OP ZOEK NAAR HOME SWEET HOME

OP ZOEK NAAR HOME SWEET HOME

Copyright © 2023 Nora Lawson
Auteur: Nora Lawson

Druk: Nora Lawson
Omslagontwerp: Nora Lawson

ISBN 9789464812954
NUR 402

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Ik draag dit boek op aan allen die mij,
op welke manier dan ook,
hebben geholpen om mijn weg
in het leven te vinden.

INHOUDSOPGAVE

I-Home Sweet Home

II-Totale Omwenteling

III-Suriname 26 juli 1966

IV-Nederland

V-Epiloog

I. Home Sweet Home

In 1927 is mamma, Claudine Lawson, als eenentwintigjarige uit Suriname naar Nederland gekomen. Haar vader was een nazaat van een Schotse ‘engineer’, die halverwege de 19e eeuw via Nederland naar Suriname was getrokken om daar bruggen te helpen bouwen. Haar moeder was een nazaat van een Portugese familie, die naar Suriname was geëmigreerd. Mamma had zes broers en zussen. Toen zij tien jaar was overleed haar vader, die onderwijzer was. Haar moeder werkte als verpleegkundige hulp in 's Lands Hospitaal in Paramaribo.

Via een advertentie in de plaatselijke krant werden meisjes opgeroepen om in Nederland een opleiding in de verpleging te komen volgen. Richard, een oudere broer van haar, was toen al lang het huis uit en voer op de grote vaart. Zij besloot naar Nederland te gaan. Richard huurde voor haar een kamer boven in de Marnixstraat in Amsterdam - naast het American Hotel - en betaalde haar reis naar Nederland. Zij ging werken in het Binnengasthuis, waar zij Netty Omzaat ontmoette, die ook uit Suriname kwam.

Zij heeft vele jaren hard moeten ploeteren om de kost te verdienen en heeft daarnaast flink moeten studeren om uiteindelijk volledig gediplomeerd verpleegkundige te worden. Het was een heel hard bestaan; het boenen van de vloeren in het ziekenhuis behoorde ook tot een van de regelmatige taken.

Veel bijzonderheden over mamma’s leven heb ik jaren later van Netty Omzaat te horen gekregen.

Het verhaal over Henk Kuiper, de eerste man van mamma, mijn vader, is als volgt:

Zijn moeder: Maria Brandsma, getrouwd met Dirk Kuiper, die kleermaker was. Ik weet vrijwel niets over hem.

Dat huwelijk van zijn ouders ging blijkbaar slecht, want moeder Kuiper zorgde later alleen voor haar zoontje en moest als kokkin in een restaurant op het Rembrandtplein de kost verdienen. Zoonlief zat soms tot ’s avonds laat buiten op de stoep te wachten totdat moeder thuiskwam. Toen hij ouder was geworden ging hij naar een avondopleiding voor machinebankwerker en werkte hij overdag bij Werkspoor. Een middelbare schoolopleiding had hij niet genoten. Op een gegeven moment - hij zal toen iets over de twintig jaar zijn geweest - heeft hij zich bij een instituut opgegeven voor Engelse lessen. In korte tijd heeft hij daar de diploma’s van de zogenaamde drie 'moderne talen' (d.w.z. Frans, Duits en Engels) behaald en ging toen met de MO-opleidingen voor die talen verder. Niet heel lang daarna nam hij ontslag bij Werkspoor om als leraar voor datzelfde instituut te gaan werken. Hij behaalde later ook de diploma’s voor typen en stenografie voor het Nederlands, Engels, Frans en Duits. Daarna volgden de diploma’s voor het Italiaans en Spaans. Later zijn daar ook opleidingen voor Latijn, Portugees en Russisch bijgekomen. Zijn hobby was schaken.

In 1940 heeft mamma Henk Kuiper ontmoet bij een verkeersongeval, waar zij het slachtoffer eerste hulp verleende en hij tussen het publiek stond te kijken.

Hij werkte als leraar bij zijn eigen opleidingsinstituut in Amsterdam Oost en studeerde veel om nog meer diploma's te behalen.

Mamma werkte toen in het Wilhelmina Gasthuis.

Zij zijn vrij snel in het huwelijk getreden. Mamma was toen drieëndertig jaar.

Omdat mamma al haar eigen ingerichte woning in de 1e Helmersstraat had trok hij bij haar in. Al vroeg had mamma een geweldig idee. Op de Willemsparkweg was toentertijd een behoorlijk groot gebouw te koop. Als ze dat zouden kopen kon zij daar haar eigen zorgcentrum beginnen; zij had tenslotte alle benodigde diploma’s om zo’n centrum te beginnen en vader zou daarin zijn handelsinstituut kunnen onderbrengen. Haar idee ging niet door omdat vader te bang was om zo’n verplichting aan te gaan. Zij daarentegen zag dit als een geweldige mogelijkheid om hun beide praktijken in één gebouw onder te kunnen brengen. Tot haar grote teleurstelling is dit idee daarom niet doorgegaan.

Het huwelijk van mijn ouders was geen succes.

Verder had hij vreemde sadistische trekjes - daar kon ik later inderdaad van getuigen - zodat het op een gegeven moment een moeilijke situatie werd.

Zo heeft Kuiper op een keer de piano, die mijn moeder door hard werken zelf had gekocht voordat zij hem zelfs maar kende, terwijl zij dienst had, verkocht omdat hij er last van had bij het studeren. Die muziek maakte te veel lawaai. Bovendien vond hij het een onnuttig ding. Hij deed dat zonder enig overleg vooraf.

Mij is verteld dat hij en mamma bijvoorbeeld nog op de gang met de buren grapjes hadden staan maken maar dat hij, zodra zij hun eigen huis binnenstapten, lelijke dingen deed, zoals mijn moeder een trap verkopen. Later had hij daar dan wel weer spijt van. Maar als hij - om het weer goed te maken - met gebak of zo thuiskwam accepteerde mamma het niet meer en schoof zij het raam aan de straatkant omhoog en smeet de doos met gebak zó van 2-hoog naar beneden.

Ik kan mij dus goed voorstellen dat het daar geen pretje was.

Op een gegeven moment zei hij tegen mamma dat hij naar zijn moeder terugging, want met dat blèrende kind kon hij toch niet studeren. Ik was toen nog maar net zes weken oud.

