ONLY IN BELGIUM

Inhoud

Woord Vooraf

Van Magritte tot Di Rupo

Hoofdstuk 1

De lange aanloop naar de eerste staatshervorming

Transfers

Hoofdstuk 2

De eerste staatshervorming (1970)

Institutionele spraakverwarring

Hoofdstuk 3

Gewestvorming op het tempo van Echternach (de jaren 1970)

Federalisme komt met voor- en nadelen

Hoofdstuk 4

De tweede staatshervorming (1980)

Herfederaliseren (light)

Hoofdstuk 5

De derde staatshervorming (1988)

Brussel, it’s complicated

Hoofdstuk 6

De vierde staatshervorming (1993)

Sociale Zekerheid

Hoofdstuk 7

De vijfde staatshervorming (2001)

Hét federalisme bestaat niet

Hoofdstuk 8

Een decennium van communautair onvermogen

Een federale kieskring

Hoofdstuk 9

De zesde staatshervorming (2014)

Verschillend beleid deelstaten: Ikea of timmerman Pol

Hoofdstuk 10

Een zevende staatshervorming?

Epiloog

Big bang in 2024: politieke sciencefiction?

Dankwoord

Afkortingen

Bibliografie

Woord Vooraf

Van Magritte tot Di Rupo

Politiek is niet zelden een pretbederver wanneer mensen gezellig samenzijn en staatshervorming geldt daarbij als ultieme sfeerspons. Niet omdat het uitzicht van onze staat steevast tot klaterende ruzies leidt, maar omdat het thema de Belg simpelweg niet boeit. Bij de verkiezingen van 26 mei 2019 was staatshervorming voor slechts een heel kleine groep van kiezers (Vlamingen: 6,1 procent, Walen: 4,7 procent) het belangrijkste thema bij het uitbrengen van hun stem. Er lag werkelijk geen kat van wakker. Zelfs de N-VA-kiezer niet: amper één op veertien (7,1 procent) van hen zette staatshervorming op één. Ver achter politieke topthema’s zoals sociale zekerheid, belastingen, klimaat en uiteraard migratie.1

Voorbij het stof

Die desinteresse voor institutionele politiek bij het brede publiek staat in schril contrast met de aandacht die ze krijgt bij politici. De Wetstraat stak al heel veel tijd en energie in het handhaven van de communautaire vrede en met de regelmaat van de klok op duiken voorstellen op om de staat te hervormen. Frans- en Nederlandstalige parlementsleden en ministers lopen elkaar dagelijks voor de voeten in het federaal parlement en in de federale regering of komen elkaar tegen op plaatsen zoals het Overlegcomité. Daar moeten ze samen op zoek naar oplossingen voor alle Belgen en ervaren ze aan den lijve dat dit soms spanningen oplevert. De man in de straat daarentegen komt amper in contact met ‘de overkant’. Er zijn nauwelijks Vlamingen die Franstalige kranten lezen en omgekeerd. We kijken zelden naar elkaars tv-zenders. Zeer weinig Belgen steken de taalgrens over om bij vrienden op bezoek te gaan en ook winkelen doen we liefst in het eigen taalgebied.2 Politici ervaren de breuklijn tussen noord en zuid dus veel sterker en zien hoe die bepaalde beslissingen bemoeilijkt, maar tegelijk beseffen ze dat er maar weinig burgers wakker liggen van een zoveelste rondje staatshervorming. En daarom trachten ze hun communautaire programma’s te herleiden tot een middel dat voor ‘beter bestuur’ moet zorgen. Met als gevolg dat het containerbegrip ‘efficiëntie’ vandaag het buzzword is in het debat over ons federalisme.3

Staatshervorming is nochtans veel meer dan wat technisch gesleutel. Achter de droge regels van onze staatsstructuur zitten vaak heel interessante debatten die helemaal niet technisch, maar vooral politiek en ideologisch van aard zijn. Dit boek probeert in die zin het stof van de Belgische staatshervormingen te blazen door de boeiende geschiedenis ervan te vertellen in tien historische hoofdstukken en de belangrijkste hedendaagse discussies toe te lichten in tien essays. Het is een lange tocht met wortels die tot ver voor de Belgische onafhankelijkheid reiken en waarbij we regelmatig de flinterdunne grens bewandelen tussen gek en geniaal. Met schilders als René Magritte en Paul Delvaux droeg België bij tot de canon van het surrealisme. De staatshervormers Gaston Eyskens, Wilfried Martens, Jean-Luc Dehaene, Guy Verhofstadt en Elio Di Rupo mogen gerust aan dat rijtje worden toegevoegd als vertegenwoordigers van de politieke pendant van deze eigenzinnige kunstvorm. In de zoektocht naar communautaire vrede lieten zij hun fantasie de vrije loop om verrassende akkoorden te smeden die een normaal menselijk brein nauwelijks kan vatten en waaraan iedereen vaak ook zijn eigen interpretatie kon geven. Het resultaat is een staatsinrichting die voor veel Belgen als compleet absurd aanvoelt en makkelijkst samen te vatten is met de surrealistische slagzin only in Belgium.

Federale cultuur

In dit boek trachten we het unieke karakter van het Belgisch federalisme mee te geven en de extreme complexiteit ervan eenvoudig toe te lichten zonder aan diepgang in te boeten. Daarmee willen we de lezer onderdompelen in een essentiële brok Belgische politieke geschiedenis en hopelijk ook wat ontzag bijbrengen voor de evenwichtskunst die van België de ingewikkelde constructie gemaakt heeft die we vandaag kennen. Het uitzicht mag dan wel surrealistisch ogen, het resultaat is wel dat het etnisch kruitvat waarop dit land is gebouwd niet tot ontploffing is gekomen. Het valt op dat buitenlanders deze Belgische complexiteit soms beter kunnen smaken dan wijzelf. Het tijdschrift The Economist omschreef ons land in 2021 nog als ‘a lesson in stability through chaos’ en ‘the world’s most successful failed state.’

Wij Belgen kijken helemaal niet met diezelfde appreciërende verwondering naar ons staatsbestel. Wij vinden het federalisme te duur, te ingewikkeld en het zorgt voor slecht bestuur omdat politici liever hun paraplu opentrekken dan oplossingen te zoeken. Nochtans kan het federalisme ook bijdragen tot politiek maatwerk door rekening te houden met regionale voorkeuren, ontmijnt het conflicten en laat het ook toe om dichter bij de mensen te besturen. Om maar enkele van de voordelen te noemen. Maar het zijn vooral die negatieve kenmerken die het politieke debat beheersen en er voor zorgen dat er in dit land geen federale politieke cultuur bestaat zoals in Zwitserland, de VS, Canada of Duitsland. Daar appreciëren burgers veel meer dan bij ons de mix van autonomie en samenwerking die zo typisch is voor federale staten. De idee dat bepaalde bevoegdheden best samen worden beheerd en andere zaken beter overgelaten worden aan lagere overheden, is bij ons vooral het voorwerp van pessimistische analyses.4 Aan dat gebrek aan federale cultuur wil dit boek iets doen omdat een positieve houding ten aanzien van het federalisme als bestuursvorm kan bijdragen tot het goed functioneren van dit land. Niet omdat we voor of tegen België zijn - dat moet de lezer voor zichzelf maar uitmaken – maar omdat het federalisme de institutionele realiteit is waarin we ons vandaag bevinden. Een plotse ommekeer richting unitarisme of onafhankelijkheid zit er niet meteen in en daarom concentreren we ons best op de huidige stand van zaken. Een betere federale geletterdheid waarbij burgers weten hoe ons land werkt en waarom het eruit ziet zoals het eruit ziet kan dan helpen om die federale cultuur tot bloei te laten komen.

Nicolas Bouteca

Kortrijk – januari 2024

1 Goovaerts et al., 2019.

2 Thijssen, Sinardet & Dandoy, 2015: 137.

3 Reuchamps et al., 2021.

4 Brown, Deem & Kincaid, 2022.

Hoofdstuk 1

De lange aanloop naar de eerste staatshervorming

De wortels van de communautaire breuklijn

Om het confederalisme te verdedigen gebruikt Bart De Wever tegenwoordig vooral economische argumenten. Het moet er zo snel mogelijk komen omdat hij vreest dat anders de Vlaamse welvaart volledig verdwijnt. Er zijn grondige hervormingen nodig op het vlak van de arbeidsmarkt, de sociale zekerheid en de fiscaliteit, maar op federaal niveau acht De Wever dat onmogelijk. Wallonië en Vlaanderen hebben volgens hem een te uiteenlopende visie op hoe die problemen moeten worden aangepakt en daardoor loopt alles vast. Voor de N-VA-voorzitter leiden vandaag dus vooral sociaal-economische dossiers tot communautaire spanningen en kunnen die enkel met een staatshervorming worden weggemasseerd. Voor een 19e-eeuwse flamingant zou de analyse van De Wever heel exotisch hebben geklonken. Ten eerste omdat tot ver in de twintigste eeuw slechts weinigen heil zagen in grote staatshervormingen om communautaire problemen op te lossen. Dat gebeurde lange tijd via taalwetten en niet via het hertimmeren van België. De discussies tussen Frans- en Nederlandstaligen draaiden ook vooral rond taalkwesties in plaats van sociaal-economische dossiers. Ten slotte liep de communautaire breuklijn in de negentiende eeuw niet enkel tussen het noorden en het zuiden van het land. Het was ook een tegenstelling binnen Vlaanderen tussen de rijke verfranste bourgeoisie en het proletariaat, dat een Vlaams dialect, de volkstaal, sprak. Op het eerste gezicht lijkt een terugblik op de vroegste episodes van de communautaire breuklijn dan ook niet relevant om de huidige staatshervormingsdiscussie te begrijpen, maar schijn bedriegt.

De taalkwestie, die eigenlijk wortels heeft die teruggaan tot de Romeinse tijd, riep in de 19e en 20e eeuw politieke krachten op die zouden bijdragen aan de herinrichting van België. De Vlaamse en Waalse beweging laafden zich aan het taalconflict maar vervlochten na verloop van tijd taalfrustraties met institutionele plannen. De taalwetten waar men 100 jaar lang gebruik van maakte om het etnisch conflict tussen Frans- en Nederlandstaligen te ontmijnen, brachten immers niet de gewenste pacificatie. Bovendien entten zich op dat taalconflict stilaan ook andere problemen die door communautaire bril werden bekeken: de economische malaise in het Vlaanderen van de 19e eeuw, de neergang van Wallonië na de Tweede Wereldoorlog, de geldstromen binnen België, de Schoolstrijd en de Koningskwestie. Elk dossier werd in communautaire termen uitgedrukt waardoor het op de duur onmogelijk bleek om nog langer onder één gemeenschappelijke paraplu politiek te bedrijven. Op die manier groeide een discussie rond het gebruik van talen gaandeweg uit tot een institutionele hertekening van het land.

Om de herinrichting van ons land in gemeenschappen en gewesten ten volle te smaken is een historische terugblik op de wortels van de communautaire breuklijn dan ook onontbeerlijk. Zo’n terugblik brengt niet alleen een betere kijk op de genese van onze staatsconstructie, maar verscherpt ook het zicht op hedendaagse communautaire gevoeligheden, toont wisselende dynamieken, verklaart bepaalde keuzes en ontkracht een aantal gemeenplaatsen over het Belgisch federalisme. Waarom was de kieskring BHV zo moeilijk te verteren voor Vlaams-nationalisten? En waarom moest de splitsing per se gecompenseerd worden voor de Franstaligen? Zijn het enkel de Vlamingen die klagen over transfers of was dat ooit anders? Is het de eerste keer dat iemand zoals Bart De Wever opmerkt dat de sociaal-economische voorkeuren van Walen en Vlamingen uit elkaar lopen? Droomden alleen Vlaams-nationalisten van federalisme? Op al die vragen geeft dit eerste hoofdstuk een antwoord. Maar eerst gaan we dieper in op het verband tussen taal en politiek.

Taal en politiek

In de moderne westerse staten die zoals België in de 19e eeuw ontstonden, werd gestreefd naar taalhomogeniteit om het natiegevoel te versterken. Eén enkele taal zou de eenheid in de hand werken, dacht men. Als gevolg daarvan raakten taal en politiek niet alleen in België, maar in heel wat westerse landen nauw met elkaar verweven.5 Politieke taalconflicten zijn dan ook verre van een uniek Belgisch gegeven. Denken we bijvoorbeeld maar aan Spanje met zijn Basken en Catalanen, Frankrijk met zijn Bretoenen en Corsicanen, Canada met zijn Frans- en Engelstaligen, enzovoort. Taalhomogene landen zijn veeleer een uitzondering dan een regel. Binnen heel wat staten bestaan verschillende talen naast elkaar en daarbij is vaak sprake van een hoge en een lage statustaal. Die tweedeling zet mechanismen in gang die heel sterk zullen spelen in de eerste eeuw België.

