niet ingegaan op de suggestie van de collega om een verhaal te schrijven over deze Vlaamse piraat met de Franse naam. Het leek me niet bepaald een artikel waar een buitenlandredactie wild zou van worden. Dus verdween L’Hermitte uit mijn geheugen tot ik zijn naam weer zag opduiken in het kaartenmuseum van Ushuaia en nu opnieuw op de gedetailleerde kaart die ik in El Calafate had gekocht. Ten oosten van het eiland L’Hermitte zie ik de Straat van le Maire. Verwijst dat naar dezelfde man maar dan fout geschreven? Een en ander wekt mijn nieuwsgierigheid en ik vraag me af wie de mensen achter die namen zouden zijn geweest.

Ik raak geboeid. In Hotel Glaciares begin ik de geschiedenis van deze historische figuren op te zoeken en ik val van de ene verbazing in de andere. Veel ontdekkers die deze streken in kaart hebben gebracht, onder wie Sebald de Weert (1567-1603), Joris van Spilbergen (1568-1620), Jacques l’Hermitte (1582-1624) en Jacob le Maire (1585-1616), staan geboekstaafd als ‘Dutch’, maar werden in Antwerpen geboren. Hoe komt het dat Antwerpenaars beschouwd werden als Nederlanders? De verwarring heeft waarschijnlijk iets te maken met de term ‘Dutch’ of ‘Nederlands’. In de zestiende eeuw besloegen de Nederlanden ongeveer het hele gebied van de Benelux. We waren dus allemaal Nederlanders. Door de Spanjaarden werden de Nederlandstaligen dan weer ‘flamencos’ (Vlamingen) genoemd. De Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) was voor hen ‘de Vlaamse oorlog’. De onafhankelijke Republiek der (noordelijke) Nederlanden die daaruit ontstond heette Belgica Foederata of Verenigd België. Behoorlijk ingewikkeld allemaal. Ik besef ook dat ik eigenlijk maar weinig weet van die chaotische periode van de Tachtigjarige Oorlog. ‘De Val van Antwerpen’ en ‘de Spaanse Furie’ klinken me bekend in de oren, maar hoe de vork nu juist in de steel zat, weet ik niet meer. Ik herinner me dat Antwerpen op een bepaald moment onder het juk van de Spaanse koning zat, terwijl de noordelijke Nederlanden zich vrij hadden kunnen vechten en dat er toen een diaspora op gang was gekomen van het zuiden naar het noorden. Hoorden die ontdekkers daarbij?

Tussen al de namen van Antwerpse wereldreizigers ben ik nog het meest gefascineerd door het verhaal van Jacob le Maire, naar wie de Straat van le Maire is genoemd. Hij was de man die de doorgang tussen de Atlantische en Stille Oceaan via Kaap Hoorn vond, een ontdekking van formaat die hem echter weinig erkenning opleverde. Hoewel hij door sommigen de Magellaan van de Lage Landen wordt genoemd, was hij me volledig onbekend. In Antwerpen op het Kiel is een straat naar hem vernoemd, maar dat is het zowat. Waarschijnlijk ligt deze anonimiteit ook aan het feit dat Le Maire net als zovele tijdsgenoten tussen de plooien van de geschiedenisboeken is gevallen. Hij was een typisch figuur uit de fascinerende periode van pakweg dertig jaar tussen de Val van Antwerpen in 1585 en het begin van de zeventiende eeuw die ook wel de Hollandse ‘Gouden Eeuw’ wordt genoemd.

Wanneer we twee dagen later op de bus zitten van Puerto Natales naar Punta Arenas, haal ik mijn grote landkaart tevoorschijn en geef ik een introductie over de respectievelijke ontdekkingen in deze regio. Vooral het verhaal van Jacob le Maire blijft hangen. ‘Dat is een boeiend verhaal van die Kaap Hoorn, Tom,’ zegt een medereiziger als we van de bus stappen om koffie te drinken en naar het toilet te gaan in Villa Tehuelches, een nederzetting in het midden van de Patagonische pampa. Achter een koffie in de scherpe zon denk ik dat er materiaal in zit voor een boek over deze ontdekkingsreizigers en hun levensverhaal. Misschien heeft mijn interesse ook wel te maken met het feit dat ik zelf ook een immigrant ben en geïnteresseerd in de motieven van die zestiende-eeuwse emigranten. Er is ook die sluimerende identiteitscrisis die ik steeds meer ervaar als Belg-in-het-buitenland en het regelmatige contact met de Nederlandse toeristen die bij de zoveelste moeilijke regeringsvorming in België met een knipoog zeggen: ‘Waarom komen jullie niet gewoon bij ons?’ In Buenos Aires bestaat er ook een goede band tussen Nederlanders en Vlamingen en wordt er samen voetbal gekeken of een Lage Landen-quiz georganiseerd. Ik zie de Nederlanders ook al lang niet meer als ‘buitenlanders’.

Het probleem van een boek schrijven is tijd vinden tussen de vele reizen door, dus ik realiseer me dat dit een project van lange adem zal worden. Wat ik nog niet besef is dat dit mijn laatste reis zal zijn naar Patagonië. Twee maanden later worden de reizen van 2020 geannuleerd wegens het coronavirus. Plots heb ik zeeën van tijd om me toe te leggen op Kaap Hoorn en zijn ontdekkers. In juli 2021 keer ik terug naar Antwerpen om er te gaan werken bij een krant. Daar kan ik rustig onderzoek doen naar de boeiende periode van 1570 tot 1620 in de Nederlanden. Ik word bij wijze van spreken door de teletijdmachine naar het Antwerpen en het Holland van de zestiende eeuw teruggeflitst, op weg naar Isaac en Jacob le Maire en hun omzwervingen.

Hoofdstuk 1

Een mysterieuze grafzerk

Storm Corrie geselt Nederland hevig en behalve een enkeling die de hond moet uitlaten, is er geen levende ziel op straat in Egmond-Binnen. Het is eind januari 2022 en vanaf de parking aan de ingang van de benedictijnerabdij van Egmond zie ik nog net een bruine pij fladderen. Een pater marcheert met stevige pas naar de ingang van het Adelbertklooster. Ik ben naar hier gekomen om een glimp op te vangen van het graf van de Antwerpse koopman Isaac le Maire (1558-1624), de vader van de ontdekker van Kaap Hoorn. Le Maire was een fascinerende man die zelfs na zijn dood nog voor controverse heeft gezorgd. Zijn opvallend grafschrift is voer voor discussie voor historici geweest. Het lijkt me een goede plek om mijn zoektocht naar de familie Le Maire te beginnen.