Toen hij 's avonds laat nog niet terug was gekomen, is mamma de volgende dag naar het huis van haar schoonmoeder gegaan. Daar, helemaal onder aan de trap, riep mamma naar boven: ‘Henk kom je?’ en kreeg vanaf 3-hoog te horen: ‘Neen, ik kom niet meer terug; ik blijf bij mijn moeder’. Er volgde daarop nog geen scheiding, want de kosten daarvan kon mamma niet betalen. Misschien heeft zij nog een heel lange tijd gehoopt dat hij terug zou komen.

Zo kwam het dat ik alleen met mamma woonde in de 1e Helmersstraat, vlak bij de Rhijnvis Feithstraat, zijstraat van de Overtoom.

Vanaf dat moment moest mijn moeder alleen voor mij zorgen. Dat was een hele opgave, omdat zij ook moest werken. Vandaar dat de familie Wildeman, die in het benedenhuis woonde, zoveel op mij paste. De ene keer overdag, de andere keer 's avonds of 's nachts al naar gelang mamma haar dienstrooster in het Wilhelmina Gasthuis had. Gelukkig maar dat dit ziekenhuis even verderop in dezelfde straat was, zodat zij niet ook nog eens de hele stad door behoefde te gaan.

Bovendien was het oorlog en was het toch heel moeilijk om steeds aan voedsel en vooral om aan melk te komen. Die goede vriendin van mamma, Netty Omzaat, die ook in de verpleging werkte, heeft samen met mamma of hebben ook soms elk apart op de fiets flinke tochten moeten maken om melk voor mij te kopen. Omdat zij herkenbaar waren aan hun verpleegstersuniformen ontkwamen zij daarbij aan de Duitsers, die anders hun fietsen zouden hebben ingevorderd.

Wel vond Kuiper het na de dood van zijn moeder in 1944 de normaalste zaak van de wereld om terug te komen, maar mamma zag dit niet meer zitten en weigerde dat.

Toen heeft hij - op een moment dat mamma niet thuis was - de helft van de inboedel weg laten halen. Notabene mamma’s eigen, reeds lang in haar bezit zijnde spullen. Hij was toch alleen maar met zijn boeken en kleding in haar huis komen wonen. Zelfs het matje bij de voordeur moest het ontgelden. Kuiper heeft in al die jaren daarna niets van zich laten horen of zien.

Denkend aan toen zie ik nog heel goed dat ik, als mijn haar gewassen moest worden, op het granieten aanrecht werd gezet. Een teiltje lauw water en een zakje shampoo van Elisabeth Schwarzkopf stonden daar dan al klaar.

Doordat jarenlang hetzelfde merk werd gebruikt kan ik me dit zo goed herinneren. Op dat zakje stond dan b.v. blond of donkerblond. Er waren dus verschillende soorten shampoos, voor elk haartype een aparte kleur. Het haar werd dan gespoeld doordat een kommetje water steeds over mijn hoofd werd gegoten; ik moest mijn hoofd dus heel schuin naar beneden in de gootsteen houden, zodat de shampoo niet in mijn ogen zou komen.

Na deze wasbeurt werd mijn haar met een grove zwarte kam tot pijpenkrullen gedraaid.

Tijdens één van die wasbeurten, klonk beneden achter uit de tuinen een gezang. Het was het lied: Varia, varia. Alleen de melodie weet ik nog. Het klonk heel vrolijk. Het was toen ook heel mooi weer, misschien wel zomer, want de deuren naar het balkon stonden wijd open.

Voor mij op de grond zie ik wat gekleurd houten speelgoed liggen. Dat waren een vrachtwagentje, een locomotiefje en wagonnetjes. En dan was het zo leuk dat mamma het liedje zong: ’Op een klein stationnetje, ’s morgens in de vroegte’.

Op een klein stationnetje
’s Morgens in de vroegte
Stonden zeven wagentjes
Netjes op een rij
En het machinistje
Draaide aan het wieletje
Hakke hakke puf puf
Weg zijn wij.

Het gebeurde regelmatig dat ik met mamma op de Overtoom liep en dat ik - op het moment dat zij een bepaalde winkel wilde binnenstappen - eventjes heel snel de trap opklom die in het portiek beneden was. Dan pakte mamma mij bij de hand en liet ze mij langzaam zelf weer naar beneden lopen. Die trap was natuurlijk zeer interessant en kon niet voorbijgelopen worden zonder hem eerst nog even uit te proberen.

Vlak om de hoek van ons huis woonde een kennisje van mamma. Die vrouw was al heel oud en erg aardig. Daar ben ik heel wat keren mee op bezoek geweest.

Een heel vreemde ontdekking deed ik ook. Vaak kwamen wij bij kennissen op bezoek in een benedenhuis in een zijstraat van De Lairessestraat, waar ook hun oude moeder inwoonde. Altijd als ik haar daar zag liep zij in het zwart gekleed. En haar wijde rok reikte tot op de grond. Alleen rond de hals en de mouweinden zaten witte, kanten randjes. Op haar hoofd droeg zij een wit kanten mutsje. In mijn verbeelding was zij zó bijzonder dat zij iemand van een heel andere wereld moest zijn en dus veel te verheven was om, zoals gewone mensen, naar de wc te hoeven gaan. Ik was erg verbaasd en teleurgesteld dat dit toch niet het geval bleek te zijn toen zij een keertje uit de wc tevoorschijn kwam.

Ik herinner me ook die keer dat ik alleen – waarschijnlijk was ik pas drie of vier jaar oud - uit de zijstraat aan de overkant van de Overtoom kwam lopen en dat ik toevallig omhoog keek naar het raam van het benedenhuis op de hoek. En daar zag ik het heel kwade gezicht van mijn moeder. Ik was daar nauwelijks de hoek om gegaan of ik kreeg van haar buiten op het stoepje van een paar treden een flink pak slaag en moest ik daarna mee naar binnen. Daar was het politiebureau.

Vele jaren later hoorde ik dat het als volgt was toegegaan:

Terwijl mijn moeder stond te praten met de buurvrouw, bedacht ik dat ik best even alleen een wandelingetje kon gaan maken in het Vondelpark. Om daar te komen ben ik eerst de 1e Helmersstraat, daarna de Rhijnvis Feithstraat en ook nog de drukke Overtoom overgestoken. Ik weet echt niet hoe lang ik in het Vondelpark heb rondgelopen maar, nadat ik daarvan terugkwam via de zijstraat van de Overtoom en langs het politiebureau liep, was mijn moeder intussen daar - in alle staten - aangifte van mijn vermissing gaan doen. Terwijl zij daarmee bezig was liep ik, mij van geen kwaad bewust, langs.

