MIDDELEEUWSE MEDEMENSEN

Jonas Roelens &
Nathan van Kleij (red.)

Middeleeuwse medemensen

De clichés over de donkere eeuwen voorbij

Blijf steeds op de hoogte van de nieuwste boeken, activiteiten, kortingen en podcasts door je in te schrijven op de nieuwsbrief van Ertsberg: www.ertsberg.be/nieuwsbrief.

Deze publicatie is gepeerreviewed in overeenstemming met internationale academische normen.

© 2023 Ertsberg en Jonas Roelens & Nathan van Kleij (red.)

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 684

ISBN 978 94 6475 037 9

ISBN (e-boek) 9789464750492

THEMA NHD, NHDJ, 1QBD-BE-B

Vormgeving: www.intertext.be

Omslag: Buro Blikgoed

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

De uitgever heeft getracht de auteursrechten van alle opgenomen illustraties te achterhalen. Eventuele rechthebbenden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Inleiding

Als de geschiedenis een vreemd land zou zijn, dan zijn de middeleeuwen voor veel mensen toch wel het meest afgelegen en onbekende oord, diep verborgen in de schaduw, ook al zijn de overgebleven torenspitsen, kerken en kathedralen, kloosters en kastelen, stadspoorten en stadhuizen voor de Nederlandse en Belgische lezer eigenlijk nooit ver weg. De in 2021 overleden hoogleraar middeleeuwse geschiedenis Peter Raedts sprak in zijn boek De ontdekking van de Middeleeuwen over een nog altijd allesbepalend verhaal, het verhaal ‘dat na de val van Rome de mensheid duizend jaar lang in het duister heeft gedwaald tot de humanisten de lamp van de klassieke beschaving weer ontstoken hebben’. Het donkere beeld van de middeleeuwen is dus al zo oud als de middeleeuwen zelf. Al vanaf de veertiende eeuw keken humanisten met weemoed terug naar de klassieke oudheid. Humanisten vonden dan ook dat de middeleeuwse mensheid ernstig in verval was geraakt, al was ze zeker nog niet verloren, zolang ze de klassieke kennis maar weer tot zich zou nemen. Het ‘vroeger was alles beter’ zit ook diep in ons denken verweven.

Het beeld van de middeleeuwen als een periode van verval kwam tot een hoogtepunt in de negentiende eeuw. In 1860 omschreef de beroemde historicus Jacob Burckhardt (1818-1897) de Italiaanse renaissance als helder baken ten opzichte van de duistere middeleeuwen. Dat deed hij in zijn boek Die Kultur der Renaissance in Italien. Hoewel het idee van de renaissance als een alomvattende breuk met de middeleeuwen sindsdien bekritiseerd werd door tal van historici, bleef het idee wel hangen.

Tegelijk voedde de langzaam oprukkende industrialisering het verlangen naar de romantische middeleeuwen. De middeleeuwen werden zo feitelijk nóg middeleeuwser. Architecten voegden bijvoorbeeld nog wat kanteeltjes toe aan het Gravensteen in Gent of plaatsten een neogotische torenspits op de Notre-Dame in Parijs. Beide beelden van de middeleeuwen bespelen parallel de publieke verbeelding: enerzijds een donkere en wrede tijd van achteruitgang, anderzijds een Disney-achtige wereld van moedige ridders die opgesloten jonkvrouwen bevrijdden en hen huwden in magnifieke kastelen. Geen toeval dat hét archetypische Disney-kasteel gebaseerd is op het Beierse slot Neuschwanstein dat – je raadt het al – in de negentiende eeuw werd neergezet. Ook negentiende-eeuwse kunstenaars gingen er met een romantisch middeleeuws beeld vandoor, zoals de Engelse schilder Edmund Blair Leighton (1853-1922) van wie er een aantal schilderijen doorheen dit boek terugkeren. Landen als Engeland, Duitsland en Frankrijk kenden in die tijd ook een zeer positieve beeldvorming over de middeleeuwen die sterk beïnvloed werd door nationalisme en het zoeken naar de oorsprong van de eigen natie.

Negentiende-eeuwse historici uit die gebieden, of ze nu conservatief of liberaal waren, zagen in de middeleeuwen een glorietijd met vormen van een veel hechtere gemeenschap dan in de ‘moderne tijd’. Er was dus een waar verlangen naar geromantiseerde middeleeuwen. Maar in Nederland gebeurde dit eigenlijk nauwelijks. Daar was het idee van nationale eenheid gestoeld op de ‘opstand tegen de Spanjaarden’ en de zeventiende ‘Gouden’ eeuw. Daarnaast was het overwegend protestantse Nederland ook minder geïnteresseerd in de ‘katholieke middeleeuwen’, of keek daar met afschuw naar. In Vlaanderen, katholieker en met haar voornaamste historische gouden tijden in de middeleeuwen of vlak erna (de zestiende eeuw), was de belangstelling voor deze periode al wat meer vanzelfsprekend.

Ondanks het historisch verschil in aandacht voor de middeleeuwen delen we echter, zo bleek toen we dit boek samenstelden, vaak dezelfde clichébeelden over die periode. In die zin is de omgang met het – gedeelde – middeleeuwse verleden in beide landen helemaal niet afwijkend. De lange voorgeschiedenis van het oordelen over en bestuderen en verbeelden van de middeleeuwen heeft ons namelijk nagelaten met beeldvorming, vooroordelen en stereotypes. De donkere dan wel mythische middeleeuwen zitten diep in ons collectieve geheugen en worden daar vandaag de dag nog wat steviger ingeprent door filmmakers en game-ontwikkelaars, die ons een nauwkeurig gedetailleerde maar meestal rauwe en vaak ook grauwe wereld voorschotelen waarin alleen uitzonderlijke mensen zich succesvol een weg door het leven kunnen banen.

Dat we denken dat de wereld vroeger op een andere manier in elkaar stak, is natuurlijk op zich geen probleem. Het kan evengoed onze interesse prikkelen. Maar de middeleeuwen zijn haast verworden tot het ultieme anders-zijn, zodanig dat de periode synoniem is geworden aan termen als ‘barbaars’ en ‘achterhaald’. In alledaags taalgebruik wordt ‘middeleeuws’ gekoppeld aan gebruiken, regels, overheden of samenlevingen die gevoelsmatig erg afwijken van wat ‘wij’ in onze ‘moderne’ tijd gewoon zijn. Dit is problematisch voor hedendaagse vraagstukken, wanneer mensen, gedachtes of handelingen worden gereduceerd tot een stereotype en vervolgens worden veroordeeld. Maar het hedendaagse gebruik van het woord middeleeuws is ook op zichzelf heel kort door de bocht, want het suggereert dat alles wat middeleeuws is op een hoop gegooid kan worden. Wie of wat bedoelen we er eigenlijk mee? 

Wie ziet hoe gepolariseerd het maatschappelijk debat vandaag soms verloopt en hoe ver meningen daarbij uit elkaar lopen, beseft dat toekomstige historici uit pakweg de 29ste eeuw onze samenleving allesbehalve nauwkeurig zouden weergeven als ze zich zouden beperken tot algemene uitspraken als: ‘In de 21ste eeuw was dit dé dominante mening over dit thema’. En toch hebben we vandaag vaak diezelfde reflex wanneer het over de middeleeuwen gaat. Van handboeken in scholen tot gidsbeurten op vakantie, middeleeuwse mensen en hun meningen worden met een verbazend gemak als bijzonder homogeen voorgesteld. Vaak wordt daarbij benadrukt hoe sterk die middeleeuwse meningen verschillen van de onze. Hoe vreemd en achterhaald ze zijn. Het vooruitgangsdenken, waarbij geschiedenis gezien wordt als een opwaartse lijn van stelselmatige ontwikkeling, leeft daarbij sterk.

Voor het begrip van onze medemens nu zowel als onze medemens in de middeleeuwen zijn de negatieve of mythische aannames over de zogenaamde donkere eeuwen een sta-in-de-weg. Kun je namelijk nog wel écht begrijpen wat mensen drijft of dreef wanneer je de afstand tussen jou en hen als zo groot ziet? Eigenlijk niet. Wanneer je de middeleeuwse medemensen wilt proberen te begrijpen, en daarmee ook hun leefwereld, zul je hen vooral serieus moeten willen nemen, als mensen die uiteenlopende meningen konden hebben over dezelfde zaken, als mensen die op de best mogelijke en meest logische manier hun leven en de samenleving vorm gaven. Maar hier staan we wel voor een grote uitdaging: de wereld zag er nu eenmaal anders uit, dus mensen dachten misschien wel over dezelfde dingen na, maar hadden ongetwijfeld andere ideeën over die dingen. Ze zochten wellicht oplossingen voor heel wat problemen, problemen waar ook wij nog mee worstelen, maar kwamen tot andere conclusies dan vandaag.

