vertrouwen in verkiezingen

IVAN DE VADDER

VERTROUWEN IN VERKIEZINGEN

Blijf steeds op de hoogte van de nieuwste boeken, activiteiten, kortingen en podcasts door je in te schrijven op de nieuwsbrief van Ertsberg:
www.ertsberg.be/nieuwsbrief.

© 2023 Ivan De Vadder en Ertsberg

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

nur 754

THEMA JPWC, JPHF

isbn 978 94 64750 66 9

isbn (e-boek) 978 94 64750 77 5

d/2024/15.435/02

Omslag: Mario Debaene

Opmaak: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

‘Ik denk dat de democratie alleen zichzelf kan vernietigen. Ze moet zichzelf zo verzwakt hebben, zichzelf zo goedkoop hebben gemaakt en ontkend, dat ze niet langer een emotionele en inspirerende realiteit is.’

Oorlogscorrespondente
MARTHA GELLHORN

aan First Lady Eleanor Roosevelt, 1939

Woord vooraf

In 2022 schreef ik een boek over de kloof tussen de burger en de politiek in Vlaanderen met als titel Wanhoop in de Wetstraat. Het boek werd goed onthaald, kreeg positieve recensies, al kreeg ik telkens opnieuw één opmerking te horen: de titel – en dus ook het uitgangspunt – was toch zo negatief. Is er dan echt geen hoop meer te bespeuren in de Wetstraat?, zo vroeg men me steeds weer.

Wanneer ik dus nadacht over een boek rond de verkiezingen, en vooral rond de vraag hoe je mensen nog kan motiveren om deel te nemen aan dat proces van medezeggenschap, voelde ik het als een morele plicht aan om met een positievere boodschap te komen.

Vertrouwen in verkiezingen probeert die positieve boodschap uit te dragen. Het is een pleidooi om deel te nemen, om te participeren, om gebruik te maken van dat recht op medezeggenschap. Het uitgangspunt is en blijft hetzelfde als bij mijn vorige boek. Er is nog altijd een grote kloof tussen burger en politiek, en die kloof wordt zichtbaar bij allerlei onderzoeken naar de tevredenheid in de democratie, naar het vertrouwen in de politiek, en in de participatiecijfers bij verkiezingen zelf. Die kloof is een van de oorzaken dat mensen niet meer gemotiveerd zijn om deel te nemen aan verkiezingen. Veel mensen zijn er trouwens van overtuigd dat het ontstaan van de kloof bij de politici ligt, omdat die niet meer aanvoelen wat de burgers denken of doen. Dat blijkt onder meer uit verkiezingsonderzoek door de vrt-Studiedienst. Zo verwacht de Vlaming in de eerste plaats dat de omroep een tv-programma maakt ‘waarin nagegaan wordt of de voorstellen van partijen wel kloppen of realistisch zijn.’ Maar op de tweede plaats willen ze ‘een tv-programma waarin gewone Vlamingen politici kunnen ondervragen over thema’s die zij belangrijk vinden’ en op de derde plaats ‘een tv-programma waarbij bekende politici voor één dag de job moeten uitoefenen van een gewone Vlaming.’ Dat laatste idee is vooral populair bij mensen die geen hogere opleiding hebben genoten. Zij vragen zich af of de politicus nog wel weet hoe de gewone Vlaming leeft, en ze willen de politici ondervragen over de thema’s die zij belangrijk vinden.

Bovendien is het gedrag van de politici niet altijd even stichtend. n-va-Kamerlid Theo Francken plast dronken in een Brusselse bloembak; enkele gasten op een feestje van de toenmalige minister van Justitie, Vincent Van Quickenborne, plassen tegen de politiecombi die er staat om de minister te beschermen; en de dronken ex-voorzitter van Vooruit, Conner Rousseau, laat zich in racistische en denigrerende bewoordingen laatdunkend uit over de Romagemeenschap in zijn stad Sint-Niklaas. Het parket van Oost-Vlaanderen legt de toenmalige Vooruitvoorzitter een bemiddelingstraject op: ‘Ik zal de bemiddeling met de Roma-gemeenschap, die ik al heb opgestart, verderzetten. Daarnaast moet ik ook een bezoek brengen aan de Dossin-kazerne en zal ik sessies volgen bij een therapeut over de impact van woorden en taalgebruik,’ zo reageert de zelfverklaarde ‘oppersos’. Een justitie-assistent zal een jaar lang toezicht houden op de correcte uitvoering van die maatregelen. Rousseau erkent door in te gaan op de bemiddeling zijn fout en zal de maatregelen nauwgezet uitvoeren, laat hij nog weten. Enkele dagen later neemt Rousseau ontslag als voorzitter van Vooruit.

Nog ernstiger is de recente aanslag in Brussel, die leidt tot de dood van twee Zweedse voetbalsupporters en tot het ontslag van de minister van Justitie Van Quickenborne. Maar evengoed is er het debacle van het stikstofdecreet in de Vlaamse regering, dat op negen maanden van de verkiezingen in een vernietigend advies van de Raad van State wordt onderuitgehaald, of de frauduleuze praktijken bij een semioverheidsbedrijf als bpost. Ook een instelling als de Kerk ontsnapt niet aan de controverse. Na afloop van de vrt-Canvas-documentaire Godvergeten wordt een parlementaire onderzoekscommissie opgestart om de slachtoffers, zelfs na al die jaren, aan het woord te laten, maar ook om een ‘onderzoek van het onderzoek’ te verrichten. De manier waarop het gerechtelijk onderzoek naar het misbruik in de Kerk meer dan tien jaar geleden is gevoerd, doet vragen rijzen, en die moeten beantwoord worden. Het zijn allemaal gebeurtenissen die het vertrouwen van de burger in de politiek niet meteen doen verhogen.