De hoge statustaal is doorgaans de taal die gesproken wordt door de leidinggevende klasse in de samenleving, de taal van de sociaal-economische, politieke en culturele elite. Aangezien deze groepen in de 19e eeuw vooral in de stad woonden, kwam deze taal dus vooral in verstedelijkte gebieden voor. De sprekers ervan zullen proberen om hun taal aan de rest van de samenleving op te leggen. De dominantie van deze prestigetaal wordt versterkt door de standaardisering ervan. Dat wil zeggen door de dialecten te onderdrukken. De lage statustaal is daarentegen weinig gestandaardiseerd en de dialecten overheersen. Ze wordt daarom uitgesloten als officiële communicatietaal en enkel in informele circuits gesproken. Vooral door de lagere sociale klassen en hoofdzakelijk op het platteland. De taal krijgt daardoor een brutaal en boers etiket opgekleefd en wordt daarom de volkstaal genoemd.

Op die manier ontstaat een situatie waarbij de taal die je spreekt bepalend is voor je sociale positie in de samenleving. De volkstaal staat daarbij gelijk met marginaliteit. Enkel door de hoge statustaal aan te leren en over te nemen kan men zich maatschappelijk opwerken. Taal wordt zo een belangrijk middel tot sociale mobiliteit. Wie vooruit wil in het leven, moet zich de hoge statustaal eigen maken. Hoge statustaalsprekers doen daarentegen zelf niet de moeite om zich de volkstaal eigen te maken omdat die hen geen enkel maatschappelijk voordeel oplevert.

Dat brengt een taalverschuiving tot stand waarop de politiek doorgaans op twee manieren reageert. De aanhangers van de dominante taal willen dit proces geen halt toeroepen, aangezien ze alle burgers de mogelijkheid willen geven om een taal aan te leren die hen hoger op de sociale ladder kan brengen. Zij pleiten dan ook voor taalvrijheid en een soort van survival of the fittest tussen talen. Dat de volkstaal daardoor verdwijnt is positief, want taaleenheid is belangrijk voor de interne stabiliteit van jonge staten. Tegenover deze pleitbezorgers van taalvrijheid staat een groep beschermers van de lage statustaal die via wetgeving de lage statustaal competitiever proberen te maken om de concurrentie met de hoge statustaal aan te kunnen. Deze taalprotectionisten vindt men vaak in kringen voor wie taal professioneel belangrijk is (onderwijzers, priesters, ambtenaren…). Hun eisen zullen echter pas ingewilligd kunnen worden wanneer de lage statustaalsprekers ook politieke macht verwerven. Aangezien die tot de lagere sociale klassen behoren, is het wachten op het algemene democratiseringsproces (de uitbreiding van het stemrecht) vooraleer hun taaleisen op de politieke agenda zullen komen. Laten we eens kijken hoe het bovenstaande proces zich in België voltrok.

De geschiedenis van de taalkwestie

Ontstaan

De communautaire breuklijn in ons land gaat eigenlijk terug op de invallen van de Germaanse volkeren in het Romeinse Rijk vanaf de vierde eeuw. Het latere België werd toen immers in tweeën gespleten door een lange grenslijn die door West-Europa liep en de Germaanse en Romaanse invloedsfeer van elkaar scheidde. Die grenslijn startte, ruwweg gesteld, in het noorden van Frankrijk, net over de Belgische zuidgrens, verdeelde België in twee delen, en ging via de Elzas naar Zwitserland om te eindigen in Noord-Italië. Ten noorden van die grens zouden Germaanse talen gesproken worden, ten zuiden Romaanse. Daarmee was de geografische basis gelegd voor de taalgrens tussen Vlaanderen en Wallonië.

Maar ook binnen Vlaanderen zelf zou er een taalgrens groeien. Een die niet territoriaal, maar sociaal van aard was en de Franssprekende elite scheidde van de middenklasse, arbeiders en boeren die de volkstaal hanteerden. Dat begon bij de Bourgondische hertogen die het Frans tot taal van de elite maakten toen zij de plak zwaaiden in de Lage Landen (1384-1482). Het hield aan onder de Habsburgers (1482-1794) en ook toen Napoleon het voor het zeggen had, bleef men in de hogere leidende kringen Frans spreken. In de eerste eeuw België draaide het communautaire conflict dan ook vooral rond het afbreken van die sociale taalgrens binnen Vlaanderen en was het veel minder dan vandaag een conflict tussen de twee landsdelen.6

De volkstaal die in het gebied werd gesproken dat samenvalt met het huidige Vlaanderen kan gevat worden onder de term ‘Vlaemsch’. Dat was uiteraard niet het Nederlands dat we vandaag kennen, maar een amalgaam van streekgebonden dialecten. De standaardisering van dit Vlaams bleef lang uit en zou een belangrijk element zijn in de verfransing van Vlaanderen na de Belgische revolutie. Het uitblijven van die standaardisering ging terug op de Vrede van Westfalen (1648). Met dit verdrag kwam onder andere een einde aan de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) tussen de Nederlanden en de Spaanse kroon. Bij die gelegenheid werd de onafhankelijkheid van de Noordelijke Nederlanden officieel erkend, waardoor de Republiek der Verenigde Nederlanden ontstond. De Zuidelijke Nederlanden, met onder andere het huidige Vlaanderen, bleven onder Spaans bewind (tot 1713). Terwijl in het Noorden werk werd gemaakt van een Nederlandse standaardtaal (met daarbij een belangrijke rol voor de Statenbijbel) die de eenheid van de jonge natie in de hand moest werken, bleef dit in het Zuiden uit. Dit om twee redenen. Ten eerste versterkte de economische malaise (met de sluiting van de Schelde) de braindrain van Nederlandstalige intellectuelen naar het Noorden, waardoor het cultuurleven in het Zuiden maar op een laag pitje kwam te staan. Ten tweede bleef het gebied afhankelijk van Spanje, waardoor het geen nood had aan het standaardiseren van zijn taal. Ondertussen won het Frans wel aan belang aan het hof en onder de elite.

Maar van een echte verfransingspolitiek, waarbij het Frans aan de brede volksmassa werd opgedrongen, was pas sprake onder het Frans bewind (1794-1815). De instellingen (gerecht en administratie) waren tot dan altijd de volkstaal blijven hanteren7, maar na de verovering van de Zuidelijke Nederlanden door Napoleon volgde een periode van intense radicale verfransing. Volgens een decreet uit 1803 moesten een jaar later alle openbare akten in de Belgische provincies in het Frans gesteld zijn. Om de eenheid van het rijk te bevorderen werd Frans de verplichte taal in administratie, onderwijs, gerecht, het leger en in culturele aangelegenheden. Vreemd genoeg werden ook de Waalse dialecten getroffen door deze regelgeving. Voor het eerst werd een echte taalpolitiek gevoerd in onze streken die men in zekere zin als een voorloper van onze taalwetgeving kon beschouwen.

De Franse tijd duurde zo’n 20 jaar, tot het Congres van Wenen (1815), waarbij het noordelijke en zuidelijke deel van de Nederlanden weer werden samengevoegd in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830). Deze nieuwe staat moest dienen als buffer tegen Frankrijk. Er kwam immers een territoriale herschikking na de veroveringstochten van Napoleon en zijn nederlaag in Waterloo (1815). Willem I werd koning van deze nieuwe staat en keerde de taalpolitiek om: voortaan zouden dwangmaatregelen worden gebruikt om het Nederlands op te leggen. Dat gebeurde weliswaar niet onmiddellijk. In 1819 werd in eerste instantie de verplichting afgeschaft om Vlaanderen in het Frans te besturen. Hij stelde daarmee een periode van taalvrijheid in, waardoor in de praktijk nauwelijks iets veranderde: heel wat ambtenaren en magistraten bleven het Frans gebruiken. ‘Na haast 25 jaar exclusief gebruik van het Frans vond het Vlaamse establishment het niet meer vanzelfsprekend om de gewone man in zijn eigen taal te besturen’, stelt historicus Herman Van Goethem.8 In 1823 werd het Nederlands dan de verplichte bestuurstaal in Vlaanderen, Brussel inbegrepen. Wellicht streefde Willem I op termijn ook een vernederlandsing van Wallonië na.9 Onnodig te vermelden dat dit voor heel wat tegenkanting zorgde bij de Franstalige elite en de verfranste burgerij. De taalpolitiek van Willem I was dan ook een van de oorzaken van de Belgische revolutie (1830). Met het verjagen van de Hollanders, moest ook de taal van de Hollanders op de schop.

Taalpolitiek in het 19e-eeuwse België: de verfransing van Vlaanderen

Een van de voornaamste grieven van de opstandelingen van de Belgische Revolutie was dus van taalkundige aard. De verenigde oppositie verketterde de taaldwang van Willem I met als gevolg dat in de nieuwe Belgische grondwet heel uitdrukkelijk taalvrijheid werd ingeschreven. Enkel voor overheidshandelingen en voor gerechtszaken konden eventueel taalregels worden opgelegd. In de praktijk gebeurde dat in de begindagen van België nooit ten voordele van het Nederlands, maar wel ten voordele van het Frans. Zo besloot de regering bijvoorbeeld dat Frans de taal van het militair bevel werd en dat er in gerechtszaken enkel Nederlands kon worden gebruikt als alle betrokkenen de taal machtig waren. In de eerste maanden na de revolutie had het Voorlopig Bewind ook beslist dat enkel in het Frans gepubliceerde wetteksten rechtskracht hadden.

Van echte taalvrijheid was dan ook nooit sprake. In de feiten werd het Frans aan de Vlamingen opgedrongen. Frans was de taal van de revolutionaire elite en van het overgrote deel van de 46.000 burgers die in het jonge België stemrecht hadden. Het Nederlands daarentegen was de taal van de vijand, van de verdrevene en was in de nieuwe staat ook beklad met het odium van het antirevolutionaire orangisme. Voor de toenmalige politieke elite was het ‘Vlaamse dialect’ inferieur aan het Frans, dat een status van cultuurtaal had. Het is geen toeval dat de Gentse schrijver Maurice Maeterlinck, die in 1911 de Nobelprijs voor de literatuur kreeg, in het Frans schreef. Dat was conform de tijdsgeest in het toenmalige België.10

Het Vlaams was bovendien verre van gestandaardiseerd en dus niet geschikt als administratieve taal. Een bestuur heeft immers nood aan een nauwkeurige verwoording om bindende teksten uit te vaardigen. Dat is een wat onderbelichte verklaring voor het feit dat het Nederlands niet op dezelfde hoogte gehesen werd als het Frans. Er waren enkel Vlaamse dialecten, maar geen uitspraak- en spellingregels waar een consensus over was. Bij het ontstaan van België waren Vlaamsgezinden het eens dat de situatie van het Nederlands ten opzichte van het dominante Frans moest verbeterd worden. Ze waren het echter niet eens over hoe dat Nederlands dan moest klinken of geschreven worden. Het zuidelijk Nederlands was allesbehalve gestandaardiseerd. Particularisten waren voorstander van een interne standaardisering waarbij een nieuw zuidelijk Nederlands vorm zou krijgen op basis van een aantal Vlaamse dialecten, terwijl de integrationisten aanstuurden op een afstemming op het Nederlands zoals dat in Nederland werd gesproken en geschreven. De integrationisten haalden uiteindelijk het pleit, maar het zou tot het einde van de 19e eeuw duren vooraleer het standaardiseringsproces van het Nederlands echt op gang kwam. Daarvoor waren er dus enkel Vlaamse dialecten waarmee men op juridisch vlak weinig kon aanvangen. Ook de gebrekkige standaardisering ondermijnde zo dus de positie van het Nederlands in het jonge België.11

De keuze voor het Frans paste ten slotte in een soort van nuttigheidsideaal. De toenmalige leiders oordeelden, volkomen in 19e-eeuwse traditie, dat tweetaligheid de eenheid van de prille staat in gevaar zou brengen. Frans was de enige taal die België echt één kon maken. Het Vlaams was daarentegen vulgair en achterlijk. Vlaamssprekenden moesten daarom ondergedompeld worden in een Frans taalbad. Enkel zo kon het noorden van het land beschaving worden bijgebracht, klonk het.12 Volgens Hendrik Vuye13 was het de bedoeling van de revolutionairen om zich volledig van het Nederlands te ontdoen en hij verwijst daarbij naar een spitant citaat uit 1832 van Charles Rogier, die lid was geweest van de revolutionaire regering die de Belgische onafhankelijkheid had uitgeroepen: ‘Les premiers principes d’une bonne administration sont basés sur l’emploi exclusif d’une seule langue et il est evident que la seule langue des Belges doit être le français. Pour arriver à ce résultat, il est nécessaire que toutes les fonctions, civiles et militaires, soient confiées à des Wallons et des Luxembourgeois ; de cette manière, les Flamands, privés temporairement des avantages attachés à ces emplois, seront contraint d’apprendre le français et l’on détruira ainsi peu à peu l’élément germanique en Belgique.’ Maar ondanks deze ‘verrechtvaardigingen’ moet de totale negatie van het Vlaams ook in 1830 in zekere zin artificieel hebben aangevoeld, aangezien de Nederlandstaligen ook toen al ruim in de meerderheid waren. In 1846 werd de eerste volkstelling georganiseerd en daaruit bleek dat er 4.337.196 Belgen waren. Daarvan verklaarden er 2.471.248 (57 procent) enkel Nederlands te spreken en 1.827.141 (42 procent) enkel Frans. Slechts 38.807 (1 procent) beschouwde zichzelf als tweetalig.