Ik loop de benedictijn achterna en kan hem voor de abdij tot staan brengen. De man moet zowat zestig jaar zijn, hij draagt Teva-sandalen en heeft een groot blad postzegels in de hand. Als ik hem vraag naar het graf van Isaac le Maire, kijkt hij niet-begrijpend en zegt me dat ik beter in de abdij kan aankloppen. ‘Ik kom uit België,’ zeg ik om wat goodwill te creëren en dan lacht hij bijna onzichtbaar. ‘Ik ben afkomstig uit Noorwegen. Dikwijls denken de mensen hier dat mijn accent Vlaams is.’ Zijn Nederlands is uitstekend voor een Noor en het klinkt inderdaad minder sappig dan het ‘Randstadhollands’.

Ik ben nog niet van de verbazing bekomen dat hier in Egmond, in het hart van Noord-Holland, een abdij gevestigd is, een katholieke abdij, want de protestanten (behalve de anglicanen dan) kennen geen zuster- of broederorders. Ik begrijp ook niet waarom het graf van de onbuigzame calvinist Isaac le Maire en zijn vrouw Maria Walraven in een katholieke kerk zou liggen. Het antwoord hoop ik te vinden in de abdij.

Katholieke rituelen

Aan de receptie van het klooster is de ontvangst op zijn minst koeltjes te noemen. Een voorovergebogen oud vrouwtje opent achterdochtig de deur en laat me binnen in de hal. ‘De kerk is vandaag gesloten,’ zegt ze. Ik antwoord dat ze volgens de website toch open zou zijn. Ook de gastheer en gastvrouw van een B&B in Egmond aan Zee, Koos en Margriet, hadden me naar de abdij gestuurd. Als ik vertel dat ik speciaal gekomen ben voor het graf van een koopman in de Buurkerk, antwoordt ze: ‘Ik werk hier al dertig jaar en ik heb nog nooit iets gehoord van een koopman die hier begraven zou liggen. In de abdijkerk zeker niet. En vandaag is een bezoek onmogelijk.’

Dit wordt een harde noot om te kraken, maar ze heeft me toch al binnengelaten door de grote houten poort van de abdij. Gezien de storm buiten, misschien uit naastenliefde. Het is een begin. Ik moet op een bank plaatsnemen, naast een houten staander. De gebruikelijke bloempot is vervangen door een alcoholverstuiver. Ik zet instinctief een mondkapje op.

‘Blijft u even wachten, ik ga even telefoneren, maar ik vrees dat we u niet verder kunnen helpen,’ zegt de secretaresse die achter de deur van de receptie verdwijnt, waar ook de Noor ondertussen is binnengegaan, vermoedelijk om de postzegels af te leveren. Misschien heeft de moeilijke ontvangst te maken met het rondwarende covid-virus. Of het wordt hier niet op prijs gesteld dat je zonder afspraak komt aanbellen.

De voorbije nacht in de B&B in Egmond aan Zee vertelden Margriet en Koos me dat er niet één dorp Egmond is, maar dat er drie zijn en dat die vreemd genoeg niet op elkaar aansluiten. Tussen elk Egmond ligt er een aantal kilometers. Egmond aan den Hoef ligt meer landinwaarts dan Egmond aan Zee (zonder koppeltekens), en meer naar het zuiden ligt Egmond-Binnen. Voor alle duidelijkheid: Egmond-Buiten bestaat niet. Er is wel nog een Egmondondermeer en een Egmondpolderboot. Een buitenstaander die denkt dat het om een wat uitgerekte agglomeratie gaat, komt bedrogen uit, want het gaat wel degelijk over drie verschillende gemeenten, met drie verschillende dialecten. De Egmonders weten onderling heel goed uit welke suffix ze afkomstig zijn, meer nog, dikwijls verstaan ze elkaar gewoon niet. Koos vertelde ons dat er in Egmond aan Zee een heel aparte taal gesproken wordt, het ‘Derpers’, een dialect met West-Friese, Engelse en Noordse invloeden uit het Vikingtijdperk. Een gevolg van de maritieme mix ongetwijfeld.

Het valt me op hoe stijlvol dit klooster vanbinnen is. Oude materialen zijn vermengd met lichtkleurig hout en moderne glasramen. Een pater loopt af en aan op sandalen en geeft me een bijna onzichtbaar knikje. De receptioniste komt terug en zegt: ‘Ik heb voor u navraag gedaan en misschien kan broeder Adelbert u te woord staan, hij is een specialist van geschiedenis. Maar ik kan u nog niets garanderen...’ Ja, de deur gaat op een kier.

Wanneer Adelbert, een jonge pater van in de veertig, komt opdagen, weet ik dat ik alles zal te weten komen wat er hier te vinden is: ligt het graf van Le Maire hier of niet? Hij is een amateurhistoricus en wil graag zelf ook het fijne weten over dat mysterieuze graf. Hij heeft een grote sleutel in zijn hand: die van de Buurkerk. We wandelen samen de oprijlaan af en ik vraag me af hoe het komt dat hij als katholiek de sleutel heeft van de calvinistische Buurkerk. Adelbert spreidt een zeker ironisch flegma tentoon wanneer hij het heeft over de geschiedenis van de abdij en de kloostergronden: hoe deze zijn overgegaan van het katholieke naar het protestantse kamp en vice versa. En er mag geen twijfel bestaan over tot welk kamp Adelbert behoort. Hij maakt een duidelijk onderscheid tussen ‘wij’ en ‘zij’, tussen ‘van ons’ en ‘van hen.’

