woord vooraf

Huisarts was ik dus geworden. In de jaren 70 van de vorige eeuw beslist niet evident voor iemand uit mijn sociale klasse. Tegenwoordig mag dan wel één jongere op de twee hoger onderwijs volgen, tijdens mijn adolescentie straalde de universiteit nog een aura van exclusiviteit uit. Het was als naar de Olympische Spelen trekken: het deed de monden openvallen van bewondering. De familie plaatste me op een piëdestal. En dat was wat ik nu juist probeerde te vermijden: aandacht. Omdat de spotlights ook andere facetten van mijn persoonlijkheid zouden kunnen belichten.

Het waren toen heel andere tijden. Voor psychiaters volstond het van hun patiënten een reeks kenmerken aan te vinken in hun handboek, de DSM – de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – om tot een diagnose te komen. En tot in 1974 ressorteerde homoseksualiteit daar nog onder: het was een afwijking. De mentaliteit in de maatschappij lag trouwens in dezelfde lijn: een homo werd met achterdocht bekeken. Was het dus wel veilig je door zo iemand te laten onderzoeken? Kon je bij dat soort dokter met een gerust gemoed te rade gaan?

Schrijven heb ik altijd gedaan. Vooral voor mezelf. Maar soms ook voor tijdschriften. En op die manier publiceerde de toenmalige Homokrant in april 1982 een artikel van mij over een mysterieuze ziekte, die op dat ogenblik nog niemand kende en die pas drie maanden nadien een naam zou krijgen, een naam die luidde als een klok: acquired immunodeficiency syndrome. Aids. Achteraf zou blijken dat ik in België de allereerste auteur ooit was die hierover berichtte. Vele weken later was het onderwerp opeens niet meer weg te branden en greep de paniek om zich heen. Talloze reportages op radio en tv vulden de ether, kranten en tijdschriften stonden er bol van: een dodelijke plaag was bezig zich razendsnel te verspreiden onder vooral jonge, homoseksuele mannen…

Zonder er direct mee te koop te lopen, deed ik evenmin krampachtige pogingen om mijn geaardheid verborgen te houden. Het nieuws verspreidde zich dan ook als een lopend vuurtje, want in die jaren keken mensen nog op van dit feit, zeker als het over een dokter ging. Bij een deel van de patiënten riep dit reserves op, terwijl het bij anderen juist als een katalysator werkte, met name bij homo’s. Zoveel artsen bleken er immers niet te vinden van wie ‘het’ geweten was, of met wie ze openhartig konden praten in de wetenschap dat dit langs de andere kant van het doktersbureau geen aversiereacties zou oproepen.

Een en ander verklaart hoe ik ‘toevallig’ deel ging uitmaken van de geschiedenis die ik hierna beschrijf: waarom de organisatie, Espero, uitgerekend op mij een beroep deed. De naïviteit dan weer die ik in diezelfde vereniging aan de dag legde, wijt ik aan de sociale context waarin ik opgroeide. Ik heb namelijk altijd zedenleer gevolgd op school en was nooit in contact gekomen met de Kerk als instituut. Natuurlijk kende ik vriendjes die gelovig waren, die hun communie deden, op vrijdag geen vlees aten, met een kruisje op hun voorhoofd rondliepen op Aswoensdag, wonderlijke verhalen vertelden over iemand die over het water kon lopen en mensen uit de dood deed oprijzen. Het was altijd leuk ravotten geweest met hen. Maar degenen die aan het hoofd stonden van al deze spectaculaire shows… met zulke performers had ik nog nooit een gesprek gevoerd, laat staan moeten onderhandelen. Dat bittere genoegen heb ik pas mogen smaken toen ik al meedraaide in hun wespennest, toen ik een radertje was geworden in hun uitgekiende carrousel.

Strijden doen ze kennelijk nooit met open vizier, maar ze houden hun kaarten achter de hand, werken met verborgen agenda’s en geheime afspraken. Mensen van goede wil worden afgevoerd – met de glimlach – en filantropische initiatieven de strot dichtgeknepen – zonder scrupules.

In den beginne merk je niets van hun tactieken. Alles gebeurt druppelsgewijs, via omwegen, in homeopathische doses, een sluipend gif, stiekem. Je staat erbij en je kijkt ernaar. Je snapt het niet. Valt er wel iets te snappen? Wie zou een team met altruïstische inzet nu willen nekken? Maar uiteindelijk zie je het wél, wanneer het te laat is. Omdat je een bleu bent in deze materie, totaal niet vertrouwd met de werkwijze van de katholieke hiërarchie. Daarom duurde het zolang vooraleer je haar beproefde intriges en tegenwerkingen doorhad. Tot je scha en schande!

Zoals al gezegd, ik heb mijn hele leven geschreven. Ik mail met honderden correspondenten, epistels soms van tientallen bladzijden lang. De positieve respons die ik daar veelal op krijg, deed mij geloven dat ik een goede pen heb. Tegelijk ben ik iemand die niets kan weggooien; ik bewaar allerlei dingen, rommel, brieven, tijdschriftartikels, kattebelletjes, dagboeken… een godganse zolder vol. Het ene feit gekoppeld aan het andere, stimuleerde me om orde te brengen in mijn stapel paperassen, waarna ik mijn pen losliet op wat ik overzichtelijk had gearchiveerd. Resultaat was dat ik een hele reeks gebeurtenissen uit mijn leven op schrift heb gesteld. Memoires, zeg maar. En een van die autobiografische stukken, beste lezer, is de tekst die u nu in handen is gevallen.

verantwoording

Sommige personages hebben een schuilnaam gekregen. Vanwege het medisch geheim geldt dit voor alle patiënten die in dit boek genoemd worden. Maar om reden van privacy is dat ook het geval voor Greta De Campenaere, Björn De Ridder en Johan De Groote. De echte namen zijn bekend bij de uitgeverij.