De achterstelling van hun taal ontnam de Vlaamssprekenden in de eerste eeuw België heel wat kansen in het leven. Ze waren numeriek dan wel in de meerderheid maar sociologisch vormden ze een minderheid. Een traumatische ervaring die haar sporen nalaat tot in het hedendaagse flamingantische discours. Gerecht, onderwijs en administratie verliepen ondanks de taalvrijheid overal in het Frans, waardoor Vlaamssprekenden tot de marge van de samenleving veroordeeld waren. Alle Belgen waren volgens de grondwet gelijk, maar als Franstalige was je meer gelijk dan de anderen. Dat maakte van de strijd voor de erkenning van het Nederlands als tweede landstaal niet alleen een culturele, maar vooral ook een sociale strijd.14 Een strijd die bovendien niet tussen het noorden en het zuiden van het land werd gestreden, maar binnen Vlaanderen tussen de rijke verfranste bourgeoisie en het arme volk dat een Vlaams dialect sprak.

De Gentse schrijfster Suzanne Lilar (1901-1992) getuigde in haar memoires (Een kind te Gent, 1990) over de sociale achterstand die Vlaamssprekenden in Vlaanderen hadden aan het begin van de 20e eeuw en over het subtiele verfransingsmechanisme dat de overheid in stand hield: ‘In een stad als Gent, waar de hoge burgerij zich had geconformeerd aan de adel en de lage burgerij zich, zo goed en zo kwaad het kon, aan de hoge, bleef enkel de arbeidersklasse, ondanks de inspanningen van enkele leraren, aangewezen op het Vlaams, met als gevolg het isolement en de verlaging van het proletariaat. Want Vlaams spreken klasseerde je even zeker als het dragen van een pet of een overall, terwijl Frans spreken neerkwam op een getuigschrift van goede smaak, van voornaamheid en zelfs, sinds de verdwijning van het Latijn, van humanisme. Al wie zich wilde toeleggen op zijn succes op de maatschappelijke ladder zag zich genoodzaakt ervan gebruik te maken. Al wie zich daarentegen wilde verlagen, had de neiging afstand te doen van de taal, samen met het conformisme van de goede manieren. Het masochisme sprak Vlaams.’15

Een Belgisch-loyale Vlaamse beweging

Van een echte Vlaamse beweging was er zo kort na de Belgische Revolutie nog geen sprake. Het enige ‘verzet’ tegen de verfransingspolitiek in het prille begin van België kwam van een aantal toonaangevende literatoren die systematisch filologische studies en romans in het Nederlands publiceerden. Een van de bekendsten was Hendrik Conscience (De Leeuw van Vlaanderen, 1838). Van hem werd weleens gezegd dat hij z’n volk leerde lezen. Omdat deze letterkundigen ervoor zorgden dat het Nederlands als cultuurtaal bleef bestaan in een periode waarin de regering streefde naar een algemene verfransing, werden ze nadien beschouwd als de (voor-)vaders van de Vlaamse beweging, als de eerste flaminganten. Opvallend daarbij is dat deze vroege Vlaamse beweging op dat moment, net na de onafhankelijkheid, helemaal niet anti-Belgisch was. Integendeel. Het hoofddoel van deze eerste flaminganten bestond in de verdediging van het jonge koninkrijk tegen de invloed van Frankrijk. Vlaamsgezindheid en loyaliteit aan België gingen in de embryonale Vlaamse beweging hand in hand.16 Deze letterkundigen waren bekommerd om het behoud van het ‘Vlaemsch’ als volkstaal, maar tegelijk Belgische patriotten. Met dat doel voor ogen streefde men een opwaardering van de Vlaamse dialecten na, maar van enig politiek gewicht was er in de begindagen nauwelijks sprake. Dat veranderde met het ‘petitionnement’ (1840). Met deze succesvolle petitieactie oversteeg de Vlaamse beweging voor het eerst haar zuiver literaire doelstellingen en betrad ze het politieke forum. De flaminganten eisten in hun verzoekschrift het gebruik van Nederlands, naast Frans, in de Vlaamse scholen, administraties en gerechtshoven. De actie kreeg heel wat aandacht in de pers en bracht de Vlaamse eisen onder de aandacht van de publieke opinie. Het was het eerste communautaire conflict waar Frans- en Nederlandstaligen tegenover elkaar stonden.17

Een ander ‘wapenfeit’ van deze Vlaamsgezinde schrijvers was iets stoutmoediger. Toen de ‘Koninklijke Prins’, de latere Leopold II, in juli 1856 een feestbezoek bracht aan Antwerpen ter ere van de 25ste verjaardag van de eedaflegging van zijn vader, durfden ze het aan om hem een klachtenbrief te overhandigen waarin een reeks taalgrieven stonden opgesomd. Nochtans was net beslist om een Vlaamse Grievencommissie (1856) op te richten om de flaminganten tegemoet te komen en protestacties te vermijden bij de festiviteiten naar aanleiding van 25 jaar België en 25 jaar koningschap. De Grievencommissie zou aan de regering maatregelen voorstellen ten gunste van de Vlaamse letterkunde en van het gebruik van het Nederlands in openbare besturen, en werd opgericht door de toenmalige eerste minister en tegelijk minister van Binnenlandse Zaken Pieter De Decker. Deze katholieke politicus wordt in de geschiedschrijving van de Vlaamse beweging tot de eerste generatie flaminganten gerekend die Vlaams-zijn als een onderdeel van de Belgische nationaliteit beschouwden.18 De Decker had in 1840 het petitionnement gesteund, maar het bewaren van de Vlaamse taal en cultuur beschouwde hij als een dam tegen het Franse annexionisme. Koning Leopold I zou de Grievencommissie daarom ook niet ongenegen geweest zijn.19 Het rapport dat er uiteindelijk uit voortvloeide, bevatte nochtans een ferme aanklacht tegen de eentaligheid van België. Met als gevolg dat het lauw werd ontvangen door de liberaal Charles Rogier, de opvolger van De Decker. Hij beschouwde het als een bedreiging voor de jonge natie en begroef vakkundig de besluiten. De verdienste van de Grievencommissie ligt dan ook niet zozeer in de concrete resultaten die ze opleverde, maar eerder in haar symbolische betekenis. Ten eerste had de Belgische overheid, het ‘wettelijke land’, voor de allereerste maal erkend dat er ook iets bestond als een ‘feitelijk Vlaamssprekend landsdeel’. Ten tweede werd het rapport het basisprogramma van de Vlaamse beweging in de eerste decennia van haar bestaan.

Eerste taalwetten

Heel langzaam werden de Vlaamse taalgrieven actueler en mondjesmaat zouden ze ook worden ingewilligd. De uitbreiding van het cijnskiesrecht in 1848, waardoor een Nederlandssprekende middengroep electoraal ook wat gewicht in de schaal kon werpen (vooral in grote steden als Gent en Antwerpen), speelde hierin een rol. Zowel in het liberale als in het katholieke kamp stonden steeds meer Vlaamsvoelende mandatarissen op die flamingantisme koppelden aan hun respectieve ideologie. Maar de ideologische verschillen tussen liberalen en katholieken bleken nog te groot om aan één Vlaams zeel te trekken en opzienbarende vooruitgang te boeken. Het was in de begindagen vooral de Meetingpartij die de belangrijkste gangmaker was achter de taalwetten.

De Meetingpartij was een samenwerking tussen progressieve liberalen, katholieken en flaminganten in Antwerpen. De partij ontstond in 1861 uit de protestmeetings tegen de plannen van de regering om van Antwerpen een versterkte vesting te maken door een gordel van forten rond de stad te bouwen. De Belgische regering wilde de hele landsverdediging immers concentreren rond Antwerpen uit vrees voor zowel Franse als Duitse annexatieplannen. Haar volkse, populistische retoriek tegen ‘Brussel’ legde de Meetingpartij geen windeieren, want in de jaren 1860 palmde de partij het Antwerpse stadsbestuur in. De partij stuurde ook verschillende decennia volksvertegenwoordigers vanuit Antwerpen naar Brussel. De Meetingpartij had vooral een antimilitaristische inslag, maar vertoonde ook een sociale reflex en was duidelijk Vlaamsgezind. Zo onderschreef de partij de besluiten van de Grievencommissie en streefde ze de vernederlandsing van het openbare leven in Vlaanderen na. De Meetingpartij leverde dan ook de eerste uitgesproken flamingantische volksvertegenwoordigers af. Jan Delaet, die in 1863 in het parlement kwam, legde als eerste parlementslid ooit de eed af in het Nederlands. Edward Coremans zou 25 jaar later als eerste volksvertegenwoordiger ooit een toespraak in de Kamer in het Nederlands houden.20 Dat waren vooral acties van symbolische aard, maar de Meetingpartij zorgde er met wetgevende initiatieven ook voor dat de Vlaamse taalgrieven nu ook echt op de parlementaire agenda kwamen.

De overheid kon de taaleisen van de Vlaamse beweging niet langer naast zich neerleggen. Het ‘officiële’ België begreep steeds meer dat er zich een Vlaams taalprobleem stelde en riep kleine stukjes taalwetgeving in het leven om het gebruik van het Nederlands in Vlaanderen buiten de privésfeer mogelijk te maken. De eerste taalwetten kwamen er onder katholieke regeringen. Niet zelden ging aan de parlementaire instemming een uitgesproken buitenparlementaire campagne vooraf. Want ondanks een aantal flamingantische parlementsleden, bleef de Vlaamse beweging in hoofdzaak een buitenparlementaire beweging. Met de eerste taalwetten trachtte men vooral de meest zichtbare discriminaties weg te pakken21:

1 Het gerecht (wet-Coremans, 1873): De eerste taalwet was van toepassing op de rechtspraak. Mede onder invloed van de betogingen naar aanleiding van de zaak-Schoep22 werd in 1873 in het parlement een wet goedgekeurd die erin voorzag dat de strafrechtspraak in Vlaanderen voortaan in het Nederlands zou verlopen, tenzij de verdachte Frans verkoos. De initiatiefnemer was Edward Coremans van de Meetingpartij. In de praktijk werd de wet slechts weinig toegepast, maar ze had wel een grote symbolische waarde. Voor het eerst werd gebroken met het principe dat het officiële België eentalig Frans was. De wet luidde ook het einde in van de illusie dat vrijheid van taal volstond om gelijkheid van talen te verzekeren.

2 Administratie/bestuurszaken (wet-De Laet, 1878): Wetsvoorstel van Jan Delaet die de vernederlandsing op het oog had van de gemeentelijke, provinciale en centrale administratie in Vlaanderen. Het voorstel werd in afgezwakte vorm aangenomen. Enkel de berichten van de centrale overheid moesten in Vlaanderen in het Nederlands of in het Frans en het Nederlands worden opgesteld. Bovendien moesten rijksambtenaren het Nederlands gebruiken als ze met het publiek of de gemeentebesturen uit Vlaanderen in aanraking kwamen. Tenzij die zelf verzochten om in het Frans bediend te worden.23

3 Onderwijs (wet-Coremans-De Vigne, 1883): Deze wet voorzag dat in het ‘officieel’ middelbaar onderwijs in Vlaanderen voortaan bepaalde vakken (de taalvakken en minstens twee andere vakken) in het Nederlands moesten worden onderwezen. Om de grote Waalse ambtenarenkringen in Brussel en in de grote Vlaamse steden tegemoet te komen, werd een méthode bilingue toegestaan, waarbij die vakken tegelijkertijd in het Frans werden onderwezen. Onder het mom van onderwijsvrijheid werd het katholieke onderwijs niet aan deze onderwijswet onderworpen.

Hoewel de Vlamingen op hun grondgebied enkele taalrechten kregen, bleef de Vlaamse beweging ontgoocheld achter. Vooral omdat met de eerste taalwetten een traditie ingang vond waarbij men meestal tweemaal strijd moest voeren: eerst om de taalwetten te verkrijgen, later om ze correct te doen toepassen.24 Zo leidde de taalwetgeving voor gerechtszaken in de praktijk nauwelijks tot veranderingen. Het was geen verplichting om strafzaken in het Nederlands te houden. Enkel als de verdachte erom vroeg was dat het geval. Bovendien was het Frans nog steeds de enige officiële taal waarin wetten werden opgesteld en waren de meeste wetboeken Franstalig. De rechtenfaculteiten aan de universiteiten hadden ook een verfransende invloed. Zolang advocaten in het Frans werden opgeleid, hielden zij hun pleidooien liefst in het Frans. Ten slotte bleef voor de advocaten taalvrijheid bestaan in burgerlijke zaken en handelszaken.

