WOORD VOORAF

Deze laatste maanden zijn intens, onwezenlijk bijna, doordat de oorlogsmachine op volle toeren draait – niet eens zo ver weg – en Gerard gedreven aan dit boek werkt. Tot in de nachtelijke uren. Hij gunt zich weinig rust, maar is overtuigd van wat hij moet doen, dringend. Een stem laten horen, een tegenstem, krachtig, overtuigd. Heeft het zin, zo vraag ik me af als ik hem zie werken, nadenken, schrappen, schrijven. Hele hoofdstukken herschrijven, beter formuleren, juister, scherper.

Ja, dit heeft zin. Dit gaat ergens over, leven en dood, de waanzin van de oorlog. Mensen die worden meegesleurd in vlagen van oorlogsretoriek, vijandbeelden die geen plaats meer laten voor onderhandelingen doorprikken.

De taak die hij zichzelf heeft opgedragen is zwaar, maar zie, ’s nachts kijkt hij op zijn computer ook naar verre sterrenstelsels, ter voorbereiding van een wetenschappelijke collegereeks die hij geeft in Maastricht. Deze verbluffende beelden, gemaakt door krachtige telescopen, bieden een tegengewicht tijdens het schrijven van dit boek. ‘Subliem’ hoor ik hem zeggen, huiveringwekkend in zijn grootsheid, bijna angstaanjagend is het schouwspel van sterrenstelsels die miljoenen lichtjaren van de aarde zijn verwijderd en onwaarschijnlijk mooie vormen aannemen. Vreemde wezens in een vreemd heelal. Ons heelal?

Een gevoel van ontzag bevangt mij, maar meteen realiseer ik me dat mensen niet alleen telescopen bouwen, maar ook wapens. Jaren geleden las ik een boek dat mij nu nog koude rillingen bezorgt: War is a force that gives us meaning, van de Amerikaanse oorlogsjournalist Chris Hedges. Voor het eerst besef ik dat oorlog een vreemde aantrekkingskracht kan uitoefenen. De kick, de tijd die ‘verhevigd’ wordt op het slagveld, plots oog in oog staan met de dood… Maar dan wel voor de ‘overlever’. De horden haveloze mensen die zich een weg banen door kapotgeschoten wijken zijn de figuranten in dit gruwelijke spel dat in de eerste plaats door wapenleveranciers in scène wordt gezet. We noemen het defensie en keren daarmee de rollen om. Wie is aanvaller? Wie is verdediger? Wie slachtoffer? Wie dader? Zal weldra ook in Europa dit oude spel waarvoor mythen ons al duizenden jaren waarschuwen, opnieuw worden opgevoerd?

Ik kijk op van mijn mijmeringen en kijk naar hem, mijn onvermoeibare man die al maanden een strak regime volgt. Ik weet wat hem drijft, ik zie de strijd die hij voert. Hopeloos? Dit boek, een druppel op een hete plaat? Misschien wel, misschien niet. Wat hij schrijft, moet worden gelezen, worden gehoord, verder worden verteld. Omdat het groter is dan hij.

Lucette Verboven

Lummen, februari 2024

INLEIDING

Oorlog vraagt een prijs en die is altijd hoog. Wie eraan begint of erin wordt meegesleurd, zal moeten betalen. Hoe en hoeveel valt vooraf niet te schatten, maar zeker is dat in harde munt betaald moet worden, in mensenlevens. Jonge mannen worden naar het front gestuurd, waar velen zullen sterven, en dat zal niet volstaan. Gewone burgers, oude mensen, zieke mensen, helpende mensen, angstige mensen, huilende kinderen zullen omkomen of verminkt worden, in hun donkere schuilkelders of onder het puin van ingestorte huizen, zonder kans op redding. Waarom doen mensen elkaar dat aan? Niemand zal de doodsbenauwde kinderen kunnen uitleggen waarom er bommen uit de hemel vallen die alles kapotslaan en mensen verpletteren. Waarom moeten deze afschuwelijke dingen gebeuren? Waarom moeten mensen, die anders zo bezorgd om elkaar zijn, zo gehecht aan elkaar, die elkaar kunnen liefhebben meer dan wat ook op aarde, waarom moeten ze elkaar nu uitroeien, verdelgen alsof ze een pest zijn? Waarom? Omdat het oorlog is en oorlog eist zijn prijs. Ja, maar waarom?

Bij al het leed dat het oorlogsgeweld mensen aandoet, voegt zich, haast als een onvermijdelijke bijkomstigheid, de massale vernieling van wat kostbaar, onmisbaar en onvervangbaar is voor wie nog leeft en nog hoopt. Woonwijken worden genadeloos platgebombardeerd, geplunderd, in brand gestoken. Evenmin als huizen of fabrieken worden scholen, ziekenhuizen, energiecentrales, brandweerkazernes gespaard. Alles is een doelwit. Op hulpverlening kan niemand nog rekenen. Onschatbaar erfgoed gaat verloren. In bossen en in het open veld liggen de verraderlijke resten van clusterbommen en landmijnen die honderd jaar later hun moordend werk nog zullen voortzetten. Nooit zal de ellende van de oorlog voorbij zijn. Wat blijft voor de overlevenden zijn niet alleen de nachtmerries die door hun hoofd spoken en de bittere droefheid waarvoor geen troost bestaat, maar ook de afschuw en de haat, de eeuwige haat voor de ‘ander’, de vijand, het monster dat hen dit alles aandeed.