De bedragen in Belgische frank van toentertijd zijn omgezet naar euro’s, waarbij rekening is gehouden met de evolutie van de consumptieprijzen.

proloog

Eind januari 1995. De begrafenis van een buur. Op een zaterdag. Met een weertje dat paste bij dit soort plechtigheden. Grijze luchten en een niet aflatende motregen. Somber en mistroostig.

De leeftijd van 55, verder had hij het niet gebracht, deze Victor. Een levensgenieter. Maar dat was hem ook fataal geworden. Levercirrose. Nooit had hij blijk gegeven gelovig te zijn. Toch had zijn vrouw voor een religieuze uitvaart gekozen, een keuze die allicht meer op traditie berustte. Er bestonden trouwens weinig alternatieven; in die tijd maakte zo goed als iedereen een doortocht via de kerk vooraleer zich naar zijn laatste rustplaats te begeven.

Een grote opkomst ondanks het weer. Niet zo verwonderlijk, want bij een teraardebestelling verhoudt het aantal aanwezigen zich omgekeerd evenredig tot de leeftijd die iemand bereikt heeft, zeker als je dan ook nog eens mag bogen op enige populariteit. Om je drinkebroers niet te vergeten, natuurlijk. En de vele collega’s op het werk. Het gebedshuis liep dus behoorlijk vol.

Toen de familie haar entree maakte, hing er wel wat elektriciteit in de lucht. Een recente echtscheiding had namelijk wonden geslagen die nog niet helemaal geheeld bleken. Ik merkte hoe de schoonbroer van de aflijvige zijn ex-vrouw grondig aftastte met de ogen, zonder dat zij zich daar bewust van was. Vermoedelijk hadden beiden elkaars pad al geruime poos niet meer gekruist, niettegenstaande de drie volwassen kinderen die ze samen hadden.

De priester deed zijn ding, praatte over het hiernamaals, refereerde aan enkele passussen uit de Heilige Schrift en debiteerde de klassieke gemeenplaatsen waarop hij voor iedere overledene kon terugvallen. Woorden die allemaal aan mij voorbijgingen. Maar in zijn homilie werd hij persoonlijker en zei hij ons dat we straks Jacques Brel te horen zouden krijgen, iemand die dat rebelse in zijn bloed droeg, net als degene van wie wij hier vandaag afscheid namen. En inderdaad, helemaal op het einde van de ceremonie weergalmde A mon dernier repas uit de luidsprekers, een tekst die haast als een credo gold voor mijn buurman. Et je veux qu’on y boive en plus du vin de messe.

En tijdens het afspelen van het chanson hield het plots op met regenen en begon de zon te schijnen. De stralen vielen door de kerkramen naar binnen en deden de ruimte gloren.

Et puis je veux encore

lancer des pierres au ciel

en criant « Dieu est mort » 

une dernière fois…

Het toverde een glimlach op het gezicht van de aanwezigen. Ook op dat van mij. Tegelijk wist het lied me te raken. Allicht door de context. En ik moest onze pastoor bewonderen voor zijn ruimdenkendheid, dat hij zulks toeliet in zijn kerk.

Met de auto naar het kerkhof, wanneer we opeens Anthony Asamoah opmerkten die onderweg op het kruispunt het verkeer stond te regelen. Anthony was een knappe zwarte kerel die enkele jaren gehuwd was geweest met Magda Verbeke, een vrouw uit mijn straat. Ik had me altijd afgevraagd wat deze jongeman toch ooit in haar gezien had kunnen hebben, want zij was al flink voorbij de vijftig en deed zich altijd opmerken door haar slordige outfit, wat van haar een weinig appetijtelijke verschijning maakte. Een overjaarse hippie, zeg maar.

In feite was ik in die prille jaren 90 nog erg naïef, net als vele anderen met mij, denk ik. We stonden toen pas aan het begin van een migratiegolf, waarbij de eerste Afrikanen en Arabieren het straatbeeld kwamen opfleuren. Wist ik toen veel hoe ik de zeden en gebruiken van deze mensen moest inschatten. Dus dichtte ik dan maar zélf enkele gewoontes aan hen toe: in plaats van me erover te verwonderen dat plots zovele dames op leeftijd straalden van geluk met een veel jongere minnaar aan hun zijde, ging ik ervan uit dat deze nieuwkomers nu eenmaal vielen op rijpere vrouwen. Misschien behoorde dit type relaties tot de geplogenheden in het land van origine.

Er zou nog heel wat water door de Schelde en de Leie moeten vloeien vooraleer de werkelijke motieven tot me doordrongen: een huwelijk legaliseerde hun aanwezigheid in België, en vanaf het ogenblik dat al hun papieren in orde bleken, lieten zij een jammerende echtgenote achter om jacht te kunnen maken op een jonger exemplaar.