Schrijffouten en verdwenen cijfers

Als Adelbert de sleutel in de deur steekt van de grote kapel, lijken we ons in een film van Tim Burton te bevinden. Waaiende, dreigende schaduwen van de boomtoppen wuiven boven ons. Het roestige slot met ketting maakt een schurend geluid en dan draait de zware deur van het prachtige, verlaten, kleine kerkje open. Het is er netjes maar heel duidelijk dat er al lang niemand meer binnen is geweest in deze kerk. Na een voorportaal zien we op het eind van de gang een kansel en geen altaar. De stenen vloer is verlicht door flets winterlicht en vooraan, onder aan de kansel, ligt de beroemde grafsteen waar ik naar op zoek was: die van Maria Walraven en Isaac le Maire. Het is een adembenemend moment.

De bewuste grafsteen heb ik op gravures gezien en ik herken hem meteen. De scheur in het midden van de steen, die tijdens de Franse Revolutie vernield zou zijn, het ridderlijk harnas als heraldiek symbool. Ik klim op de kansel voor een vogelperspectief. Het is een prachtige grafzerk, uit blauwe steen, met een mooi serif-lettertype. De zerk bestaat uit drie delen: in het midden het familiewapen, onderaan het grafschrift van Maria Walraven (die drie jaar voor haar man heenging) en bovenaan het grafschrift van Isaac le Maire. Er zijn stukken van de tekst weg, simpelweg omdat de grafsteen beschadigd is.

‘Hier leyt begraven Sr Isaac le Maire Coopman die geduierende syn handelinge op meest alle die Quartieren van de weerrelt van godt den heere soo ryckelyck gesegent is geweest dat hy in 30 jaren tyts (behoudens eer) verloren heit over de 1 500 000 guldens. Is in den heere gerust op den 20en septembris anno 1624.’

De letters van de tekst zijn wat onregelmatig gezet, alsof de steenhouwer aan de tekst was begonnen en toen plots doorhad dat hij te weinig plaats had om een woord af te maken. Zo staat er ‘handelin’ en dan ‘ge’ op de volgende regel. De steenkapper was blijkbaar ook ergens een letter vergeten: bij het woord quartieren is er een mini-letter A tussen de beentjes van U gepropt. Het meest interessante detail aan de grafsteen, heb ik ergens gelezen, is dat er een nul zou ontbreken aan het anderhalf miljoen gulden. Daar is op het eerste gezicht echter niets van te zien.

‘Zie je hoe er een nul is weg gepolijst?’ vraag ik vanop de kansel. ‘Er is helemaal geen nul weg,’ zegt Adelbert categorisch. Ik ga van de kansel terug naar beneden en hurk me voor de grafsteen. De spaties tussen de vijf nullen van het anderhalf miljoen gulden zijn volledig symmetrisch, de nullen zijn zelfs als olympische ringen met elkaar verbonden. Onverbrekelijk. Voor een extra nul was er geen plaats. En als er een nul weggeschuurd zou zijn, dan zou daar een litteken van te zien zijn op deze blauwe steen.

Het verhaal van de verdwenen nul werd gelanceerd door niemand minder dan Reinier Cornelis Bakhuizen van den Brink, historicus en voormalig decaan in de universiteit van Leiden. Anno 1857 gaf hij een toespraak (‘Eene voorlezing’) over Isaac le Maire waar hij zijn bewondering voor de koopman niet onder stoelen of banken stak. In zijn lezing sprak Bakhuizen zijn verbazing uit over het feit dat er ‘maar’ 150.000 gulden op de grafzerk stond. De schrandere Bakhuizen toonde zich sceptisch over het cijfer, dat volgens hem veel te laag was in verhouding met het fortuin dat Le Maire had vergaard: ‘Ik durf u verzekeren, dat een nul op de zerk is uitgevallen. En dat is geen ligtaardige gissing omdat ik de mindere som te gering acht om daarmede voor de nakomelingschap te pralen.’

Een professor die vragen stelt bij zijn eigen foute waarnemingen, het is als een python die zijn eigen staart opeet. Hoe was die nul dan ‘weggevallen’? Bakhuizen wist het niet (‘draagt de tands des tijds of de hand van de steenhouwer de schuld?’). Door het interieur van de Buurkerk te beschrijven, met de houten stoelen en de sobere bekleding, suggereerde Bakhuizen nochtans dat hij de grafzerk met zijn eigen ogen gezien had. Was hij daadwerkelijk in de Buurkerk geweest of kende hij het grafschrift van horen zeggen?

Dat Bakhuizen zich vergist had, werd door andere collega’s opgepikt. Zijn lezing werd gecorrigeerd. Jacob van Lennep en Johannes Ter Gouw merkten in hun Boek Der Opschriften (1869) op dat het vreemd was dat ‘een schrander man als Bakhuizen van den Brink, in zijn hoogst belangrijke monografie over Isaac Le Maire het grafschrift dat hij toch gelezen had, met belangrijke afwijkingen overneemt en 150.000 schrijft in plaats van 1.500.000.’ ‘Hij verbetert de fouten door kritische conjecturen, doch hij had zich deze laatste kunnen besparen, indien hij eenvoudig teruggegeven had wat er staat.’ Ondanks deze rechtzetting bleef ‘de verdwenen nul’ van Bakhuizen zijn eigen leven leiden in academische kringen en op het internet. Op Wikipedia staat onder de afbeelding van de grafsteen: ‘Tekening van de grafsteen van het graf van Isaac le Maire en zijn echtgenote, inclusief een extra nul, die op het werkelijke graf ontbreekt.’

Het is in ieder geval leuk dat er over de ‘verdwenen nul’ uitgebreid gespeculeerd is waarom ze dan uitgegomd zou zijn. Volgens sommigen werd het provocerende grafschrift van Le Maire aangepast door de calvinistische autoriteiten, omdat ze vonden dat het niet kies was dat de overledene zo te koop liep met zijn fortuin. Maar was het niet net een van de calvinistische stelregels dat kapitaal verzamelen op aarde een deugd was? Een knipoog van God, om al tijdens het leven te laten weten dat de overledene een uitverkorene was voor het hemelse bal. In zijn boek The Embarrassment of Riches bespreekt de Britse historicus Simon Schama ook de grafzerk van Isaac le Maire en stelt dat het in de Hollandse zeventiende-eeuwse wereldvisie verkiesbaar is om veel geld te verliezen in plaats van het gewoonweg te accumuleren en er niets mee te doen. Het verliezen van veel geld zou met andere woorden in een calvinistische optiek als iets positiefs worden gezien. Zeker als het verband hield met handel drijven.