In zijn meest recente boek Staat van Vertrouwen (2023) legt Kristof Calvo de dubbelzinnigheid van die vertrouwensrelatie bloot: ‘Politici willen graag meer vertrouwen krijgen. Ze willen niet worden gezien als zakkenvullers. Wel, dat is ook de hoop van de burger. We moeten daarom af van een overheid en een politiek die haar burgers te vaak wantrouwt en soms zelfs vernedert. Dat laatste is nu vooral het lot van de meest kwetsbare mensen. Als je hen weer wil overtuigen en betrekken bij onze democratie, hou dan op met afstoten en uitsluiten. De huidige politiek van wantrouwen ligt mee aan de basis van het wantrouwen in politici.’ Volgens Calvo moeten de politici stoppen met (vooral die meest kwetsbare) burgers neerbuigend en wantrouwig te behandelen, een fenomeen dat hij vooral ontdekt in de verzorgingsstaat die onze samenleving heeft weten op te bouwen. ‘Egoïsten, luieriken en fraudeurs: als politici al te vaak zo over mensen praten, verbaast het dan dat omgekeerd het respect voor politici zo laag is? Wie steevast vertrekt vanuit wantrouwen, zal colère oogsten.’ De staat (Calvo bedoelt daarmee de hele overheid in al haar geledingen) moet mensen opnieuw vertrouwen geven. Maar het zijn uitgerekend meestal de politici die vragen vertrouwen te krijgen, bij de fouten die ze maken. ‘Die colère wordt nog versterkt wanneer diezelfde politici wel rekenen op begrip wanneer zij een keer in de fout gaan. Ik ben ook maar een mens, wanneer ze het parlement foutief informeren, betrapt worden op wildplassen of onder vuur liggen voor illegale pensioenextra’s. Begrijp me niet verkeerd: fouten maken is geen probleem. Het is des mensen. Het is wel een probleem wanneer een fout maken een privilege wordt van politici en de overheid.’

De geschiedenis van het medezeggenschap legt nochtans een strijd bloot om almaar meer mensen toe te laten tot het participatieproces dat verkiezingen toch zijn. In dat dossier heeft de overheid een evolutie doorgemaakt van wantrouwen naar vertrouwen. Dat is een evolutie die zelfs op wereldniveau waar te nemen is: in vergelijking met pakweg vijftig jaar geleden is het aantal democratieën alleen maar in aantal toegenomen. Maar ook in eigen land is de evolutie duidelijk: vandaag mogen – weliswaar alleen voor lokale verkiezingen – ook mensen uit de andere landen van de Europese Unie én migranten aan het verkiezingsproces deelnemen. Democratieën hebben nu eenmaal de neiging om zoveel mogelijk van hun burgers op zoveel mogelijk verschillende manieren te laten participeren. De recente ideeën om burgerpanels op te richten en op die manier ‘gewone mensen’ bij het beleid te betrekken, trekken die lijn door. Ook door de stemgerechtigde leeftijd te verlagen naar zestien jaar bij Europese parlementsverkiezingen wordt de groep potentiële deelnemers aan het participatieproces alleen maar groter. Het is een evolutie waarin de overheid haar lot net meer en meer in de handen van de burgers legt, en dus is vertrouwen tussen de politiek en haar burgers essentieel voor dat proces.

De geschiedenis van de verkiezingen – in essentie het proces van almaar meer mensen te betrekken bij het verkiezingsproces – toont welke weg we hebben afgelegd. In 1830 mag 1 procent van de bevolking stemmen, het algemeen mannelijk stemrecht komt er pas in 1919, en laat 23 procent van de bevolking participeren, en pas in 1948 vinden we het vanzelfsprekend dat de andere helft van de bevolking, de vrouwelijke helft, tot dat proces wordt toegelaten, waardoor 59 procent van de bevolking kan participeren. Uiteindelijk mag tegen het begin van de eenentwintigste eeuw bijna drie kwart van de Belgische bevolking participeren aan het democratische proces.

Het probleem is wel dat hoe meer mensen mogen deelnemen aan het participatieproces, hoe meer mensen de neiging hebben om zichzelf aan dat proces te onttrekken. En dat leidt tot een fundamentele paradox. Zelfs in een land als België, een van de weinige landen met een opkomstplicht, brengt in 2019 zowat 17 procent van de stemgerechtigden geen stem uit. Veel waarnemers zien dat als een gevolg van een gebrek aan vertrouwen in het politieke systeem en in de politici zelf. Een participatieproces is wel in staat om met ‘boze burgers’ om te gaan; verschillende waarnemers zijn er zelfs van overtuigd dat onze democratieën in staat zijn ‘boze politici’ te overleven, maar ‘onverschillige burgers’ overleeft de democratie niet. Het afhaakproces is een evolutie die in veel landen gelijktijdig plaatsvindt met het electorale verlies van de traditionele partijen, die zich meestal in het centrum van het politieke spectrum bevinden. Met lokale verkiezingen in 2024 voor de deur, waarbij de opkomstplicht in Vlaanderen is afgeschaft, is de vraag hoe groot de groep is die zal afhaken, wie er wel blijft deelnemen aan dat democratische proces, en hoe die twee groepen zijn samengesteld.