Vandaag de dag weten wij wel beter. Als we iemand op leeftijd smoorverliefd voorbij zien wandelen aan de zijde van een jonge migrant, schuddebollen we en denken we aan de quote van Jaap van de Merwe: ‘poelier van middelbare kippen zonder kop.’ De tijd ligt immers achter ons toen we dit type relaties gewoon konden opmerken zonder er onmiddellijk lucratieve bijgedachten aan te koppelen!

Maar terug naar het kruispunt nu, waar Anthony dus heftig armzwaaiend het verkeer stond te regelen. Het had iets surrealistisch. Was hij nu werkelijk zo gesteld geweest op Victor? Lag het echt in zijn bedoeling present te geven op diens uitvaart?

Het antwoord volgde vrij spoedig. Op hetzelfde ogenblik was er kennelijk een tweede begrafenis: die van een vriend van Anthony. Dit zorgde bij het binnenrijden van het kerkhof wel voor de nodige verwarring, want welke wagensliert dienden wij nu eigenlijk te volgen? Het was uitkijken om niet te midden van de verkeerde plechtigheid te belanden.

Later, tijdens een van de consultaties in mijn huisartsenpraktijk, kwam ik er toevallig achter dat de Ghanese gemeenschap uitgerekend diezelfde dag Bright Yeboah ten grave droeg. Hij behoorde tot de lange rij aidsslachtoffers uit die tijd. Maar de ziekte mocht niet genoemd worden, want die naam was taboe onder deze Afrikanen.

We waren getuige van een merkwaardig ritueel. Niet de lijkwagen bracht de kist naar zijn bestemming, maar de rouwenden tilden die hoog boven op hun schouders, terwijl een andere groep de arm ernaar uitstrekte om er al dan niet te gaan aanhangen. En wild dansend begeleidden zij dit tafereel met een onvoorstelbaar tumult dat horen en zien je verging. Het leek wel of iedereen om het hardst probeerde te schreeuwen. En reken maar dat het niet alleen de demonen waren die van dit lawaai wegvluchtten.

Waar dit soort plechtigheden in onze contreien doorgaans in doodse stilte verloopt, met hier en daar misschien al eens een snik, doet het zeer onwezenlijk aan opeens een uitvaart te mogen bijwonen die op de achtergrond begeleid wordt door klanken uit het Afrikaanse oerwoud; het geluid van de mannen komt van diep in hun buik en klinkt als de bassen van slaginstrumenten, en daarbovenuit galmen de schrille keeltimbres van de vrouwen.

En de regen ondertussen maar ongenadig blijven neerplenzen. De priester zegende het graf, sprak een paar woorden uit, Gij zijt stof en tot stof zult gij wederkeren, waarna we allen een bloempje neerlegden op de kist. We bewogen ons in de richting van de open kuil, terwijl het oe-wa-oe-wa-oe-wa-yé gestadig aanzwol: de lijkstoet van de Ghanezen kwam onze richting uit, een vaststelling die paniek veroorzaakte bij de ceremoniemeesters.

‘Ze hebben allemaal gedronken! Vlug, vlug, lopen! Zorg dat we op tijd wegraken!’

En dat deden we dan ook. We vluchtten hals over kop, als gekken gewoon, en lieten de kist met Victor achter vóór de put in de grond. We haastten ons naar onze auto’s, sprongen erin en gierden weg.

Naderhand zouden we er nog vaak om lachen, om ons stupide gedrag. Voldoende dat er iemand roept dat je moet gaan lopen… en dan doe je dat nog ook. Als een kudde schapen. Door de modder. En iedereen bleek het er roerend over eens dat dit de begrafenis was die Victor voor zichzelf zou gewenst hebben. Deze kwinkslagen! Jammer dat hij het niet zelf had mogen meemaken, want hij zou zijn buik hebben moeten vasthouden van het lachen; zijn uitvaart lag in het verlengde van hoe hij geleefd had. Onvoorspelbaar en hilarisch.

In diezelfde periode viel ook het overlijden van mijn eigen vader. Eén dag na Victor was hij geveld door een massief hartinfarct, compleet onverwacht dus en meteen fataal, zodat hij niet eerst weken in een ziekenhuisbed had moeten liggen creperen. Zijn crematie had ik voor het volgende weekend in Antwerpen gepland. Victors weduwe vroeg me het haar niet kwalijk te nemen dat ze niet op de plechtigheid zou aanwezig zijn, omdat Lea, de zus van haar man, uit Canada was overgekomen, en die kon ze toch moeilijk alleen aan haar lot overlaten hier in Gent.

Uiteraard had ik daar alle begrip voor: ‘Mijn pa is dood en Lea leeft.’ En ik stond versteld van mijn eigen woorden, ik hoorde ze nazinderen in mijn hoofd. Mooi gezegd, vond ikzelf. Net een repliek uit een toneelstuk. Wijsheid. En het sorteerde effect bij de anderen die het ook hadden opgevangen. Ik was trots op mezelf. Wat gek hoe een mens in elkaar kan steken. Of ik toch alleszins.

- I -

Jeroen Vellekoop, een jongeman, had me al enkele malen geraadpleegd sinds hij seropositief was geworden. De diagnose woog hem duidelijk zwaar en hij had vaak nood aan een ondersteunend gesprek. Meer kon ik hem in dat tijdsgewricht ook niet bieden.