Er is nog een laatste zinnetje tussen de in steen gegraveerde haakjes dat mijn aandacht trekt: ‘behoudens eer’. Hij mag dan wel vijftien ton hebben verloren, maar zijn eer heeft hij behouden. Waarom moest benadrukt worden dat hij als een eerlijk man was gestorven? Waren er tegenstrijdige berichten dat dit niet zo zou zijn? Heeft die eer iets te maken met de calvinistische moraal? Verder onderzoek naar de geschiedenis van Isaac le Maire zal het moeten uitwijzen.

Koehandel met de Buurkerk

Als ik verder lees, valt het me op dat het oudere grafschrift van Le Maires echtgenote afsteekt qua eenvoud ten opzichte van dat van haar man: ‘Hier leyt begraven Ioffrouwe Maria Walraven van Antwerpen, Huysvrouwe van Isaac Le Maire, Moeder van 22 kinderen sterff in den heeren den 17 april 1621.’ De afscheidstekst van Maria Walraven dateert duidelijk nog van een ander tijdperk dan het onze. Terwijl de ene alle hoeken van de wereld verkende en een fortuin over de balk gooide, kweet deze huisvrouw zich van haar belangrijkste taak: kinderen baren en grootbrengen. Op dat vlak was het revolutionaire calvinisme niet veel anders dan het katholicisme.

Het lettertype van het grafschrift van Walraven, die eerst begraven werd, is duidelijk groter. Het graf ging in ieder geval terug open na de dood van Isaac. ‘De steen moest er terug af, om hem te parkeren,’ zegt broeder Adelbert met een zekere afstandelijkheid. Ik heb wel een kwartier gehurkt de teksten bestudeerd. Pater Adelbert is bij de kansel blijven staan, op afstand. Hij is weinig geïnteresseerd in deze figuren die hier begraven liggen. Het is niet zo dat een Le Maire het prestige van zijn abdij of kerk verhoogt. Naar het fortuin dat vermeld staat op het grafschrift heeft hij ook het raden: ‘Waar is hij het geld verloren, vraag je je af,’ zegt hij. ‘Toen bestond er nog geen phishing, dat is wel zeker. Misschien werd er gezegd dat hij zoveel verloren had, om aan te tonen dat geld in het aanschijn van God maar relatief is. Hij is toch maar dood... Maar oké, hier ligt hij zeker niet. Het is enkel de grafsteen.’ Adelbert slaat me met verstomming. ‘Waar liggen Le Maire en Walraven dan wel?’ vraag ik hem. ‘Het graf lag oorspronkelijk in de “oude” Buurkerk, een beetje verder van hier,’ zegt Adelbert. ‘Daar lagen ook de stoffelijke resten van de abten en priors van de abdij en de graven van Holland.’

Adelbert wil me graag de resten van de afgebroken oude Buurkerk laten zien. We trekken de deur van de ‘nieuwe’ Buurkerk dicht en ze gaat terug op slot. Adelbert gaat me voor in de orkaan en we wandelen een vijftig meter verder naar de resten van de ‘oude Buurkerk’. Deze was duidelijk veel groter. Er is nog wat traliewerk van de graftombes te zien en een stuk van de fundering. Adelbert vertelt hoe de oude Buurkerk tijdens de opstand in 1573 verwoest werd toen de hele abdij door de Geuzen in brand werd gestoken. De overblijfselen van de kerk werden daarna nog gebruikt voor de protestantse mis. ‘De toren en het koor zijn indertijd gespaard gebleven en functioneerden nog twee eeuwen verder als kerk. Het middenschip was een open ruimte zonder dak. Het geheel van de kerk is als zodanig blijven bestaan,’ aldus Adelbert. Maria Walraven en Isaac le Maire werden dus begraven in een halfopen kerk.

‘In 1835 werd er een nieuwe Buurkerk gebouwd op de voormalige gronden van onze katholieke abdij. De grafstenen van de oude kerk werden hergebruikt als vloerdecoratie van de nieuwe gereformeerde kerk,’ vervolgt Adelbert. ‘Het was een initiatief van de toenmalige gravin van Egmond, een überprotestante. Ze wilde steeds meer gronden van de abdij inpikken,’ voegt hij er nog altijd een beetje verontwaardigd aan toe. ‘Maar de gebeenten van deze mensen zijn hier blijven liggen in de grond van de originele kerk.’

Het moge duidelijk zijn dat honderden jaren na de opstand de kloof tussen protestanten en katholieken nog niet helemaal is gedicht. De benedictijnerabdij van Egmond werd begin twintigste eeuw heropgebouwd en de paters kregen toen pas hun gronden terug. De calvinistische kleine buurkerk werd in 2020 aan de abdij van Egmond verkocht. Daarmee hebben de katholieken nu weer de sleutel van deze kerk in handen, als een stok bij een estafetteloop.

We wandelen onder de grote bomen door terug naar het klooster. Ik besef nu pas wat voor een macht de Sint-Adelbertabdij van Egmond-Binnen in de middeleeuwen moet gehad hebben. ‘Wij hadden meer landerijen dan de graven van Holland: van Rotterdam, tot Amsterdam, en zelfs tot op Texel,’ vertelt Adelbert die zelf genoemd werd naar de Ierse monnik die hier in het begin van de tiende eeuw een gebedsoord stichtte dat uitgroeide tot het powerhouse van Holland in de middeleeuwen. Maar aan de macht van de machtige abdij werd meer en meer geknabbeld, eerst door de graven van Holland en daarna door een voormalige werknemer van de benedictijnerabdij: de heer van Egmond, de voorvader van Lamoraal van Egmond, een van de centrale figuren van de opstand in de Nederlanden. Die revolte tegen Filips II begon ongeveer in de periode dat Isaac le Maire het levenslicht zag in Antwerpen, het epicentrum van de opstand. Dat is de volgende stop in mijn zoektocht.