Ook de wet op het gebruik van het Nederlands in bestuurszaken was maar een flauw afkooksel van het oorspronkelijke wetsvoorstel. Het was de bedoeling om ook aan de lokale administratie (provincies en gemeenten) in Vlaanderen taalregels op te leggen, maar die verplichting werd er uiteindelijk uitgelicht. Enkel de centrale administratie was aan een aantal regels gebonden in haar contacten met Vlaamse burgers en besturen. En zelfs ten aanzien van misbruiken tegen die regels werd op de hoofdzakelijk Franstalige ministeries meer dan eens een oogje dichtgeknepen. De afzwakking kwam er omdat sommigen meenden dat er bij een tweetaligheidsvereiste in de lokale administratie nog nauwelijks Franstalige ambtenaren aan de slag zouden kunnen blijven. Ze dachten dat enkel Nederlandstalige ambtenaren tweetalig waren. De Vlaamse katholiek Jean Thonissen verwoordde die vrees in 1878 zo: ‘Plaats een Vlaming in een zak, zet die zak op de rug van een muilezel, trek met die muilezel door Europa en wanneer de Vlaming uit die zak komt, zal hij de talen spreken van al de landen waar de ezel doorheen is getrokken. Dat is natuurlijk een grap. Maar in wezen zit er een kern van waarheid in.’25 Waarmee de man wilde aantonen dat Vlamingen onmiskenbaar beter in staat waren om vreemde talen te leren dan Franstaligen. Het is een gedachte die in Vlaanderen tot op vandaag blijft hangen. Zo zorgde Vlaams minister-president Yves Leterme In 2006 voor een communautair relletje toen hij zijn mening gaf over een mogelijke aanpassing van de faciliteiten en stelde dat ‘de Franstaligen blijkbaar intellectueel niet in staat zijn om Nederlands te leren.’

De verplichtingen omtrent het gebruik van het Nederlands in het officieel middelbaar onderwijs stootten onder andere op praktische grenzen. Het aantal leraren dat Nederlands kon voor de vakken die in het Nederlands moesten worden gegeven, was beperkt omdat het hoger onderwijs Franstalig bleef. Bovendien bleef Frans de voertaal in het veel grotere vrij middelbaar onderwijs. Ten slotte kreeg men ondanks wettelijke initiatieven van de Meetingpartij geen greep op het taalgebruik in het leger. Defensie was bij uitstek een uithangbord van nationale eenheid waar enkel plaats was voor Frans.

De uitholling van de sowieso al minimalistische eerste taalwetgeving frustreerde de voortrekkers van de Vlaamse beweging. Ze introduceerde dan wel een minimale tweetaligheid in Vlaanderen, maar het Frans bleef er zijn dominante positie behouden. De eerste taalwetten waren ook enkel van toepassing op Vlaanderen, Wallonië bleef exclusief Franstalig. Van een echte revolutie was dus geen sprake. Al hadden ze wel een belangrijke symbolische waarde. Voor het eerst werd gebroken met het principe dat het officiële België eentalig Frans was. Een en ander luidde ook het einde in van de illusie dat vrijheid van taal volstond om gelijkheid van talen te verzekeren. Maar politiek gezien had de hele operatie taalwetgeving niet het gewenste effect. De communautaire pacificatie die men op het oog had, bleef uit. Sterker zelfs, de spanning tussen de gemeenschappen zou zelfs toenemen.26

Met de komst van het algemeen meervoudig stemrecht (1894) kregen de Nederlandstaligen immers opnieuw meer politiek gewicht. Honderdduizenden Fransonkundigen kregen stemrecht, waardoor de Vlaamse beweging voor het eerst de Vlaamse massa kon inschakelen in haar politiek streven. Politici konden ook niet langer om het Nederlands heen in hun propaganda. Om (her)verkozen te worden, moesten kandidaten en parlementsleden voortaan de taal van de kiezer hanteren. Vooral binnen de katholieke partij won een Vlaamse vleugel daardoor stilaan aan invloed. Hoewel op deze manier de Vlaamse beweging machtiger, strijdvaardiger en zelfbewuster werd, was er nog steeds geen sprake van een georganiseerde politieke beweging, laat staan een eigen partijstructuur.

Het eisenpakket bleef steken op het niveau van een schuchtere vernederlandsing van Vlaanderen met een tweetalig statuut. Wel was er meer en meer sprake van een verruiming van de Vlaamse beweging van een loutere taalstrijd naar een culturele en economische emancipatiestrijd. Onder meer de Vlaamse econoom Lodewijk De Raet (1870-1914) en de Gentse botanicus Julius Mac Leod (1857-1919) hadden hierin een heel grote verdienste. Zij stelden uitdrukkelijk dat een politieke en culturele emancipatie van Vlaanderen onmogelijk was zonder solide economische fundering. Hun droom was dan ook om een Nederlandstalige universiteit te hebben in Vlaanderen (de Vlaamse Hogeschool). De intellectuele achterstand van Vlaanderen moest weggewerkt worden om ook op economisch en sociaal vlak een inhaalbeweging te kunnen maken. Daarmee werd afstand genomen van de loutere taalgrievenpolitiek die de Vlaamse beweging van de 19e eeuw domineerde. Men ontwikkelde een totaalconcept van de Vlaamse ontwikkeling dat ook een economische en sociale emancipatie impliceerde. Met deze strategie bereikte men een grotere massa Vlamingen dan met het romantisch taalgrievenflamingantisme.27

Dit alles leidde tot een grote symbolische overwinning net voor de eeuwwisseling, met name het doorvoeren van de gelijkheidswet (wet-Coremans-De Vriendt, 1898). Nu de parlementsleden heel wat Vlaamssprekenden vertegenwoordigden en er in de parlementaire debatten ook heel af en toe Nederlands werd gebruikt, konden wetten niet langer enkel in het Frans verschijnen. Vlaamse volksvertegenwoordigers deden al in 1895 voorstellen in die zin, die vrij gemakkelijk door de Kamer raakten, maar de conservatievere Senaat lag telkens dwars. Na drie jaar parlementaire discussie werd de gelijkheidswet uiteindelijk gestemd op 18 april 1898, waardoor het Nederlands en het Frans juridisch gelijkwaardig werden. Voortaan zouden alle wetten in de twee talen gestemd, bekrachtigd, afgekondigd en bekendgemaakt worden. De realisatie van de gelijkheidswet kwam er vooral door een niet aflatend, eensgezind, extraparlementair protest van de Vlaamsgezinden, waardoor de Senaat uiteindelijk moest zwichten. Het was de eerste keer dat de taalproblematiek brede lagen van de Vlaamse bevolking beroerde. Aan Waalse zijde kwam de gelijkheidswet heel hard aan. Volgens Jules Destrée, het uithangbord van de Waalse beweging, bezorgde het de Walen zelfs het gevoel dat ‘Vlaanderen hen werd ontnomen.’ Maar wat in de eerste plaats speelde was dat dit de eerste taalwet was die op het ganse grondgebied van toepassing was. Vooral de ambtenaren waren ontzet, ze vreesden dat zij door de nieuwe wettelijke regeling binnenkort tweetalig zouden moeten zijn. De wet nam immers een interpretatieregel op: bij onduidelijkheid van een wettekst in de ene taal moest men er in theorie de tekst in de andere taal op naslaan.28

De 19e eeuw kan op communautair vlak dus worden samengevat als een streven van een beginnende Vlaamse beweging naar een opwaardering van het Nederlands. Dat wenste men via taalwetgeving te bereiken en nog niet langs de weg van de bestuurlijke scheiding. In die periode werd er, op een aantal geïsoleerde uitzonderingen na, aan Vlaamse kant nog niet gedacht aan federalisme. Pas in het begin van de 20e eeuw zette een deel van de Vlaamse beweging zelfbestuur als oplossing voor de taalkwestie voorop. Het voelt vandaag wat contra-intuïtief aan, maar het federalisme leefde als idee eerder aan Franstalige kant. De beginnende Waalse beweging, die zich vooral toelegde op de bestrijding van de taalwetgeving, zette het aan het einde van de 19e eeuw voorzichtig op de politieke agenda.29 De administratieve en politieke scheiding van Vlaanderen en Wallonië werd door de wallinganten als alternatief naar voren geschoven voor de veralgemeende tweetaligheid van het land waar sommige katholieken aan dachten.

De taalpolitiek tot de Eerste Wereldoorlog

Na het verkrijgen van de gelijkheidswet kwam de taalstrijd in een impasse terecht. Dat was het gevolg van onenigheid binnen de katholieke partij over een wetsvoorstel van Coremans uit 1901, waarmee hij de taalwet van 1883 op het gebruik van talen in het onderwijs wilde uitbreiden naar het vrij onderwijs. Tot dan moest enkel het officieel onderwijs lessen in het Nederlands in het lespakket voorzien, maar niet het veel grotere katholieke net. Het episcopaat, de inrichtende macht van het vrij onderwijs, wees de taalverplichting resoluut af en de katholieke partij reageerde verdeeld op het wetsvoorstel van Coremans. De hogere clerus zag er een aantasting in van de vrijheid van onderwijs en vreesde dat met deze taalwet de deur werd opengezet voor meer overheidsbemoeienis in het katholiek onderwijs. Bovendien liepen de Belgische bisschoppen in die tijd niet hoog op met onderwijs in het Nederlands. Met betrekking tot de vernederlandsing van het hoger onderwijs lieten ze in 1906 bijvoorbeeld het volgende verstaan: ‘Les Flamands qui voudraient flandriciser une université belge, n’ont pas réfléchi au rôle supérieur auquel doit prétendre une université. Si leurs revendications étaient accueillies, la race flamande serait du coup réduite à des conditions d’infériorité dans la concurrence universelle.’30 Het zou uiteindelijk duren tot 1910 (wet-Seghers-Franck) vooraleer er een compromis uit de bus kwam, waardoor de vrije scholen konden kiezen hoe ze invulling gaven aan de lessen in het Nederlands. Daarmee werd de vrijheid van onderwijs gerespecteerd en tegelijk de verplichting ingevoerd om ook in het katholieke net voldoende vakken in het Nederlands te geven. De remmende houding van het Fransgezinde episcopaat deed de Vlaamsgezinde katholieken wel besluiten dat enkel via pluralistische samenwerking ernstige vooruitgang geboekt kon worden op het vlak van taalwetgeving. De strijd voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit was daarvan het bekendste voorbeeld.

Al op het einde van de 19e eeuw werd de vernederlandsing van het hoger onderwijs door een aantal vooraanstaande denkers uit de Vlaamse beweging als noodzakelijk beschouwd voor de emancipatie van Vlaanderen. Zo was het succes van de wetten op de vernederlandsing van gerecht, middelbaar onderwijs en openbaar bestuur deels afhankelijk van de beschikbaarheid van mensen die een hogere opleiding in het Nederlands genoten hadden. Om les te geven in het Nederlands waren voldoende Nederlandstalige onderwijzers nodig en om in de rechtszaal Nederlands te gebruiken waren advocaten nodig die de taal machtig waren. Daartoe werd in 1896 een eerste Hogeschoolcommissie opgericht die de vernederlandsing van het hoger onderwijs zou onderzoeken, maar het initiatief verzandde door interne tegenstellingen. De commissie was voorstander van een geleidelijke vernederlandsing van de Gentse universiteit die op twintig jaar voltooid zou zijn en hield de technische hogescholen buiten de vernederlandsing vanwege de vele buitenlandse studenten. Dit zogenaamde stelsel-Mac Leod was volgens sommigen binnen de Vlaamse beweging niet radicaal genoeg. Onder hen ook Lodewijk De Raet, die een nieuwe Hogeschoolcommissie in het leven riep in 1907. Deze keer werd een snellere vernederlandsing van de Gentse universiteit vooropgesteld en werden de technische hogescholen niet aan de vernederlandsing onttrokken. Er werd aan deze Hogeschoolcommissie ook een hele propagandamachine verbonden met de drie kraaiende hanen – de liberaal Louis Franck, de socialist Camille Huysmans en de katholiek Frans van Cauwelaert – als politiek verlengstuk. Zij waren het symbool van de pluralistische samenwerking in de strijd voor de opwaardering van het Nederlands. Ze ontleenden hun mythische bijnaam aan hun optreden tijdens een betoging ten voordele van de eisen van de Hogeschoolcommissie in 1910 in Antwerpen. Frans Van Cauwelaert, die toen net volksvertegenwoordiger was geworden, hield op die manifestatie een toespraak en sloot af in de stijl van een nationalist die een onderdrukt volk wenst te wekken: ‘Het is onze plicht om van hieruit naar andere steden te gaan. Wij zullen de drie kraaiende hanen zijn die het volk zullen wakker maken.’31 Als resultaat van de actie dienden vertegenwoordigers van de drie politieke partijen in 1911 een wetsvoorstel in dat de vernederlandsing van de Gentse universiteit vooropstelde.32 Door allerlei vertragingsmanoeuvres van de tegenstanders werd het voorstel echter niet meer behandeld voor de Eerste Wereldoorlog.