Oorlog brengt geen vrede, maar zaait de haat waaruit nieuwe oorlogen groeien. Oorlog heeft vijandschap nodig om te kunnen tekeergaan op de onmenselijke wijze zoals oorlogen doen. Haat en vijandschap liggen aan de oorsprong en zijn ook het resultaat van alles wat oorlogen doen. Zo voedt het onheil zichzelf. Hoe kon de geschiedenis anders die eindeloze aaneenrijging van oorlogen zijn die zij altijd geweest is en dreigt altijd te zullen blijven?

Maar dat geeft nog geen antwoord op de vraag waarom mensen oorlog voeren. Waarom slaagt het met verstand begaafde wezen dat de mens is er niet in zich te beschermen tegen zichzelf door haat en vijandigheid op te geven en te stoppen met de rampzalige praktijk om soortgenoten op grote schaal uit te moorden? Of kan het misschien in bepaalde omstandigheden toch juist zijn om een tegenstander op redelijke gronden de oorlog te verklaren? Kunnen er rationele of morele redenen bestaan voor de ene groep om een andere groep als een vijand te beschouwen die ten koste van alles verslagen moet worden? Dat zou betekenen dat er een goed bestaat dat groot en belangrijk genoeg is om, indien nodig, tegen elke prijs met de wapens te worden verdedigd. Is dat denkbaar? Kan een goed zó goed zijn, dat het al het kwaad dat een oorlog veroorzaakt goed maakt? Het is duidelijk dat sommigen ervan overtuigd zijn dat het kan, dat er omstandigheden bestaan waarin het gerechtvaardigd is voor een goede zaak te strijden met alle middelen. De geschiedenisboeken staan vol van vurige pleidooien om ten oorlog te trekken voor een doel dat van kapitaal belang wordt geacht. Vijfentwintig eeuwen geleden waarschuwde Demosthenes de Atheners dat hun veiligheid maar verzekerd kan zijn wanneer ze het leger van Macedonië dat tegen hen oprukt verslaan. ‘Ook als alle anderen eraan toegeven om slaven te worden, moeten wij hoe dan ook voor vrijheid blijven strijden,’ hield hij zijn stadsgenoten voor.1 Verser in het geheugen ligt de speech van Churchill in het Britse Lagerhuis waarin hij aankondigt dat het land een zware strijd zal moeten voeren tegen een monsterlijke tirannie, en dat de oorlog ‘bloed, inspanning, tranen en zweet’ zal kosten.2 Met die bereidheid tot het brengen van zware offers, stortte het Verenigd Koninkrijk zich in een oorlog die als onvermijdelijk, noodzakelijk en gerechtvaardigd werd beschouwd.

Altijd houdt oorlog in dat mensen moeten lijden en sterven, niet slechts strijders maar ook burgers, niet slechts enkelen maar grote aantallen, niet toevallig maar als gevolg van bewuste beslissingen. Hoe noodzakelijk en nobel het doel ook kan zijn en hoe groot de bereidheid om daarvoor offers te brengen ook is, vragen blijven opkomen. Kan een oorlog voor een goed doel uiteindelijk een goede zaak zijn, als we weten dat oorlogen altijd aanzetten tot nieuwe oorlogen, dat de slachtoffers die vallen onschuldigen zijn, dat er misschien andere manieren bestaan om het goede doel te bereiken dan oorlogvoering? De oorlogen die in de eerste helft van de twintigste eeuw gewoed hebben, nadat staatslieden daartoe het bevel hadden gegeven, hebben tientallen miljoenen mensen het leven gekost. Welk doel werd daarmee uiteindelijk gerealiseerd? Het rechtstreekse gevolg was dat over de tweede helft van de eeuw de schaduw hing van een Koude Oorlog en een krankzinnige nucleaire bewapeningswedloop die nog steeds niet onder controle is.

Redelijkerwijs zou tegenover het leed dat een oorlog veroorzaakt, de verwezenlijking van een goed moeten staan dat de aangerichte schade en ellende rechtvaardigt. Maar is dat ooit mogelijk? Het leed kan nooit uitgewist worden. De doden keren niet terug. Hoogstens zou er iets voor in de plaats kunnen komen dat op zichzelf goed is maar waarvoor een onevenredig hoge prijs werd betaald. En wat kan dat dan zijn? Wat is een goed doel? Of wat is een doel dat nog goed genoemd kan worden als er een onmenselijke prijs voor moest betaald worden? Onafhankelijkheid? Het recht van een volk om in vrijheid te leven? Daarvoor is in het verleden inderdaad veel oorlog gevoerd. De democratie? Mensenrechten? Normen en waarden? God? Ontelbaar veel mensen zijn voor deze idealen moeten sterven. Was dat nodig en verantwoord? En waarom op die manier? Waarom moest de plichtsgetrouwe soldaat op zijn post sterven door een kogel, als het dictator Hitler is die we wilden treffen? Waarom moest een spelend kind in een dorp verminkt worden door bommen waarmee we het regime in dat land willen raken? Een akelig vermoeden van de zinloosheid van al die oorlogsdoden valt moeilijk te onderdrukken. De begrippen vrijheid, democratie en mensenrechten verliezen, indien niet elke waarde, dan toch hun glans en goedaardigheid, als daarvoor deze offers gebracht moeten worden. En wat betekent de verwijzing naar God die in oorlogstijd telkens weer hardnekkig opkomt? God staat aan onze kant, luidt het aan elke kant. Oorlog voeren om te voldoen aan de wil van de Almachtige? Grotere onzin kan een mens niet uitkramen.