Ook voor mediëvisten – onderzoekers gespecialiseerd in de middeleeuwen, zoals de historici die aan deze bundel hebben meegewerkt – is vat krijgen op de middeleeuwse samenleving soms een complexe puzzel die we eigenlijk alleen maar kunnen leggen door ook goed naar elkaar te luisteren. Dat is net wat wij met deze bundel beogen te doen: kennis bij elkaar brengen over onze middeleeuwse medemens, en daarbij zoveel mogelijk van de onterechte clichés ver van ons afwerpen. De stereotypen die over de middeleeuwen bestaan zijn daarbij niet slechts een goed excuus om het over specifieke onderwerpen te hebben. Het uitgangspunt bij het schrijven van dit boek was om de clichés serieus te nemen en te zoeken naar voorbeelden daarvan die breed worden gedragen. Van sommige clichés weten veel lezers vermoedelijk wel dat ze niet op waarheid berusten. Een bekend voorbeeld is wellicht het idee dat de wereld volgens middeleeuwers plat was. Hoewel bij gelegenheid ook dit idee nog steeds wordt herkauwd, is een korte online zoektocht meer dan genoeg om de misvatting met talloze voorbeelden te weerleggen. Maar het wat gemakzuchtige cliché dat men in de middeleeuwen niet zou weten van het bestaan van een aardbol houdt sterk verband met de diepere en hardnekkige beeldvorming van een onwetenschappelijke en goedgelovige maatschappij, een wereld waar heersers en de Kerk de lijnen uiteen zetten en waarin lang niet iedereen voor zichzelf kon bepalen wat hij of zij dacht of deed. De auteurs van dit boek bevragen zowel de klassieke als meer diepliggende clichés, om ze vervolgens van verschillende kanten te belichten.

We nodigen je graag uit om met ons de donkere eeuwen voorbij te gaan en zo dicht mogelijk bij die verschillende middeleeuwse medemensen te komen. Alle auteurs van deze bundel belichten een ander onderdeel van de samenleving, van geloof en wetenschap, politiek en economie, tot omgang met geweld, normen inzake seksualiteit, en het zorgen voor elkaar en de omgeving. Daarbij bespreken de auteurs hoe de samenleving vaak anders was georganiseerd dan we nu vaak denken, en dat de middeleeuwen veel minder ver van ons af staan dan op het eerste gezicht lijkt. Maar soms zien we evengoed dat clichébeelden eigenlijk wél aardig lijken te kloppen. Juist dan stopt onze interesse in die middeleeuwse medemens niet: waarom dachten en handelden zij dan anders? Dat vergt soms best wel wat inlevingsvermogen in de denkkaders van toen, maar uit alle bijdragen blijkt ook duidelijk hoe veel elementen zich nauw tot elkaar verhielden. Stap voor stap en hoofdstuk na hoofdstuk openbaart zich de logische wereld van de middeleeuwse medemens.

Welke middeleeuwen?

Dé middeleeuwen bestaan niet, en dat is niet alleen omdat zoveel clichématige associaties niet kloppen. We hebben het namelijk over een heel lange periode, en er bestaat ook nog eens ontzettend veel discussie onder historici over de vraag van wanneer tot wanneer deze periode duurde. Meestal, met name in het onderwijs, wordt de periode van ca. 500 tot 1500 aangehouden en vangen de middeleeuwen aan na ‘de val’ van het West-Romeinse Rijk in 476, toen een Germaans leger onder leiding van Odoaker Rome veroverde. Die duizendjarige periode wordt door specialisten vaak opgedeeld in subcategorieën: de vroege, hoge en late middeleeuwen. De vroege middeleeuwen lopen ruwweg van het jaar 500 tot 1000, een periode van grote migratiestromen, feodale systemen, de kerstening van Europa, de stichting van grote kloosterordes en het geleidelijk ontstaan van staten. De hoge middeleeuwen duiden op de periode van ca. 1000 tot ca. 1350. Een periode van grote verstedelijking, sterk stijgende bevolkingscijfers en groeiende internationale handel. Een periode waarin middeleeuwse wetenschap zich begint te ontwikkelen, stedelijke revoltes uitbreken en burgers inspraak eisen in het bestuur. Waarin kathedralen worden gebouwd en kruistochten worden gevoerd. De late middeleeuwen ten slotte lopen volgens dit schema vanaf ca. 1350 tot ca. 1500. Een tijd waarin Europa worstelt met dynastieke conflicten die vaak op het slagveld uitgevochten worden en de verwoestende gevolgen van de pest. Maar ook een tijd van verdere verstedelijking, van ongekende arbeidsmogelijkheden en mondiale handelsstromen, van artistieke en literaire ontwikkelingen, van technologische ontwikkelingen en nieuwe ideeën. 

De klassieke periodisering van ca. 500 tot ca. 1500 met subcategorieën is enigszins aan herziening toe. Ook al omdat die canonieke indeling niet valt toe te passen op pakweg Oost-Europa. Daar bestond het Romeinse Rijk (ook wel het Byzantijnse Rijk genoemd) nog tot 1453, toen Constantinopel werd veroverd door sultan Mehmet II ‘de Veroveraar’ (1432-1481). In andere gebieden waar zich in dezelfde eeuwen een sterk ontwikkelde economie en cultuur bevond, zoals het Arabisch Schiereiland, China of Latijns-Amerika, bestaat er evenmin een periode die men aanduidt als een ‘tussenperiode’. De duiding van een periode als de middeleeuwen is dus ook een bij uitstek West-Europees fenomeen.

Voor die gehele middeleeuwen geldt dat veruit de meeste clichébeelden overtrokken zijn. Nooit stond de samenleving stil, altijd ontwikkelde ze zich. Geen enkele eeuw van de middeleeuwen was donker. Toch zou het ons niet goed lukken als we de lezer een boek zouden voorleggen over een duizend jaar lange geschiedenis van bijvoorbeeld wetenschappelijke ontwikkelingen, de omgang met liefde of geweld, vuil of gezondheid. De keuze voor een lange periode zou er namelijk toe leiden dat we ons voornamelijk zouden moeten richten op de belangrijkste personen of gebeurtenissen en de grote veranderingen, waardoor we waarschijnlijk de gewone mens en dagelijkse gang van zaken uit het oog zouden verliezen. Juist omdat de wereld van de middeleeuwse medemens voor de hedendaagse lezer soms lastig te begrijpen is, is het belangrijk om de clichés breed aan te vliegen maar wél de diepte in te kunnen gaan, om zodoende ‘contact te leggen’ met mensen zoals jij en wij, en zoveel mogelijk uit te leggen hoe hun wereld in elkaar zat. Daarom hebben we gekozen voor een periode die voor de meeste mediëvisten die hebben meegeschreven aan dit boek zowel als voor lezers uit België en Nederland het meest nabij is. Het gaat hier om de periode vanaf ongeveer 1200 tot 1500, toen de politieke, economische en culturele contouren van de Lage Landen vorm begonnen te krijgen, niet in de laatste plaats door het ontstaan van de meeste steden en instituten die we vandaag nog kennen, zoals de universiteiten, rechtbanken en centrale bestuursorganen.