Inzicht in dat proces geeft iedereen die de democratie genegen is, de mogelijkheid om net die afhakende burgers te proberen te overtuigen van het nut van het democratische proces. Politieke partijen zouden ervan gebruik moeten maken om burgers in de eerste plaats aan te zetten om deel te nemen aan verkiezingen. Politieke propaganda – om burgers te overtuigen van een ideologische keuze in hun voordeel – zou dan op de tweede plaats moeten komen. Dat zou ook de media in staat moeten stellen om net die groepen uit de samenleving die makkelijker zijn geneigd af te haken argumenten aan te reiken om dat níét te doen. Om een voorbeeld te geven, in 2024 kunnen – wanneer je rekening houdt met de verlaging van de stemgerechtigde leeftijd voor de Europese verkiezingen tot zestien jaar – 880.000 Belgen voor het eerst naar de stembus gaan. Dat is een groep die bij uitstek informatie ontbeert over het belang van verkiezingen, over de democratie en over de standpunten van de politieke partijen. Informatie verstrekken op maat van de ‘eerstekeerstemmers’ lijkt me essentieel om hen te overtuigen van het nut van verkiezingen, en om van hen ‘weerbare kiezers’ te maken.

Laat dit pleidooi om te participeren een aanzet leveren om na te denken over de idee van medezeggenschap en hoe die gedachte – opnieuw – kan worden verspreid.

Ivan De Vadder
november 2023

INLEIDING

Heel veel ongenoegen, wantrouwen en onbehagen

De representatieve democratie beleeft een crisis. De kiezer heeft almaar minder vertrouwen in het politieke systeem en in de politici die hem of haar moeten vertegenwoordigen. Wie af en toe op sociale media vertoeft, merkt dat dit wantrouwen het gevolg is van een grondig ongenoegen bij de kiezers over hoe de verkozen vertegenwoordigers hun opvattingen interpreteren en de samenlevingsproblemen proberen op te lossen.

Maar heeft de individuele wantrouwende kiezer er al eens bij stilgestaan dat hij eigenlijk deel uitmaakt van dat probleem? De misnoegde kiezer gedraagt zich als de geïrriteerde automobilist die zich ergert aan de file waarin hij terecht is gekomen en die sakkert op de automobilist voor hem, omdat die te traag vooruitgaat. Elke individuele filerijder maakt fundamenteel deel uit van het fileprobleem, en zo dreigt de individuele ontevreden kiezer onderdeel te worden van het democratische deficit dat op dit moment geregeld wordt blootgelegd.

Er heerst een antipolitiek klimaat, ondanks het feit dat de groep mensen die mag en kan deelnemen aan de democratie nog nooit zo groot is geweest. Nog nooit hadden zoveel mensen op zoveel verschillende niveaus medezeggenschap in de politieke samenleving. De participatie is nog nooit zo groot geweest, maar het lijkt erop dat het ongenoegen nog nooit zo groot geweest is. Ondanks die brede toegang tot de democratie heerst er een fundamenteel wantrouwen in de representatie, dat wil zeggen dat net die mensen die verkozen zijn, via die procedure van medezeggenschap, niet meer worden vertrouwd. De kiezers wantrouwen de elite die ze zelf hebben verkozen. En dat is wel een stevige paradox: de kiezer maakt onlosmakelijk deel uit van het proces van medezeggenschap, maar ondanks de mogelijkheid om aan dat proces deel te nemen keert de kiezer het parlement én vooral zijn verkozenen steeds vaker de rug toe. Dat parlement kampt trouwens al decennia met een vertrouwenscrisis. In veel westerse democratieën wordt de wetgevende macht al jaren gedomineerd door de uitvoerende macht, en in ons land ook nog eens door de particratie.

Dat fenomeen heeft verschillende gevolgen. Het wantrouwen van de kiezers is er maar een van. Maar ook de volksvertegenwoordigers keren het parlement de rug toe, met als argument dat het niet meer de meest effectieve plek is om aan politiek te doen. Dat zeggen Jessika Soors (Groen) en Jan Bertels (Vooruit) in koor. Zij stappen, nadat in 2020 de regering-De Croo is gevormd, allebei over naar de uitvoerende macht, naar het kabinet van een regeringslid, met als argument dat ze daar meer kunnen wegen op de politiek. Lode Ceyssens is lange tijd het meest veelbelovende cd&v-parlementslid uit Limburg, maar wordt liever voorzitter van de Boerenbond. Lorin Parys is een veelbelovend parlementslid van de n-va, maar verkiest ceo van de Pro League te worden. Ook Valerie Van Peel, ondervoorzitster van diezelfde partij, stapt uit de politiek tout court, net als Meryame Kitir van Vooruit. En Dries Van Langenhove van het Vlaams Belang wordt opnieuw activist, om ‘meer te kunnen betekenen voor het Vlaamse volk’ – meer dan als parlementslid. Bij Groen haakt in 2023 een hele generatie parlementsleden af. Ze willen zich concentreren op het lokale niveau: in het Vlaams Parlement gaat het om Björn Rzoska en Elisabeth Meuleman, in het federale parlement om Kristof Calvo en Wouter De Vriendt. Het feit dat ze afhaken op het moment dat ook andere parlementsleden stoppen (An Moerenhout in het Vlaams Parlement, Juan Benjumea in het Brussels Parlement) doet het gevoel van een parlementaire leegloop bij Groen ontstaan. Ook covoorzitter (en Vlaams parlementslid) Jeremie Vaneeckhout maakt duidelijk dat het zijn ambitie is om burgemeester van zijn gemeente Anzegem te worden, een functie die bij Groen niet te cumuleren valt met een parlementair mandaat.