Vlak om de hoek van de 1e Helmersstraat was een gaarkeuken. Ik heb een vage herinnering dat mamma en ik tussen heel veel mensen in de rij stonden te wachten om ons pannetje te laten vullen.

De geur van die gaarkeuken bleek zo apart te zijn dat ik die, toen ik die jaren later opnieuw rook, meteen herkende. Alleen waar ik die lucht eerder had geroken kon ik mij pas na langdurige, uiterste concentratie, weer herinneren.

Even verder op de Overtoom woonde Mevrouw Snaap met dochtertje Betty. Betty en ik scheelden maar één week in leeftijd. Mevrouw Snaap was ook alleen, zij was weduwe. Mij is verteld dat mamma steenkolen had en die mevrouw aardappelen, of andersom. Mamma en ik hebben bij hen gewoond, totdat de aardappelen op waren, waarna zij bij ons kwamen totdat bij ons de kolen op waren.

Later kwamen wij ze af en toe op de Overtoom tegen. Ik denk zelfs dat ik mij de eerste ontmoeting nog goed kan herinneren, want ik liep op een gegeven moment achter een klein meisje aan. Misschien werd zó het eerste contact gelegd.

Aan de wand van onze achterkamer, naast de deur naar de gang, hing een reproductie van Het Meisje met Parel in een lijstje met bol glas ervoor aan een zwarte wollen draad. Heel vaak keek ik omhoog om ernaar te kijken. Waarschijnlijk is het daarom dat ik ook die zwarte wollen draad niet vergeten ben. Hier kom ik later op terug.

Ook werd ik af en toe, zittend in een geel geperste kartonnen wandelwagen met nogal bolle zijkanten, rondgereden. Tegelijkertijd denk ik dan ook aan de palingboer op het Staringplein met een grote kar vol met kronkelende aal/paling. Wat een interessant en vreemd gezicht was dat.

Verderop in de 1e Helmersstraat, meer naar de 1e Constantijn Huygensstraat toe, aan de rechterkant was een katholieke school waar de nonnen werkten. Daar verbleef ik wel eens overdag. Zo staat mij heel helder voor de geest dat ik op een van mijn vingers, aan het bovenste topje en ook op de muis van de rechterhand moedervlekken had. Die hebben de nonnetjes daar met een speld weggestoken, want die hoorden daar niet te zitten. Terwijl dit gebeurde werd ik op schoot in een houdgreep gefixeerd… en schreeuwen en huilen dat ik heb gedaan. Die nonnen waren genadeloos; er was geen ontkomen aan.

Tijdens een van die keren dat de benedenburen - de familie Wildeman – op mij pasten ben ik een keer verschrikkelijk gaan gillen van de schrik toen ik voor een geopende kast stond met twee spiegels aan de binnenkant van de deuren. Terwijl ik zo tussen de half geopende deuren stond zag mijzelf ineens zoveel keren extra in de spiegels staan. Maar plotseling zag ik ook evenzovele enge vossen boven mij hangen. Mevrouw Wildeman bleek namelijk over een van de deuren haar vossenbontje te hebben gehangen, waar de vossenkop nog aan zat. Zij had voor de grap even de twee deuren half dicht gemaakt en zij schrok van mijn reactie.

Mevrouw Wildeman moet het in die oorlogsjaren ook heel arm hebben gehad. Ik zag een keer, toen zij zich stond aan te kleden, dat er grote gaten in haar onderbroek zaten.

Ik weet ook nog dat ik bij de familie Wildeman was (blijkbaar was het avond) en dat er mensen bij hen op bezoek waren, die een hond bij zich hadden. Ik was zo enthousiast over de hond dat ik, op de grond zittend, hem stevig omhelsde. Toen werd ik diverse keren bij mijn ogen gebeten. Ik heb gebruld van schrik en pijn en kan me zo goed herinneren dat ik - terwijl ik werd gedragen op weg naar het Wilhelmina Gasthuis, welk ziekenhuis zich even verderop in dezelfde 1e Helmersstraat bevond - een hemel vol met sterren zag. De littekens, nu heel klein, zijn nog steeds te zien. Misschien dat dit laatste voorval de aanzet is geweest dat mamma is gaan werken in de particuliere verpleging en dat ik van toen af aan in kindertehuizen in die steden werd geplaatst, waar zij aan het werk was.

En misschien ook omdat dit veel beter betaalde en - ook belangrijk in die oorlogsjaren - dat mamma er zeker van kon zijn dat haar kind te eten kreeg.

Zo heb ik bijvoorbeeld ook herinneringen aan Utrecht, omdat mamma’s tweede echtgenoot – Koos Schuurma – daar in het ziekenhuis lag voor een oogoperatie. Het hoornvlies aan zijn linkeroog werd weer behandeld. Zij had Schuurma leren kennen toen zij bij hem thuis als particulier verpleegkundige werkte.

Behalve in Utrecht heb ik ook enige jaren ‘full time’ in Haarlem, Alkmaar en Amsterdam in kindertehuizen gezeten.

Wat mij ook goed is bijgebleven is een grote ballon in de lucht, vlak boven de huizen van de 1e Helmersstraat met een vlag om een heel groot pakket gewikkeld. Dat zal wel een van die beroemde voedseldroppingen aan het eind van de oorlog zijn geweest.

Op een dag zat ik achterop de fiets bij mijn moeder in een straat vlakbij de Dam. Dat moet in de Kalverstraat zijn geweest. Plotseling brak er enorme paniek uit en kwam ik door de haast om weg te komen met mijn ene voet tussen de spaken. Hierdoor kan ik me dit voorval zo goed herinneren. De schrik en de pijn. Later heb ik vernomen dat er vanuit De Grote Club op de hoek van de Dam werd geschoten op mensen, die het Bevrijdingsfeest al aan het vieren waren. Dat moet dan op die bekende datum van 7 mei 1945 zijn geweest.

Ik denk dat ik in 1946 uiteindelijk in Haarlem terecht kwam.