De meeste bijdragen van deze bundel richten zich dan ook vooral op de late veertiende en vijftiende eeuw, toen de Lage Landen tot volle bloei kwamen, hoewel heel wat auteurs die ontwikkeling in een langetermijnperspectief plaatsen en verwijzen naar evoluties uit vroegere eeuwen. Sommige auteurs maken desgewenst ook kleine uitstapjes naar het begin van de zestiende eeuw, een periode waarin de middeleeuwen volgens de traditionele opvattingen al voorbij was. We verzetten ons evenwel tegen de klassieke opdeling van geschiedenis in harde breukvlakken die samengevat kunnen worden in een klassieke tijdlijn boven het schoolbord. Net zomin als de verovering van Rome in 476 van de ene op de andere dag een duistere periode inluidde, stopten veel van de onderzochte elementen van het laatmiddeleeuwse leven niet zomaar abrupt in 1492 omdat Christoffel Columbus (1451-1506), zonder het zelf te beseffen, een nieuw continent ‘ontdekte’ en daarmee de vroegmoderne tijd aangevat zou hebben. Evenmin trad in Europa collectief een nieuw tijdperk aan toen Maarten Luther (1483-1546) in 1517 zijn kritiek op de katholieke Kerk in 95 stellingen verkondigde. Symbolische historische jaartallen zijn handig als kapstok – of als antwoord in een caféquiz – maar doen de complexiteit van historische evoluties vaak teniet. Heel wat middeleeuwse denkbeelden doofden dan ook slechts heel geleidelijk uit en soms leveren voorbeelden uit de vroege zestiende eeuw juist verrassende inzichten op voor de tijd daarvoor.

Ook geografisch werden we gedwongen keuzes te maken. De meeste hoofdstukken richten zich vooral op de Lage Landen, waarmee we de huidige Benelux en delen van Noord-Frankrijk bedoelen. Al moet daar meteen bij gezegd worden dat deze regio niet noodzakelijk een coherent geheel vormde tijdens de middeleeuwen. Het gebied was immers in volle politieke en economische ontwikkeling in die tijd en dat had de nodige grensverschuivingen tot gevolg. Evenmin betekent de focus op de eigen regio dat er niets te vertellen valt over de middeleeuwen buiten onze contreien. Elk hoofdstuk richt ook de blik naar het buitenland en kadert gebeurtenissen, evoluties en mentaliteiten in de Lage Landen door die te vergelijken met gelijkaardige aspecten in de rest van Europa.

Onze blik is dus enerzijds beperkt; er is binnen en buiten Europa en in andere eeuwen van de middeleeuwen nog zoveel meer te ontdekken. Daar staat tegenover dat we onze blik zo scherp mogelijk houden: de historici die bijdragen aan deze bundel hebben talloze bronnen bestudeerd en vertellen, vanuit verschillende invalshoeken en specialisaties, de verhalen die vooral niet alleen gaan over bisschoppen en heersers, maar ook over boeren, ambachtslieden, werkende vrouwen en hulpbehoevenden. Natuurlijk is niet alles bekend. Niet iedereen liet zijn of haar belevenissen na in geschreven vorm of is even zichtbaar in de beroemde middeleeuwse schilderkunst. Bronmateriaal wordt om die reden ook weleens ‘bevooroordeeld’ genoemd, omdat het door bepaalde mensen is opgeschreven en over bepaalde mensen gaat. Heel wat bronnen werden bijvoorbeeld geschreven door een kleine, elitaire kring die veel beter onderwijs genoten had en een veel hogere levensstandaard had dan de gemiddelde bevolking. In misdrijfverslagen bijvoorbeeld komt de ‘gewone man of vrouw uit de straat’ dan weer wel vaak aan het woord, maar hun getuigenissen en verklaringen werden wel door een griffier gestroomlijnd om binnen een juridisch discours te passen. Bovendien werden lang niet alle middeleeuwse bronnen in de loop van de tijd belangrijk genoeg geacht om bewaard te blijven (naast het feit dat er door bijvoorbeeld stadsbranden talloze bronnen verloren zijn gegaan). In sommige gevallen spreken bronnen elkaar dan ook nog eens tegen. Zo zou een kroniek weleens heel positief kunnen zijn over een heerser, terwijl een opstandig pamflet de nodige kritiek op dezelfde persoon laat zien. Kennis werd ook toen op verschillende wijzen geïnterpreteerd. Lang niet elk perspectief kan dus altijd worden meegenomen, en daar zijn historici doorgaans om die reden ook heel eerlijk over.

Dat betekent niet dat we niets te weten kunnen komen over wat middeleeuwse mensen nu precies dachten over de wereld waarin ze leefden. Integendeel. Als we de beschikbare bronnen zonder vooringenomenheid lezen, als we op zoek gaan naar wat deze mensen dreef om hun gedachten op te schrijven en een zekere empathie kunnen opbrengen voor die drijfveren, kunnen we tot op zekere hoogte doordringen tot die middeleeuwse medemensen. Op die manier lukt het ons toch om zo dicht mogelijk bij de verschillende omstandigheden en denkkaders te komen waarbinnen mensen in de late middeleeuwen leefden: hun geloof, de wetenschap die hun bekend was, de normen en waarden die ze hanteerden. Een aantal van die omstandigheden en kaders doorkruisen de gehele periode en samenleving. Deze keren om die reden expliciet of impliciet terug in meerdere hoofdstukken van deze bundel en verdienen hier daarom alvast toelichting.

Middeleeuwse mentaliteiten 

Een van de belangrijkste factoren die een grote impact had op vrijwel de gehele laatmiddeleeuwse samenleving, was de pest. Sinds de periode van 1346-1353 was deze ziekte, die bekendstond als De Zwarte Dood, in golven af- en aanwezig, met grote aantallen doden tot gevolg. De schattingen van het aantal slachtoffers liggen tussen 30 en 60 procent van de totale Europese bevolking. Die cijfers liggen zo ver uiteen door de grote regionale verschillen binnen het continent. In de jaren 1950 gingen verschillende historici er bijvoorbeeld van uit dat de Lage Landen op een of andere manier behoorlijk gespaard bleven van de ziekte. Maar vanaf de jaren 1980 wees onderzoek uit dat de Zwarte Dood ook in onze streken genadeloos heeft toegeslagen. Nieuwe studies bevestigden telkens gedetailleerder het hoge aantal doden als gevolg daarvan.

De ziekte raakte alle aspecten van het leven. Het grote aantal slachtoffers en het onvermogen om daar iets aan te doen, maakte mensen gevoelig voor samenzweringstheorieën. Vaak droegen minderheidsgroepen, zoals Joden, de gruwelijke gevolgen en werden ze vervolgd als veroorzakers van de ziekte. De hoge sterftecijfers resulteerden op de korte termijn in economische stilstand, maar op de langere termijn bood de nasleep van de pest kansen voor hen die waren overgebleven. Arbeid en middelen waren namelijk schaars en wie die kon bieden, kon daar meer aan verdienen. Die tekorten zorgden volgens sommige historici zelfs voor een doorbraak van vrouwen op de arbeidsmarkt. De pest had ook invloed op hoe mensen omgingen met hygiëne en de regels daarover handhaafden, bijvoorbeeld omtrent quarantaine in geval van ziekte, ook al is het is niet zo dat er vóór de pest nog niet goed werd nagedacht over ziektes en gezondheid. De Zwarte Dood had niet alleen een directe impact op het bevolkingsaantal in Europa, maar beïnvloedde ook de economische mogelijkheden, de arbeidsomstandigheden, de mechanismen van solidariteit binnen de samenleving, de omgang met minderheden, het denken over zielenheil, het vastleggen van medische regels enzovoort. De ziekte zal dus verschillende keren opduiken in dit boek, soms als gesel Gods, soms als motor van innovatie. Want niets is wat het louter op het eerste gezicht lijkt in de middeleeuwen.

De pest tastte niet alleen het lichaam aan, maar ook de samenleving zelf. Moderne uitdrukkingen als ‘het hart van de samenleving’ benadrukken de gemeenschap als een organisch geheel. Maar in de middeleeuwen ging dat gevoel van samenhorigheid veel verder dan die lichamelijke metafoor. Voor middeleeuwse denkers was het verband met het lichaam en de samenleving heel nadrukkelijk. Een heel invloedrijk denkkader in de latere middeleeuwen werd gevormd door de theorieën van de geneeskundige Claudius Galenus (129-216) uit Pergamon die uitgroeide tot een succesvol arts in Rome. Zijn medische theorie werd door middeleeuwse wetenschappers verder ontwikkeld en was vervolgens van grote invloed op in eerste instantie de medische wetenschap (zie hoofdstuk 8). Een van de belangrijkste onderdelen van zijn theorie was het idee dat het menselijk lichaam bestaat uit vier lichaamssappen (of humores): slijm, bloed, gele gal en zwarte gal. Volgens deze ‘humorenleer’ vertegenwoordigde elk van deze lichaamssappen of humoren een bepaald temperament. Bloed representeerde bijvoorbeeld warm en vochtig, zwarte gal koud en droog. Het was essentieel voor de gezondheid om de verschillende humoren in balans te houden; een overdaad of een tekort van het een of ander zou leiden tot bijvoorbeeld ziektes, maar ook een bepaald temperament. 