Hoofdstuk 2

Van Doornik naar Antwerpen

Als ik over de gladde kasseien van de Antwerpse Hoogstraat naar de Suikerrui wandel, wordt mijn neus geprikkeld door walmen van kokend ossenwit. Ik ben op zoek naar een vroegmoderne inscriptie uit 1578, een tip van historicus Guido Marnef, en vind ze uiteindelijk boven Frituur N° 1: ‘Salich is den rechter die den oprechten erft, maar vals is die tonghe die haeren naesten bederft.’ De mysterieuze tekst staat op een vreemde plaats. Als Guido Marnef mij er niet op attent gemaakt had, was ik er gegarandeerd voorbijgelopen. De Hoogstraat is immers een drukke straat en een festijn van zintuigelijke prikkels: boetieks, cafés, restaurantjes, nachtwinkels en souvenirshops. Ondanks het winterweer en de regen loopt hier veel volk rond. Iedereen is op zoek naar een koopje of een verzetje.

Ik stel me voor dat de sfeer in de Hoogstraat tijdens de jaren 1550 niet zo verschillend was: er stonden toen waarschijnlijk allerlei waren uitgestald, er liepen kruiers rond met rollen laken en er werd geroepen en geschreeuwd om elkaar te overtroeven. In de Hoogstraat woonden voornamelijk de rijke lakenkooplui. Ook de eigenaar van dit pand met het vreemde vers, De Kriekenboom, was een handelaar. Jacques le Poivre of le Poure was volgens de volkstelling een ‘kramer’ met wortels in Doornik. Net zoals zovele andere ‘Doornikiers’ hing hij het calvinisme aan en voor zijn geloof had hij al een paar keer moeten verhuizen. Hij was halverwege de zestiende eeuw in Antwerpen beland wegens het tolerante klimaat dat in deze handelsstad heerste. De lokale Antwerpse autoriteiten deden er immers alles voor om de handelaars ter wille te zijn. De plakkaten tegen ‘ketterijen’ als het calvinisme van de landvoogdes Margaretha van Parma werden er grotendeels genegeerd. Daar kwam verandering in toen de hertog van Alva in 1567 orde op zaken kwam stellen en met zijn Bloedraad alle lutheranen, calvinisten en wederdopers ongenadig liet vervolgen, folteren of terechtstellen. Vele calvinisten zoals Le Poivre trokken weg in ballingschap naar tolerantere oorden als Frankfurt, Wezel, Emden of Londen.

Le Poivre moet ongeveer tien jaar in Londen hebben gewoond toen de politieke situatie opklaarde in Antwerpen. De ‘IJzeren Hertog’ van Alva was vertrokken en er was in 1577 zelfs een protestants bewind aan de macht gekomen in de Brabantse stad, die iets later bekend zou worden als de ‘calvinistische republiek’. Le Poivre kon terugkeren naar zijn thuishaven en hij was daar zo opgetogen over dat hij boven zijn herenhuis dit vers liet aanbrengen. Het mag eigenlijk al een wonder heten dat deze opvallende tekst uit 1578 tot vandaag bewaard is gebleven. Bij een renovatie van het pand dook het vers op nadat het eeuwen onder het pleisterwerk verstopt had gezeten.

De zin boven Frituur N° 1 komt uit Psalm 15. Wat bedoelde Le Poivre of Le Poure met deze psalm? Professor Marnef vertelde me dat het vers een weerspiegeling is van Le Poivres optimisime over het nieuwe regime in Antwerpen. Volgens de profeet Ezechiël waren ‘de rechters’ niets anders dan ‘de regeerders’ en de ‘oprechten’ de eerzame burgers. En die burgers hoefden geen angst meer te hebben om verraden te worden door anonieme verklikkers, die met ‘valse tongen hun naasten bedierven,’ met andere woorden, hun buren aan de inquisitie overleverden.

De twaalf jaren tussen 1566, toen de Beeldenstorm losbarstte, en 1578, toen Le Poivre met een gerust gemoed terug kon keren uit zijn ballingschap, waren een rollercoaster geweest van politieke en sociale omwentelingen. Amper twee jaar voor zijn terugkeer, in 1576, was de hele buurt van de Hoogstraat en de Grote Markt in vlammen opgegaan. Horden dronken en roofzuchtige Spaanse soldaten waren de stad binnengetrokken langs het Zuidkasteel. Ze hadden duizenden burgers gefolterd, vermoord en verkracht. Het nieuwe stadhuis werd in de as gelegd, de verdedigers werden afgemaakt of sprongen uit de ramen hun dood tegemoet. Deze Spaanse Furie die in heel Europa afgrijzen had opgeroepen, had als gevolg dat de gewesten in onze regio verenigd onder de Staten-Generaal zich unaniem van de Spaanse koning afkeerden en zich onder het gezag van Willem van Nassau, de prins van Oranje (1533-1584) schaarden. Daarmee was het pleit nog niet beslecht. Binnen Antwerpen bleven de religieuze tegenstellingen tussen katholieken, lutheranen en calvinisten onderhuids broeden, terwijl hertog Alexander Farnese uit het zuiden oprukte om de opstandige steden terug onder het juk van Filips II te brengen.

Anno 1578 was het dus allesbehalve rustig toen Le Poivre terugkeerde naar Antwerpen. Misschien kon hij het zwartgeblakerde pand De Gulden Kam voor een appel en een ei kopen? Dat hij de naam veranderde naar De Kriekenboom was misschien een gevolg van zijn optimisme over een toekomst die snel haar vruchten zou afwerpen. Snel, hoopte hij, zouden de rust en de handel terugkeren en zou Antwerpen weer die bruisende metropool worden die van haar het handelscentrum van de westerse wereld had gemaakt.