Zelfs bij Open Vld ontstaat er een beweging waarbij (oudere) boegbeelden zich concentreren op hun lokale machtsbasis: na zijn ontslag als minister van Justitie neemt Vincent Van Quickenborne het burgemeesterschap van Kortrijk weer op. Enkele weken later volgt Vlaams viceminister-president Bart Somers: hij neemt vrijwillig ontslag uit de Vlaamse regering om opnieuw burgemeester van Mechelen te worden, oud-voorzitter Egbert Lachaert is expliciet kandidaat om burgemeester te worden van de nieuwe fusiegemeente Merelbeke-Melle, en Bart Tommelein heeft zich al langer op het lokale niveau teruggetrokken.

Klap op de vuurpijl is de stoelendans bij de Open Vld, na het vertrek van Vlaams viceminister-president Bart Somers. Zo wordt Bob Savenberg Vlaams Parlementslid als opvolger van Gwendolyn Rutten, wanneer die Somers opvolgt als minister in de Vlaamse regering. Savenberg was ooit de drummer van muziekgroep Clouseau. ‘Ik wil dat echt eens meegemaakt hebben,’ aldus Savenberg bij vrt nws, al is hij een drukbezet man. ‘Ik ga wel moeten bekijken hoe ik het allemaal rondkrijg, want ik werk nu al zeven dagen op zeven.’ Kan je veel meer dedain tonen voor het ambt van volksvertegenwoordiger? Al is de houding van de ‘liberale stoelendansers’ even minachtend: Gwendolyn Rutten kondigt aan te stoppen als volksvertegenwoordiger omdat ze respectloos wordt behandeld bij de keuze van de opvolger van de minister van Justitie, maar keert twee weken later op haar woorden terug wanneer ze toch minister kan worden. Het degradeert de volksvertegenwoordigers tot een verzameling bankzitters voor de kandidaat-ministers. ‘Want ik wil impact hebben,’ zei Rutten, het cliché bevestigend dat je als parlementslid dus geen impact hebt, zelfs niet binnen de meerderheid.

Het parlement blijft in elk geval zieltogend achter, zelfs het politieke debat vindt vaak elders plaats. In nrc schrijft Caroline de Gruyter hoe het fenomeen in vele westerse democratieën plaatsvindt: ‘Vroeger bevocht je dan de regering in de Kamer, door beter te debatteren en meer dossierkennis te hebben dan je opponenten, om zo het respect van kiezers te verdienen en bij de volgende verkiezingen beter te scoren. Zo werkt het, in een parlementaire democratie. Maar nu vormt dat maar deel van het politieke arsenaal. Het politieke gevecht verplaatst zich steeds meer naar de straat en sociale media – met demonstraties, klimaatactivisten die zich overal aan vastplakken en een sterkere roep om referenda.’

Nog een symptoom is dat er in de regering-De Croo verschillende ministers opduiken die niet eens deel uitmaken van het parlement. En dat gaat in tegen een Belgische traditie. In De Belgische regeringen sinds 1831 concluderen Frederik Verleden en Emmanuel Gerard (2022) dat ‘hoewel er geen grondwettelijke verplichting is om de ministers uit de Wetgevende Kamers te rekruteren, dat Belgische regeringen vaak de facto steevast parlementaire regeringen zijn.’ Maar in de regering-De Croo zijn alvast de staatssecretarissen Thomas Dermine (ps), Nicole de Moor (cd&v) en Mathieu Michel (mr), en de ministers Frank Vandenbroucke (Vooruit), Annelies Verlinden (cd&v), Hadja Lahbib (mr) en Paul Van Tigchelt (Open Vld) buitenparlementair. (Bovendien zijn Pierre-Yves Dermagne (ps), Caroline Gennez (Vooruit), Vincent Van Peteghem (cd&v), Alexia Bertrand (Open Vld) en Petra De Sutter (Groen) niet in het federale parlement verkozen.) Misschien is de opvolging van Sammy Mahdi door Nicole de Moor als staatssecretaris voor Asiel en Migratie nog het beste voorbeeld. In de dagen voor de beslissing valt, maken verschillende christendemocratische leden van de Kamer, zoals migratiespecialist Nahima Lanjri, zich klaar om Mahdi op te volgen, maar uiteindelijk valt de keuze op de kabinetschef van Mahdi, Nicole de Moor. Hetzelfde fenomeen doet zich voor wanneer de Open Vld beslist om Vincent Van Quickenborne te vervangen door zijn adjunct-kabinetschef Paul Van Tigchelt.