's Middags was het verplicht een dutje te doen, ook als je helemaal geen zin of slaap had. Ik verveelde me verschrikkelijk in bed. Maar ja, het moest. Er waren veel kinderen op de slaapzaal, die allemaal uitkeken naar bezoek.

Heel veel kinderen kregen wel bezoek.

Ik kreeg eigenlijk bijna nooit bezoek. Vaak moest ik, als enige, in bed blijven liggen. Dus lag ik maar in bed, totdat ik er weer uit mocht komen. Ik kan mezelf nog zien liggen terwijl de middagzon een beetje door de gesloten beige gordijnen zichtbaar was.

Daarom weet ik het nog zo goed dat ik het bijna niet kon geloven dat ik die ene keer uit bed mocht komen, want er was bezoek voor mij. Wie dit was weet ik niet meer, maar wel dat die persoon een pop voor mij meebracht. Ik kan me heel goed herinneren dat wij daar ook een keer een boottochtje hebben gemaakt, want het tehuis was vlak aan de overkant bij het water.

Veel later, toen wij in Beverwijk woonden, werd die pop door mamma in een ladenkast opgeborgen en kreeg ik een andere. Ik denk, te oordelen naar het feit dat mamma deze pop door een andere verving, dat het niet anders kan dan dat vader langs was geweest en hem had gebracht.

In dit Haarlemse tehuis moest je ’s middags laat in twee lange rijen opgesteld staan voor een verhoogd podium, waarop twee tafels waren neergezet met daarop elk een grote, gegalvaniseerde teil. Het enige dat je, terwijl je stond te wachten op je beurt, aan mocht houden was een hemdje en broekje. De schone kleren had je onder je arm.

Als het zover was om in de grote teil te gaan - dus de zoveelste in hetzelfde water - dan werd door de non gecontroleerd of je wel 'schoon' was geweest. Zo niet, dan volgde de vreselijke straf dat iedereen kon zien wat voor vies kind je was, omdat jouw vuile broek uitgebreid omhoog gehouden werd. Op die manier werd er een voorbeeld gesteld hoe je er maar voor moest zorgen dat dát je niet zou overkomen.

Zo was het daar ook regel dat je vóór het naar bed gaan in lange rijen - op bevel - moest knielen om te bidden. Af en toe weigerde ik dit of deed ik alsof ik het niet had gehoord, omdat het bevel me reuze tegenstond. Bij herhaling van de opdracht koos ik toch maar eieren voor m’n geld, omdat ik toch wel bang was en gewoon wist dat ik deze strijd zou verliezen.

Tijdens een ziekenhuisbezoek aan pappa Schuurma tijdens Kerst in Utrecht stonden wij met heel veel mensen in de lift. In de verte hoorde ik dat er Kerstliederen werden gezongen. Nooit ben ik vergeten dat ik van een van de vrouwen in de lift een in Kerstkleuren met katoen omgehaakt balletje kreeg. Wat was ik daar blij mee.

Ook heb ik leuke herinneringen aan het kindertehuis in Utrecht. Ik was toen zes jaar.

Een van de leidsters was juffrouw Straatman en als wij uitgingen, zat ik bij haar achterop de fiets. Op het speelterrein daar waren schommels en werd er door een paar kinderen in het Maleis geteld. Het klonk als: ampat lima ampan de lappan pulu blas.

Ik heb het voor de zekerheid toch maar even opgezocht, want ik vreesde dat na al die jaren de klanken van het tellen misschien anders waren dan ze moesten zijn.

En ja hoor…. van een tot en met elf geteld had dit moeten zijn: satu, dua, tiga, empat, lima, enam, tujuh, delapan, sembilan, sepuluh, sebalas.

Het zal begin 1948 zijn geweest. Mijn vroegste herinnering aan pappa Schuurma was toen wij met de Citroën met chauffeur Tinus werden opgehaald in de 1e Helmersstraat om te gaan rijden. Pappa zat achterin met een geruite plaid over zijn benen. De bekleding van de auto was lichtgrijs. Het type Citroën was zwart met voor van die grote zijkleppen, die elk apart omhoog getild konden worden. Na enige meters gereden te hebben weigerde de auto op het Cremerplein verder te rijden. Verderop stond een groenteman met een vrachtwagen. Die heeft toen een touw vastgemaakt aan onze voorbumper en begon ons voort te trekken. Maar even later ging met een oorverdovend lawaai onze bumper eraf. Ik kreeg nog op m’n kop omdat ik daardoor schrok en helemaal van streek raakte. Hoe wij later toch zijn weggekomen weet ik niet meer.

Pappa’s familie kwam oorspronkelijk uit Friesland, waar zijn vader ook accountant was. In Beverwijk had hij aan huis een eigen accountantskantoor met drie personeelsleden en hij had o.a. als klanten enkele uitgeversmaatschappijen. Verder was hij lid van diverse besturen.

Pappa was tot zijn huwelijk met mamma vrijgezel geweest. Hij vertelde mij een paar keer dat hij jarenlang verliefd was geweest op de grote filmster Greta Garbo.

Pappa was een afstandelijk mens. Ik had reuze eerbied voor hem en aanbad hem. Hij was niet streng maar gewoon heel aardig en toch niet té. Hij schreeuwde nooit; wel kon hij je alleen op een bepaalde manier aankijken, zodat je wist dat je te ver was gegaan. Hij was een heer. Ik geloof dat wij de enigen in zijn omgeving waren, die hem kenden. Voor anderen bleef hij onbekend. Hij hield ook van grapjes maken. Ik werd flink verwend. Om eerlijk te zijn was ik veel doller op hem dan op mamma. Zij was toch vaak heel serieus en lachte weinig. Als kind kon ik natuurlijk ook niet weten dat zij een heel moeilijk leven achter de rug had en dat zij waarschijnlijk al heel lang wist dat zij ernstig ziek was.

Om terug te komen op hetgeen ik vertelde over pappa en de bumper, die losliet: daarna kan ik me een hotel in Bergen herinneren, waar ik tijdelijk met mamma werd ondergebracht. Ook zie ik pappa Schuurma daar vaker. Mij is later door Netty Omzaat verteld dat mijn moeder nog niet gescheiden was en dat Schuurma ons in dat hotel liet wonen totdat de scheiding rond was.

Mijn moeder is begin 1948 nog bij Kuiper thuis langs geweest om aan te kondigen dat zij wilde scheiden. Hij was toen ook al samen met zijn latere vrouw.