Maar de mens was ook nauw verbonden met zijn omgeving. Niet alleen de interne lichaamssappen waren daarom belangrijk voor zijn gezondheid, zo beweerde Galenus, ook externe factoren zoals lucht, voedsel en lichaamsbeweging. Deze factoren werden, omdat ze van buiten het lichaam komen, ook wel ‘niet-natuurlijke dingen’ genoemd, res non-naturales. Daarnaast was lichamelijke gezondheid gekoppeld aan een goed (christelijk) leven en het geestelijke welzijn. Natuurlijk was niet iedereen in de middeleeuwen bekend met deze theorie en kende de samenleving ook vele andere ideeën en praktijken met betrekking tot lichamelijke en geestelijke gezondheid. Dikwijls vulden verschillende vormen en toepassingen van kennis elkaar ook aan (hoofdstuk 3 en 8). Maar bij het bestuderen van talloze aspecten van de samenleving is de invloed van de theorie omtrent humores duidelijk zichtbaar: van het zoeken naar oorzaken van de pest en het gezond houden van individu en collectief (hoofdstuk 3) tot het beoordelen van crimineel gedrag (hoofdstuk 2), van religieuze beleving (hoofdstuk 7) tot zelfs het denken over identiteit en seksualiteit in de middeleeuwse samenleving (hoofdstukken 5 en 6). Niet alleen het lichaam moest gezond blijven, ook de samenleving moest als een lichaam zo veel mogelijk beschermd worden voor ongezonde elementen. 

In de middeleeuwen kon een gezond individu niet bestaan zonder een gezonde samenleving. Het zorgen voor het eigen belang was daarom ondergeschikt aan het zorgen voor het algemeen belang, ook wel bien commun of bonum commune genoemd, of ghemeen oirbair in het middeleeuwse Nederlands (het Middelnederlands). Het idee van het algemeen belang en hoe daarnaar te handelen werd ook hier al lang en breed besproken door de klassieke Griekse denkers, met name Aristoteles (384-322 v.C.). Hij benadrukte dat de juiste constituties – regels en uitgangspunten tussen de staat en zijn burgers, zoals de grondwet – in dienst staan van het gemeenschappelijk belang en niet van de heersers. 

Verschillende middeleeuwse denkers hebben het idee van het algemeen belang verder uitgewerkt. Een van hen is de Dominicaanse filosoof en theoloog Thomas van Aquino (1225-1274), die vond dat alle wetten en overheden in dienst moesten staan van dat bonum commune. Voor hem representeerde het algemeen belang de goddelijke schepping, en zowel de Kerk als de staat (die volgens Thomas van Aquino niet gescheiden konden worden) moest daarvoor zorgen. Het idee van het algemeen belang was nauw met de laatmiddeleeuwse samenleving verweven. Vorsten en stedelijke besturen betoogden bij de aankondiging van nieuwe wetten en bij handhaving daarvan dat ze het bonum commune dienden, ‘het volk’ verwachtte dit dan ook en kon anders in opstand komen (zie ook hoofdstuk 1). 

Tegelijkertijd moeten we het ook niet mooier maken dan het is. Ook al zagen bestuurlijke elites heel goed in dat de samenleving als geheel gezond moest zijn en goed moest draaien, toch zorgden ze dikwijls voor het ghemeen oirbair ten behoeve van hun eigen belang. Maar het idee van het ghemeen oirbair betekende ook dat het zich ontfermen over de ander, zoals armenzorg, diep geworteld was. En dat uitte zich in christelijke liefdadigheid vanuit de Kerk of in sociale en economische steun vanuit het lokale bestuur of bijvoorbeeld ambachtsgilden (hoofdstuk 4). Mensen uit verschillende lagen van de bevolking hadden natuurlijk ook hun eigen ideeën en manieren met betrekking tot gewenste oplossingen voor het organiseren van hun maatschappij. In de hoofdstukken van dit boek wordt duidelijk dat de middeleeuwse samenleving zeker niet egalitair was, maar het was er wel één waarbinnen individuen en gemeenschappen voor elkaar zorgden en vorm gaven aan algemene normen en dagelijkse praktijken. Zeker niet onder altijd makkelijke omstandigheden, maar wel met doordachte ideeën.

Middeleeuwse mythevorming

In dit boek confronteren we die doordachte ideeën met tien concrete clichés over de middeleeuwen die nog altijd wijd verspreid zijn in de populaire verbeelding. Tien experts buigen zich elk over een cliché dat als opstapje dient om een deel van de middeleeuwse leefwereld te ontsluiten. 

Het eerste hoofdstuk weerlegt het idee dat de middeleeuwen autoritair waren, met almachtige vorsten die willekeurig over het lot van hun monddood gemaakte onderdanen konden beslissen, zonder dat die enige vorm van inspraak hadden in de politieke besluitvorming. De – vaak wankele – macht van een vorst was gebaseerd op een ideologisch contract en wanneer burgers het gevoel hadden dat hun rechten geschonden werden, gebruikten ze verschillende vormen van verzet om dat duidelijk te maken, van verzoekschriften tot protestliederen. 

Dat het er bij dat verzet soms ook agressief aan toeging, betekent helemaal niet dat de middeleeuwen inherent gewelddadig waren. Ondanks de folterkamers, beulen en bebloede ridderzwaarden die we spontaan voor ogen zien, maakt het tweede hoofdstuk duidelijk dat middeleeuwers ongebreideld bloedvergieten net zo veel mogelijk probeerden te vermijden. Zo grepen ze niet routineus naar gruwelijke lijfstraffen bij banale misdrijven, maar werd er in veel gevallen eerst geprobeerd om verzoening te bereiken. Wanneer geweld toch noodzakelijk was, werd dit aan strikte regels onderworpen. 

Strikte regelgeving maakte integraal deel uit van de middeleeuwse leefwereld. Ook al stellen we ons die wereld graag voor als een bandeloze plek, middeleeuwse mensen hadden een breed gamma aan maatregelen ontwikkeld om hun omgeving veilig én schoon te houden. De middeleeuwen waren dus niet zo vies als gedacht, blijkt uit het derde hoofdstuk. Geen toiletemmers die via het raam geleegd werden in met modder en mest bedekte straten, maar wel openbare badhuizen, propere kleren en maatregelen om vieze geuren zo veel mogelijk te weren en ziektes te vermijden. 

Die hygiënische maatregelen kwamen iedereen ten goede, ook de zwakkere groepen binnen de samenleving. Ook al overheerst het beeld van een grauwe periode waarin het ieder voor zich was, de middeleeuwse minderbedeelden werden niet volledig aan hun lot overgelaten. De middeleeuwse samenleving kende – beperkte – vormen van armenzorg. De middeleeuwen waren dus niet zo ongelijk als vaak wordt beweerd. Hoofdstuk vier illustreert de verschillende vormen van middeleeuwse solidariteit en toont aan dat de nasleep van de Zwarte Dood ook grotere sociale mobiliteit en meer economische mogelijkheden met zich meebracht. 

Die economische voordelen waren niet alleen voorbehouden aan mannen. Ook vrouwen waagden zich op de arbeidsmarkt, bouwden succesvolle handelszaken uit of domineerden zelfs bepaalde sectoren. Hoewel we ons middeleeuwse vrouwen graag als willoze jonkvrouwen voorstellen, opgesloten in torenkamers, betwist hoofdstuk 5 het idee dat de middeleeuwen vrouwonvriendelijk waren. Hoewel de Kerk vrouwen vaak als zondige erfgenamen van Eva voorstelde, gingen andere milieus veel pragmatischer met gendernormen om. Vrouwen werden niet noodzakelijk als het zwakke geslacht beschouwd of als gevaarlijke heksen die onderdrukt moesten worden.

Die pragmatische houding tegenover kerkelijke voorschriften zien we ook in de dagelijkse omgang met seksualiteit. Ondanks het clichébeeld van mensen die zichzelf in bad niet eens naakt durfden te bekijken, legt hoofdstuk 6 uit dat de middeleeuwen niet bepaald preuts waren. Misschien waren ze zelfs een tikje losbandig. Prostitutie en seks voor het huwelijk werden oogluikend getolereerd, erotische literatuur waarin gefantaseerd werd over buitenechtelijke seks circuleerde volop en middeleeuwse kunstenaars produceerden verrassend expliciete verbeeldingen van geslachtsdelen. Al waren er uiteraard ook taboes en grenzen die niet overschreden mochten worden.