Is het gebruik van oorlogsgeweld voor zelfverdediging verantwoord? Het lijkt redelijk aan te nemen dat wie aangevallen wordt het recht heeft zich te verdedigen, ook met geweld, desnoods met dodelijk geweld. Dat geldt voor individuen, daarover bestaat ongeveer een consensus, zolang niet meer geweld gebruikt wordt dan strikt noodzakelijk. Maar geldt het recht op zelfverdediging ook voor landen? Dat is minder evident. In bepaalde gevallen alvast niet, naar mijn mening. Frankrijk is een nucleaire mogendheid. Heeft het land het recht om voor de verdediging van het eigen voortbestaan als natie de halve wereld te verwoesten met zijn kernwapens?

Ook aan het recht op zelfverdediging moet een grens opgelegd worden. Wie over een disproportioneel vermogen tot vernietiging beschikt, verliest het recht om zichzelf met inzet van alle middelen te verdedigen. Voor zover dit recht voor landen hoe dan ook al bestaat, wat wat mij betreft volstrekt niet zeker is. Je kan immers aanvoeren dat het opofferen van individuele levens voor het redden van een politieke entiteit, zoals een natie, een bondgenootschap of wat dan ook, moreel nooit gerechtvaardigd kan zijn. Aan politieke systemen kan nominaal wel een bestaan worden toegekend, in de zin dat men spreekt van het bestaan van Frankrijk, het bestaan van België… maar dit bestaan heeft betrekking op een product van de verbeelding, de vorm die we zelf aan de werkelijkheid toekennen, niet op het zichzelf-zijn van een werkelijkheid die zichzelf ervaart, zoals een individu zich van zijn bestaan bewust is. De gewaarwording van het bestaan voltrekt zich binnen individuen, niet binnen naties of andere constructies. De pijnlijke ervaring bij het kwetsen of afbreken van het leven en het verdriet om het verlies van het leven van anderen voltrekken zich binnen menselijke individuen, in het innerlijk van personen, niet in door het verstand gedefinieerde constructies. De menselijke persoon is daarom, als centrum van bewustzijn en dus ook van morele verantwoordelijkheid, de hoogste instantie en bezit de hoogste waarde op aarde. Alleen daarin komt het bestaan tot besef van zichzelf, en daarin manifesteert zich de morele wil die bepaalt wat hoort en wat niet hoort te bestaan. Een groter goed dan de menselijke persoon bestaat niet op aarde.

In dit boek zal ik het standpunt verdedigen dat oorlog, in de zin van grootschalig geweld van een land of volk met de bereidheid mensenlevens te offeren voor een gesteld doel, in geen enkele omstandigheid en om geen enkele reden geoorloofd kan zijn. De zogenaamde rechtvaardige oorlog, een begrip waarover in de geschiedenis veel is geredeneerd en dat nog steeds vaak wordt verdedigd, is een gevaarlijke fictie. Geen enkel ideaal, hoe nobel ook, kan een legitieme reden voor oorlog zijn, ook zelfverdediging niet. Het gebruik van geweld voor het realiseren van doeleinden die op zichzelf lovenswaardig en noodzakelijk zijn, is alleen aanvaardbaar op de kleine en beperkte schaal van het individu. De persoon die slachtoffer is van een agressie, mag zich verdedigen. Ook met geweld, indien nodig. Getuigen van een agressie hebben zelfs de morele plicht het slachtoffer te hulp te komen. Dat alles staat niet ter discussie. Maar oorlog wordt gevoerd tussen staten, volkeren, of andere grote gemeenschappen. Een oorlog wordt voorbereid en georganiseerd. En het geweld staat buiten elke redelijke verhouding tot welk doel ook men ermee wil bereiken. Vanuit moreel of humaan oogpunt kan het nooit gegrond zijn dat groepen of structuren hun voortbestaan trachten te verzekeren door de individuen waaruit ze bestaan, of erger nog, door individuen die er zelfs geen deel van uitmaken te doden. Doden om zelf te kunnen leven kan nooit de beste methode zijn.

1. Demosthenes, Derde redevoering tegen Philippus, 70.

2. Winston Churchill op 13 mei 1940: ‘I would say to the House, as I said to those who have joined this Government: I have nothing to offer but blood, toil, tears and sweat.’

HOOFDSTUK 1

Zonder doel, zonder zin

One is left with the horrible feeling now that war settles nothing; that to win a war is as disastrous as to lose one.