Op zijn vraag waarom, had zij gezegd dat zij met mij naar Suriname wilde vertrekken. Met deze smoes wilde zij voorkomen last van hem te krijgen. Dat lukte inderdaad, want Kuiper heeft al die jaren gedacht dat ik ergens in het buitenland zat.

Vanaf die bumper-kwestie kan ik me alleen maar dingen herinneren van waar pappa en mamma en ik woonden. Het was een mooie witte villa met de naam HOME SWEET HOME in Beverwijk. Een tuin met een breedte van circa vijfendertig meter aan de straatkant. In het midden daarvan een mooi halfrond grasveld met daarin een rond bloemenperk. Aan de rechterkant een open ingang met een grindpad dat in een boog naar links liep tot de brede halfronde stoep en die rechtuit eindigde bij een apart garagegebouwtje naast het huis. In het voorgedeelte rechts waren achter een lage, groene haag in een halve cirkel heel veel donkerrode rhododendrons geplant en links van het bloemenperk stond een breed, laag, wit geschilderd houten hek met daarachter een breed betegeld pad. De tuindiepte bedroeg circa zestig meter. Achter het huis was een groot grasveld met zonnewijzer met daarachter grote borders en rechts achter het huis een flink oppervlak met allerlei kersen-appel- en perenbomen, afgewisseld met perken pioenrozen, dahlia’s en rozen in diverse kleuren. Achter de tweede huiskamer was een serre. Daarachter was een groot donkerrood betegeld terras met hoge bloembakken met daarin veel bloemen en een brede stenen stoep van twee treden naar de tuin.

Als je goed naar achteren keek kon je heel in de verte de contouren zien van een vijver en het Rode Kruis ziekenhuis. Voor het huis staand bevond zich links - achter een hoge stenen muur - een conservenfabriek. Deze fabriek had een hoge schoorsteen. Elke werkdag kreeg je ‘s middags om twaalf uur vanaf deze schoorsteen een enorm luid fluitsignaal te horen, het teken voor het personeel om te gaan schaften. Wat maakte dit signaal een vreselijk kabaal.

In de herfst werden door de tuinlui alle bladeren tegen de fabrieksmuur bijeengeharkt met het doel dat daar in de loop der tijd een flinke composthoop zou ontstaan. Wat wij maar al te graag deden was met een stel kinderen op die tweeëneenhalve meter hoge muur klimmen en dan er vanaf springen in die flinke berg bladeren. Wat een lol we dan hadden. Soms deden wij alsof wij daarin konden zwemmen.

Elke week kwamen twee tuinlui om de tuin te onderhouden.

Aan de rechter achterkant van het huis was een kantoorruimte waar drie personeelsleden zaten: Ans en de heren Scholtes en Kee.

Van de moeder van meneer Keer heb ik nog een tijdje pianoles gehad.

Als ik ’s morgens vroeg de gelegenheid kreeg stond ik in ons huis vaak naar Ans te kijken, die bij binnenkomst in het kantoor eerst haar jas uittrok en voor de spiegel haar haar kamde en dan altijd een liedje zong.

In een straat vlakbij woonde Nienke, de beste vriendin die ik had. Behalve twee oudere zussen had zij nog een jonger broertje. Later kwam daar in 1950 nog een broertje bij. Een zuster trouwde heel jong en emigreerde naar Canada en de oudste trouwde met een roodharige jongen met de naam Hendrik Pepjes. Over hem kan ik nog een anekdote vertellen. Hendrik lag in het ziekenhuis voor een kleine ingreep en werd door een medepatiënt met zijn achternaam geplaagd. Dat was het moment dat zijn aanstaande vrouw erop stond dat hij zijn naam Poepjes zou veranderen, anders ging het huwelijk niet door. Zo ontstond de naam Pepjes.

Ik ging op school naar de Groene Kikkerschool, die eigenlijk Prins Bernhardschool heette, waar in de eerste klas juffrouw Tol de klasjuffrouw was. Een heel ouderwetse vrouw met - dat zag ik omdat ze vooraan op de schoolbank ging zitten - een lange roze flanellen onderbroek met pijpen. In de goudrenetten oogsttijd moest ik altijd een mandje met appelen op de fiets naar haar toe brengen. Het hoofd van de school was meneer Van Dokkum. In de derde klas zat meneer Klomp. In de vijfde meneer Bijl, die gaf mij later bijlessen Nederlands. Mijn moeder bracht me met de trein naar zijn huis, want hij woonde in Driehuis-Westerveld.

Meneer Van Dokkum heeft een keer Jan van der Ende in de klas met een stok ervan langs gegeven. Het was de aanwijsstok voor aardrijkskunde. Wat de aanleiding was kan ik me helemaal niet meer herinneren. Wel weet ik nog heel goed dat ik het verschrikkelijk angstig en onrechtvaardig vond en dat ik ‘STOP’ heb geroepen. Ik was goed bevriend met Jan van der Ende. Hij kwam wel eens bij mij thuis en af en toe speelden we samen.

Bijvoorbeeld vliegeren en zo.

Meneer Van Dokkum was een heel stijve, ouderwetse man met een bril met gouden randen en hij had altijd een volledig driedelig kostuum aan.

Onze vestibule: een grote vierkante ruimte met aan één kant een groot antieke, donkerhouten dressoir met op elke hoek een prachtige antieke porseleinen Delftse vaas met blauwe beschilderingen. De vloer bestond uit grote witte marmeren tegels met een lichtgrijze ader erin. In het midden lag een Perzisch tapijt met een prachtig blauw motief. De voordeur kwam uit op een drie meter brede halfronde stoep met drie treden.

Achter in de vestibule waren zware donkerbruine houten deuren en daarachter weer een lange marmeren gang met een brede donkerhouten trap naar boven met op de treden een prachtige Perzische loper met koperen stangen en pinnen.

Beneden op de trapzuil stond een bronzen beeld van Mercurius in 'ren'-houding met een fakkel in de omhoog geheven arm.

Eenmaal boven had je de overloop met een donkerbruin glanzende linoleum vloer met daarop weer een prachtige loper. Meteen boven aan het eind van de trap had je rechts een deur naar de badkamer. Hierin was er een ligbad en een wastafel. Het patroon van de badkamervloer bestond uit grote zwarte en witte vierkante vlakken.