De ziekte was begin jaren 80 out of the blue opgedoken. Oorzaak bleek een virus te zijn waarvoor in 1985 een bloedtest ter beschikking kwam. Aids was dus besmettelijk. Al kon je het niet zomaar oplopen; het virus moest in je bloedbaan terechtkomen. Vandaar dat onder meer junks een risicogroep vormden door het gebruik van besmette naalden. Maar onmiddellijk werd ook de link duidelijk met seksueel contact. Wisselend seksueel contact. Wat in de jaren 70 een flinke vlucht vooruit had genomen. Sinds de uitvinding van de pil was de mens erin geslaagd seks los te koppelen van de voortplanting. Het Woodstockfestival ontpopte zich tot het culminatiepunt en het startschot voor de seksuele revolutie in het Westen. Geboortebeperking, vrouwenrechten, promiscuïteit en begin van de homo-emancipatie… een nieuwe era doemde aan de horizon: seks diende niet alleen meer om kinderen te krijgen, voortaan mocht je er ook van genieten.

Eind 1994 vertelde Jeroen Vellekoop, de introverte jongeman, mij voor het eerst over het initiatief Espero, onze thuis, dat men in de Appelstraat in Gent begonnen was. Bij de Witte Raven, een groep mensen die werkte rond hiv en aids, hadden een reeks vrijwilligers elkaar gevonden. Ze onderkenden de nood aan een opvangtehuis, waar mensen met de besmetting terechtkonden.

Sinds de zomer van dat jaar probeerden zij zo’n organisatie uit de grond te stampen, en ze mikten meteen zeer hoog. Al onmiddellijk werd geopteerd voor een polyvalent centrum: verblijf was mogelijk gedurende kortere of langere tijd, zowel voor diagnoseverwerking en steunverlening, als voor daadwerkelijke paramedische en sociale bijstand in het geval dat de ziekte een fulminant verloop kende. Tegelijk wilde het centrum een soort zelfhulpgroep zijn, waar iedereen te alle tijde mocht aanlopen, om elkaar een hart onder de riem te steken. Eetavonden zouden ter plekke georganiseerd worden, fuiven, gezamenlijk tv-kijken, en dies meer… Want de opzet was om van de Appelstraat niet zomaar een ruimte te maken zoals andere sociale instellingen, draaiend op goedbedoelende vrijwilligers – neen, Espero moest zich ontpoppen tot een onvervalste thuis, een omgeving waar men onder vrienden samenkwam en waar men er niet constant met zijn neus op gedrukt werd dat men ziek was. Hier mocht men zich geen patiënt voelen!

Eind dat jaar zou deze introverte Jeroen Vellekoop de eerste echte bewoner van Espero worden. En meteen liep het al fout. Enkele weken nadat hij zijn intrek had genomen in de Appelstraat confronteerde hij de organisatie met zijn zelfdoding. Hij had het onderwerp weliswaar meermaals aangesneden en zich luidop de vraag gesteld wat hem te doen stond mocht zijn ziekte evolueren tot een mensonwaardige situatie. Hij had zich De zachte dood van prof. Verzele aangeschaft, een boek waarin beschreven stond welke middelen men kon aanwenden om eruit te stappen. Niettemin kwam zijn dood als een complete verrassing. Ook voor mij. Want zo zinloos. Zijn bloeduitslagen wezen er in de verste verte niet op dat hij in de nabije toekomst aids zou ontwikkelen.

Hiv-besmetting – zo meenden wij toen nog – hoefde immers niet per se fataal af te lopen. De wetenschap had amper tien jaar ervaring met de ziekte. Met het verstrijken van de tijd zou de kennis van het virus voortdurend worden bijgestuurd. Zoiets is eigen aan elk nieuw fenomeen. De geneeskunde had intussen geleerd dat na besmetting antilichamen verschenen in het bloed van wie geïnfecteerd was. Die mensen noemden we voortaan seropositief. In die jaren gingen we ervan uit dat dit een eerste stap was in het ziekteproces, dat zo’n patiënt weliswaar de kiem kon overdragen aan iemand anders, maar dat zijn toestand niet onafwendbaar moest evolueren naar de volgende fase, waarin de lymfeklieren opzwollen – bijzonder hinderlijk soms – en grote knobbels vormden in de liezen, maar vooral opvallend in de hals en onder de oksels. Hierop sloot dan het laatste stadium aan, de ‘echte’ ziekte, aids, een proces dat wel altijd fataal afliep. Voor alle duidelijkheid echter, in die tijd meenden we nog dat de ene fase niet noodzakelijkerwijze in de andere moest overgaan…

Iedereen in de organisatie was er natuurlijk het hart van in, van de zelfdoding van Jeroen Vellekoop. Maar Espero kwam er gesterkt uit. Het verdriet en de verslagenheid brachten de vrijwilligers dichter tot elkaar. Er werd een hechtere gemeenschap gesmeed. Tegelijk leidde de gebeurtenis er op termijn toe dat ook ik, via telefoons en persoonlijke contacten, nauwer met de mensen van het centrum betrokken raakte.