De ambivalentie rond seksualiteit wordt weerspiegeld in de wereld van het geloof. Hoofdstuk 7 toont aan dat de middeleeuwen helemaal niet godvrezend en goedgelovig waren. De middeleeuwse geloofsgemeenschap was geen monolithisch blok, waarin priesters almachtige bakens van wijsheid waren, de Kerk alles bepaalde en gewone gelovigen simpelweg volgden. Het middeleeuwse geloof wordt gekenmerkt door afscheuringen, wrevel en interne spanningen. Maar ook door een logisch uitgewerkt systeem waarbij rituelen en ceremonies perfect aansloten bij de culturele identiteit en zelfs de geneeskundige praktijken van de middeleeuwse gemeenschap. Mensen geloofden dus, met andere woorden, heel erg op hun eigen manier.

Die middeleeuwse geneeskundige praktijken worden vaak gereduceerd tot onwetende dokters die in het wilde weg barbaarse behandelingen voorschreven. Niets is minder waar: hun kennis was gebaseerd op wetenschappelijke methodes, nieuwe en klassieke. Hoofdstuk 8 verklaart waarom de middeleeuwen niet onwetenschappelijk waren. Ze deden op een gelijkaardige manier als vandaag de dag aan wetenschappelijk onderzoek. Door waarnemingen te doen, hypotheses te formuleren en conclusies te trekken. Met innovaties in de geografie, astronomie, wiskunde en andere domeinen tot gevolg. 

Het beeld van de middeleeuwen als een periode van stilstand is nochtans hardnekkig. Dat geldt misschien het meest voor de middeleeuwse economie. Het beeld van een keuterboertje dat tegen beter weten in zijn onvruchtbare land ploegt om een magere opbrengst grotendeels af te staan, is hardnekkig maar klopt niet helemaal. De middeleeuwen waren economisch niet onrendabel maar kenden, zoals hoofdstuk 9 laat zien, een complexe economie die heel wat ontwikkelingen doormaakte. Een economie die de Lage Landen enorm deed opbloeien, die steunde op een diverse markt en tal van beroepsgroepen en die internationaal vertakt was tot een globaal handelsnetwerk. 

Niet enkel handelaars kwamen weleens uit de schaduw van hun eigen kerktoren. Kunstenaars en geleerden wisselden kennis met elkaar uit over grenzen en culturen heen. Zoals in de andere hoofdstukken al is gebleken: onze middeleeuwse medemens was verre van bekrompen.

De middeleeuwen waren dan ook allesbehalve wereldvreemd. Hoofdstuk 10 verduidelijkt dat heel wat Europese middeleeuwers de wereld introkken. Sommigen fysiek, door naar verre uithoeken te reizen, anderen door reisverhalen en boeken over verre streken te lezen. Maar de wereld kwam ook naar Europa. Middeleeuwse steden werden namelijk niet alleen door witte mensen bevolkt. En hoewel niet elke interactie louter positief beoordeeld werd, was middeleeuws Europa wel intens verbonden met de wijdere wereld. 

Met ons lijstje clichés beweren we geenszins dat dit de enige misverstanden zijn die circuleren over de middeleeuwen. Of dat hiermee het laatste woord over deze onderwerpen is gezegd. Geschiedenis is een gesprek zonder einde. Terwijl je dit leest, zijn talloze historici opnieuw in de weer om bestaande hypothesen over ons middeleeuwse verleden verder te verfijnen. Door nieuwe vragen te stellen, door vergeten bronnen opnieuw te lezen, door anders te kijken naar hardnekkige clichés. Grote kans dat ook wij onszelf een keer geconfronteerd zien met iets wat op basis van nieuw onderzoek niet helemaal blijkt te kloppen. Dit boek is dan ook geen finale lijst met middeleeuwse waarheden. Wel hoopt dit boek door de middeleeuwen uit de schaduw te halen een opstapje te bieden om na te denken over andere vastgeroeste veronderstellingen die misschien verrassender in elkaar zitten dan vaak wordt beweerd. In de middeleeuwen, in andere historische periodes, of vandaag.

Jonas Roelens & Nathan van Kleij

Verder lezen

Andrew Albin e.a. (red.), Whose Middle Ages? Teachable Moments for an Ill-Used Past (New York 2019).

Marc Aussems (red.), Kijk op de middeleeuwen, themanummer Madoc. Tijdschrift over de middeleeuwen 22:4 (2008).

Frans Camphuijsen e.a. (red.), De populaire middeleeuwen, themanummer Madoc. Tijdschrift over de middeleeuwen 32:4 (2018).

Kathleen Davis, Periodization & Sovereignty. How Ideas of Feudalism & Secularization Govern the Politics of Time (Philadelphia 2008).

Elina Gertsman en Barbara Rosenwein, The Middle Ages in 50 Objects (Cambridge 2018).

Rob Meens en Carina van Rhijn (red.), Cultuurgeschiedenis van de middeleeuwen. Beeldvorming en perspectieven (Zwolle 2015).

Peter Raedts, De ontdekking van de middeleeuwen: geschiedenis van een illusie (Amsterdam 2016).

Ronald van Kesteren, Het verlangen naar de Middeleeuwen. De verbeelding van een historische passie (Amsterdam 2004).

HOOFDSTUK 1

De middeleeuwen zijn autoritair

Beeld je eens in dat je rondloopt in een middeleeuwse stad die zich klaarmaakt om haar nieuwe vorst te ontvangen. Als gewone inwoner sta je samen met de massa uitgedost in lappenkleren en onder het vuil in de modder te wachten op de blijde intrede van de vorst. Het contrast tussen hem en jou is enorm. In vol ornaat schrijdt de vorst je voorbij op zijn witte paard zonder je een blik waardig te gunnen. Hij heeft zijn aanstelling als heerser dan ook niet aan jou te danken, maar aan zijn afstamming uit een van de oudste adellijke families uit het land. En de loyaliteit van diezelfde adellijke families die trouw aan hem zweren. Als gewone inwoner van het land had je hierop geen enkele invloed. Tijdens deze Blijde Intrede in jouw stad sta je dan ook wat verbluft te kijken naar de pracht en praal van de stoet ridders in het gevolg van de vorst. Na de ceremoniële optocht trekt de vorst zich terug in zijn goed beschermde en afgesloten kasteel. Jouw rol in het schouwspel is afgelopen.

Met dit klassieke beeld van macht in de middeleeuwen worden we om de oren geslagen in door de middeleeuwen geïnspireerde films, boeken en verhalen. Of waanzinnig populaire fictieve series zoals recent nog Game of Thrones. Een wereld vol conflicten tussen adellijke families, riddergevechten, toernooien, bloederige veldslagen, kastelen en een onderdrukte bevolking. Maar was politiek in de middeleeuwen echt alleen een spel van adellijke families om de troon?

Om deze vraag te beantwoorden, keren we terug naar het jaar 1477, toen een vrouwelijke heerser haar intocht maakte in Brugge. In ware Game of Thrones-stijl was het jaar erg bloederig begonnen met de dood van Karel de Stoute (1433-1477) op het slagveld in de buurt van de stad Nancy. Tijdens zijn leven was Karel hertog van de Bourgondische Nederlanden, een verzameling van gewesten, waaronder de graafschappen van Vlaanderen en Holland, het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik. Het rijk van Karel strekte zich uit over het huidige België, Nederland en delen van Frankrijk. Hij werd opgevolgd door zijn enige dochter, Maria van Bourgondië (1457-1482). Om erkend te worden als de nieuwe hertogin moest Maria niet alleen haar Blijde Intrede (ook: Blijde Inkomst) maken in Brugge, maar ook in andere steden van de Bourgondische Nederlanden. Bij zo’n gelegenheid werd de toekomstige heerser met veel pracht en praal ontvangen, waarna hij/zij voor de ogen van zijn/haar nieuwe onderdanen een eed aflegde en beloofde om goed en rechtvaardig te besturen.