De taalkwestie was ondertussen in een nieuwe fase gekomen. De katholieke regering toonde zich verontrust over een eenzijdige taalregeling voor Vlaanderen waarin zij een bedreiging voor de eenheid van het land zag. Bovendien was met de gelijkheidswet het denkspoor van de nationale tweetaligheid geopend. Tussen 1906 en 1909 ondernam de regering drie pogingen om vormen van nationale tweetaligheid te introduceren.33 De Vlaamse volksvertegenwoordigers gingen hiermee akkoord, maar aan Waalse kant was de afwijzing algemeen. Aan het territorialiteitsprincipe mocht in Wallonië niet geraakt worden. De invoering van een nationale tweetaligheid dreigde in Wallonië immers Vlaamse taaleilanden te creëren. Maar de Vlaamsgezinde politici maakten uiteindelijk een pragmatische keuze en zagen af van elke ‘taaldwang’ ten aanzien van Wallonië. In ruil vroegen ze de steun van de Waalse parlementsleden om de bestuurlijke tweetaligheid in Vlaanderen terug te schroeven.34 De traditionele vraag van de Vlaamse beweging om het gebruik van het Nederlands in Vlaanderen mogelijk te maken naast het Frans (tweetaligheid van Vlaanderen) werd daarmee losgelaten en vervangen door de meer radicale eis van eentaligheid.

De Waalse beweging tot de Eerste Wereldoorlog

De eerste taalwetten en de discussie over nationale tweetaligheid lagen aan de basis van het ontstaan van de Waalse beweging. Op zich voelden de Walen zich goed in het België zoals het in 1830 was geconcipieerd en waarbij Frans de default-taal was. Net zoals de Vlaamse beweging streefde de Waalse beweging het behoud na van de volkstaal, maar werd er niet gestreefd naar een officiële erkenning van het Waals naast het Frans. De Waalse beweging erkende het belang van het Frans als de enige bestuurstaal en verweet de beginnende Vlaamse beweging, die wel naar erkenning van het Vlaams streefde, dan ook antipatriottisme. Dat de Waalse dialecten sterker verwant waren met het Frans speelde daarin natuurlijk ook mee.35 In elk geval voelden de Walen zich beter thuis in dit België dan in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, toen Willem I hun het Nederlands trachtte op te dringen. In de Nederlandse periode ontstond bij velen onder hen een zekere heimwee naar de Franse periode. Zo hardnekkig zelfs dat veel Walen weer bij Frankrijk wilden aansluiten. Na de Belgische Revolutie werd in het Nationaal Congres zelfs gedebatteerd over zo’n annexatie.

De Waalse beweging kende net als de Vlaamse beweging een literair-folkloristische voorloper. In de begindagen was de Waalse beweging dan ook niet meer dan een groep literatoren die de Waalse dialecten wilden bewaren. Het waren geen antiflaminganten en ze deden niet aan politiek, maar wilden de Walen bewust maken van hun eigen identiteit zonder de Belgische staat en zijn verfransingspolitiek in vraag te stellen. De sfeer sloeg echter om als gevolg van de zichtbare terreinwinst die het Nederlands boekte. Onder invloed van de eerste taalwetten groeide de Waalse beweging uit tot een mouvement de défense wallonne et francophone die ijverde voor het behoud van het Frans als enige officiële taal in België. Dit leidde in 1883 tot de oprichting van de eerste Waalse Bond in Antwerpen. De wieg van de Waalse beweging lag dus, schijnbaar paradoxaal, in Vlaanderen. Maar dat had alles te maken met het feit dat het communautaire conflict toen nog een sociaal conflict was binnen Vlaanderen en pas later uitgroeide tot een tegenstelling tussen Vlaanderen en Wallonië.

Maar de Waalse beweging ging pas goed van start met de stichting van de Waalse Bond in Luik (1888). Daarin zaten heel wat politici. In tegenstelling tot de Vlaamse beweging is de Waalse beweging nooit een zaak van pressiegroepen alleen geweest. Al van in het begin speelden parlementairen er een essentiële rol in. De Waalse beweging was duidelijk een reactie op het succes van haar Vlaamse tegenhanger. De congressen werden vooral gedragen door ‘Walen’ uit Vlaanderen en Brussel. Zij werden immers als eersten geconfronteerd met het oprukkende Nederlands. Concreet zagen Franstalige ambtenaren hun monopoliepositie in de overheidsdiensten bedreigd. Bovendien kon volgens deze Waalse beweging enkel het Frans het volk emanciperen en kwam de opwaardering van het Nederlands via taalwetgeving niemand ten goede. Volgens historicus Maarten Van Ginderachter zagen de wallinganten in de Vlaamse beweging ‘een klerikale machinatie om het achterlijke Vlaanderen de verlichtingsidealen te onthouden en aan de godsdienst te binden.’36 Het Frans kon dus ook bijdragen tot de emancipatie van het Vlaamse volk en daarom eisten ze de invoering van het Frans in het Vlaamse lager onderwijs en het behoud van het Franstalig regime in middelbare scholen.

De grondlegger van dit ideeëngoed was de Waalse schrijver-diplomaat Albert Du Bois. Met zijn Catéchisme du Wallon (1902) legde hij de theoretische basis van de Waalse beweging. Hij was bovendien een groot pleitbezorger van een annexatie met Frankrijk, zoals blijkt uit zijn roman over de slag bij Waterloo (Waterloo. Belges ou Français?, 1902). De politieke vader van de Waalse beweging was dan weer Jules Destrée. Hij bracht de eisen van de Waalse beweging in 1912 voor het eerst overtuigend op het politieke toneel. In dat jaar wonnen de katholieken, die sinds 1884 aan de macht waren, opnieuw de verkiezingen. En dat ondanks een liberaal-socialistisch antiklerikaal verbond. De katholieken haalden hun stemmen vooral in Vlaanderen terwijl de liberalen en socialisten in Brussel en Wallonië machtig waren, wat de tegenstelling tussen noord en zuid aanwakkerde. Destrée reageerde hierop in de Revue de Belgique van 15 augustus 1912 met zijn berucht geworden Lettre au roi sur la séparation de la Wallonie et de la Flandre, met daarin de bekende woorden: ‘Il y a en Belgique des Wallons et des Flamands. Il n’y a pas de Belges.’ Hij dringt daarin aan op een bestuurlijke scheiding, een federalisme avant la lettre. Om die institutionele ommezwaai voor te bereiden richt Destrée datzelfde jaar nog de Assemblée wallonne op waarin heel wat vooraanstaande Waalse politici zetelden. Zij kozen onder andere een vlag (een haan op een gele achtergrond) en een nationale feestdag (septemberdagen 1830: de overwinning op de Hollanders in Brussel) die decennia later door de Franse Cultuurraad zouden worden overgenomen.37

De vraag naar federalisme was al sinds de eeuwwisseling aan een opgang bezig binnen de Waalse beweging en vulde het antiflamingantische ideeëngoed aan. Deze radicalisering was het gevolg van de wet tot vernederlandsing van het vrij middelbaar onderwijs (1910) en vooral van het wetsvoorstel tot vernederlandsing van de Gentse universiteit (1911). Ook de groeiende angst om door de Vlaamse numerieke meerderheid in de hoek te worden gedrukt, weekte federalistische geluiden los. Vooral de vaststelling dat er tussen 1884 en 1902 nauwelijks Walen werden opgenomen in de opeenvolgende katholieke regeringen versterkte de vrees dat Wallonië uit het centrum van de macht werd verdreven. Ten slotte vond men dat Vlaanderen van de Waalse industriële rijkdom profiteerde en dat er dus sprake was van transfers. Die liepen volgens Jules Destrées befaamde Lettre au roi dus niet van noord naar zuid zoals vandaag, maar van Wallonië naar Vlaanderen. Een argument dat Destrée gebruikte om zijn eis voor bestuurlijke scheiding kracht bij te zetten.

De Waalse beweging schoof dus als eerste uitdrukkelijk het federalisme naar voren als de mogelijke oplossing voor de taalkwestie. Men vreesde een opgelegde tweetaligheid in Wallonië, maar ook dat het klerikale Vlaanderen zou domineren. De Vlaamse beweging wees een dergelijke scheiding aanvankelijk principieel af omdat men dacht dat de Vlamingen wel rechtsherstel zouden krijgen zonder bestuurlijke scheiding. Maar als gevolg van een groeiende twijfel over de doelmatigheid van de taalwetgeving zou ook bij een deel van de Vlaamse beweging de gedachte beginnen groeien dat federalisme of zelfs separatisme de enige oplossing was.38

De Eerste Wereldoorlog: activisme en frontbeweging

Los van de eigenlijke oorlogsomstandigheden, was de invloed van de Eerste Wereldoorlog op de communautaire geschiedenis niet min. Ten eerste werkte de oorlog als een splijtzwam binnen de Vlaamse beweging. Een kleine groep flaminganten wilde immers van de Duitse bezetting gebruikmaken om de Vlaamse kwestie te activeren. Deze activisten waren geëvolueerd in een anti-Belgische richting, waarbij ze een federalistische of zelfs separatistische oplossing wilden verkrijgen voor de taalkwestie. De Duitsers speelden hier handig op in met hun ‘Flamenpolitik’. Zo kwam er op papier een bestuurlijke scheiding tussen Vlaanderen en Wallonië, werden alle ministeries opgesplitst in Vlaamse en Waalse afdelingen en kwam er een vernederlandsing van de Gentse universiteit. Men liet zelfs de oprichting van een Raad van Vlaanderen (een soort regering van Vlaanderen) toe die een Vlaamse onafhankelijkheid vooropstelde.39 Maar niet iedereen binnen de toenmalige Vlaamse beweging kon zich vinden in de tactiek om van de Duitse bezetting gebruik te maken om de Vlaamse agenda te realiseren. Het odium dat de Vlaamse beweging op zich laadde als gevolg van het activisme, gaf hen gelijk. De samenwerking met de Duitse bezetter bleek, niet in het minst vanuit tactisch oogpunt, een foute keuze. Ze wierp een smet op de Vlaamse eisen en creëerde een tweedeling binnen de Vlaamse beweging die neerkwam op een tegenstelling tussen de maximalisten (grosso modo de activisten) en de minimalisten.

De minimalisten ontleenden hun naam aan het minimumprogramma van de Vlaamse beweging dat het katholieke kamerlid Frans van Cauwelaert net na de oorlog lanceerde. Hij wilde de Belgisch-loyale flaminganten verenigen rond een programma dat de erfenis van het activisme afwees en de vernederlandsing van Vlaanderen volgens het territorialiteitsprincipe vooropstelde. In Vlaanderen was enkel plaats voor het Nederlands. In die tijd een vrij radicale wens en daarom was de naam ook wat misleidend.40 De maximalisten gingen inhoudelijk echter nog een stuk verder met hun eis voor zelfbestuur. De minimalisten stonden huiverig tegenover de federalistische gedachte en bleven ijveren voor de verbetering van de taalwetgeving binnen de bestaande structuren. Samen met een aantal katholieke kamerleden vormde Van Cauwelaert in dat opzicht de Katholieke Vlaamse Kamergroep. De maximalisten waren vooral te vinden in en rond de Frontpartij.

Dat brengt ons bij een tweede concreet uitvloeisel van de Eerste Wereldoorlog dat een belangrijke impact had op de communautaire geschiedenis van dit land: de Frontpartij. Deze Vlaams-nationalistische partij vloeide in 1919 voort uit de Frontbeweging. De Frontbeweging werd in 1917 opgericht door een aantal Vlaamsgezinde intellectuelen aan het front uit verontwaardiging voor de taaltoestanden in het Belgisch leger. Frans was de werktaal, legerartsen spraken geen Nederlands, legerbibliotheken bevatten vooral Franstalige boeken, bevelen werden in het Frans gegeven… kortom alles was in het Frans. Dat de Vlaamse soldaten de bevelen niet in hun eigen taal kregen, lag aan de basis van de symbolische spreuk waarmee Vlaams-nationalisten nog steeds hun verontwaardiging uitdrukken wanneer een Nederlandse vertaling ontbreekt: ‘Et pour les Flamands la même chose.’