Germaine Dumoulein bracht me half december op de hoogte van wat er precies met Jeroen was voorgevallen. Zij was recentelijk naar mijn praktijk overgestapt in het kader van haar seropositiviteit, en dit op aandringen van het aidsreferentiecentrum in het UZ, omdat men daar niet veel heil zag in de homeopathische middeltjes en vitaminesupplementen waar haar toenmalige huisdokter bij zwoer. Germaine zetelde als beheerraadslid in de vzw uit de Appelstraat. Ik leerde haar kennen als een wat teruggetrokken vrouw, met een verlegen glimlach en een garderobe die dezelfde sfeer uitademde als het interieur waarin zij woonde, een beetje zonderling en passé. In de volksmond zou men haar goedmoedig typeren als ‘dat arm schaap’.

Zij vertelde me hoe Jeroen dat weekend zijn verblijf in de gemeenschap had ingeruild voor een hotelkamer. Hij wilde een beetje tot rust komen, had hij dat omschreven. Vanuit zijn logies daar, in de Barrestraat, had hij nog naar Sarah gebeld, zijn buddy, dat ze hem moest komen helpen, want dat hij aan het sterven was…

Een massale dosis insuline had hij zich ingespoten, zoals het boek van prof. Verzele hem dat geleerd had. Het rakelde mijn laatste gesprek van tien dagen geleden met hem op. Hij leed toen aan een darmontsteking en kwam zijn tweede griepprik halen. Vóór de aidsremmers bestonden, kregen seropositieve patiënten vanwege hun verminderde immuniteit namelijk een dubbele vaccinatie toegediend.

Jeroen en ik hadden in die decembermaand een uitgebreid gesprek gevoerd over zelfdoding en ik had hem uitgelegd dat geen enkele apotheker hem insuline zou weigeren als hij zei dat hij diabeticus was en het product dringend nodig had. Hij was het voorschrift gewoon verloren, diende hij te vertellen, of had het thuis vergeten, of hij wist niet meer waar hij ermee gebleven was. En naar welke merknaam moest hij dan wel vragen? Die wilde ik hem geven als hij mij beloofde nooit iets te zullen ondernemen zonder eerst met mij te hebben gesproken. Trouwens, er stelde zich toch geen onmiddellijk probleem, Jeroen, wanneer je in je bloed over 680 T4-lymfocyten kon beschikken!

Want de geneeskunde ging ervan uit dat 500 de magische grens was. Wanneer het aantal lymfocyten onder die waarde dook, was je weerstand zodanig verzwakt dat er gevaar bestond op allerlei infecties en op het ontwikkelen van Kaposi. Kaposi was een zeer zeldzame vorm van huidkanker die in de normale populatie zo goed als niet voorkwam en nooit tot de ravage leidde die men bij seropositieven wel opmerkte. Hiermee was het in de Verenigde Staten trouwens allemaal begonnen in 1981, toen men deze tumor bij acht New Yorkse homomannen had ontdekt. Hij gedroeg zich niet als het traag groeiende gezwel waar dermatologen tot dan toe altijd vertrouwd mee waren geweest, maar hij greep ongezien agressief om zich heen en verspreidde zich over het volledige lichaam onder de vorm van diverse bloedende letsels.

Onder de 500 T4-lymfocyten, in die gevarenzone was Jeroen dus beslist niet beland. Hij hoefde dan ook geen angst te hebben, toch? Daar ging hij mee akkoord. En hij zegde mij toe in de loop van die week opnieuw op consult te zullen verschijnen. Ik meende een rust over hem te zien neerdalen nu hij de strategie in handen had gekregen om – indien nodig – zijn planning in de toekomst te kunnen realiseren. Maar ik had het kennelijk fout ingeschat! Want Jeroen was nooit meer opgedaagd en had gedaan wat we hadden afgesproken dat hij niet zou doen.

Twee maanden tevoren was ik er nochtans wél in geslaagd de crisis te bedwingen toen hij in een duidelijke noodsituatie verkeerde, minder vanwege zijn seropositiviteit, dan wel door zijn precaire financiële situatie. Hij was op invaliditeit gezet en had nog niet de minste uitkering vanuit de dienst in Brussel bekomen. Omdat hij niet in staat was zijn huishuur te betalen dreigde hij uit zijn woning te worden gezet. Dat gebeurde op een vrijdagavond; de dinsdag daarop zou hij voor het Vredegerecht moeten verschijnen.

Hij had me gebeld om halftien ‘s avonds. Moeilijk toch om dat allemaal aan de telefoon af te handelen. Dus vroeg ik hem naar mij toe te komen. Maar hij had geen geld om me te betalen. Geen probleem, Jeroen, kom maar af!

De oplossing die ik met hem had uitgedokterd, was een tijdelijke opname in een psychiatrische kliniek, zodat hij niet voor de rechtbank zou hoeven te verschijnen. Ondertussen kon de sociale dienst van het ziekenhuis aankloppen bij het OCMW voor het bekomen van voorschotten op zijn invaliditeitsuitkering.

Nadien was hij blijkbaar in de wolken over mijn optreden. Iemand die tijd voor hem had genomen. Iemand die ook oog had voor de sociale kant van de zaken. En zo werd ik zijn nieuwe huisarts. Waarom lukte het ons toen wel om samen naar oplossingen te zoeken? Waar was het in het voorbije weekend dan precies fout gelopen? En hoe had ik het zo kunnen verkloten! Wat had ik verdomme toch gedaan! Die naïviteit in mij. Met dramatische gevolgen.

Germaine Dumoulein vroeg me terloops hoe het met Magda Verbeke ging, de overjaarse hippie van naast mijn deur.

Zo, kende zij die dan?