Maria van Bourgondië kon niet zonder slag of stoot aan haar Blijde Inkomsten beginnen. De onverwachte dood van haar vader had tot heel wat chaos geleid. De schatkist was leeg, de strijdmachten waren ernstig uitgedund en Maria was een negentienjarige, ongetrouwde en onervaren vrouw. Zowel de Franse koning Lodewijk XI (1423-1483) als de inwoners van de Bourgondische Nederlanden waren er als de kippen bij om van deze verzwakking van het hertogelijk gezag gebruik te maken. Amper vier dagen na het overlijden van Karel de Stoute vielen Franse troepen de Bourgondische Nederlanden binnen in de hoop zoveel mogelijk gebieden te veroveren. Om deze aanval te weerstaan, had Maria nood aan de hulp en steun van haar onderdanen. Maar die waren collectief misnoegd over het bestuur van Karel de Stoute, door de vele oorlogen, een zware belastingdruk en weinig inspraak van onderuit. Hoewel het gebruikelijk was dat de inwoners na het overlijden van een vorst klachten indienden bij diens opvolger, gingen ze in 1477 veel verder dan normaal. Op verschillende plekken leidden de onvrede over Karel de Stoute en de nog zwakke positie van Maria tot opstanden tegen het lokale gezag. In de loop van februari legden de inwoners van Brugge hun werk neer, verzamelden gewapend op de Grote Markt en baanden zich een weg naar het belfort waar de stedelijke privileges werden bewaard. Dat waren normatieve teksten die de wet- en regelgevingen bevatten waaraan de stedelingen en iedereen die in de stad verbleef zich hoorde te houden. Bovendien verleenden deze documenten verschillende rechten, zoals politieke inspraak, aan bepaalde gemeenschappen of privépersonen. Nadat de Brugse privileges waren onderzocht, werden ze in de daaropvolgende dagen voorgelezen aan een verzamelde mensenmassa. Om aan de klachten van haar onderdanen tegemoet te komen, de rust te herstellen en de nodige militaire steun te verkrijgen, vaardigde Maria een set van privileges uit op centraal, gewestelijk en stedelijk niveau. Zo ook in Brugge, waar de inwoners pas na verscheidene hertogelijke toegevingen ‘met luide stem’ verklaarden dat ze klaar waren om Maria’s trouwe onderdanen te worden.

Op 5 april 1477 was het dan eindelijk zover. Anders dan het traditionele beeld van zo’n vorstelijke intrede, vormde Maria van Bourgondiës Blijde Inkomst in Brugge een dialoog tussen de nieuwe hertogin en haar onderdanen. Het begon allemaal in Ursel, een dorpje buiten de stad, waar Brugse boogschutters, ruiters en voetsoldaten Maria opwachtten. Ze leidden haar de stad in waar een spektakel van jewelste maandenlang was voorbereid door de stedelingen. Zo was de Kruispoort, waardoor Maria Brugge binnenkwam, bekleed met witte lakens bedekt met maagdenpalm, een slingerplant die de maagdelijkheid van Maria symboliseerde, én grote schilden waarop de letter M en het wapen van het huis van Bourgondië waren geschilderd. Ook de huizen en straten van Brugge waren overvloedig versierd met bloemen, tapijten, schilderijen en lakens. Op verschillende plekken in de stad waren tableaux vivants opgetrokken die Bijbelse taferelen uitbeeldden. Een groep artiesten beeldde bijvoorbeeld uit hoe de oudtestamentische maagd Aksa landerijen ontving van haar vader Kaleb. Het toneelstuk moest duidelijk maken dat Maria de wettige opvolgster was van Karel de Stoute. Het spektakel maakte een grote indruk. Een tijdgenoot schreef dat dit alles heel ‘mooi was om te zien’. De doelbewust aangebrachte versieringen waren niet alleen mooi. Net zoals het toneelstuk over Aksa hadden ze het expliciete doel om aan Maria duidelijk te maken dat het haar taak was om als wettige heerseres voor voorspoed te zorgen. Terwijl Maria in een draagstoel door de straten van Brugge trok, werd ze tot slot ook nog opgewacht door rijke stedelingen, kooplieden en ambachtsmannen. Met brandende toortsen in hun hand heetten de verschillende sociale groepen van de stedelijke bevolking hun nieuwe hertogin welkom. Van lappenkleren, modder of stilte was geen sprake. Maria van Bourgondiës Blijde Inkomst was een moment van pracht en praal waaraan de volledige Brugse bevolking actief deelnam.1

Het voorbeeld van Maria van Bourgondië en de Bruggelingen is allesbehalve alledaags. Door gebruik te maken van de omstandigheden en het verzwakte hertogelijke gezag kon de stadsbevolking meer dan ooit de setting, het verloop en de uitkomst van Maria’s Blijde Inkomst bepalen. Maria moest bovendien in verschillende steden de interactie met haar onderdanen aangaan. Na de dood van haar vader in 1477 vormde Gent het centrum van de politieke opwinding. Daar was de Staten-Generaal, de vergadering van vertegenwoordigers van de verschillende gewesten binnen de Bourgondische Nederlanden, samengekomen. Die vergadering zou Maria als vostin erkennen, maar verplichtte haar ook om het Groot Privilege te ondertekenen. Deze tekst beperkte Maria’s actieradius sterk en gaf weer meer macht aan de individuele gewesten. In de onrust die was uitgebroken na de dood van Karel de Stoute, werden een aantal van haar topambtenaren gearresteerd op verdenking van wanbestuur en corruptie. Ondanks smeekbeden van de hertoging werd zelfs kanselier Willem Hugonet (?-1477), die als kanselier een van de machtigste figuren van zijn tijd was, schuldig bevonden en onthoofd op de Gentse Vrijdagmarkt.

De Blijde Inkomst van Maria van Bourgondië verliep dus in bijzonder turbulente tijden. Toch waren zulke inkomsten een verplicht nummer voor elke nieuwe heerser van de middeleeuwse Nederlanden. Middeleeuwse politiek was niet alleen een verhaal van vorsten, adellijke families, ridders en oorlogen. Het was ook een verhaal van diverse sociale groepen die heel moderne en zelfs democratisch aanvoelende verwachtingen hadden ten aanzien van hun bestuurders. Naast transparantie, rechtvaardigheid, veiligheid, een gunstig economisch beleid en medezeggenschap verwachtten de inwoners van de Bourgondische Nederlanden vooral een bestuur in het kader van het algemeen belang. Het feit dat ze geen stemrecht bezaten, hield hen niet tegen om hun ideeën over goed bestuur grondig uit te denken, te communiceren en (bij gelegenheid) af te dwingen. Het spel om de troon kwam neer op continue onderhandelingen, waarbij zowel onderdanen als de vorst toegevingen deden.

Een dialoog van geven en nemen

De prins mag niet (…) zonder reden één van zijn dienaren ontslaan uit zijn ambt, want de wil van de prins behoort gestuurd te zijn door het recht, eerlijkheid en deugd, en is niet absoluut.2

Aan het woord is Antoon van der Vichte, een vijftiende-eeuwse Vlaamse edelman en de schout van Brugge. Een schout was een gerechtelijke ambtenaar die het landsheerlijke gezag – hier dat van de Bourgondische hertogen, die ook graven van Vlaanderen waren – vertegenwoordigde in de stad. In 1479, twee jaar na de Blijde Inkomst van Maria van Bourgondië in Brugge, werd Antoon plotseling uit zijn ambt ontzet. Dat vond hij niet kunnen. Antoon stapte naar de Grote Raad, de centrale rechtbank van de Bourgondische Nederlanden, en legde een klacht neer. Volgens hem waren er niet voldoende redenen om hem te ontslaan en was de benoeming van zijn opvolger niet volgens de heersende gewoontes. Zelfs Maria’s bepaling in zijn benoemingsakte dat hij zijn positie mocht behouden zolang ‘als het ons welbehage’, werd door Antoon weerlegd. De aanstelling of vervanging van een schout was een vorstelijk prerogatief, maar hierbij moest de landsheer of -vrouw zich volgens hem wel altijd houden aan de heersende rechtsregels, gewoontes en deugden. Antoons argumentatie miste haar doel niet en zeven maanden na zijn ontslag werd hij opnieuw aangesteld als schout van Brugge.