De volgende deur op de overloop, dus recht voor het trapgat, kwam uit op de grote slaapkamer van mijn ouders. Daarnaast had je weer een andere deur. Als je die open deed keek je zo naar boven. Want daarachter was de steile houten trap naar zolder.

De volgende deur op de overloop ging naar de 'herenkamer' d.w.z. de werk/zitkamer van pappa.

Dit was een prachtige kamer. Ook donkerbruin glanzend linoleum op de grond.

Langs de wanden alleen maar boeken en nog eens boeken, wel van de vloer tot aan het plafond.

En hier en daar boven langs de wanden richels met prachtige antieke vaasjes van porselein en glas. Sommigen hadden een gouden voetje of dopje.

In de hoek met uitkijk op het balkon - het verst van de deur verwijderd - stond een monumentaal bureau met daarnaast een enorme ronde, koperen bak. De prullenmand. Deze prullenmand was versierd met in reliëf aangebrachte grote bloemen.

Als deze prullenmand gepoetst moest worden dan gebeurde dit door langdurig halve citroenen met zout er overheen te wrijven, waarna de koperglans weer opblonk. Voor het poetsen van het vele zilver in huis werd in een daarvoor speciaal aangewezen trommeltje de opgespaarde sigarenas gebruikt. Men was heel secuur daarmee, want steeds werden de asbakken waar sigarenas in lag, apart daarvoor geleegd. De sigarettenas werd gewoon weggegooid.

Naast het bureau had je de wand, met daarin de openslaande deuren naar het balkon. In de andere hoek, tegenover het bureau stond een enorme brandkast. O ja, in de hoek tegenover de deur stond een gashaard met een hekje ervoor. Ook hier weer in het midden van de ruimte een prachtig kleed. Deze kamer zal circa 7 x 5 m zijn geweest.

De volgende deur bracht je in mijn slaapkamer. Deze was circa 2,50 x 4 meter. Het is gek, maar veel kan ik me niet van deze kamer herinneren. Wel dat het bed met het voeteneind naar het raam gericht stond en dat zich in de andere hoek bij het raam de wastafel bevond. Boven mijn bed was een door mij zelfgemaakte tekening met punaises vastgeprikt op het behang; de tekening stelde een gezellig huis voor.

Toen ik een keer eindelijk bereid was om van het duimzuigen af te komen heb ik me door mamma laten overhalen om de rechterpols met een touwtje te laten vastmaken aan een van de spijlen aan het hoofdeinde van mijn bed, zodat ik die duim onmogelijk liggend naar mijn mond kon brengen. De duim was ingepakt en flink ingesmeerd met een laag mosterd. Hoe ik het elke keer toch voor elkaar kreeg weet ik niet, maar het duurde niet lang of de duim zat toch weer in mijn mond ondanks de mosterd. Het heeft jaren geduurd voordat ik van het duimzuigen áf was.

Vaak kreeg ik opmerkingen van anderen dat ik sliste.

Dan moest ik spraakoefeningen doen, staand voor de spiegel om het af te leren. Dit is nooit gelukt. Men zei dat ik dat had ik gekregen door het vele jaren lang duimzuigen.

Nu gaan we de trap op naar zolder. Dit is een heel steile trap, waar je je goed aan de leuning moet vasthouden. Vooral de laatste twee treden naar boven zijn nogal eng, omdat je dan geen armleuning meer hebt om je aan vast te houden. Dan hou je je vast aan de zijkant van het hek dat om het trapgat heen staat. Hierboven gekomen zie je een grote ruimte met aan de rechter en aan de linkerkant twee deuren. Elke deur leidt je naar een kleine kamer. Hier zijn geen wastafels maar tafels met een marmeren blad met daarop een lampetkan en een marmeren bak. Hier heb ik ook nog een tijdje geslapen omdat wij gasten hadden. Dit waren de negen jaar oudere nicht Aaltje uit Driebergen en haar penvriendin Hillary uit Engeland, die soms in de zomer bij ons waren komen logeren. Wat zij overdag allemaal deden weet ik niet, want zij waren tenslotte veel ouder dan ik.

Links was de kamer met een echte bedstee. De kamer ernaast werd door pappa gebruikt als donkere kamer voor zijn fotografie hobby. Daar waren spoelbakken, allerlei gekleurde lampen, droogtafels, enz... Die kamer had wel een kraan met stromend water en een wastafel.

Langs de zijkant op zolder stond een grote mahoniehouten mangel voor het persen van lakens e.d.. Aan de overkant, naast beide zijden van het trapgat bevond zich een hoge grijs geverfde lattenwand. Pappa liet mij een keertje zien dat, als je een van die tussenschotten weghaalde, zich daar een grote, diepe ruimte bevond, gevuld met oude matrassen, waar hij tijdens de oorlog diverse onderduikers had verstopt. Bij onraad werd het schot heel snel weer op z’n plaats geschoven.

Ik weet nog dat ik een keertje op die trap helemaal bovenaan stond met mijn neus net boven de vloer en toekeek hoe een nieuw dienstmeisje haar spullen uitpakte. Ik vergat daarbij dat ik zo hoog stond en deed een stapje achteruit……Het gevolg was een enorme val en een reuze klap tegen de deur beneden, want die was dicht. Gelukkig had ik niets gebroken maar … wat een geschreeuw en gehuil van pijn en schrik.

Het gebeurde zelden, maar soms waren pappa en mamma ’s avonds niet thuis. Dan werd er opgepast door een ouder echtpaar. Die twee mensen zaten dan de hele avond in de keuken waar ik niet naar toe mocht en zij mochten niet naar mij toe komen.

Ik ging toch heel vroeg naar bed, dus heb er niet lang last van gehad.

Mamma en ik zaten, zoals zo vaak, nog even samen aan tafel en schilden onze grote navelsinaasappelen. Terwijl wij zo bezig waren vroeg zij mij of ik misschien nog een broertje of een zusje zou willen hebben. Ik zei meteen dat ik dat heel graag zou willen. ‘Nou, dan moet je dat witte gedeelte van die sinaasappelschillen voortaan maar bewaren en in de vensterbank van je kamer leggen; als de ooievaar die ziet liggen dan komt hij vast langs’. Ik heb heel lang steeds weer verse witte gedeeltes van de schillen neergelegd, maar die ooievaar heeft nooit een broertje of een zusje gebracht. Ik heb er daarna nooit meer een opmerking over gehoord of zelf gemaakt.