Ja, natuurlijk, Magda was toch ook gehuwd geweest met een Ghanees, net als zijzelf. Anthony Asamoah, Magda’s ex-man, was een vriend van Bright, de partner van Germaine.

Bright?

Ja. Bright Yeboah. Hij was begin dit jaar overleden aan de gevolgen van aids. Het is door hem dat zij besmet was geraakt.

En opeens viel de puzzel in elkaar en snapte ik waarom Anthony het verkeer stond te regelen tijdens de uitvaart van Victor…

Waarom in hemelsnaam had Germaine geen condoom gebruikt? Ze mocht dan misschien wel een arm schaap zijn, dom was ze geenszins. Wist ze niet dat je voorzichtig moest zijn bij het neuken? Dat het hiv-virus zeer sterk huishield in Zwart-Afrika? Dat je de besmetting zo gemakkelijk kon voorkomen met een simpel rubbertje? Of had hij er geen bij zich? Of had ze er niet aan gedacht in het heetst van de strijd? Of had hij er geen willen omdoen? Je kent dat wel, van die macho’s. En trouwens, aids was taboe aan de evenaar. Je sprak er dus niet over.

Ook Germaine was een dame van middelbare leeftijd die blijkbaar in het bed was beland met een zwarte jongeman. Ze had hem voor het eerst ontmoet in de Kassei, het café op de hoek bij de Rozemarijnbrug, een stamkroeg van de Ghanezen in Gent. Magda, de overjaarse hippie, had haar Anthony daar trouwens ook leren kennen. En zo te horen waren er nog andere vrouwen die hun voorbeeld volgden. De Kassei was een vijver waar heel wat dames hun hengel uitgooiden om hun Prince of Darkness aan de haak te slaan.

De eerstvolgende keer dat ik met de auto voorbij de Kassei reed, wierp ik automatisch een blik naar binnen. Inderdaad, het zag hier letterlijk zwart van het volk. En het ging er vrolijk aan toe met loeiharde muziek. Die arme bewoners van de huizen ernaast! …

Tegen eind januari 1995 werd ik uitgenodigd om eens een kijkje te komen nemen bij Espero. Mijn naam circuleerde blijkbaar in die kringen. Wat niet zo verwonderlijk was, want hoe waren Jeroen Vellekoop en Germaine Dumoulein tenslotte ooit bij mij beland? Mijn reputatie was me vooruitgesneld.

Toen ik in 1980 met mijn kabinet in het centrum van Gent begonnen was, duurde het niet lang vooraleer de hele homogemeenschap hiervan op de hoogte was. Mede een gevolg natuurlijk van het feit dat ik in een van de weinige Vlaamse homobladen schreef. Onder meer over ziektes. En over soa’s in het bijzonder.

Maar vooral op het ogenblik dat de aidsepidemie uitbrak was het hek van de dam. De angst, zeg maar de paniek, die leefde onder dokters in het algemeen, had ervoor gezorgd dat de Orde van Geneesheren aan de Aidstelefoon de toelating had verleend mensen specifiek naar mij door te verwijzen met vragen rond htlv-3, zoals hiv toen nog heette. Er bestond namelijk nog geen referentiecentrum in het Gentse UZ. Mensen zagen zich verplicht zich voor deze ziekte naar Antwerpen of Brussel te begeven. En mijn collega-huisartsen hadden liever geen contact met dit soort patiënten – er heersten in die tijd merkwaardige ideeën over homo’s in het algemeen en over ‘hun’ ziekte in het bijzonder.

Toch stond het gedrukt in alle medische literatuur dat je het virus niet makkelijk kon oplopen. Het verspreidde zich niet langs de lucht; je hoefde dus niet bang te zijn dat je het zou inademen. En overzetten deed het zich al evenmin via contact met de huid; je mocht iemand dus zonder gevaar aanraken. Je moest op zijn minst al geneukt worden door je patiënt of een besmette naald met hem delen. Desondanks primeerde de angst. En angst is altijd een slechte raadgever. Het is een gevoel dat wild om zich heen schopt en vaak verlammend werkt. Het doet de zekeringen in je brein van de zenuwsynapsen springen.

Een beetje begrip kon ik voor de houding van mijn collega’s wel opbrengen. Dokters zijn tenslotte ook maar mensen. En mensen blijken vaak eigenaardige wezens met vreemde hersenkronkels. Ik mocht dan al goed geïnformeerd zijn, toch staat het in mijn geheugen gegrift hoe ook ik mezelf moest overwinnen. Ik wilde aan iedereen tonen dat je niet onnodig bang hoefde te zijn, dat je een seropositieve kennis niet zomaar mocht uitsluiten. In de kroeg verwelkomde ik daarom Hans, een van de allereerste besmette personen in Gent, met een zoen op zijn wang, ondanks de talrijke Kaposivlekken in zijn aangezicht.

Niet zolang tevoren stond aids trouwens nog bekend als ‘homokanker’, of officieel als grid, de afkorting van gayrelated immune deficiency. Het was niet zomaar een ziekte zoals een andere: wie eraan leed, ging meteen gebukt onder een maatschappelijk stigma. Want aids werd overgedragen via seks. En seks was in het begin van de jaren 80 toch nog altijd een vies woord. Iets wat des te meer gold wanneer mannen het met elkaar deden. Homo’s waren nog maar net bezig met het schuldgevoel en de schaamte van zich af te gooien. Ze begonnen in die tijd pas uit de kast te komen. Maar wie geïnfecteerd was, kroop er onmiddellijk terug in.