Agatha Christie3

De eerste vraag die opkomt, is die naar de zin van de oorlog, of anders gezegd, naar het doel ervan, en of er wel een doel is. Bij de gedachte aan een rechtvaardige oorlog gaan we ervan uit dat de strijdende partijen een doel nastreven dat de oorlog rechtvaardigt. Maar is er altijd een doel? De schade die een oorlog aanricht kan zo groot zijn, dat je je nauwelijks kan voorstellen welk reëel voordeel men met die strijd hoopt te halen. Hadden de vechtende partijen wel een voordeel op het oog, of ontstond het gevecht om het gevecht? Of om een louter illusoir doel? Hoe wreed en absurd een dergelijke ‘oorlog om de oorlog’ ook mag zijn, hoe ondenkbaar het lijkt dat met verstand en geweten uitgeruste wezens een dergelijk massaal misdrijf zouden plegen, toch toont de geschiedenis voorbeelden ervan in overvloed.

Om Helena

Herinner u Troje. De moeder van alle oorlogen werd uitgevochten in deze oude stad aan de rivier Skamandros, aan de westkust van wat nu Turkije is. Tien jaar heeft het gevecht tussen Grieken en Trojanen geduurd, en toen de strijders eindelijk naar huis terugkeerden, uitgeput en verslagen of gewonnen, dat maakte weinig verschil, wist niemand nog waarvoor aanvankelijk werd gevochten. Heeft zelfs ooit iemand het geweten? Dat de bekoorlijke Helena, de zinnenstrelende vrouw van koning Menelaos van Sparta, ontvoerd was, wist iedereen. Dat nieuws had zich verspreid en voor opschudding gezorgd. Paris, de zoon van de Trojaanse koning, was de dader; hij heeft haar geschaakt en naar zijn paleis in Troje gevoerd – ook dat bericht ging rond. Die misdaad kon niet ongestraft blijven; dat stond voor de Grieken vast. Een grote troepenmacht werd op de been gebracht en vertrok vanuit Hellas naar het overzeese land. Daar belegerde het Griekse leger de stad waar de ongelukkige vrouw gevangen zat. Of geacht werd gevangen te zitten. Jarenlang duurde het meedogenloze beleg van de stad. Elke poging van de Trojanen om uit te breken werd teruggeslagen. Duizenden krijgers sneuvelden of werden gruwelijk gewond tijdens de genadeloze man-tegen-mangevechten waarin ze elkaar met speren en zwaarden doorboorden. Soms kleurde het water van de Skamandros rood van het bloed, schrijft Homeros.4 De stad innemen lukte de Grieken pas na tien jaar, wellicht dankzij de list met het fameuze houten paard, maar elke poging ging ten koste van grote verliezen aan beide kanten van de stadsmuren.

Het gebeurde allemaal meer dan dertig eeuwen geleden. Maar een oorlog eindigt nooit, zoals we weten. Nog steeds lijkt de verstandhouding tussen de bewoners aan de ene kant van de Egeïsche Zee en die aan de overkant, de Grieken en de Turken, verstoord. Oude rancunes doen conflicten van allerlei aard en heftigheid regelmatig weer oplaaien, soms met regelrechte oorlogen tot gevolg. Tot op vandaag betwisten beide landen elkaar het bezit van enkele eilanden niet ver van de plaats waar de Griekse schepen met een vechtlustige Achilles aan boord passeerden op weg naar het paleis van Paris. Vandaag scheren Griekse gevechtsvliegtuigen over de idyllische eilanden om duidelijk te maken wie er de baas is. Met dezelfde bedoeling doorkruisen Turkse straaljagers hetzelfde luchtruim, en daarbij doen zich regelmatig incidenten voor. In 2018 stortte een toestel van de Griekse luchtmacht in zee, in een poging om een Turks vliegtuig te onderscheppen. De piloot kwam daarbij om het leven. In 1995 raakten twee Griekse F-16’s verwikkeld in een luchtgevecht met Turkse gevechtsvliegtuigen. Een van de Turkse toestellen stortte neer, waarbij de piloot het leven verloor. Een jaar later vielen drie doden in een confrontatie rond enkele minuscule onbewoonde eilandjes. De lijst van incidenten die zich hebben afgespeeld is veel langer en groeit nog steeds aan. Geen van beide partijen is van plan om zich soepeler op te stellen in hun territoriale geschillen. Al zijn Griekenland en Turkije nu navo-bondgenoten, de vijandigheid tussen de twee lijkt onuitwisbaar, als een soort van aangeboren karakter. De prijs in mensenlevens die daarvoor betaald moet worden, wordt naar militaire maatstaven onbeduidend geacht, en wordt gewoon betaald. Zo gaat het in oorlogen, kleine en grote.