Door de brand in het stadhuis tijdens de Spaanse Furie zijn er helaas een hoop oude archieven in vlammen opgegaan. Gelukkig is er nog een uniek stuk in het Antwerpse archief – de zogenaamde liggers van Degueldre – genoemd naar de ambtenaar die het materiaal in 2011 samenstelde uit een huizen- en personenregister van 1584. De stad voelde in 1584 de adem van Farnese in de nek en om een extra oorlogsbelasting ter verdediging van de stad te innen, werden de wijkmeesters rondgestuurd om te weten te komen wie de eigenaars en huurders waren van de huizen. Door de liggers van Degueldre weten we wie de buren waren van Le Poivre en dat waren er veel uit de Franstalige Nederlanden: Gaspard du Vivier, David Meurault en Philips Bertheau. De Antwerpse huizen hadden in de zestiende eeuw overigens nog geen nummers, maar fantasievolle ronkende namen. Over de eigenaar van het pand De Kleine Lintworm, op de hoek van de Reyndersstraat, weten we meer. Lowys of Louis De la Becque de Oude was afkomstig uit de Vlaamse stad Rijsel en was in 1584 al een welgesteld man. Zijn huis had een huurwaarde van 250 gulden per jaar, wat het pand een van de vijf procent duurste panden in de stad maakte. In De Kleine Lintworm woonde ook zijn gelijknamige zoon Louis De la Becque (Labeecke), ook een lakenkoopman, die een kwarteeuw later in Amsterdam een van de belangrijkste stichters zou worden van de fameuze Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). De la Becque had ook een eigendom in de Kaasstraat, waar hij een buur was van een andere man met Doornikse wortels: Isaac le Maire. Het is naar diens huis dat ik op zoek ben, dus na de stop aan De Kriekenboom sla ik linksaf de Suikerrui in om zo mijn geveltoerisme verder te zetten.

Het ‘rechttrekken’ van de kaaien

De Suikerrui, een straat die vertrekt aan de Grote Markt en majestueus op de Schelde uitkomt, heeft haar naam niet gestolen. Op de hoek van de Suikerrui en de Hoogstraat stond anno 1584 een pand, De Vijf Ringen, dat eigendom was van de rijke koopman François Schot, een huisjesmelker die met zijn familie meer dan twintig huizen in de buurt bezat. Steven Cuevelt, zijn huurder van De Vijf Ringen, was een suikerbakker. Ook alle andere bewoners uit de Suikerrui waren suikerbakker of suikerzieder (raffineerder).

In de zestiende eeuw was de Suikerrui deel van de Eerste Wijk rond de Grote Markt, de oudste en chicste buurt van Antwerpen. De gilden hadden hier hun zetel of ‘Kamer’ en er woonden goud- en zilversmeden. Suikerbakkers behoorden blijkbaar ook tot de happy few: suiker was net als tabak een exotisch product dat sinds de grote ontdekkingen in de Nieuwe Wereld massaal werd geconsumeerd in de Europese steden. Ter hoogte van de Pieter Potstraat liep de Suikerrui over in de Boterrui en ook de beroepen van de bewoners veranderden abrupt. In de liggers van Degueldre las ik dat de eigenaar van de Drie Schupkens op de hoek een boter- en kaasverkoper was. Het moet hier danig gestonken hebben want de rui was een brede gracht, waarlangs kleine schepen de stad konden binnenvaren en hun zuivelwaren afzetten bij de boter- en de kaashandelaars die naast de grachten hun winkel hadden. Je rook hier dus de geur van boter en rijpe kazen samen met de stank van de ruien die tegelijkertijd als riolen dienstdeden. De gracht werd ergens in de zeventiende eeuw gedempt en de Boterrui werd twee eeuwen later helemaal van de kaart gegomd bij een van de radicale herinrichtingen, die het historische centrum van Antwerpen hebben toegetakeld als een V2-bom van eigen makelij.

Van Gerald Verbeeck, een vriend van mijn vader, heb ik voor mijn zoektocht een negentiende-eeuwse kaart van Antwerpen gekregen. Op de Franstalige kaart is nog een aantal van die verdwenen straten als de Boterrui, de Zoutrui, de Lookbrug, de Appelstraat en de Schipstraat te zien. Rond 1880 werden de Scheldekaaien ‘rechtgetrokken’ en daarbij werd een deel van het stadscentrum vernietigd. Zo konden de grote stoomschepen van die tijd aan de nieuwe kaaien aanleggen. Daarom moest ook het natuurlijke uitstulpsel ter hoogte van het Steen, bekend als het Havenhoofd of de Werf, weg. Door deze ingreep is ook een deel van de Kaasstraat vernietigd en daarmee misschien ook het huis van de Le Maires.

Ik vind nog een stukje Kaasstraat aan de overkant van de Suikerrui. Het is een donker en smal straatje dat naar boven loopt. Aan de oostzijde staan enkele huizen die best uit de zestiende eeuw kunnen komen en ik stap een van de panden binnen met de vraag of dit soms toevallig Het Schild van Bourgogne was, het huis van de familie Le Maire. Rosalie Boogaard, de eigenares van de diamantzaak Rose d’Anvers, moet me ontgoochelen. ‘Hier was het zeker niet,’ vertelt ze. ‘Dit pand heette vroeger Het Groot Radt van Avonturen. Dat zijn we te weten gekomen toen we bij de renovatie van het pand de Monumentendienst hebben ingeschakeld.’ Boogaard geeft me de e-mails door van de architecten en de Monumentendienst en ik wandel de Kaasstraat verder naar boven. Aan de oostzijde staan nog een paar panden die wegens hun zestiende-eeuws stijl in aanmerking zouden kunnen komen als woonhuis van Le Maire. Al snel gaat de huizenrij over in het soort goedkope pseudohistorische gevels dat hier in de jaren 1970 werd neergepoot. Op het einde, voorbij Cinema Cartoons, bots ik op een steriel pleintje, de zogenaamde Willem Ogierplaats, vlak voor een taveerne, het soort café waar je ’s middags een man aan de fruitautomaat ziet staan. Dit plein ligt een viertal meter boven de Jordaenskaai en geeft een perfect uitzicht op Het Steen.

Volgens de oude kaart van Gerald liep de Kaasstraat over in de Steenstraat, de toegangsweg tot het Steen. De Kaasstraat was dus zonder meer de belangrijkste uitvalsweg uit de burcht, het middeleeuwse hart van de stad. Nu is het een doodlopend straatje geworden. Ik hoop dat mijn zoektocht niet dezelfde richting uitgaat.

Gevonden!

Een paar dagen na mijn wandeling door de Eerste Wijk krijg ik een e-mail van Marc Hendrickx. De man is een specialist in het historische onroerend erfgoed van Antwerpen. Mijn e-mail naar het architectenbureau van Rose d’Anvers en de Monumentendienst heeft de ronde gedaan en is bij Hendrickx terechtgekomen. Mijn e-mail heeft ondertussen verschillende reacties opgeroepen. Van een voormalig hoofd van Monumentenzorg krijg ik een waarschuwing mee: ‘Dat de familie Le Maire mee aan de wieg zou hebben gestaan van het moderne Nederland is wel een boude uitspraak. Mogelijk was het wel net andersom. Zijn curriculum [dat van Isaac le Maire] is wel bijzonder, maar niet al te fraai.’ Blijkbaar heeft Isaac le Maire in bepaalde kringen een slechte reputatie en wordt hij niet als een waardige ambassadeur van Antwerpen beschouwd.