Naast de schande die homo’s meenden te moeten dragen, werden ze tegelijk gedemoniseerd. Ze dreigden hun werk kwijt te raken, hun woning, want de omgeving was bang voor besmetting. Ze vereenzaamden. Hadden ze het trouwens niet zelf gezocht? Met hun uitspattingen en hun normvervaging! Was het soms geen straf die ze over zichzelf hadden uitgeroepen?

Januari 1995 werd ik dus geïnviteerd voor een bezoek aan Espero. Kaat Vanthuyne en Kristiaan Ghysbrecht, een jong koppeltje, had dit geregeld. Het paar maakte deel uit van de groep vrijwilligers die hun schouders onder het initiatief hadden gezet. En hun beider inbreng was substantieel, zowel vanuit praktische kant bekeken, als vanuit financiële. Zij zorgden niet alleen voor permanentie, zowel aan de telefoon als ter plaatse zelf, maar Kristiaan bleek ook nog eens een vlotte prater die op voordrachten de toehoorders wist te begeesteren, waarna die gul in hun portefeuille graaiden om soms aanzienlijke bedragen aan de vereniging te doneren. En reken maar, dat hij kon praten. Te pas en te onpas mocht ik weldra ondervinden. Zijn bek stond werkelijk niet stil. Over alles had hij een opinie en moest hij opmerkingen maken. In mijn hersens zou ik hem dan ook al vlug opslaan onder het predicaat ‘de snater’.

Toen ik in de Appelstraat binnenstapte, waren beiden net even de deur uit, zodat ik het stellen moest met Eddy en Stefan. Dit contact verliep wel een beetje stroef. Vooral Eddy Van Damme, psychiatrisch verpleegkundige in Caritas, hield zich opvallend op de achtergrond. Ik ervoer dit als een vorm van vijandigheid, maar zou deze visie naderhand moeten bijsturen. Zijn houding paste veeleer bij zijn gêne, en hij wilde eerst mijn persoon aftasten.

Er werd koffie geserveerd, maar het ijs werd pas echt gebroken op het ogenblik dat Kaat en Kristiaan terugkwamen. Daar zorgde vooral Nicky voor, hun kwispelende hond, die ieder in het gezelschap met zijn snuit aanstootte, omdat hij een knuffel en een streling verwachtte. En uit het schoteltje natuurlijk ook een koekje.

Kristiaan bleek seropositief te zijn, waarvan hij op de diverse spreekbeurten te lande getuigenis aflegde. Hij had het virus opgelopen bij een zwart vriendinnetje in Zaïre, tegelijk met malaria, hepatitis B en syfilis. Zodoende werd hij overgevlogen naar Melsbroeck en kwam hij in het Tropisch Instituut in Antwerpen terecht. Zijn seropositiviteit zou slechts na zes maanden blijken. Daarvoor werd hij in het UZ van Gent opgevolgd door Frank Soete, de huisdokter met wie het referentiecentrum aldaar was opgestart.

Het onderonsje op Espero draaide uit op een ontspannen babbel, onder andere over condoomgebruik – er stond een vervaldatum op, iets wat ik niet wist – en over zijn ervaring met wachtdiensten: artsen bleken dikwijls niet goed op de hoogte van hiv, toonden vaak angst voor hem als patiënt en durfden hem amper aan te raken voor onderzoek. Ze kenden de diverse fases van het ziekteproces niet, zodat Kristiaan vaak zelf de therapie diende te suggereren.

Het klopte inderdaad dat wij, artsen, in de jaren 80, toen we nog niet vertrouwd waren met aids, een onderscheid meenden te moeten maken tussen verschillende stadia waarin de ziekte zich kon manifesteren. Naast full blown aids spraken we in die tijd ook van arc (aids related complex) met symptomen als diarree, buitensporig nachtelijk zweten en klierzwellingen. Toen hadden we nog niet door dat deze ‘mildere’ vorm enkel een voorloper was en uiteindelijk tot hetzelfde eindstadium zou leiden. Tot de dood.

We meenden dat een besmetting zich op een gelijkaardige manier voltrok als COVID-19 dat dertig jaar later zou doen. Eenmaal geïnfecteerd met het virus, kon de ziekte zich onder verschillende gedaanten manifesteren en viel er niet op voorhand te voorspellen wat het verloop zou zijn bij een specifieke patiënt. Vandaag weten we beter. Als je niet medicamenteus ingrijpt loopt hiv altijd fataal af, al kan je nooit op voorhand voorspellen hoeveel tijd een patiënt gegeven is.

Na mijn bezoek aan de Appelstraat was ik meteen helemaal ingepakt door de organisatie. Onze thuis, de tweede naam die Espero zich had gegeven, ademde een ontspannen atmosfeer, mede doordat andere medewerkers zich bij ons aan tafel zetten en er gekeuveld werd. Tijdens de rondleiding die hierop volgde, toonde men mij een reeks gezellige ruimtes bedoeld als noodopvang. Hier konden mensen terecht die net hun diagnose te horen hadden gekregen. Ze kregen een drietal dagen onderdak om alles even te laten bezinken en de dingen op een rijtje te zetten. En als men werkelijk niet meer wist waaruit of waarin, bestond de mogelijkheid van maximaal drie maanden logies.