Net als Antoon waren de inwoners van de laatmiddeleeuwse Nederlanden van twee zaken overtuigd: (1) dat er een landsheer/-vrouw moest zijn en (2) dat zijn/haar macht niet absoluut was. Absolutistische vorsten zoals de beroemde zeventiende-eeuwse Franse koning Lodewijk XIV (1638-1715), beter bekend als de Zonnekoning van Versailles, bestonden nog niet in de middeleeuwen. Als ‘mannen van dialoog’, zoals historici ze wel eens durven beschrijven, moesten middeleeuwse heersers overleggen met hun onderdanen. De verdeling van de politieke macht in de middeleeuwse samenleving valt nog het best te vergelijken met een federale of centrale overheid, dat is dan de landsheer/-vrouw, die de lokale overheden misschien wel overbrugde maar zeker niet zomaar op eigen houtje kon besturen. De lokale ‘overheden’ of bestuurders werden in de laatmiddeleeuwse periode bemand en/of beïnvloed door edellieden, geestelijken, vorstelijke functionarissen, stedelijke elitaire families en de sociaal diverse populatie. Deze verdeling van de macht was een gevolg van de grote afhankelijkheid van middeleeuwse vorsten, die zowel voor hun inkomen als militaire macht moesten rekenen op hun onderdanen. Van staande legers was er in deze periode nog amper sprake. Daarnaast werd de invloed van de heerser ook omlijnd door het zeer wijdverspreide idee dat politieke macht gebaseerd was op een contract tussen bestuurders en bestuurden.

Dit ‘contractdenken’ kende onder andere zijn oorsprong in het feodalisme. Ook al wordt dit middeleeuwse leenstelsel vandaag vaak geassocieerd met onvrije boeren, sociale ongelijkheid en onderdrukking, toch bestond de kern van het feodalisme uit de creatie van een rechtsrelatie tussen de heer en zijn vazal. Beiden moesten een eed zweren waarin ze hun wederzijdse verplichtingen erkenden. In zijn eed beloofde de vorst om zijn vazal te beschermen en te onderhouden, waarna de vazal op zijn beurt zwoer om trouw te zijn aan de vorst en hem te voorzien van consilium et auxilium. Dit wil zeggen dat hij zijn heer niet alleen moest bijstaan met verscheidene diensten (auxilium), zoals militaire of financiële hulp, maar ook verplicht was om hem raad (consilium) te geven. Wanneer een van beide partijen zich niet aan zijn eed hield, duurde het vaak niet lang voordat de andere reageerde.

Aanvankelijk waren het vooral edellieden, geestelijken en vorstelijke functionarissen die het recht bezaten om de vorst te adviseren. Op lokaal niveau vertegenwoordigde deze elitaire groep de landsheer/-vrouw, die natuurlijk niet overal tegelijk aanwezig kon zijn. In de verschillende gewesten van de Lage Landen ontstond er zo een ‘tussenniveau’ van machtige mannen die voldoende invloed bezaten om op ‘regionaal’ of zelfs ‘nationaal’ niveau beleid te voeren. Deze maatschappelijke elites waren lang niet de enige gesprekspartners van een middeleeuwse vorst. In sterk verstedelijkte gebieden, zoals de Lage Landen, moest de landsheer/-vrouw ook rekening houden met stedelijke centra. In de loop van de twaalfde en dertiende eeuw ontwikkelden Nederlandse steden zich dankzij hun economisch en demografisch potentieel tot machtige politieke spelers. Om hun beleid te kunnen financieren, waren de landsheren/-vrouwen van de verschillende gewesten van de Lage Landen immers afhankelijk van de steden. Telkens wanneer hun vorst hen om geld vroeg, eisten de steden politieke inspraak en verregaande rechten van zelfbestuur in de plaats. Op deze manier wisten steden niet alleen voldoende politieke macht te verzamelen om zichzelf te besturen, maar slaagden ze er ook regelmatig in het bestuur van het land naar hun hand te zetten. In 1127 maakten de steden van het graafschap Vlaanderen bijvoorbeeld gebruik van de moeilijke opvolging van de vermoorde graaf Karel de Goede (1084-1127) om hun privileges uit te breiden en schriftelijk te laten erkennen. Ook buiten de stad mengden onderdanen zich regelmatig in het landsheerlijk bestuur. In West-Friesland sprak de boerenpopulatie zich uit tegen het bestuur van de graaf van Holland. Vooral diens benoeming van schouten of baljuws was een veelvoorkomend conflictpunt. Doordat de boerenpopulatie deze grafelijke ambtenaren beschuldigde van corruptie en machtsmisbruik, was graaf Willem III van Holland (1286-1337) in 1320 zelfs verplicht om een wijdverspreid onderzoek op poten te zetten.

Naast de onafgebroken dialoog rond het landsheerlijke bestuur, woedde er ook een machtsstrijd binnen lokale gemeenschappen. Bijvoorbeeld in steden, waar sociale groepen met uiteenlopende economische en politieke interesses elkaar voortdurend ontmoetten. Bovenaan de stedelijke hiërarchie stonden elitaire families, vaak geslachten of goede lieden genoemd. Deze elitaire groepen haalden hun rijkdom voornamelijk uit de (langeafstands)handel en hun grondbezit. Tot aan de dertiende en veertiende eeuw slaagden ze er bovendien in om het bestuur van de stad volledig te domineren. Dit machtsmonopolie zou evenwel steeds vaker op de korrel genomen worden door de ambachten. Ambachten waren beroepsverenigingen van onder meer wevers, bakkers, beenhouwers, metselaars of schippers. Naast hun economische doelen streefden zulke verenigingen ook culturele, religieuze en caritatieve doelstellingen na. Aangezien het stadsbestuur de ambachten officieel erkende, bezaten hun leden meer rechten dan anderen die in dezelfde sector werkzaam waren. Na verloop van tijd verkregen de ambachten niet alleen een zekere vorm van autonomie, maar konden ze zich ook ontwikkelen tot invloedrijke politieke spelers.

De ambachten slaagden erin om een stempel op het beleid te drukken door afwisselende coalities te vormen met de stedelijke elite en de landsheer/-vrouw of door zich collectief te organiseren. In de Nederlandse stad Roermond kon de ambachtsgilde het bestuur bijvoorbeeld beïnvloeden door het college van zesmannen, dat was opgericht in 1449. De zesmannen, aangesteld door de ambachten van de stad, adviseerden het stadsbestuur bij belangrijke beslissingen. In Maastricht vergaderde de stadsbevolking publiekelijk op het plein voor de lakenhal. Tijdens deze vergaderingen konden de ambachten zich uitspreken over uiteenlopende onderwerpen zoals de belastingdruk, het takenpakket van bestuurders, strafrecht of de positie die hun stad het best innam tijdens politieke conflicten. Vanaf de veertiende en vijftiende eeuw zetelden ambachtelijke vertegenwoordigers ook regelmatig in de stadsbesturen zelf. Buiten de ambachten waren er nog heel wat andere sociale groepen aanwezig in de stad, zoals dagloners of ongeschoolde werklieden. Zij werden amper politiek erkend maar beschikten wel over verschillende (vaak informele) kanalen om op het bestuur te leunen. Middeleeuwse vorsten of bestuurders die zomaar alles alleen konden beslissen, behoren dus tot het domein van het cliché. Landsheren, edellieden, geestelijken, vorstelijke ambtenaren, boeren, stedelijke elites, ambachten en dagloners moesten samen voortdurend op zoek naar een politiek evenwicht.3

Een evenwichtig politiek lichaam

De positie van het hoofd in de republiek wordt (…) ingenomen door een vorst (…). De plaats van het hart wordt ingenomen door de senaat (…). De taken van de oren, ogen en mond worden opgeëist door de rechters en gouverneurs (…). De handen vallen samen met ambtenaren en soldaten (…). Schatbewaarders en boekhouders (…) lijken op de vorm van de maag en darmen (…). Verder vallen de voeten samen met boeren (…) en zij die het lichaam recht houden, ondersteunen en voortbewegen (…).4