Marc Hendrickx heeft geen persoonlijke mening over Le Maire. Hij is in de eerste plaats een man van gebouwen. De historicus begint met het slechte nieuws. Toen de Kaasstraat aan het einde van de negentiende eeuw gedeeltelijk gesloopt werd, werd ook Het Schild van Bourgogne neergehaald. Het goede nieuws is dat Hendrickx een oude foto van het huis heeft gevonden, die hij bij de e-mail voegt. ‘Het Schild van Bourgogne was het huis naast de apotheek, twee huizen naast het uithangbord van viswinkel Springael.’

Op de foto zie ik dat er voor de huizenrij een groot gat gaapt. Vandaag zou Isaac le Maire dus een geprivilegieerd uitzicht hebben op het Steen en de cruiseschepen die er nu aanleggen. Ik ben Hendrickx dankbaar voor zijn belangeloze hulp, want met de vondst van Het Schild van Bourgogne is mijn zoektocht officieel van start gegaan. Als ik de foto in detail bekijk, zie ik een typisch middeleeuws rijhuis met een trappengevel. Het heeft vier verdiepingen en een zolderkamer. Er is nog een uitstekende hijsbalk te zien, die zo typisch is voor de Amsterdamse grachtenhuizen: het ‘touw en blok.’ Via een uitstekend stuk hout boven aan de gevel konden met een katrol en een lang touw allerlei zware pakken naar boven worden gehesen. Langs de smalle trappen ging dat uiteraard niet. Het Schild van Bourgogne deed behalve als woonhuis ongetwijfeld ook dienst als commerciële ruimte waar kopers stalen van waren konden inspecteren.

Als eigenaars van Het Schild van Bourgondië figureren in de liggers een zekere Jacques le Meer, Francois le Martin en Isaak le Mer. Het is opvallend hoe de Franse achternamen verhaspeld worden door de ambtenaren. Er bestaat geen twijfel dat er een familieband bestaat tussen ‘rentier’ (rentenier of financier) Jacques le Meer en ‘kruidenier’ Isaak le Mer. Bij Isaak staat er nog vermeld dat hij kapitein was ‘bij het Eerste Vendel van de Burgerwacht’. Ik vraag me af hoelang de familie Le Maire al in de Kaasstraat woonde toen de wijkmeester in 1584 kwam aankloppen om te kijken wat de waarde van het pand was en wat de eigenaar kon bijdragen aan de Antwerpse oorlogskas. Net als het huis van Le Poivre in de Hoogstraat was het hele huizenblok van de Kaasstraat acht jaar eerder bij de Spaanse Furie in vlammen opgegaan. ‘In 1579 heeft een zekere Willem Vos het pand verkocht aan Jacques le Maire,’ weet Marc Hendrickx. Het huis werd dus na de Spaanse Furie in sneltempo weer opgebouwd. Of kochten de Le Maires de halve ruïne voor een prikje?

Specerijenhub en jaarmarkten

Volgens het kadaster was Jacques le Maire dus een rentenier en zoon Isaac kruidenier. Als buur had hij Peter Panhuys, tresorier (stadsontvanger) van Antwerpen en zwager van de grote koopman Gillis Hooftman. De eigenaar van De Cogge aan de overkant van de straat was Louys van der Beke alias Louis De la Becque, de buur van Jacques le Poure. Volgens de liggers van Degueldre was deze De la Becque ook een kolonel in de Burgerwacht.

In de Kaasstraat woonden er niet alleen kaasverkopers en suikerbakkers, maar ook kooplui als De la Becque. In het oplopende straatje naar Het Steen woonde verder ook een verkoper van Brasielhout, een koopman in gedroogde vis, een rozijnverkoper, een olieslager (olieraffineerder), en vooral veel kruideniers.

Bij kruideniers denk ik aan kleine winkeliers of de Bangladeshi van de nachtwinkels. In de zestiende eeuw ging het om een handelaar in kruiden als peper, nootmuskaat, kruidnagels en kaneel. Antwerpen was de internationale draaischijf voor specerijen, sinds de koning van Portugal in 1503 de Brabantse stad had uitgekozen als exclusieve ‘stapelplaats’ voor die producten die de Lusitaniërs gingen halen in Azië. De beslissing van de Portugese koning om van Antwerpen de kruiden-hub van Noord-Europa te maken was maar een van de redenen waarom de Sinjorenstad zo belangrijk was als handelscentrum.

Een andere doorslaggevende factor was het vestigen van een permanente jaarmarkt in Antwerpen. Voor de zestiende eeuw trokken handelaars door heel Europa rond van jaarmarkt tot jaarmarkt die een paar weken kon duren. Dan kraamden ze hun handel weer op en trokken verder naar een andere markt in Duitsland, Frankrijk, Spanje of Italië. Antwerpen hield twee keer per jaar een grote jaarmarkt, in het voorjaar rond Pinksteren (Sinksen) en aan het begin van de herfst (de markt van Sint Bavo of Bamismarkt). De markten duurden een zestal weken. Aan het begin van de zestiende eeuw was er nog een wisselwerking tussen de twee Antwerpse jaarmarkten met twee winterse jaarmarkten in de Brabantse zusterstad Bergen-op-Zoom. Rond 1530 trok de grotere zus alle handel naar zich toe en vestigde een permanente markt, naast de kathedraal, aan de huidige Groenplaats.

De handelaars in zijde, bont, laken of leer hoefden vanaf dat moment niet meer speciaal naar deze of gene marktplaats en vonden altijd afzet of aanbod in Antwerpen. Wat de balans helemaal deed overhellen was de neergang van Brugge, de trotse stad die ruzie had gezocht met Maximiliaan van Bourgondië en waar de toegangsgeul van het Zwin begon te verzanden. De buitenlandse naties van Genuezen, Florentijnen en Venetiërs en vertegenwoordigers van de Duitse Hanzesteden gingen eerst enkel voor de jaarmarkten naar Antwerpen, maar vestigden vanaf begin zestiende eeuw een definitief kantoor aan de Schelde. De kers op de taart voor de opkomst van Antwerpen was de komst van de Engelsen. Na veel over-en-weer gespeculeer maakten ze van Antwerpen het Europese verdeelcentrum of de stapelplaats van Engelse wol en laken. Hiermee werd Antwerpen anno 1540 het onbetwiste economische hart van Europa.