Voor kiezers is het signaal erg duidelijk: politici hebben zelf nauwelijks vertrouwen in verkiezingen. Kristof Calvo vindt het een debat waard. Op X, het voormalige Twitter, schrijft hij: ‘Enkel ministers die verkozen zijn in het parlement? Het is een relevant debat. Er zijn volgens mij twee opties: ofwel parlement meer macht, ofwel ministers die verkozen zijn.’

Geen enkele automobilist wil toegeven dat zijn individueel thuisblijven het fileprobleem zou kunnen oplossen. Zoals weinig kiezers denken dat hun individuele stem het verschil kan maken. Omdat ze de verantwoordelijkheid voor het fileprobleem uitsluitend elders leggen. Maar misschien is dat het verkeerde uitgangspunt; want de kiezer gedraagt zich vaak – dat fenomeen wordt alleszins geregeld geobserveerd – als een onderdeel van een zwerm spreeuwen of een school vissen. Wat een kiezer uitvoert, wordt vaak gedeeld door vele anderen. Vergelijk met de dynamiek van zo’n zwerm of school. In het boek Pluche (2007) beschrijft voormalig Open Vld-politicus Karel De Gucht zo’n dynamiek: ‘Niemand heeft de leiding van zo’n groep. En spreeuwen noch vissen zijn zich bewust van de richting waarin ze zich voortbewegen, het grote verhaal gaat compleet aan hen voorbij. Er is geen enkel principe of onderbewust aanvoelen dat de weg bepaalt. Toch is het een erg hechte groep, kleurt er zelden iemand buiten de lijntjes en legt de hele bende samen een bijzonder grillig parcours af. Wat zorgt voor de onderlinge samenhang, de richting van de groep en de scherpe bochten die iedere spreeuw of vis individueel neemt?’ Volgens De Gucht is dit het gedrag van de kiezer: ‘De zwevende kiezer zou zich wel eens door dezelfde principes kunnen laten leiden als de vliegende boids [nvda, computerterm voor mechanische spreeuwen, ontwikkeld door ingenieur Craig Reynolds]. De doorsnee kiezer heeft weinig uitstaans met het grote verhaal. Kiezers die hun keuze laten afhangen van de grote ideologische vraagstukken of de maatschappelijke hete hangijzers zijn beperkt in aantal. (…) Van zijn onmiddellijke omgeving heeft iedere kiezer wél een duidelijk idee. Niet dat hij de mensen in zijn omgeving klakkeloos volgt of zich alleen door kortetermijnbelangen laat leiden, maar zijn individueel parcours wordt wel sterk beïnvloed door koerswijzigingen van mensen binnen zijn leefwereld en gebeurtenissen die zijn belangen rechtstreeks raken. En omgekeerd stuurt iedere burger de meningen van zijn vrienden en kennissen een beetje bij. Ieder van ons is leider én naloper in de maatschappelijke zwerm.’

Dat fenomeen – elke kiezer is tegelijk leider én naloper in de maatschappelijke zwerm – leidt ertoe dat iedere kiezer, door zijn keuzes, wel een belangrijke rol speelt bij verkiezingen. En bij die rol – een keuze maken – hoort ook inherent het gevoel van teleurstelling. Het verleden heeft al bewezen dat die kiezer, ondanks het wantrouwen en de kloof, vaak teert op een gevoel van hoop. Geregeld staan politici op die gedurende een bepaalde periode die hoop uitstralen, en om die reden ook massaal gesteund worden door de kiezer. In de recente geschiedenis zijn Guy Verhofstadt, Steve Stevaert, Yves Leterme en Bart De Wever daar voorbeelden van geweest. Misschien spreekt het voorbeeld van Leo Tindemans het meest tot de verbeelding. Zijn verkiezingsslogan (‘Met deze man wordt het anders’) speelde trouwens in op dat emotionele argument van de hoop, los van de ideologie. In feite zijn er maar twee fundamentele verkiezingscampagnes: de ene speelt in op de zekerheid, en het behoud van wat is verworven; de andere, veel krachtiger wanneer ze aan de juiste persoonlijkheid kan worden gekoppeld, speelt in op de wil tot verandering: ‘vanaf heden, en met deze persoon, wordt het allemaal anders en vooral beter.’

Het is een continue tweespalt in verkiezingscampagnes. Het staat allemaal te lezen in het boekje Vijftig jaar stemmenmakerij (1999) van Hugo de Ridder. In 1974 bijvoorbeeld streven de christendemocraten naar verandering. ‘Met deze man wordt het anders’ is de slogan van Leo Tindemans tijdens die campagne. De christendemocratische cvp (Christelijke Volkspartij) maakt deel uit van de regering-Leburton en neemt door de verkiezingsoverwinning daarna het initiatief in de regeringsvorming. Maar enkele jaren later, in 1977, kan de cvp, als leidende partij van de regering, niet anders dan voor het behoud van de toestand pleiten: ‘Tindemans. Meer dan ooit’. Daartegenover staan de socialisten met ‘bsp. Betere Tijden’. In 1985 duikt dezelfde situatie op. De socialisten, onder leiding van Karel Van Miert, pleiten voor verandering met de slogan ‘Als je wil dat het verandert’. De cvp wil het behoud met de slagzin ‘Geen ommekeer’. De slogan van de n-va in 2012, ‘De Kracht van Verandering’, is nog zo’n voorbeeld van een campagne die pleit voor verandering, en die ook de hoop dat het anders kan worden legt in de figuur van voorzitter Bart De Wever. Het is een slogan die perfect past bij een partij en een figuur die op dat moment de hoop uitdragen dat er wel degelijk iets kan veranderen. Het leidt ertoe dat in 2014 heel wat Vlamingen die nog maar weinig politiek vertrouwen hebben, zich tot die partij zullen richten, en niet tot het Vlaams Belang, een partij die in 2014 bijna tot onder de kiesdrempel verschraalt. Tien jaar later, na een niet geheel geslaagde regeringsdeelname tussen 2014 en 2018, straalt Bart De Wever die hoop niet meer uit, en kan de partij die slogan nauwelijks nog hanteren.