De dominante positie van het Frans in het leger werd door de Frontbeweging aan de kaak gesteld. Dat was niet zonder gevaar omdat opkomen voor taalrechten gelijkgeschakeld werd met verzet tegen de krijgstucht. Wat maakte dat de Frontbeweging eigenlijk een illegale beweging was. Na de oorlog werd de speelruimte groter en kort na het verlaten van de loopgraven werd de Frontbeweging omgevormd tot de Frontpartij, die bij de verkiezingen van 1919 onmiddellijk vijf Kamerzetels veroverde. Daarmee werd de start gegeven van een lange traditie van Vlaams-nationalistische partijen die tot op vandaag bestaat. Het politiek Vlaams-nationalisme was sindsdien – met uitzondering van het decennium na de Tweede Wereldoorlog – altijd aanwezig in de Kamer van Volksvertegenwoordigers. In het politiek programma van de Frontpartij werd in eerste instantie een splitsing van het leger gevraagd in Vlaamse en Waalse regimenten, maar werd ook een eentalig Vlaanderen geëist met bestuurlijke autonomie.

In derde instantie groeide de Eerste Wereldoorlog wegens de taalwantoestanden in het Belgische leger uit tot het symbool van de Vlaamse emancipatiestrijd. Er ontstond een zekere mythevorming rond die oorlog die de flamingantische taaleisen kracht moest bijzetten. Zo zouden veel Vlaamse soldaten aan het front gesneuveld zijn omdat ze de bevelen van hun Franstalige officiers niet verstonden. Een mythe die na de oorlog geestdriftig werd verspreid om de Vlaams-nationalistische eisen kracht bij te zetten, maar waar niets van terug te vinden is in de dagboeken van frontsoldaten of in de verhalen die ze neerpenden na de oorlog. Frans was alomtegenwoordig in het Belgisch leger, maar de systematische kwaadwilligheid tegenover het Nederlands moet sterk genuanceerd worden.41 Dat geldt ook ten aanzien van de bekendste uiting van de Vlaamse emancipatiestrijd die voortvloeide uit de Eerste Wereldoorlog, namelijk de oprichting van de IJzertoren in Diksmuide ter nagedachtenis van de gesneuvelde Vlaamse soldaten. Volgens historica en Eerste Wereldoorlog-specialiste Sophie De Schaepdrijver trok de Vlaamse beweging daarbij een fel overtrokken beeld op van het taalonrecht in de loopgraven: ‘Eigenlijk kwamen de Vlamingen in het Belgische leger nog goed weg, tonen de harde cijfers. Tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn in verhouding veel minder Belgen dan Britten door de krijgsraad terechtgesteld. De Fransen verloren een op de zes volwassen mannen op het slagveld. De Belgen, waarvan een veel kleiner percentage werd gemobiliseerd, verloren amper een op de vijftig. Als je het grote plaatje bekijkt, weegt het taalonrecht van de Vlamingen beduidend minder zwaar. Niet zwaar genoeg in elk geval om er een monument zoals de IJzertoren voor op te richten. Het is alsof je in de context van een holocaust een monument bouwt voor alle mensen die vier jaar lang geen wit brood hadden.’42

Het interbellum: een tweede generatie taalwetten

Om de steeds luider geformuleerde Vlaamse eisen op te vangen in een Belgische context, deed het politieke establishment in de jaren 1920 en 1930 een inspanning om via taalwetten de communautaire spanningen te neutraliseren. Dat was ook aangekondigd in de fameuze troonrede van Albert I na de Eerste Wereldoorlog waarin bijvoorbeeld ook het algemeen enkelvoudig stemrecht in het vooruitzicht werd gesteld. Eigenlijk kon men niet anders, want zelfs gematigde flaminganten als Van Cauwelaert dreigden met de radicale strategie om de Vlaamse numerieke meerderheid als breekijzer om omstreden taalwetten door Vlamingen tegen Walen te laten goedkeuren. De eerste doorbraak kwam er met de wet op het taalgebruik in bestuurszaken van 31 juli 1921 waarmee het territorialiteitsprincipe (‘streektaal is voertaal’) werd ingevoerd en België in feitelijke taalgebieden werd opgesplitst. Voor de eerste keer werd dus een taalregeling doorgevoerd die gold voor het hele land en niet enkel ten gunste was van het gebruik van het Nederlands in Vlaanderen. Alle overheden, zowel nationaal, provinciaal als gemeentelijk, moesten de streektaal als voertaal gebruiken, zowel in contacten met de burger als intern. De uitzonderingen op de algemene regel waren echter nog talrijk. Ten eerste gold dit niet voor de Brusselse agglomeratie, toen zestien gemeenten, en voor het Brabantse provinciebestuur. Daar gold nog steeds de vrije taalkeuze, waardoor de verfransing verder doordrong. Mededelingen aan het publiek moesten voortaan wel in twee talen gebeuren. Ten tweede bleven een soort van ‘faciliteiten’ mogelijk in de twee eentalige regio’s. In gemeenten waar 20 procent van de gemeentekiezers, of 15.000 kiezers in gemeenten met meer dan 70.000 inwoners, uitwendige tweetaligheid (= tweetaligheid voor berichten en mededelingen) vroegen, moest in deze taalfaciliteiten worden voorzien. Dat gebeurde in heel wat Vlaamse steden. Ten slotte bleven er ook uitzonderingen op de regel mogelijk op voorwaarde dat de desbetreffende overheid daartoe besliste. Gemeente- en provinciebesturen konden met gewone meerderheid beslissen om Frans als tweede interne diensttaal toe te voegen.43

Ondanks deze opvallende etappe in de taalwetgeving bleef de Vlaamsgezinde publieke opinie min of meer ontevreden. De wet van 1921 en die op de gedeeltelijke vernederlandsing van de Gentse universiteit uit 1923 (zie hierna) werden door de radicale Vlaams-nationalisten als slap voorgesteld. De minimalist Van Cauwelaert, die zijn schouders onder deze wetgevende initiatieven had gezet, verloor de strijd om de Vlaamsgezinde kiezer en de radicalere Frontpartij kreeg de wind in de zeilen. Dat kwam een eerste keer tot uiting met de Bormsverkiezing en daarna bij de verkiezingsoverwinning van de Frontpartij in 1929.

August Borms werd na de Eerste Wereldoorlog tot een levenslange gevangenisstraf veroordeeld wegens zijn actieve steun aan de bezetter. Hij wenste dat Duitsland de oorlog zou winnen in de overtuiging dat op die manier Vlaanderen een onafhankelijke staat los van België zou kunnen worden. Tijdens zijn gevangenschap (1919-1929) groeide Borms voor het merendeel van de Vlaams-nationalisten uit tot het symbool voor het verdrukte Vlaanderen. In de Vlaamse propaganda werd hij afgebeeld als een ‘gekerkerde heilige’ en ‘de ongekroonde koning van Vlaanderen’. Een beeld dat hij zelf ook in de hand werkte door in 1921 de voorwaardelijke invrijheidstelling te weigeren die de Belgische staat hem aanbood. De regering wenste een einde te maken aan dit martelaarschap en stemde in 1928 een amnestiewet, waardoor Borms uiteindelijk toch de gevangenis verliet. Het weerhield hem er echter niet van om tijdens de Tweede Wereldoorlog opnieuw actief te collaboreren met nazi-Duitsland, waarvoor hij in 1946 uiteindelijk terechtgesteld werd.

De bekendste episode uit het leven van Borms is de zogenaamde Bormsverkiezing (1928). Toen een liberale volksvertegenwoordiger uit Antwerpen overleed, werden tussentijdse verkiezingen gehouden om een opvolger aan te duiden. De katholieke en socialistische partij schoven geheel volgens de traditie geen tegenkandidaat naar voren. De Frontpartij daarentegen stelde de mythische Vlaamse symboolfiguur Borms kandidaat tegen de liberale Fransgezinde politicus Paul Baelde en vormde de verkiezing op die manier om tot een volksraadpleging over de Belgische taalpolitiek. Borms won uiteindelijk op zeer overtuigende wijze de verkiezing met 83.000 stemmen tegenover 44.000 voor Baelde. Hij mocht evenwel niet zetelen wegens zijn veroordeling voor activisme, maar de verkiezing stuurde een schokgolf door de toenmalige Wetstraat, die stilaan tot het besef kwam dat de taalkwestie een oplossing nodig had. De Bormsverkiezing had de communautaire spanningen pijnlijk blootgelegd. ‘83.000 verraders, 44.000 Belgen’, titelde de Franstalige liberale pers naar aanleiding van de Bormsverkiezing.44 Harde woorden die duidelijk maakten dat de communautaire hypotheek moest worden gelicht.

Uiteindelijk leidde de opmerkelijke Vlaams-nationalistische verkiezingswinst in 1929 en de gelijktijdige electorale afkeuring van het Wallingantische ‘compromis des Belges’ waarmee de socialistische partij naar de kiezer was getrokken45 definitief tot het besef dat de taalkwestie ten gronde moest worden opgelost en de tweetaligheid in Vlaanderen moest worden opgeheven. Aanvankelijk waren liberalen en socialisten hiervan niet overtuigd, maar hun verzet nam begin de jaren 1930 af. Zelfs de Waalse parlementsleden lieten de tweetaligheid van Vlaanderen varen in ruil voor garanties voor de eentaligheid van Wallonië.46 Het kwam in de jaren 1930 dan ook tot de volgende doorbraken47:

1 Gentse universiteit (1930): koning Albert I had in zijn troonrede van 1918 gesproken over de oprichting van een Nederlandstalige universiteit in Gent. In 1923 voerde onderwijsminister Pierre Nolf een gecompliceerd tweetalig stelsel in waarmee noch de Vlamingen (die een eentalig Nederlandstalige universiteit wilden), noch de Franstaligen (die dit al een brug te ver vonden) tevreden waren. De Vlaamse beweging mobiliseerde massaal tegen deze ‘Nolf-barak’ en boycotte de universiteit. In 1930 werd de Gentse universiteit uiteindelijk volledig vernederlandst.

2 Administratie/bestuurszaken (1932): verscherping van de wet uit 1921 op het taalgebruik door de verschillende bestuurlijke overheden

Gemeenten en provincies kregen geen uitweg meer. Het territorialiteitsprincipe werd bekrachtigd: ‘streektaal is bestuurstaal’. Definitieve eentaligheid (intern en extern) van alle overheidsdiensten in Vlaanderen en Wallonië.

Tweetalige organisatie van de centrale rijksbesturen, van de diensten van de hoofdstad Brussel en de tweetalige provincie Brabant.

Taalgemengde gemeenten (aan de taalgrens en rond Brussel) kregen een ‘zwevend’ statuut. Er was met de wet van 1921 al een feitelijke taalgrens ingevoerd, maar die lag niet vast. Gemeenten konden dus nog van bestuurstaal veranderen zodra uit de talentelling bleek dat er een andere taalmeerderheid was.

Als er volgens de tienjaarlijkse talentelling 30 procent van de inwoners van een gemeente de andere taal sprak, moesten berichten en mededelingen in twee talen worden opgesteld.

De verdeling, in de centrale besturen, van de ambten tussen Nederlands- en Franssprekenden volgens het beginsel van het ‘billijk’ evenwicht.

De oprichting van een paritaire controlecommissie, de voorloper van de huidige Vaste Commissie voor Taaltoezicht.

3 Onderwijs (1932): in Vlaanderen en Wallonië zou voortaan enkel nog in de streektaal onderwezen worden: ‘streektaal is onderwijstaal’. De nieuwe wet was zowel van toepassing op het officieel als op het vrij onderwijs. Voor Brussel gold de ‘liberté du père de famille’ wel nog: het gezinshoofd mocht zelf bepalen in welke taal zijn kinderen schoolliepen. Als overgangsmaatregel naar middelbaar onderwijs in de streektaal waren in het lager onderwijs tijdelijk transmutatieklassen mogelijk. Het aanleren van de streektaal werd er verplicht vanaf het derde studiejaar. Deze transmutatieklassen waren zowel in Vlaanderen als Wallonië mogelijk, maar werden in de praktijk enkel in Vlaanderen opgericht. Ondanks de vele duizenden Vlaamse migranten in Wallonië. Vooral in de rand rond Brussel kwamen ze vaak voor, waardoor daar de facto nog steeds de vrijheid van het gezinshoofd van toepassing was. De transmutatieklassen golden als een overgangsmaatregel, maar hebben tot in de jaren 1960 in Vlaanderen bestaan.

4 Gerecht (1935): ‘streektaal is gerechtstaal’. De taal van de rechtspleging (alle rechtspleging, niet alleen strafzaken) in Wallonië was voortaan het Frans en in Vlaanderen het Nederlands, ongeacht de woonplaats van de betrokken partijen en ongeacht hun taalkennis of voorkeur.

5 Leger (1938): de wet op het taalgebruik in het leger bepaalde dat de volledige opleiding van de soldaat in de moedertaal diende te gebeuren, waardoor Nederlands naast het Frans de commandotaal werd en beroepsofficieren een wezenlijke kennis van de tweede taal moesten bezitten.