Terug nu naar Troje, waar alles begon. Vele vragen blijven open. Wie was deze Helena, om wie het drama zich afspeelde? Wie heeft haar eigenlijk ooit gezien? Waar bevond zij zich? Hield Paris haar nog steeds gevangen in zijn paleis toen de Grieken de stad belegerden? Of was ze gevlucht? Vermoord? Heeft ze wel ooit bestaan? Geleidelijk nam bij de Griekse krijgers de twijfel toe over de zin van de hachelijke onderneming waarin ze zich hadden gestort. Jaren later vertelt Herodotos dat hij van een Egyptische priester had vernomen dat het schip van Paris met Helena nooit in Troje is aangekomen maar door de storm naar Egypte was afgedreven.5 Daar is de bemanning aan land gegaan. Paris werd er gearresteerd en door de farao om zijn brutale vrouwenroof gestraft. Helena werd vrijgelaten, waarna Menelaos zijn vrouw mocht komen afhalen in Memphis. Dat is de versie van de auteur die, zoals bekend, niet altijd even betrouwbaar omsprong met de feiten, maar wiens verhalen ook nooit helemaal uit de lucht gegrepen waren. Zijn tijdgenoot Euripides brengt een andere versie van het raadsel van de verdwenen vrouw. In zijn treurspel Helena vertelt hij dat Paris slechts een dubbelgangster van Helena geschaakt heeft, terwijl de echte in Egypte ondergebracht werd bij de vriendelijke farao Proteus. ‘Ik ging nooit naar Troje,’ laat Euripides zijn Helena bekennen, ‘dat moet een schijngedaante geweest zijn, een bedrieglijke schim.’6 Berustte heel deze vreselijke oorlog dan op een misverstand, een dwaas geloof in een verzonnen verhaal? Terugdenkend aan dit drama, vele eeuwen later, zou de Griekse dichter George Seferis nog zuchten ‘dat zoveel leed, zoveel leven in de afgrond werd gestort, alleen voor een lege tuniek.’7

Wat de ware toedracht ook was, maakt weinig verschil, de oorlog woedde en eiste zijn tol aan levens. Belegeraars en belegerden stonden aanvankelijk tegenover elkaar in de overtuiging van de enen dat ze bezig waren een onrecht te herstellen, en van de anderen dat ze met recht have en goed verdedigden. Later, na de eerste gevechten, waren beide kanten alleen nog maar bezeten met wraak nemen op elkaar. Uiteindelijk wonnen de Grieken, zo luidt het verhaal. Troje werd geplunderd en het restant van Griekse krijgers strompelde naar huis, niet meer wetend waaraan ze hun miserie te wijten hadden.

De Trojaanse oorlog prijkt nu als een roemrijke prestatie in de vroege krijgsgeschiedenis van de mensheid, hartstochtelijk bezongen door Homeros in zijn meeslepende Ilias, die tot vandaag door de liefhebbers van het genre graag gelezen wordt. ‘Bezing de wrok, goddelijke muze,’ begint het epos dat verslag brengt van de heroïsche daden van krijgers die belust zijn op eer en roem. Nooit zullen ze de dood van een medestrijder ongewroken laten. De bloederige details van de man-tegen-mangevechten krijgt de lezer in vloeiende ritmische verzen opgediend, het geschenk van een dichter voor het genot van wie liever niet zelf in de hel afdaalt.

In hoeverre Homeros de feiten waarheidsgetrouw heeft weergegeven, zal altijd onderwerp van discussie blijven, maar zoals het relaas overgeleverd is, moet de tienjarige belegering een meedogenloze strijd geweest zijn, met obsessieve hardnekkigheid gevoerd, zonder een ander oogmerk dan de gehate vijand te verslaan. De Trojaanse oorlog is het archetype van alle latere oorlogen, het massale, fanatieke gevecht, aangevuurd door passies van wraak en woede, maar zonder een gegrond of deugdelijk motief. ‘Velen zijn voor mij aan de Skamandros moeten sterven,’8 weeklaagt de Helena van Euripides over de noodlottige vergissing waarvan zij de ongewilde spilfiguur moest zijn. Maar wat konden haar tranen nog bewerkstelligen? De doden zijn begraven, of werden achtergelaten op het slagveld als voer voor de gieren, en het offer heeft tot niets gediend.

Onverzoenlijk

Oorlog is grootschalig, planmatig gebruik van gewapend geweld. De uitvoering van het plan vergt voorbereiding en organisatie. De gevolgen zijn altijd in hoge mate onaantrekkelijk voor iedereen: onnoemelijk veel leed en ellende voor grote groepen mensen, en een materiële schade die niet te overzien is. De altijd terugkerende vraag is dan: waarom? Waarom wordt oorlog gevoerd? Belangenconflicten en spanningen tussen volkeren die aanleiding geven tot uitbarstingen van geweld bestaan sinds prehistorische tijden. In het Europa van de koninkrijken en keizerrijken dat zich in de loop van de geschiedenis heeft gevormd, kunnen de spanningen complex zijn en hoog oplopen. Al deze elkaar bedreigende gebieden beschikken over legers die zijn uitgerust met wapens waarvan de slagkracht in de loop van de tijd enorm is toegenomen. Dat maakt de internationale relaties erg onstabiel, waardoor kleine incidenten tot grote oorlogen kunnen leiden. Maar waarop zijn de spanningen zelf gebaseerd? Omdat ze zo gevaarlijk kunnen zijn, lijkt het redelijk aan te nemen dat mensen die grote verantwoordelijkheden dragen, zoals staatslieden, kerkleiders of andere invloedrijke personen, er zorg voor dragen dat niet elk meningsverschil aanleiding geeft tot spanningen die zo hoog oplopen, dat er een regelrechte oorlog uit voortkomt. Dat zou redelijk zijn. Maar dat is niet zoals het in werkelijkheid loopt.