Eind 2009 blikt Herman Van Rompuy, net verkozen tot voorzitter van de Europese Raad, terug op het voorbije jaar. Van Rompuy is door het weekblad Knack tot Man van het Jaar 2009 uitgekozen, en reflecteert daar over de tegenstelling tussen stabiliteit en verandering. ‘Ik heb van Hugo de Ridder geleerd dat verkiezingscampagnes altijd tussen twee polen verlopen,’ zegt Van Rompuy. ‘Diegenen die opkomen voor verandering en diegenen die voor stabiliteit kiezen. En soms zijn dat dezelfde mensen. Guy Verhofstadt won in 1999 de verkiezingen met het thema verandering. Een paar jaar later, toen hij verder wou regeren, kwam hij op voor stabiliteit. De christendemocraten stelden in 2007 verandering voorop en wonnen. In 2009 pleitten ze voor stabiliteit en ze wonnen opnieuw.’

Op dit moment berust de hoop op verandering vooral bij de partijen aan de uitersten van het politieke spectrum. De beloftes op een betere wereld die zij leveren in de vorm van eenvoudige boodschappen, bekoren in dit tijdsgewricht heel wat kiezers. De hoop zit ‘m zelfs niet bij de individuele leiders van die partijen, zoals Raoul Hedebouw van de pvda of Tom Van Grieken van het Vlaams Belang. De hoop zit bij het Vlaams Belang of de pvda, de partijen waartoe die politici behoren. Geen enkele individuele politicus lijkt op dit moment nog echt die ‘kracht van verandering’ uit te kunnen dragen. Conner Rousseau, de ex-voorzitter van Vooruit, draagt die belofte voor een stuk in zich, vooral in eigen rangen, maar de recente incidenten hebben zijn imago een knauw gegeven. Vooral de racistische uitspraken over de Romagemeenschap tijdens een dronkemansincident in Sint-Niklaas hebben Rousseau geen goed gedaan. Bij de n-va kijken ze naar de hoop die Vlaams minister Zuhal Demir uitstraalt, maar de verbeten manier waarop zij het stikstofdossier heeft behandeld doet velen twijfelen of ze de ‘kracht van verandering’ kan uitdragen. En in cd&v-rangen wordt de nieuwe voorzitter, Sammy Mahdi, gezien als de ‘hoop op de verrijzenis’ van zijn partij, al noemt hij zichzelf wat geringschattend ‘de Barack Obama van den Aldi’. Voorlopig lijken hun successen nog niet van die aard dat ze passen in het rijtje van Verhofstadt, Stevaert, Leterme en De Wever.

In De Stemming 2022, een enquête van de Antwerpse Universiteit (uantwerpen) en de Vrije Universiteit Brussel (vub), in opdracht van vrt nws en De Standaard, wordt gepolst naar de bereidheid van kiezers om een politicus eventueel te volgen naar een andere partij. Over het algemeen zijn de kiezers daar niet snel toe bereid. Dat relativeert de wervingskracht van politici, zeggen de politicologen: ‘De meeste toppolitici zijn een uitvloeisel van hun partij, het zijn geen politici die hun partij met hun populariteit domineren.’ Maar er zijn wel degelijk een handvol Vlaamse politici die hun partij overstijgen en wellicht een substantieel deel van de partijvolgelingen zouden kunnen meenemen, mochten ze met hun eigen partij breken. De belangrijkste van hen blijft, ondanks zijn twintigjarige carrière als partijvoorzitter, Bart De Wever: 193 n-va-kiezers verklaren dat de aanwezigheid van De Wever een belangrijke drijfveer is om op de n-va te stemmen (dat is 56 procent van alle n-va-kiezers in de steekproef). Van die 193 kiezers verklaart 29 procent dat ze De Wever zelfs naar een nieuwe partij zouden volgen. Naast De Wever overstijgt – opvallend! – ook Raoul Hedebouw zijn partij: net evenveel van zijn fans verklaren hem te zullen volgen (29 procent; maar hij heeft natuurlijk veel minder fans in de enquête dan De Wever, in dit geval 58). Conner Rousseau (24 procent), Alexander De Croo (22 procent) en Theo Francken (21 procent) vervolledigen de top vijf. Tom Van Grieken, die wel heel populair is, valt veel meer samen met zijn partij dan de andere kopstukken. Opvallend is ook de relatief goede score van Petra De Sutter (17 procent) van Groen.