Met deze taalwetten was men dus binnen het Belgisch kader gebleven, zoals de minimalisten hadden gewild. Zelfbestuur was op dat moment nog geen breed aanvaarde piste om de spanningen tussen de gemeenschappen weg te nemen. Al verloor het idee van federalisme in de jaren 1930 in de Vlaamse beweging wel stilaan zijn anarchistisch karakter. Toen de Vlaams-nationalist (en latere socialist) Herman Vos op 25 maart 1931 voor het eerst een federalistisch wetsvoorstel in de Kamer indiende, trokken sommige radicale flaminganten van leer tegen dit initiatief omdat het de Belgische staat uiteindelijk nog in leven hield. Bepaalde elementen binnen het Vlaams-nationalisme waren toen al geëvolueerd in de richting van separatisme, terwijl het VNV zelfs een Groot-Nederlands project nastreefde. Ook binnen het minimalistische kamp, dat parlementaire steun vond bij Vlaamsgezinde katholieke volksvertegenwoordigers, vond het idee van een of andere vorm van zelfbestuur nu ingang. Dat kwam door de gebrekkige toepassing van de taalwetgeving. Als antwoord op de federalistische wetsvoorstellen uit Vlaams-nationalistische hoek legden de minimalisten vanaf de jaren 1930 de nadruk op culturele autonomie: de splitsing van ministeriële departementen (in de eerste plaats dat van onderwijs) en de oprichting van adviserende Nederlandse en Franse cultuurraden. Die kwamen er in 1938 ook om advies uit te brengen over het onderwijs- en cultuurbeleid van de regering. Daarmee werden de kiemen gelegd van het cultureel federalisme dat een belangrijke component van de latere staatshervorming zou worden.48

De communautaire conflicten na de Tweede Wereldoorlog

Tot aan de Tweede Wereldoorlog draaiden de meeste communautaire conflicten rond de invoering en de toepassing van de taalwetgeving. Aan Vlaamse zijde drong men aan op maatregelen om de eigen taal levensvatbaar te houden naast het dominante Frans, terwijl de Franstaligen een zo groot mogelijke taalvrijheid nastreefden voor hun taalgenoten in Vlaanderen en de eentaligheid van Wallonië bewaakten. Het belang van deze strijd bleef echter altijd ondergeschikt aan de twee overige breuklijnen die het Belgische politieke landschap in het verleden domineerden, in eerste instantie de levensbeschouwelijke en later de sociaal-economische breuklijn. Na de Tweede Wereldoorlog bleef de taalstrijd voortduren en won de communautaire breuklijn aan kracht. De pacificatie van de sociaal-economische breuklijn met het Sociaal Pact uit 1944 en van de levensbeschouwelijke tegenstelling met het Schoolpact uit 1958 versterkte deze tendens en maakte de weg vrij voor de communautaire tegenstelling. Er tekenden zich dan ook in heel wat andere dossiers dan de pure taalwetgeving tegenstellingen af tussen Frans- en Nederlandstaligen.

Collaboratie, repressie en amnestie

Een van de eerste problemen na de Tweede Wereldoorlog draaide rond de bestraffing en vervolging van hen die tijdens de oorlog met de bezetter hadden samengewerkt: de collaborateurs. Net als tijdens de Eerste Wereldoorlog kozen heel wat landgenoten tussen 1940 en september 1944 de kant van de Duitse bezetter. Een groot aantal Belgen was aan het begin van de oorlog van mening dat Duitsland voor lange tijd het leiderschap in Europa had verworven, waardoor een opvallend grote bereidheid bestond om te collaboreren. Waar het activisme tijdens de Eerste Wereldoorlog een zaak was van enkele tienduizenden, engageerden zich tijdens de Tweede Wereldoorlog honderdduizenden Vlamingen, Walen en Brusselaars in een veelzijdige samenwerking met de bezetter. Deze collaboratie bleef niet beperkt tot Vlaanderen, maar was er wel veel talrijker dan in de rest van het land. Dit grotere aantal was vooral te wijten aan de politieke collaboratie, die veel hoger lag in Vlaanderen dan in Wallonië. De overige vormen van collaboratie (verraad, verklikking, moord, militaire en economische collaboratie) waren ongeveer gelijk over het land gespreid. Van de 32.000 veroordeelden voor militaire collaboratie was 62 procent Nederlandstalig, de overige 38 procent was Franstalig. Dat kwam ongeveer overeen met de verhouding tussen de taalgroepen in het België van net na de oorlog.49

Na de oorlog volgde de repressie, waarbij het merendeel van de collaborateurs naast een publieke ook een gerechtelijke veroordeling kreeg. In Vlaanderen leeft bij sommigen tot op vandaag de gedachte dat die repressie ongemeen hard was en bovendien anti-Vlaams. Er werd inderdaad streng gestraft: in 2940 gevallen werd de doodstraf uitgesproken, waarvan 242 ook daadwerkelijk uitgevoerd werden, 2340 personen werden tot levenslange opsluiting veroordeeld, 3366 collaborateurs kregen een gevangenisstraf tussen 15 en 20 jaar opgelegd, 3253 tussen tien en 15 jaar, 9844 tussen vijf en tien jaar, en 30.750 veroordeelden kregen een straf van minder dan vijf jaar. Naast deze hoge aantallen waren er ook verschillende juridische bezwaren met betrekking tot de repressie. Zo werden de kleine garnalen die in de eerste maanden na de oorlog voor de rechter verschenen zwaarder gestraft dan zij die zich pas later moesten verantwoorden; economische collaboratie werd nauwelijks bestraft, en de militaire rechtbanken die gebruikt werden om de collaboratie te bestraffen waren veel harder in hun oordeel dan eventuele burgerlijke rechtbanken zouden zijn geweest. Maar was de repressie een anti-Vlaamse machinatie? Volgens historisch onderzoek niet, want ongeveer eenzelfde percentage van de Vlaamse en Franstalige bevolking werd voor collaboratie bestraft.50

Ondanks de communautair gelijke behandeling van collaborateurs na de oorlog groeide in Vlaanderen en Franstalig België een tegengestelde visie op het milderen van de gevolgen van de repressie. Voor de Franstaligen was collaboratie onvergeeflijk. Amnestie was bijgevolg niet bespreekbaar en verzachtende maatregelen konden maar zeer uitzonderlijk op steun rekenen. Aan Vlaamse zijde aanvaardde de katholieke publieke opinie wel dat de gevolgen van de repressie werden uitgewist. Zelfs de Vlaamse socialisten en liberalen verzetten zich daar vanaf de jaren 1980 niet langer tegen. Vooral aan de ‘kleinde garnalen’ van de collaboratie moest opnieuw perspectief gegeven worden, ook al kwam dat hoofdzakelijk Vlaams-nationalistische en katholieke milieus ten goede.51

Deze tegengestelde houding ten opzichte van amnestiemaatregelen heeft te maken met een fundamenteel verschillende kijk op de collaboratie. Vlaamse collaborateurs begonnen hun daden te verdedigen en te legitimeren door te verwijzen naar de grote onvrede over de taalpolitieke toestand die er in Vlaanderen voor de oorlog heerste. Hun idealisme werd uitvergroot en aberrante vormen van collaboratie, zoals verklikking en moord, verdwenen op de achtergrond. Daardoor kon lange tijd ook geen sprake zijn van spijt voor hun gemaakte keuzes. Pas in 2000 lanceerden de Vlaamse bewegers Frans-Jos Verdoodt en Lionel Vandenberghe op de IJzerbedevaart een oproep voor een historisch pardon: ‘Het is een pardon over de vergissingen, de beoordelingsfouten en de verkeerde allianties uit een verleden dat straks bijna zestig jaar achter ons ligt. Het is een pardon dat aan beide zijden moet worden uitgesproken.’

In Vlaanderen brachten heel wat mensen begrip op voor de vele ‘misleide naïeve idealisten’. Men begreep dat bepaalde Vlamingen zich in de steek gelaten voelden door België en als het ware in de collaboratie werden gedreven vanuit een verlangen naar zelfbestuur. Bovendien voelde het katholieke Vlaanderen zich aangesproken door de strijd van nazi-Duitsland tegen het goddeloze bolsjewisme. Het fascistische Vlaamsch-Nationaal Verbond (VNV) en Verdinaso en zelfs de socialist Hendrik De Man voelden zich aangetrokken door het nationaalsocialistische samenlevingsmodel. In het zuiden van het land was veel minder empathie te bespeuren voor wie met nazi-Duitsland had samengewerkt. Collaboratie werd in Franstalig België dan ook vooral met zijn donkerste zijde geassocieerd. Dat de Vlaamse beweging zich hier voor een tweede keer aan vergreep, was voor veel Franstaligen onvergeeflijk. Die andere aard van de collaboratie in het noorden en het zuiden van het land, én de band met het katholieke milieu in Vlaanderen, gaven ook aanleiding tot een verschillende visie van de politieke elite in beide landsdelen op de repressie of de bestraffing van de collaboratie. Ze was zelfs zichtbaar in het taalgebruik. Aan Franstalige kant werd over de bestraffing van de collaboratie gesproken als over épuration of ‘uitzuivering’, terwijl in Vlaanderen steevast de term ‘repressie’ of ‘onderdrukking’ werd gehanteerd.

Leopold III en de Koningskwestie

De Koningskwestie was ongetwijfeld het naoorlogse probleem dat België het langst en het sterkst in de ban hield. Het zorgde voor het compleet op de spits drijven van de tegenstellingen tussen katholieken en vrijzinnigen, Vlamingen en Franstaligen en zelfs tussen arbeid en kapitaal. De Koningskwestie was de meest ingrijpende politieke crisis uit de Belgische geschiedenis en bracht het land zelfs op de rand van een burgeroorlog.

Al voor de Tweede Wereldoorlog heerste er ongenoegen over de houding van koning Leopold III. Dit vanwege zijn neutraliteitspolitiek en zijn algemene autocratische houding. Hij bleek sympathie te hebben voor een politiek systeem met een sterk leiderschap en zag voor zichzelf een belangrijkere rol weggelegd in de Belgische politiek. De regering was niet opgezet met zijn visie, maar pas tijdens de begindagen van de oorlog (mei 1940) kwam het tot een definitieve breuk. Als opperbevelhebber van het leger verkoos hij om in België aan de zijde van zijn soldaten te blijven, terwijl de regering naar Londen uitweek om de oorlog verder te zetten aan de zijde van de geallieerden. Leopold III capituleerde op 28 mei 1940 en werd krijgsgevangene. De regering besliste daarop dat de koning in de onmogelijkheid verkeerde om te regeren en keurde zijn houding openlijk af. De ontmoeting die hij in november 1940 met Adolf Hitler had in Berchtesgaden verzuurde de relaties nog meer, maar Leopold III vond dat de voordelen die deze ontmoeting voor het Belgische volk kon opleveren zwaarder doorwogen dan de eventuele ethische bezwaren.

Op het einde van de oorlog werd de koning door de bezetter naar Oostenrijk gedeporteerd. Zijn verblijf in het buitenland zou echter langer dan verwacht duren, want na de oorlog werd de discussie over zijn houding tijdens de bezetting hervat. Een debat dat enkele jaren zou duren en Leopold III in ballingschap hield tot 1950. Tegenstanders van zijn terugkeer waren vooral te vinden binnen de Londense regering, en binnen communistische, socialistische en liberale kringen. Sympathisanten van de koning waren eerder te situeren in Vlaamse en katholieke middens en in meer conservatieve milieus. Zij vonden in het optreden van de vorst tijdens de oorlog een rechtvaardiging van hun eigen optreden en loofden de vorst omdat hij door zijn voorzichtige houding ten opzichte van de bezetter een vrij mild bezettingsregime voor België had bekomen. Er tekenden zich na de oorlog dus twee kampen af, pro en contra de terugkeer van de koning.

De christendemocraten wilden deze discussie beslechten aan de hand van een volksraadpleging, maar pas na de stembusgang van 1949 liet het verkiezingsresultaat dat ook toe. De rooms-blauwe regering-Eyskens (1949-1950) vaardigde in 1950 een referendum uit over de kwestie. Ook al ging dat in tegen de grondwet. Dat naar een paardenmiddel werd gegrepen dat bij uitstek hoort bij een meerderheidsdemocratie in plaats van een consensusdemocratie, toont hoe diep de crisis was waarin België zich toen bevond. De uitslag splitste het land in twee. 58 procent van de Belgen was voor de terugkeer van de koning, maar de verspreiding van voor- en tegenstanders gaf allesbehalve een egaal beeld. In Vlaanderen zegden meer dan 72 procent van de kiezers ‘ja’ tegen de koning, in Brussel en Wallonië slechts 42 procent. De volksraadpleging betekende dan ook geen oplossing voor het conflict. Integendeel, ze bracht het land op de rand van een burgeroorlog. Toen de koning in lijn met de uitslag van het referendum in België aankwam, bevond het land zich in een prerevolutionair klimaat.