In de wintermaanden kreeg ik elke avond voor het naar bed gaan een eetlepel levertraan en een kalktablet. Het was een donkerbruin rechthoekig glazen flesje waar de levertraan in zat. Ik zag op het witte etiket ook een man staan met een vis op zijn rug. Ik heb er nooit moeite mee gehad dat ik dat moest slikken, want elke keer hield ik braaf mijn mond open voor de gevulde eetlepel. Soms werd dit verplichte gedoe veranderd in een eetlepel Sanostol, die ik veel lekkerder vond.

Dit stond allemaal in een van de kasten in de voorste woonkamer, evenals de potjes aardbeienjam, honing en andere lekkere dingen. Als ik de kans kreeg en er niemand in de buurt was, schoof ik af en toe een stoel voor de geopende kast, rekte ik mij zo ver mogelijk uit om het potje jam te kunnen pakken en haalde er met mijn vinger de heerlijke aardbeien uit. Ik ben wel een keertje door mamma gesnapt terwijl ik zo bezig was. Wat ik altijd wel apart vond was dat de wanden een soort jutebehang hadden, die geplakt of gespijkerd waren op tengels, dat zijn houten latten. Dus als je er tegenaan duwde dan gaf het behang een beetje mee en golfde het zelfs. Bij mijn vriendin Nienke thuis was dit niet het geval; daar was het behang op de muren geplakt.

Omdat ik weinig interesse in de school had ging dit ook ten koste van het Nederlands en kreeg ik van meneer Bijl bijlessen. Hij woonde vlakbij het station in Driehuis-Westerveld; mijn moeder is iedere keer met mij meegereisd om er zeker van te zijn dat ik niet verdwaalde. Het was grappig dat als je daar op het perron stond je aan de overkant het huis van meneer Bijl kon zien.

Op een dag stelde iemand voor om na school doktertje te gaan spelen in de fietsenstalling. Ik vroeg wat we dan gingen spelen. Nou, we moesten gaan kijken of iedereen er hetzelfde uitzag. Of ik mee wilde doen. Ja hoor, dat wilde ik wel. Mijn vriendin Nienke wilde niet meedoen, wat ik eigenlijk heel flauw van haar vond, want waarom was ze daartegen? Ik probeerde haar nog over te halen, maar ze wilde niet. Dus wij gingen, zoals afgesproken, met een man of vier naar de fietsenstalling. De een na de ander werd bekeken en met elkaar vergeleken. Het viel mij op dat de ene meer haar had dan de andere en daar werd uitvoerig over gepraat. Voor de rest was er eigenlijk niets nieuws onder de zon.

De volgende dag op school, bij meneer Bijl in de klas, kregen wij van hem te horen dat ‘iemand' hem had verteld over onze bijeenkomst in de fietsenstalling. Hij zei dat degenen, die daarbij waren geweest, moesten nablijven en er een opstel over schrijven. Ik schreef precies op wat we allemaal hadden gedaan en besproken. Nadat we dit hadden gedaan kregen wij elk een brief mee naar huis. Meneer Bijl vertelde mij dat hij 's avonds om acht uur even langs zou komen om met mijn moeder te praten.

Thuisgekomen gaf ik de enveloppe met brief en de boodschap aan mijn moeder, die met de naaimachine bezig was om een rode rok met Schotse ruit voor mij te maken.

Ergens had ik het gevoel dat er iets geks aan de hand was, maar wat...dat wist ik niet.

Toen meneer Bijl kwam heb ik heb stiekem boven plat voorover op de overloop liggend geluisterd, terwijl ik allang zogenaamd in mijn bed lag. Hij is niet verder gekomen dan de vestibule en weer weggegaan. Mamma heeft mij er later nooit iets over verteld. Ik hoorde haar tegen hem zeggen dat hetgeen, waarvoor hij langs kwam, haar totaal niet interesseerde, dat zij er verder van hem niets over wilde horen en dat hij zich moest schamen om van zoiets onbelangrijks zo’n ophef te maken.

Daarna kan ik me niet herinneren dat wij de reis naar meneer Bijl voor mijn bijlessen Nederlands ooit nog hebben gemaakt.

Het was een feest toen de rok klaar was en dat ik hem mocht aantrekken. Dus de volgende dag ging ik heel trots met die rok aan naar school. Ik werd meteen gepest, want die rok was veel te lang. Ik klaagde thuis hierover en mamma ging weer achter de naaimachine zitten om die te verkorten. Daarmee weer op school gekomen kreeg ik te horen dat die rok te kort was! Nee, bepaald gemakkelijk had ik het niet op school. Ik kreeg heel vaak jaloerse opmerkingen over mijn kleding en het mooie huis waarin ik woonde, maar ik weerde mij heel goed, want ze waren toch wel enigszins voorzichtig met me, omdat ze al hadden ondervonden dat het, als ik eenmaal kwaad was, slecht kersen eten was met mij. Want dan ging ik door roeien en ruiten. Eerst begon ik bijvoorbeeld hard te huilen, maar dan werd ik van binnen zó kwaad, dat ik met huilen stopte en ik achter de boosdoeners aan rende. Zij voelden dan dat het oppassen geblazen was en vlogen weg.

Voor mijn verjaardag was mamma bezig een prachtige witte bloes met ruches te maken. Ik vond het leuk erbij te zitten om te zien hoe ze dat deed. Die mocht ik ook aan naar school.

Op de ochtend van de verjaardag kwam ik de voorste woonkamer binnen en wat zag ik in de achterste woonkamer, tegen de tafel aan gezet, staan?

Een prachtige fiets. Jonge, jonge wat een cadeau.

Ik werd in de kamer op de fiets gehesen maar kon helaas nog niet helemaal bij de trappers komen. Geen nood, want mij werd terstond beloofd dat, als ik ’s middags uit school kwam, er twee grote houten blokken op de trappers zouden zijn gemonteerd, waarna het fietsen een peulenschilletje zou zijn.

En dat was ook zo. Ik heb nog een foto, die ’s middags op mijn verjaardag is genomen waarop ik, zittend op de fiets met houten blokken op de trappers, te zien ben. Wat voelde ik me jarig. Enorm.

Om gezellig mijn hele klas te kunnen trakteren kreeg ik een grote papieren zak met snoep mee.