In het christelijke Europa van de zeventiende eeuw bestreden katholieken en protestanten elkaar te vuur en te zwaard, dertig jaar lang, vooral op het grondgebied van het Duitse Rijk. Daarbij kwam zowat een derde van de Duitse bevolking om het leven. Deze rampzalige oorlog had tal van politieke en economische oorzaken, maar aan de basis lag de opsplitsing van het christendom in rooms-katholicisme en protestantisme. De complexe en wankele politieke situatie gaf aanleiding tot botsingen die fataal escaleerden, maar de diepere oorzaak van de onverzoenlijke strijd lag in de religieuze verdeeldheid.

Wat katholieken en protestanten hartgrondig verdeelde, waren enkele theologische en kerkrechtelijke geschillen. Een wezenlijk twistpunt was de interpretatie van wat in de eucharistie gebeurt. Volgens de katholieke leer worden brood en wijn bij de consecratie omgezet in het lichaam en bloed van Christus. Protestantse theologen verwierpen deze transsubstantiatie, en gingen uit van een consubstantiatie, wat betekent dat samen met de substantie van brood en wijn ook de substantie van het lichaam en bloed van Christus aanwezig is. Over dat punt raakten de godgeleerden het niet eens. Dat het voorwerp van de onenigheid betrekking had op een bovennatuurlijke werkelijkheid en voor het aardse menselijk verstand dus eerder ondoorgrondelijk moet zijn, had tot een zekere inschikkelijkheid kunnen inspireren. Maar dat was niet het geval. De kerkleiders verkondigden hun absolute waarheden en duldden geen tegenspraak.

Een ander punt van discussie betrof de praktijk van de aflaten. De katholieke doctrine hield voor dat de gelovige niet alleen vergeving van zijn zonden kan krijgen door de biecht, maar ook opheffing van de straf door gebeden, goede werken of, met pauselijke toestemming, door de aflaat eenvoudig te kopen. Tegen die corrupte praktijk verzette een furieuze Luther zich met kracht. In zijn beroemde 95 stellingen keerde hij zich in 1517 fel tegen de verkoop van aflaten, een handel die hij niet alleen theologisch maar ook moreel verwerpelijk vond.

De woede van Luther zette veel in beweging. Onder de opmars van reformatie en contrareformatie spleet het christendom in twee, en nam de religieuze intolerantie hoogst onchristelijke vormen aan. Het principe ‘cuius regio eius religio’ (wiens gebied, diens religie) bepaalde dat de landvorst voorschrijft welke godsdienst in een gebied beleden wordt, de katholieke of de lutherse, waarna alle inwonenden de keuze hebben om zich hiernaar te schikken ofwel het land te verlaten. Die maatregel bracht geen rust. Integendeel, de spanningen liepen verder op. De gebeurtenissen namen een gewelddadige wending toen in 1618 in Praag een groepje protestanten bij een uit de hand gelopen discussie drie katholieken uit het raam gooiden. Dat was het startschot van de Dertigjarige Oorlog.

Waarom is alles zo dramatisch uit de hand gelopen? De theologische geschillen en het schisma dat ingezet werd door Luther en andere kerkhervormers hadden een binnenkerkelijk probleem kunnen blijven, ver verwijderd van de seculiere wereld met haar eigen zorgen en conflicten. Maar zo is het niet gegaan. Oorlogen ontspringen ook uit kleine geschillen, discussies die verharden tot ruzies en uitgroeien tot scherpe conflicten tussen veelomvattende maatschappelijke stromingen. Binnen de historische context van de zeventiende eeuw is zo een van de meest barbaarse oorlogen gegroeid die het Europese continent geteisterd hebben, met alles wat ermee gepaard ging: heksenvervolgingen, misoogsten, hongersnood. Een storm stak op en woedde weldra over een groot deel van Europa. Huurlingenlegers trokken moordend en plunderend rond. In de verwoeste en uitgebrande dorpen stierven miljoenen mensen, onschuldige burgers, boeren, huisvrouwen, kinderen. Allemaal christenen, allemaal volgelingen van de man die zijn leerlingen het bevel gaf: steek uw zwaard in de schede.9

Vergissing

De vraag die bij het uitbreken van elke oorlog gesteld moet worden is niet zozeer wat de oorzaak van het conflict was, of welk doel nagestreefd werd, maar wel welke objectief goede zaak beoogd werd. Welk doel kan in zich de kwaliteit van ‘genoeg goedheid’ bezitten om een oorlog te rechtvaardigen? Alleen indien een oorlog een effectief goed zou opleveren dat in een redelijke verhouding staat tot de aangerichte schade, waardoor de oorlog dus meer goed dan kwaad zou doen, zou hij gerechtvaardigd kunnen zijn. Maar hoe kan men een balans tussen goed en kwaad opmaken? En wat is een redelijke verhouding? Zelfs als de aangerichte schade niet meer zou zijn dan de dood van één persoon, één angstig kind dat omkomt in een bombardement, welk goed ter wereld zou dan voor dit kwaad een compensatie kunnen zijn? In de werkelijkheid van de oorlog is de schade altijd van die aard dat a priori besloten kan worden dat de oorlog nooit het aanvaardbare middel kan zijn om welk denkbaar ‘goed doel’ ook te bereiken. Des te zekerder is die conclusie wanneer de goede zaak voorgesteld wordt onder een ronkende naam als ‘de vrede’, ‘onze vrijheid’, ‘democratie’, ‘rechtsstaat’, begrippen die in oorlogstijd moeilijk richtinggevend kunnen zijn omdat ze dan elke betekenis verliezen. Oorlogen met lege woorden in het vaandel streven geen concreet goed na, en hebben misschien helemaal geen aanwijsbaar doel. Ze gebeuren zoals natuurrampen gebeuren, spontaan, onvermijdelijk. En toch voltrekken ze zich onder de vorm van bewuste menselijke handelingen, opgestelde plannen, lange voorbereidingen, en weloverwogen beslissingen. Deze bewust gevoerde fatale, doelloze, meest zinloze oorlogen, zijn vaak de meest moorddadige. De moderne tijd heeft er vele gekend.