De kiezer kan dus, na afloop van de verkiezingen, teleurgesteld zijn in de keuze die hij heeft gemaakt. Dat is de reden waarom de keuze voor de hoop meteen ook de mogelijkheid van de teleurstelling in zich draagt. Het idee dat het met deze man of vrouw anders wordt, kan even snel tot teleurstellingen leiden. Omdat de politicus in kwestie er niet in slaagt – en vaak is hij of zij daar persoonlijk niet eens verantwoordelijk voor – uit te voeren wat hij of zij de kiezer heeft voorgespiegeld. De hoop vervalt dan al snel in wanhoop. In 2014 kiezen de kiezers met een laag politiek vertrouwen nog massaal voor de n-va. In 2019 hebben ze voor het Vlaams Belang geopteerd. Misschien zijn die kiezers met een laag politiek vertrouwen extra vatbaar voor de boodschap van hoop, maar vallen ze ook sneller ten prooi aan de wanhoop. De hoop op één persoon stellen is, in een proportioneel stelsel waarbij het verkiezingsresultaat een weergave is van de keuze van veel verschillende mensen, eigenlijk wat naïef.

In tegenstelling tot een meerderheidsstelsel dat duidelijke keuzes biedt (één partij en dus ook één politieke lijn), noopt een proportioneel stelsel tot een coalitie van partijen, en dat beleid vertolkt al meteen het compromis tussen heel verschillende standpunten. Het is trouwens een van de redenen waarom tegenwoordig verschillende Vlaamse politici als Bart De Wever en Egbert Lachaert (Open Vld) hunkeren naar een meerderheidsstelsel op zijn Brits. Dat bevoordeligt niet alleen de grote partijen (waarvan de n-va van Bart De Wever zeker zou profiteren), maar het zorgt ook voor een soort stabiliteit. Het Britse districtenstelsel, dat in elke kieskring slechts één winnaar oplevert, werkt ontradend voor kleinere partijen. Toch zijn de Amerikaanse en de Britse politieke scenes, die allebei gebruikmaken van een meerderheidsstelsel, de laatste jaren niet echt een toonbeeld van stabiliteit en rust. Een hervorming van het kiesstelsel is dus duidelijk niet voldoende. In een samenleving waarin sociale media een boodschap tot een paar honderd tekens beperken, of zelfs maar tot één beeld, zijn de compromissen die eigen zijn aan coalitieregeringen niet eenvoudig uit te leggen. Het leidt bijna altijd tot een electorale teleurstelling. In Knack legt essayist Manu Claeys het heel simpel uit: ‘Vergelijk het met een gezin waar eerst de vader vier jaar de scepter zou zwaaien en daarna de moeder. Dat zou ook niet werken: moeder en vader hebben allebei hun eigen wil, hun eigen plannen en verlangens. In een goed gezin worden compromissen gesloten, anders blijft de helft gefrustreerd achter.’

De sleutel tot een ‘weerbare democratie’ (een term die ontstaat als reactie op de Weimarrepubliek in het interbellum in Duitsland die als democratie niet sterk genoeg werd geacht om Hitler van de macht te houden) is dus het vertrouwen in de politiek en de democratie. Wie een ‘weerbare democratie’ wil behouden, zal zijn kiezerskorps moeten ‘opvoeden’ tot een groep kiezers die op z’n minst belangstelling heeft voor de politiek. Uit de verschillende jaargangen van het Nationaal Kiezersonderzoek in Nederland blijkt dat er een sterke samenhang bestaat tussen aan de ene kant het niet-stemmen (afhaken), en aan de andere kant (het gebrek aan) politieke interesse en het politieke (zelf)vertrouwen. Mensen met weinig politieke interesse, weinig vertrouwen in politici en weinig vertrouwen in hun eigen mogelijkheden blijven veel vaker thuis dan mensen met veel interesse in de politiek en (zelf)vertrouwen. Naast de praktische argumenten, zoals afwezigheid in verband met werk of vakantie, of persoonlijke omstandigheden (ziekte, geen stemkaart die in Nederland nodig is om te stemmen), geven veel mensen aan niet te stemmen omdat zij geen interesse in de politiek hebben, of omdat zij ontevreden zijn over hoe de politiek functioneert (‘stemmen heeft geen zin’, ‘partijen verschillen onvoldoende van elkaar’, ‘de politiek deugt niet’).

Onvrede, desinteresse en praktische argumenten (die voor een groot deel weer samenhangen met desinteresse) komen elk verkiezingsjaar in meer of mindere mate terug. Politiek vertrouwen, of het gebrek daaraan, is blijkbaar een van de meest bepalende factoren die invloed heeft op ons stemgedrag. Politicoloog Kris Deschouwer (vub) heeft ontdekt dat bij de verkiezingen van 2019 de kiezers met een laag politiek vertrouwen in Vlaanderen voor het Vlaams Belang stemden, en in mindere mate ook voor de pvda (terwijl ze in 2014 nog voor de n-va kozen), maar in Wallonië voor de ptb stemden. Dat schrijft hij in Proteststem of ideologische stem? De determinanten van het stemgedrag op 26 mei 2019 (2019). De kiezers van de pvda en van het Vlaams Belang hebben dus gelijkaardige houdingen tegenover politiek: een lage tevredenheid en een laag vertrouwen, negatieve emoties en een lage tevredenheid met het beleid van de regionale regering.