De socialistische vakbeweging en een socialistisch-communistisch actiecomité organiseerden het verzet, dat steeds hardnekkiger vormen aannam. Stakingen, onlusten, een dreigende mars op Brussel en doden in Grâce-Berleur vormden de context. Wallingantische vakbondskringen eisten federalisme om te ontkomen aan de koninklijke macht, die volgens hen eenzijdig door de Vlaamse katholieken werd opgedrongen. Het doorbreken van de consensuspolitiek brak de politieke elite slecht op. Uiteindelijk werd de Koningskwestie opgelost met een typisch Belgisch compromis: de koning zou opstappen, maar het koningschap zou blijven. Op 16 juli 1951 deed koning Leopold III definitief afstand van de troon ten voordele van zijn zoon Boudewijn.52

Het belang van de Koningskwestie voor het staatshervormingsdossier kan niet onderschat worden. Ze betekende de definitieve doorbraak van de communautaire breuklijn. Nooit eerder waren de spanningen tussen de twee landsdelen zo groot. Christendemocraten met vooral supporters in Vlaanderen stonden in deze pal tegenover socialisten die vooral in Wallonië aanhang genoten. De afhandeling van het referendum liet ook zien dat het moeilijk was om tegen de wil van een minderheid in te besturen. De uitslag van het referendum was dan wel kristalhelder, maar de onlusten die volgden op de terugkeer van de koning maakten duidelijk dat België enkel een toekomst had als consensusdemocratie waarbij bestuurd werd met brede instemming in plaats van met een simpele meerderheid. Binnen de Christelijke Volkspartij (CVP) ten slotte, bleef een groep leopoldisten gefrustreerd achter omdat de leiding van de partij had ‘gecapituleerd voor een Waalse minderheid’. Volgens Kortrijks CVP-politicus Michiel Vandekerckhove toonde de afzetting van Leopold III aan dat ‘België gebouwd was op het geduld van de Vlamingen’. De Koningskwestie zorgde voor communautaire spanningen in de partij en voor een opstoot van federalistische geluiden.53 Ook binnen de grootste Belgische partij groeide dus een draagvlak voor Vlaamse autonomie. Een belangrijke evolutie met het oog op een eventuele staatshervorming.

De Schoolstrijd

De tegengestelde visie van katholieken en vrijzinnigen met betrekking tot de rol en de positie die de kerk in de samenleving innam, is een constante in onze Belgische politieke geschiedenis. Het belangrijkste dossier op die breuklijn was de Schoolstrijd. Aan de basis van dit conflict lagen twee belangrijke vrijheden die door de Belgische grondwetgever in 1830 in de grondwet werden ingeschreven: de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van onderwijs. Volgens de katholieke autoriteiten kon de ene vrijheid niet zonder de andere. Liberalen en socialisten waren het daar niet mee eens. Onder de liberale regeringen die het land op het einde van de 19e eeuw bestuurden, werden daarom al een aantal stappen in de scheiding van kerk en staat gezet door het katholiek onderwijs terug te dringen ten voordele van het officieel onderwijs. Wat prompt uitmondde in een Eerste Schoolstrijd (1878-1884). Het conflict laaide opnieuw op in de periode 1950-1958 en zorgde voor de Tweede Schoolstrijd in België.

De uitgangspunten van beide machtsblokken bij aanvang van de Schoolstrijd kunnen als volgt geschetst worden: de katholieken streefden naar een onderwijs waar er een belangrijke plaats was voor godsdienst. De neutraliteit van het onderwijs werd verworpen. Katholieken zetten zich af tegen het neutrale overheidsonderwijs, en pleitten voor eigen vrije scholen, gesubsidieerd door de overheid. Zij wilden de vrijheid om zelf onderwijs te organiseren, waarbij de rol van de overheid beperkt bleef tot die van geldschieter (gesubsidieerde vrijheid). De vrijzinnigen verdedigden een tegengesteld standpunt: de vrijheid van onderwijs moest verzekerd worden door neutrale overheidsscholen, die voor iedereen toegankelijk waren. Door de subsidiëring van katholieke scholen had de overheid volgens hen het recht om controle uit te oefenen op de besteding van die gelden.54

De schoolpolitiek werd tot de Tweede Wereldoorlog voornamelijk gedomineerd door de katholieke visie, maar de democratisering van het secundair onderwijs na de oorlog zette de levensbeschouwelijke tegenstellingen weer op scherp. Ook jongeren uit de lagere sociale klassen gingen naar het secundair onderwijs dat voordien enkel bestemd was geweest voor de hogere en middengroepen. Aangezien deze lagere inkomensgroepen het hogere schoolgeld van het vrij onderwijs niet konden betalen, kozen velen onder hen voor het goedkopere rijksonderwijs. Om een deel van dit nieuwe schoolpubliek binnen te halen, diende het vrij onderwijs zijn secundaire aanbod goedkoper te maken. Het geld daarvoor werd gezocht in extra overheidssubsidies.55 Dat de socialistische onderwijsminister Leo Collard tijdens de liberaal-socialistische regering-Van Acker IV (1954-1958) net het omgekeerde voor ogen had – een versteviging van het rijksonderwijs ten nadele van de middelen voor het katholiek onderwijs – maakte dat beide blokken zeer gespannen tegenover elkaar kwamen te staan in de strijd om ‘de ziel van het kind’.

De Schoolstrijd zelf tekende zich af in twee fasen: tijdens de fase van de christendemocratische meerderheidsregering (1950-1954) was de PSC’er Pierre Harmel minister van Onderwijs. Hij stelde een hele rij schoolwetten voor, die door de vrijzinnigen als een regelrechte oorlogsverklaring werden beschouwd. De wetten van Harmel betekenden onder meer een verdubbeling van de subsidies aan het katholiek onderwijs en de oprichting van gemengde commissies (paritair samengestelde organen die ook hun goedkeuring moesten geven aan de leerprogramma’s van de openbare scholen). Vooral dit laatste was een doorn in het oog van de vrijzinnigen. Immers, via de oprichting van deze gemengde commissies gaf minister Harmel de katholieken een controlerecht op het rijksonderwijs.56

Tegen de Harmelwetten werd actie gevoerd door een diffuse groep van socialistische en liberale verenigingen. De felste strijd werd echter gevoerd tijdens de verkiezingscampagne van 1954, die volledig in het teken stond van de Schoolstrijd. De CVP kreeg klappen in 1954: ze verloor haar absolute meerderheid en de winst werd verdeeld onder liberalen en socialisten, die een regering vormden onder leiding van Achiel Van Acker. Deze paarse regering luidde de tweede fase van de Schoolstrijd in (1954-1958).

Onderwijsminister Leo Collard (PSB) gooide het roer om met een aantal beslissingen die de positie van het rijksonderwijs opnieuw moesten versterken: het aantal rijksscholen werd sterk uitgebreid en de subsidies aan de katholieke scholen werden teruggeschroefd. Daarnaast werden 110 leerkrachten uit het officieel onderwijs naar huis gestuurd omdat ze een katholiek diploma hadden.57 Dit lokte felle reacties uit aan katholieke zijde, zowel binnen als buiten het parlement. Leidende katholieke kringen richtten een Comité voor Vrijheid en Democratie op, dat onder andere drie grote betogingen in Brussel organiseerde. Daarnaast was er ook een nationale petitie en een oproep tot boycot van producten van fabrikanten die als vrijzinnig bestempeld werden. De strijd was dus hevig, en aan beide kanten werd de provocatie niet geschuwd.

Kern van de discussie waren de overheidsmiddelen voor het katholiek onderwijs. Het katholiek secundair onderwijs moest het met veel minder overheidsmiddelen stellen dan het officieel onderwijs en moest daarom schoolgeld vragen aan de ouders. Deze middelen, zo stelde het katholieke kamp, waren een schending van het grondwettelijke principe dat alle Belgen gelijk zijn voor de wet. De tegenstelling lag in de vraag of het katholiek onderwijs sowieso wel aanspraak kon maken op overheidssteun en onder welke voorwaarden dit kon gebeuren. Of zoals Leo Collard het verwoordde in het parlement: ‘Ge kunt niet enerzijds de voordelen opeisen van de openbare diensten, zonder anderzijds de verplichtingen ervan te dragen, noch de voordelen van vrijheid wensen zonder daarbij een bepaald risico te nemen.”58 Maar dit conflict had ook een communautaire dimensie: ook in de Schoolstrijd stonden overwegend Vlaamse katholieken en overwegend Waalse vrijzinnigen tegenover elkaar. De katholieke Vlamingen hadden het gevoel dat zij hun opvoedingsideaal moesten verdedigen tegen de antiklerikale Franstaligen.59

De verkiezingen van 1958 gooiden de kaarten opnieuw door elkaar: de regeringspartijen verloren en de CVP maakte een comeback en kwam bijna weer aan een absolute meerderheid. Er werd een christendemocratische minderheidsregering gevormd onder leiding van Gaston Eyskens (1958), die gedoogd werd omdat ze een compromis wilde maken in het schooldossier. Enkele weken na de verkiezingen zaten de vertegenwoordigers van liberalen, socialisten en christendemocraten al rond de tafel en vonden ze een vergelijk, het zogenaamde Schoolpact.

Dit akkoord wordt beschouwd als een van de hoogtepunten van de pacificatiedemocratie en diende ook als inspiratie voor de latere staatshervormingen. Het levensbeschouwelijk conflict werd immers opgelost zoals later ook de communautaire tegenstellingen zouden worden overstegen, namelijk door ieder zijn ding te laten doen en dit met voldoende geld te smeren. In politicologische termen spreekt men van gesegmenteerde autonomie. Men bevestigde het bestaan van twee schoolnetten en er werd in voldoende middelen voorzien om zowel het vrij net als het rijksonderwijs uit te bouwen. Vanaf 1970 zou men deze techniek ook hanteren om het communautair conflict te ontmijnen. België zou dan in verschillende deelstaten worden opgesplitst waar ieder zijn eigen weg kon gaan. Maar vooraleer we daartoe komen is een blik op de communautair explosieve jaren 1960 nodig.

De jaren 1960: snelweg naar federalisme

Het Schoolpact luidde het einde in van het levensbeschouwelijk conflict. In de jaren 1960 gingen de sociaal-economische problemen de politieke agenda steeds meer domineren. Zij vormden, samen met de regionalisering van politieke partijen, een opstapje naar een eerste stap in het federaliseringsproces. Het conflict rond de eenheidswet, de problemen rond het vastleggen van de taalgrens en de discussie rond de Leuvense universiteit deden de roep luider klinken om een oplossing te geven aan de communautaire problemen die de ‘taalwetterij’ oversteeg die men de voorgaande eeuw had gehanteerd. Er was een structurelere ingreep nodig. De politieke partijen gaven het voorbeeld door zich vanaf het einde van de jaren 1960 in regionale vleugels op te splitsen.

De eenheidswet (1961)

De verschillen tussen Vlaanderen en Wallonië situeerden zich niet alleen op politiek en levensbeschouwelijk vlak, maar ook op sociaal-economisch vlak. Wallonië was lange tijd de meest welvarende regio van het land. Tijdens de 19e eeuw was Vlaanderen agrarisch en arm, terwijl het zuiden van het land sterk geïndustrialiseerd was. De staal- en steenkoolindustrie in het Samber- en Maasbekken bezorgde Wallonië een van de meest bloeiende economieën in de wereld. Vandaag is de situatie volledig omgekeerd en de kentering situeert zich in de jaren 1960. Tijdens de jaren 1950 had de Vlaamse economie zich verder ontwikkeld door onder andere de vestiging van heel wat buitenlandse investeerders. De Waalse industrie bevond zich daarentegen in een malaise. De traditionele industriële sectoren zoals het metaal, het glas en de non-ferro, die vooral in Wallonië sterk ontwikkeld waren, kregen het steeds moeilijker onder de druk van de internationale concurrentie. Er kwamen mijnsluitingen en de verliezen in de Waalse steenkoolindustrie bleven zich opstapelen. De tewerkstelling in deze sectoren nam af, en daar had dus vooral de Waalse regio onder te lijden. Bovendien miste Wallonië, in tegenstelling tot Vlaanderen, ook de trein van de dienstensector. De economische machtsbalans kantelde daardoor steeds verder door in het voordeel van Vlaanderen. Een evolutie die al een hele tijd aan de gang was, maar een symbolisch hoogtepunt bereikte in 1966 toen het bruto binnenlands product per hoofd in Vlaanderen voor het eerst groter was dan dat in Wallonië.60 Het Franstalig gezinde weekblad Pourquoi Pas? (10 november 1977) bracht deze evolutie ooit treffend in beeld op zijn frontpagina. Onder de titel Flamands : les nouveaux riches werd een kaart van België afgebeeld met kantoren en fabrieken in Vlaanderen en in Wallonië enkel landbouw, bos en verlaten mijnterrils. De Vlamingen waren de nieuwe rijken.