Na de iconische Trojaanse krijgstocht zijn over de hele wereld ontelbare oorlogen gevoerd. De twintigste eeuw is de meest bloedige ooit geweest, naar schatting honderd miljoen mensen kwamen om in het oorlogsgeweld. Nogmaals de vraag: wat was het doel, voor welk goed hebben zovelen de voorbije eeuw hun leven moeten geven? Waarom zaaiden de Amerikanen jarenlang dood en verderf in Vietnam? Meer dan dertigduizend van hun eigen mensen offerden ze op aan die oorlog in een ondoordringbare jungle. Het veel groter aantal Vietnamese slachtoffers werd niet eens geteld. Wat was de bedoeling van deze vuile oorlog? Robert McNamara, minister van Defensie onder president Lyndon B. Johnson, de man die de beslissingen nam, wist het ook niet. Jaren later gaf hij toe dat hij ‘wrong, terribly wrong’ was geweest in deze oorlog.10 Daarmee wreef hij alleen maar zout in de wonden van de velen die geliefden verloren hadden in het vervloekte Aziatische land. Noord-Vietnam won de oorlog. Noord en Zuid werden herenigd, en het leven hernam er zijn gewone gang, maar dan zonder degenen die verminkt, vermist of begraven werden.

En zo ging het verder. Waarom vielen Amerikanen met hun bondgenoten, de zogenaamde coalition of the willing, Irak binnen? En daarna ook Afghanistan? Wat wilden deze ‘bereidwilligen’ bereiken in dit verre land met een voor hen vreemde cultuur? Noch Irak, noch Afghanistan vormde een reële bedreiging voor het Westen, tenzij in de verbeelding van een overspannen Colin Powell, de Amerikaanse chef van de stafchefs en dus de hoogste militair in het land, die meende over de bewijzen te beschikken dat Irak over massavernietigingswapens beschikte. Ontwapening van een terroristisch land, werd in dit geval verkondigd als het goede doel waarvoor een oorlog nodig was. In werkelijkheid waren het de Verenigde Staten die deze wapens bezitten, niet Irak. Toch werden de grote middelen ingezet. Toen Powell enkele jaren later zijn vergissing toegaf, waren meer dan honderdduizend mensen gedood. Per vergissing dus. Alweer.

Politiek, en zeker de internationale politiek, kan niet gebaseerd zijn op vertrouwen. Het zou niet verstandig zijn politieke leiders te vertrouwen van wie de agenda gevuld is met plannen waarvoor anderen hun leven moeten geven. In strijd met de idealen van vrede en verzoening die politici van alle slag doorgaans prediken, en ondanks alle ervaringen van de verschrikkingen die oorlogen met zich meebrengen, blijft oorlog het middel waar zij naar grijpen om hun doelen te bereiken. ‘Oorlog is een voortzetting van de politiek met andere middelen,’ schreef de Pruisische generaal Carl von Clausewitz,11 zonder veel consideratie voor de prijs die daarvoor betaald moet worden. Zijn stelling wordt door velen aangenomen. Nog steeds. Toch moet het verbazen dat zo algemeen en zo vaak ondoordacht van dit middel gebruikgemaakt wordt. Een reden kan zijn dat het gebruik van geweld imponeert en onmiddellijke macht geeft. Een Napoleon die oprukt aan het hoofd van een leger van honderdduizend geüniformeerde mannen dwingt ontzag af. Bij velen ook respect en bewondering. Zelfs bij de tegenstanders. De prijs die Napoleon en zijn mannen zelf moeten betalen, is pas voor later. Zolang staatslieden bezwijken voor deze bekoring, kiezen zij ervoor de nuchtere Pruis, voor wie de oorlog een bruikbaar middel is, gelijk te geven. Maar nogmaals, de afrekening komt. Want altijd blijft oorlog hetzelfde wrede en dwaze proces van blinde massadoding aan beide kanten van het strijdperk. Toen Napoleon uit Frankrijk vertrok, richting Rusland, bestond zijn Grande Armée uit meer dan 439 000 mensen.12 Naar schatting stierven ongeveer 400 000 mannen door ziekte en uitputting onderweg en tijdens de veldslagen die gevoerd moesten worden.13 ‘Ares, de oorlogsgod, is onpartijdig,’ schreef Homeros: ‘hij doodt degenen die doden.’14

Bloedfeest

Op geen enkele manier valt moreel en rationeel te verantwoorden hoe kwistig mensenlevens opgeofferd worden tijdens militaire operaties. In de twintigste eeuw liepen de aantallen nog veel hoger op. Het aantal mensen dat in de Eerste Wereldoorlog moest sterven om een futiel tactisch voordeel op het slagveld te behalen, tart elke redelijkheid en menselijkheid. Bij de slag om Verdun, die in 1916 tussen Fransen en Duitsers werd uitgevochten, stierven driehonderdduizend jonge mannen onder de kogelregens, granaten, vlammenwerpers, gifgassen en alle middelen waarmee ze elkaar probeerden uit te roeien. De Fransen kraaiden ten slotte victorie; ze wonnen, dat wil zeggen, ze herwonnen wat terrein dat ze eerder verloren hadden. Hun aanvoerder, generaal Pétain, werd beroemd en geëerd, maar collaboreerde later met de Duitsers die hij in ‘de Groote Oorlog’ bestreed. Wat was de zin van dit bloedfeest?