Wie dus ‘weerbare kiezers’ wil – kiezers die interesse hebben in politiek en zo ook vertrouwen in de democratie kunnen opbouwen – zal die kiezers moeten ‘opvoeden’. Dat is ook de les uit de Verenigde Staten, waar de democratie op de rand van de afgrond heeft gestaan, met de bestorming van het parlementsgebouw op 6 januari 2020. Die bestorming vormde een onderdeel van een uitgekiend plan van (de entourage van) de aftredende president Trump om een overwinning te claimen met illegale middelen. Volgens Amerika-expert Willem Post (Clingendael Instituut) trekt ook Europa hier best lessen uit. ‘We zijn blijkbaar naïef geweest,’ zegt hij in een interview in De Morgen. ‘We moeten weerbaardere burgers kweken. Taal en wiskunde zijn belangrijk, maar ook burgerschapsvorming is dat. We moeten echt alert zijn. Niet voor niets waarschuwen Freedom House, een democratische watchdog in Washington en het magazine The Economist in Londen ervoor dat de democratie aan het eroderen is – al vijftien jaar lang.’

Het verhaal van de democratie

Een bescheiden poging om de interesse bij potentiële kiezers aan te wakkeren, kan erin bestaan uit te leggen hoe die democratie eigenlijk ontstaan is. Wanneer je de ontstaansgeschiedenis van de democratie overloopt, dan stel je vast dat die geschiedenis een strijd om medezeggenschap is. Sinds de middeleeuwen hebben mensen geprobeerd op een of andere manier een stem te krijgen in het beleid, en in de loop der eeuwen is de groep mensen die zo’n stem heeft kunnen verwerven stelselmatig groter geworden, al is dat vooral een evolutie van de laatste decennia. Maar zelfs nu, wanneer het voor bijna iedere Belg vanaf achttien jaar (en zelfs voor buitenlandse inwoners, bij gemeenteraadsverkiezingen) mogelijk is geworden om deel te nemen aan die democratie, wil niet iedereen nog van dat recht gebruikmaken. Dat is geen nieuw fenomeen. Ook in de prille jaren van de Belgische democratie, in de negentiende eeuw, is de opkomst bij verkiezingen (zonder opkomstplicht op dat moment) relatief laag. Maar het nieuwe element is het gebrek aan vertrouwen: het laat de kiezers koud dat ze kunnen stemmen, ze geloven niet in de impact van hun stem, en stilaan raken ze ervan overtuigd dat het mechanisme waarbij vertegenwoordigers worden verkozen eigenlijk een slecht systeem is, dat evengoed vervangen kan worden door een autocratisch of technocratisch regime. De democratie is in crisis.

Zo’n systeem kan, onder die voorwaarden, nauwelijks nog functioneren. Wanneer de deelnemers zelf niet meer overtuigd zijn van de waarde van het mechanisme, mogen we spreken van een crisis. Misschien is het daarom toch geen slecht idee om ook eens de geschiedenis van de democratie in ons land te reconstrueren. Vlamingen zijn vaak trots op hun erfgoed, en voor dat erfgoed is er op dit moment opnieuw een toegenomen interesse. Dat heeft de tv-reeks Het verhaal van Vlaanderen afdoende bewezen. Al is dat succes controversieel. In zijn boek Over woke (2023) is Bart De Wever erg schamper over de negatieve reacties op de tv-reeks: ‘Verhalen over ons verleden die tot gevoelens van trots en verbinding zouden kunnen leiden, zijn te mijden als de pest. In de achteruitkijkspiegel kijken dient alleen nog om onze slechtheid onder ogen te zien en onze identiteit te herleiden tot een kwalijke leugen.’ Maar het succes van de boeken van Bart Van Loo over ons Bourgondische verleden of van Johan Op de Beeck over ons Belgische verleden bewijst dat de interesse in dat erfgoed geen eendagsvlieg is. Er is een hernieuwde drang naar een beter begrip van de erfenis uit het verleden.

Ook de geschiedenis van de verkiezingen (of van het participatieproces) is zo’n erfgoed. De recente democratie in ons land, pakweg na de Belgische revolutie, mag dan in de eerste plaats gestoeld zijn op principes uit de Verlichting, die vooral tijdens de Amerikaanse en Franse revoluties hun eerste toepassingen hebben gekend; sommige basisideeën zijn al veel ouder, en vinden hun wortels niet alleen in de Angelsaksische wereld, maar ook in het laatmiddeleeuwse Vlaanderen en Brabant. Zo liggen de fundamenten van de rechtstaat, die onlosmakelijk deel uitmaakt van het moderne idee van een democratie, evengoed in onze contreien. En natuurlijk verloopt de geschiedenis nooit in een rechte lijn, en zeker niet met een teleologisch doel dat de eerste stappen van medezeggenschap onvermijdelijk eindigen in een moderne democratische samenleving, compleet met rechtstaat en volksvertegenwoordiging. Je kunt dus niet argumenteren dat de protodemocratie uit de middeleeuwen rechtstreeks naar de huidige representatieve democratie heeft geleid met toegang voor alle volwassen burgers. Maar de bouwstenen van die democratische samenleving worden wel al sinds de vroege middeleeuwen opgebouwd, en bij vele stappen wordt er op de schouders van dat verleden gebouwd.