Achteraf had ik met Eddy, de psychiatrische verpleger, dan nog een gesprek over de laatste dagen van Jeroen, de introverte jongeman, van wie er trouwens een foto aan de muur hing. Naast diens doodsprentje. Maar ik moest ervanonder, want mijn consultaties gingen beginnen. Bij het buitenstappen kruiste ik Bea Van Der Gucht, mijn eerste vluchtige contact met haar. Met deze collega, die verbonden was aan het Tropisch Instituut Antwerpen en het aids-referentiecentrum Gent, zou ik in de loop der tijd nog heel veel te maken krijgen.

- II -

Midden februari 1995 nam Espero voor de eerste keer een terminale patiënt op. Ik had al ervaring met het loodzware aftakelingsproces dat zich ging voltrekken. Op vraag van het UZ volgde ik immers een zieke Fransman die bij zijn vriendin thuis wilde sterven. Het referentiecentrum zocht een nieuwe huisarts voor hem, ‘iemand met een hart die ook tijd wilde vrijmaken voor zijn patiënt’.

Mijn allereerste gesprek met deze Frédéric begon vrij stroef, tot ik afweek van de strikt medische kant. Ik informeerde naar zijn vroegere leven, hoe hij in België was beland en dergelijke. Toen kwam hij los en vertelde honderduit over zijn omzwervingen. Ons tweede contact verliep al minder relaxed. Hij leed helse pijnen, waarvan ik de oorzaak niet meteen kon duiden. Ik besloot de dosis morfine op te drijven, iets anders had toch geen zin, vond ik.

De kamer verspreidde de geur van stront. Allicht door zijn niet aflatende diarree. Ik keek naar hem op het bed, zijn gezicht begraven in het hoofdkussen, graatmager met diepe neusvleugels en uitpuilende jukbeenderen, enkele paarse Kaposivlekken op zijn wangen. Ik luisterde naar zijn rochelende ademhaling. En ik begreep dat hij zich gewonnen had gegeven. Hij stelde zich geen enkel doel meer in het leven. Hij had al afscheid genomen. Alleen wanneer ik glimlachte over de manier waarop hij ons Belgisch klimaat vervloekte, klaarde zijn gezicht even op. Zijn harde trekken verdwenen en ik kreeg een blik op de andere Frédéric, diegene die hij vroeger allicht moet geweest zijn.

Maar dus ook Espero kreeg te maken met zijn eerste terminale patiënt. Ik trok er diezelfde zondagavond nog naartoe, want ik vreesde de dag erop te weinig tijd voor hem te kunnen uittrekken. Ik wilde kennismaken, zijn klinische situatie inschatten, wat bijpraten en horen wat zijn verwachtingen waren.

Dat zinde Daan niet, mijn partner, moest ik ook eens niet een keertje thuis zijn, hadden wij dan helemaal niks meer samen, want anderen gingen altijd voor, toch?

Een grimmig contact, daar draaide het op uit met deze Philippe uit Antwerpen. Hij bleek iemand die in geen enkel centrum meer welkom was. Ik kreeg niet de minste vat op hem. Een gesprek was kennelijk niet aan hem besteed: ‘Doe uw werk, onderzoek mij, schrijf medicamenten, maar ik heb geen zin om iets over mijn leven te vertellen.’ Meteen snapte ik waarom zowel zijn familie als het ziekenhuis, Stuivenberg, hem liever kwijt dan rijk was. Naast zijn aidsproblematiek was hij ook een psychiatrisch patiënt die zich tot geen enkele coöperatie bereid toonde. Tenslotte was hij niet voor niks onder gerechtelijk toezicht geplaatst.

Vooral in de dagen die volgden zou zijn aard naar boven komen. Hij toonde zich een querulant die er het grootste behagen in schepte de vrijwilligers tegen elkaar op te zetten. Achter de rug van de ene beschuldigde hij de andere van wangedrag.

Misschien had het aidsvirus zijn hersenen aangetast? ‘Toch niet,’ zei zijn ma, ‘mijn zoon is altijd zo geweest – tegen mij, tegen zijn kinderen, tegen zijn vrouwen…’

Op het eind van die week ervoer ik pas hoe onuitstaanbaar hij echt wel was! Hij wilde mij uittesten, hoe ver hij kon gaan. Daarom stelde ik mij autoritair op: hij móést zich schikken naar de regels van het huis, zijn schimmelmedicatie slikken en zich dagelijks laten wassen door een verpleger. Punt uit! En als hij niet akkoord ging, stuurde ik hem ogenblikkelijk terug naar Stuivenberg! Deze condities waren nu eenmaal afgesproken met zijn psychiater in Antwerpen.

Kennelijk hadden ook de andere medewerkers in Espero het moeilijk met hem. Germaine Dumoulein had hij zelfs aan het huilen gebracht, het arm schaap: ‘Meisje, binnen vier jaar lig jij hier net zoals ik, uitgemergeld, kapot en ook bijna dood.’

Ik maakte een praatje met Eddy, de psychiatrische verpleger uit Caritas. Hij had theologie gestudeerd in Amsterdam en diende in september nog enkel zijn thesis te brengen om te promoveren. Zijn diploma zou rechtsgeldig zijn in België, zoals minister Coens hem dat indertijd bevestigd had.