Het gevecht bij Verdun was maar één van de veldslagen van deze gruwelijke oorlog. Ook aan de IJzer, de Somme, de Marne, bij Ieper stroomde het bloed van de uiteengereten lichamen in de modder van de slagvelden. Dat was aan het westelijke front. Elke dag wordt aan de Menenpoort in Ieper nog een Last Post geblazen, ‘Lest we forget...’ Je kan je afvragen of het niet beter zou zijn zoveel weerzinwekkende waanzin te vergeten. Aan het front in het oosten, bij Gallipoli, niet ver van waar Troje lag, sneuvelden ondertussen nog eens een kwart miljoen soldaten, vooral Britten, Australiërs en Ottomanen. De Turken ‘wonnen’ deze veldslag, wat niet verhinderde dat het Ottomaanse Rijk verder afbrokkelde. Wat maakt dat uit? In die donkere jaren van 1914 tot 1918 verloor Europa een hele generatie jonge mensen die onder macabere strijdkreten geslachtofferd werden op wat toen nog ‘het veld van eer’ heette. Veel meer dan één generatie werd weggemaaid, voorgoed verloor Europa zijn vitaliteit en zijn ziel. Nooit zou de ooit zo trotse Oude Wereld zich van die zelfverminking herstellen. Wat nu nog Europa heet, is een onaanzienlijk restant van wat het ooit geweest is.

Waarom werd deze afgrijselijke ‘Groote Oorlog’ gevoerd? Voor welk hoger doel werd in de Eerste Wereldoorlog gestreden? Voor welk goed? ‘Voor vaderland en vrijheid’, luidde alweer de retoriek, maar deze pseudosacrale woorden zijn leeg en huichelachtig. De werkelijkheid was banaler. Fanatiek nationalisme en ordinaire vechtlust bepaalden het psychologisch klimaat dat de drijvende kracht leverde voor de uitbarsting van geweld die zou plaatsvinden. Frankrijk was uit op wraak na de onverteerde nederlaag tegen Duitsland in 1870. Groot-Brittannië en Duitsland betwistten elkaar de dominantie op zee. Frankrijk voelde zich bedreigd en sloot een bondgenootschap met Rusland, waardoor Duitsland vreesde omsingeld te worden. Tussen al deze landen was een hectische bewapeningswedloop aan de gang. Uit een kluwen van diplomatieke incidenten, tactische manoeuvres en militaire obsessies brak dan plots het geweld los dat al snel een oncontroleerbare uitbreiding aannam als gevolg van de ketting van allianties en verdragen.

Na de aanslag in het Servische Sarajevo waarbij de Oostenrijkse aartshertog Frans Ferdinand vermoord werd, reageerde Oostenrijk door Servië aan te vallen. Daarop schoot Rusland zijn bondgenoot Servië te hulp door de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie aan te vallen. En daarop verklaarde Duitsland Rusland de oorlog, en keerden Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zich tegen het Duitse Rijk. Alweer verspreidde het vuur zich razendsnel over heel Europa, en nu ook over de door Europa gekoloniseerde gebieden in de rest van de wereld. Toen de strijd al drie jaar bezig was, traden ook de Verenigde Staten in het strijdperk, hoewel men daar, alles welbeschouwd, weinig te vrezen had van het onheil aan onze kant van de Atlantische Oceaan. Maar de gewezen kolonie voelde zich nog verbonden met het oude, verscheurde moedercontinent en wilde niet langer vanop afstand passief toekijken. Grote aantallen Amerikaanse jongens vertrokken naar het front in Europa. Velen liggen daar nu onder het gras van de goed onderhouden begraafplaatsen.

Wat was het doel, het ideaal, het te veroveren of verdedigen hoogste goed waarvoor in deze uitzinnige oorlog gestreden werd? Niemand wist het. Nu weten we het: er was geen doel, geen ideaal, er werd gevochten in een vlaag van collectieve razernij. Een storm van agressie en doodsdrift gierde over Europa, een orkaan die zich voedde met de energie die hijzelf had losgemaakt, elke dode in het ene kamp moet door meer doden in het andere kamp gewroken worden. In de vier jaar die deze oorlog duurde, lieten samen meer dan twintig miljoen mensen het leven, waaronder ongeveer evenveel burgers als militairen. Van deze slachtoffers behoorden iets meer dan de helft tot de Triple Entente van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Rusland, en de rest tot de Drievoudige Alliantie van Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië.15 Zesenvijftig procent tegenover vierenveertig procent; dat zijn de cijfers. De onpartijdigheid van Ares was niet perfect.