In het jaar 1159 vergeleek Johannes van Salisbury (1120-1180), een invloedrijke Engelse filosoof en geestelijke, de samenleving met het menselijk lichaam. Hij deed dit in zijn toonaangevende werk Policraticus, dat bedoeld was om de verantwoordelijkheden van bestuurders en hun relatie met onderdanen te verduidelijken. Als het hoofd van het politiek lichaam had de vorst de taak om de andere organen en lichaamsdelen te sturen en te ondersteunen. Net zoals het menselijke hart voorzagen zijn raadsheren het lichaam van bloed en zuurstof. Als de belangrijkste bron van informatie voor het hoofd werden rechters en gouverneurs vertegenwoordigd door de ogen, oren en tong. De ene hand van het politieke lichaam werd bezet door ambtenaren, de andere door soldaten. De middeleeuwse associatie tussen geldbejag en ontlasting bracht Johannes ertoe om financiële ambtenaren in het spijsverteringsstelsel te plaatsen. Omdat hun arbeid het lichaam overeind hield, werden landbouwers, ambachtslieden en andere werklieden tot slot door hem in de voeten geplaatst. Ook al werkte hij de organische metafoor verder uit dan gemiddeld, toch was Johannes zeker niet de enige die de samenleving op deze manier beschreef. In de middeleeuwse wereld was het idee van het politieke lichaam wijdverspreid. In 1267 verklaarde de Engelse koning Hendrik III (1207-1272) bijvoorbeeld dat ‘all citizens, rich and poor, are as one body’. Alle burgers, arm en rijk, vormden samen één lichaam. Ook stelden de ambachten, die Maria van Bourgondië in 1477 ontvingen, zich graag voor als ‘het gemeenschappelijke lichaam van de stad’. De Grote raad van deze stad, die bestond uit leden van de stedelijke elite en de dekens van de ambachten, werd regelmatig beschreven als de buucke (buik) van Brugge.5

De organische metafoor toonde aan dat de verschillende sociale groepen van de bevolking harmonieus moesten samenwerken om het politieke lichaam in leven te houden. Hierbij had elke groep, net zoals de organen van het menselijke lichaam, een andere taak. Alleen wanneer iedereen zijn taak uitvoerde, kon het lichaam overleven. Wat moesten vorsten, lokale bestuurders en onderdanen in de laatmiddeleeuwse Lage Landen allemaal doen om een evenwichtig lichaam te creëren? Het korte antwoord: ze moesten handelen in het kader van het algemeen belang. Net zoals vandaag was de notie van het algemeen belang heel populair in de middeleeuwen. Niet alleen bestuurders maar ook politiek uitgesloten groepen namen de term regelmatig in de mond. Ondanks hun verschillende interesses en ongelijke politieke macht verstonden landsheren/-vrouwen, edellieden, stedelijke elites en ambachten het algemeen belang toch ook op een erg gelijkaardige manier. Ze begrepen de term als een bestuursvorm waarin de vorst en bewindhebbers zorgden voor bescherming, harmonie, rechtvaardigheid, gezonde financiën, een bloeiende economie en bestuurlijke transparantie. Verder werd er verwacht dat onderdanen op hun beurt het algemeen belang in stand hielden door niet alleen de nodige levensmiddelen te produceren maar ook trouw te zijn aan hun overste.

Het was de taak van landsheren, vorstelijke ambtenaren en lokale bestuurders om te zorgen voor eensgezindheid en vrede. Ook moesten ze hun onderdanen beschermen door rechtvaardig te zijn. In de middeleeuwen was er nog geen sprake van onze moderne scheiding der machten. Bijgevolg traden bestuurders regelmatig op als wetgevers én als rechters. Om rechtvaardig te zijn, moesten ze niet alleen goede en eerlijke wetten opstellen, maar ook de rechten en privileges van hun onderdanen beschermen en ervoor zorgen dat arm en rijk kon rekenen op een gelijk vonnis. Gevallen van willekeurige rechtspraak of klassenjustitie werden niet alleen principieel afgekeurd, maar ook regelmatig aangeklaagd. Hoewel de middeleeuwse samenleving geen rechtstaat was in de huidige betekenis van het woord, waren bestuurders dus wel onderhevig aan de wetten van hun land. Deze wetten, en dan vooral hun verscheidene privileges, vormden bovendien een belangrijk onderdeel van de identiteit van laatmiddeleeuwse burgers. Het belang dat aan privileges werd gehecht, kan onder andere verklaard worden doordat deze wetgevende documenten de rechten, plichten en bevoegdheden van zowel bestuurders als onderdanen vastlegden.

Tussen 1330 en 1340 schreef Jan van Boendale (ca. 1280-1351), de stadsklerk van Antwerpen, in zijn didactisch-moraliserend literair werk Jans Teesteye (‘Jans Inzichten’ in hedendaags Nederlands) dat bestuurders moesten ‘beloven deze twee zaken hoog te houden: dat men het algemeen recht altijd zou vasthouden en het algemeen belang aanzien, en dat arm en rijk een gelijke wet zouden smaken, zodat verwantschap noch gunsten het recht zouden schaden.6

Op een detail van het gerechtigheidstafereel dat de vijftiende-eeuwer Jan van Brussel in ca. 1475-1476 schilderde, is verder te zien hoe de duivel zeven schepenen, die op het punt staan om recht te spreken, probeert om te kopen. Dit schilderij kreeg een plek in de raadskamer van Bourgondië in Maastricht, een lokale rechtbank die het hertogelijk gezag vertegenwoordigde en bevoegd was voor de omliggende regio’s. Het schilderij herinnerde bestuurders tijdens de uitvoering van hun dagelijkse taken aan hun plicht om rechtvaardig te zijn.

Buiten de rechtbank was het de taak van bestuurders om voor een bloeiende economie te zorgen. Niet alleen de maatschappelijke elite maar ook bredere bevolkingslagen beseften maar al te goed dat een gunstig economisch klimaat iedereen ten goede kwam. De inwoners van de Lage Landen verwachtten dat bestuurders een gunstig en stabiel handelsklimaat creëerden en de belangen van ambachten behartigden. Daarnaast moesten bestuurders volgens hen ook elke vorm van financiële corruptie vermijden. Naast het toe-eigenen van gemeenschappelijke fondsen, mochten bestuurders – net zoals vandaag – hun begroting niet laten ontsporen of te zware belastingen heffen. De belastingbetalende bevolking zag een gebalanceerde schatkist als een basisprincipe voor goed bestuur. Dat financiële corruptie alsnog voorkwam, blijkt uit de regelmaat waarmee de inwoners over het hele continent bestuurders aanklaagden. In de veertiende eeuw had de Brabantse stad Leuven bijvoorbeeld heel wat schulden opgelopen. Om stedelijke bestuurders te dwingen hun financiële verplichtingen na te komen, waren verschillende Leuvenaars in het verleden zelfs door schuldeisers aangehouden. In 1378 was de maat vol voor de Leuvense ambachten. Ze eisten dat de bestuurders ‘hun schulden zouden afbetalen tot de minste schade en het meeste profijt van de stad.’7

Nauw verbonden met de eis voor een anticorruptiebeleid was het verlangen dat bestuurders transparantie vooropstelden en verantwoording aflegden. Ambachten, middengroepen en andere inwoners van de Lage Landen ijverden voor een zekere openheid over de genomen beslissingen, de verspreiding van informatie en controle op de uitvoering van het beleid. Ze wilden weten welke beslissingen het bestuur nam, wat hun rechten waren en waar hun belastinggeld naartoe ging. In 1479 werd in Arnhem bepaald dat de schepenen en een negental stadsinwoners jaarlijks de stadsrekeningen zouden controleren. Vanaf 1498 werden deze rekeningen ook publiekelijk voorgelezen.8

Middeleeuwse onderdanen waren niet principieel tegen belastingen, maar het belastinggeld moest wél correct worden besteed. Wanneer bleek dat bestuurders onverantwoord of corrupt hadden gehandeld, konden ze veroordeeld worden tot uiteenlopende boetes en zelfs hun positie verliezen. Tot slot moesten zowel bestuurders als de landsheer/-vrouw te allen tijde toegankelijk zijn voor hun onderdanen, luisteren naar hun raad en deugden zoals redelijkheid, genade, standvastigheid of loyaliteit bezitten.

Als de voeten van het politieke lichaam was het vervolgens de taak van boeren, ambachten en andere groepen van de bevolking om het lichaam overeind te houden. Zij moesten in de nodige levensmiddelen voorzien. Net als een vazal aan een feodale heer, beloofden de inwoners van de Nederlanden op het einde van een Blijde Inkomst om ‘goede en getrouwe onderdanen te zijn’. Het was hun taak om loyaal te zijn aan bestuurders en hen bij te staan met diensten zoals militaire hulp of het betalen van belastingen. Geen enkele bestuurder in de Lage Landen kon evenwel zomaar rekenen op de onvoorwaardelijke steun van zijn onderdanen. In hun eed maakten de inwoners immers duidelijk dat ze slechts trouw zouden zijn aan hun ‘rechtvaardige heer’.9