Ook binnen de Nederlanden nam Antwerpen een speciale plaats in: met 100.000 inwoners was de stad even groot als Parijs en een onvervalste metropool. Rond 1550 was de Scheldestad goed voor meer dan tachtig procent van de export van de zeventien Nederlandse provinciën.

Niet voor niets wordt er op een Duitse houtsnede van Jost Amman, De Allegorie van de Handel uit 1585, een overzicht gegeven van alle jaarmarktsteden in Europa met hun respectievelijke wapenschilden, allemaal uitgelijnd rond de Schelde en de Onze-Lieve-Vrouwkerk van Antwerpen. De allegorie was toen al, in 1585, een foto van het verleden. In dat jaar was ‘de Gouden eeuw van Antwerpen’ dramatisch ten einde gekomen na het beleg van Alexander Farnese, die de stad had omsingeld, uitgehongerd en op een dienblaadje terug had gegeven aan de koning van Spanje. De handelaars verhuisden en masse naar Duitse, Zeeuwse en Hollandse steden. Het enige wat ons vandaag nog herinnert aan de glorie van de fameuze jaarmarkten van Antwerpen is ‘de Sinksenfoor’, een grote jaarlijkse kermis die haar wortels heeft in de Pinkstermarkt.

De ontwijde hostie

Hoe waren de Le Maires van Doornik in Antwerpen terechtgekomen? Het verhaal is min of meer gelijklopend met dat van Jacques le Poivre. De stamvader van Le Maire werd in 1523 geboren te Doornik en heette ook Jacques. In de zogenaamde poortersboeken van het Antwerpse stadsarchief of FelixArchief heb ik gelezen dat deze Jacques le Maire, ‘wolverkoper en zoon van Arnout’, in 1556 poorter werd in Antwerpen. Drie jaar later was het de beurt aan zijn broer Adam, die eveneens wolverkoper was. Een poorter was een bevoorrecht burger. Hij betaalde belastingen en kreeg in ruil een geprivilegieerde rechtsstatus.

We kunnen ons afvragen waarom Jacques en Adam le Maire uit Doornik naar Antwerpen verhuisden. In de zestiende eeuw was Doornik een van de meest welvarende steden van de Nederlanden, ook gelegen aan de Schelde en beroemd voor de lakenhandel. Konden er in Antwerpen betere zaken worden gedaan? Of gingen ze op de loop voor de religieuze repressie? In de zestiende eeuw waren de eerste brandhaarden van religieuze strijd ontstaan in de Westhoek (Zuid-West-Vlaanderen) en het aangrenzende Henegouwen. Vooral het strenge calvinisme was er populair. Johannes Calvijn kwam zelf uit het noorden van Frankrijk en zijn devote moeder uit het Vlaamse Kamerijk (Cambrai). Calvijns leer had ook meer aanhangers in Franstalige streken dan die van Luther.

Maar of de eerste protestanten in de Nederlanden nu lutheranen waren, calvinisten of wederdopers maakte weinig verschil voor de katholieke autoriteiten als landvoogdes Margaretha van Parma en haar raadgever kardinaal Granvelle die alle ketters vervolgden. De protestanten zaagden de poten onder de maatschappelijke orde en de middeleeuwse machtsstructuur. De boekdrukkunst en het verspreiden van de Bijbel, waardoor de gelovigen zelf ‘het woord Gods’ konden lezen, zorgden ongetwijfeld voor een enorme sociale revolutie: plots konden de mensen, gesteund door het Nieuwe Testament, voor zichzelf denken en eeuwenoude dogma’s in vraag stellen zonder dat priesters of religieuze ordes als tussenpersonen optraden tussen de gelovigen en God.

In het boek De opkomst en de ondergang van het calvinisme in de stad Doornik beschrijft de Nederlandse protestantse historicus J.C.H. de Pater hoe er rond 1550 in de stad Doornik korte metten werd gemaakt met de volgelingen van Calvijn. Predikanten werden zonder pardon gepijnigd en levend verbrand op de Grote Markt. De Pater beschrijft het geval van de Doornikse calvinistische lakenwever Bertrand le Blas, die in 1555 werd geëxecuteerd op de Grote Markt, omdat hij de heilige hostie had ontwijd. Le Blas had eerder een tijd doorgebracht in de protestantse Duitse commune van Wezel in Duitsland en was daar overtuigd geraakt dat een aantal sacramenten of rituelen van de katholieke kerk geen steek hielden. ‘Hoe kon een stuk brood het lichaam van Christus zijn?’ vroeg Le Blas zich af. Christus was toch al 1500 jaar dood? Volgens de leer van de katholieke kerk was de hostie niet enkel ‘symbolisch’ het lichaam van Christus, maar incarneerde Jezus tijdens de eucharistieviering letterlijk in een stuk brood. Hij was een ‘broodgod’ concludeerden de protestanten.

De Pater vertelt hoe Le Blas, eens terug in Doornik, zijn vrouw had proberen te overtuigen dat dit hostieverhaal toch wel erg bij de haren getrokken was, maar zij moest niets van zijn argumenten weten. Dus trok Bertrand rond Kerstmis zijn stoute schoenen aan en stapte de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Doornik binnen. Hij was vastbesloten de gelovigen wakker te schudden. Hij raapte al zijn moed samen, stapte naar de priester toe en rukte hem ‘de gebakken god’ uit de hand en sprak volgens De Pater de verbouwereerde kerkgangers als volgt toe: ‘Ach, verdwaald volk, denkt gij dat dit Jezus Christus is, de waarachtige God en Zaligmaker?’ Hij brak het brood in stukken, wierp het op de grond en ging er met zijn voeten op staan. De omstanders keken hem aan met opengevallen mond. Le Blas werd gearresteerd, berecht en veroordeeld door de schout van Doornik