En mamma begon het liedje Jarig Jetje te zingen:

Jarig Jetje

‘Jarig Jetje zou trakteren alle meisjes van de klas
Jetje had wat uitgekozen waar ze zelf zo dol op was
Ulevellen bracht ze mee, ieder kreeg er minstens twee
Ulevellen bracht ze mee, ieder kreeg er minstens twee

Maar jawel een stroom vriendinnen kwam ons Jetje tegemoet
Met de allerbeste wensen werd de jarige begroet
En ze vroegen, nogal gladjes, wat of Jet in ’t zakje had
En ze vroegen, nogal gladjes, wat of Jet in ’t zakje had

Ulevellen? Even proeven, eentje kwam er niet op aan
Nog een…. Jetjes ulevellen gingen zoetjes naar de maan
En de klas, een gek geval, kreeg warempel niemendal
En de klas, een gek geval, kreeg warempel niemendal.’

Gelukkig gebeurde met mijn zak snoep niet, zoals bij Jetje was gebeurd. Ik voelde me echt heel jarig. Na school waren zo’n acht kinderen bij mij thuis uitgenodigd. Dat schooljaar in de derde klas hadden wij meneer Klomp en die had een eigenaardige gewoonte.

Als hij je riep dan stond hij met een gekromde wijsvinger en riep hij, terwijl hij die vinger naar voren en naar achteren bewoog: ‘Kom jij eens even hier.’ Nou, het volgende gebeurde. Bij het verlaten van de klas om naar huis te gaan stond ik voor meneer Klomp en deed hem na. Toen hij dat zag en hoorde, ontstak hij in woede. Ik moest voor straf meteen in de hoek gaan staan. Hoe de kinderen ook begonnen te soebatten dat ik jarig was en dat wij een feestje zouden vieren, het hielp allemaal niets. Dus stond ik in de hoek en kwam niet weg.

Gelukkig maar dat de kinderen, die ik bij mij thuis had uitgenodigd, meteen toen zij bij mij thuis waren aangekomen, het verhaal in geuren en kleuren aan mamma vertelden, zodat ik uiteindelijk na niet te lange tijd werd ontzet.

Mijn verjaardag werd uitbundig gevierd.

Van tevoren kwamen dan twee mannen met een hele stang ijs op hun schouder aanlopen. Tussen het ijs en hun schouder hadden zij een dikke lap jute gelegd. Die stang werd door hen dan buiten bij de deur van de bijkeuken op de stenen gelegd.

Mamma nam later een bijl en hakte die stang ijs in stukjes. In een houten tonnetje deed zij de brokken en diverse andere ingrediënten en door eindeloos lang aan de slinger, die aan het houten tonnetje zat, te draaien ontstond er uiteindelijk heerlijk roomijs. En het ijs was altijd overheerlijk.

Dan zaten wij met velen ‘s middags buiten op het gras daarvan te genieten.

Zo heb ik nog een leuke foto waarop wij met alle kinderen, in een halve cirkel op het gras gezeten, in de tuin ijs zitten te eten.

’s Avonds bleven de vier vaste vrienden eten. Op het door mij gekozen liefste menu stonden altijd gebakken aardappelen, sla en biefstuk met een heerlijk krokant gebakken korstje, die heel dun werd gesneden. Zo kwam mamma alvast met de grote schaal met vlees erop binnen, zette die neer en verdween. Wij keken elkaar aan en het water liep in onze mond, zó lekker zag het eruit. Ik kon me niet meer inhouden en pakte alvast een stukje, waarna de anderen volgden. Toen mamma later de kamer weer inliep met de sla en de aardappelen, keken wij elkaar schuldbewust aan, omdat wij ongemerkt intussen de hele schaal leeg hadden gegeten. Mamma keek er wel van op, zei niets en glimlachte alleen maar.

Op een middag na school liep ik naar de serre, waar mijn ouders thee zaten te drinken. Aan pappa vroeg ik of hij even wilde kijken, want helemaal onderin, tussen mijn benen deed het pijn en misschien bloedde het wel. Hij zei meteen: ‘Daarvoor moet je bij je moeder zijn’. Dus liet ik het nu aan mamma zien en ik zei haar dat Anna, onze hulp in huis, dit had gedaan tijdens mijn wasbeurt ’s morgens in de badkuip. Mamma keek en zei me dat het gelukkig meeviel.

De volgende dag tijdens de lunch liep ik, zoals zo vaak, de herenkamer binnen om naar de mooie flesjes te kijken, want die bewonderde ik zeer. Tot mijn grote schrik waren de twee flesjes met gouden dopjes weg. Ik riep onmiddellijk mijn ouders, die meteen kwamen kijken.

Pas de daaropvolgende dag aan tafel hoorde ik wat er de dag tevoren was gebeurd. Eigenlijk was dit ongebruikelijk want nooit werden er in mijn nabijheid gesprekken aan tafel gevoerd over belangrijke dingen; die vonden alleen ’s avonds plaats als ik al lang in bed lag.

Pappa had onmiddellijk de politie ingeschakeld en aangifte gedaan van de vermissing en ook het vermoeden geuit dat die flesjes door Anna gestolen waren, die op staande voet was ontslagen nadat zij werd geconfronteerd met mijn verhaal in het bad. Zij was op weg naar huis met de trein naar Groningen en werd daarin aangehouden. In haar bagage trof de politie de twee vermiste flesjes aan. Ik werd alom geprezen voor mijn oplettendheid. Had ik die vermissing niet opgemerkt dan zouden de flesje voor altijd zijn verdwenen en was Anna vrijuit gegaan.

Hierna is Lina bij ons in dienst gekomen. Nog jong, zestien jaar. Bedeesd, heel blond, zou nooit iemand tegenspreken. Ik vond haar meteen erg lief. Dat was ze ook voor mij. Wij scheelden tenslotte maar zeven jaar. Mamma had bij Lina diverse keren aanmerkingen gemaakt over bijvoorbeeld het foutief ophangen van de wc-rollen. Het papiertje mocht niet tegen de muur hangen. Dus moesten de rollen in huis meteen op drie plaatsen veranderd worden.

Een andere keer vond mamma dat Lina de tafel had gedekt met de vouw van het tafelkleed verkeerd om en moest zij alles eraf halen en de tafel opnieuw dekken. Wat vond ik dat toch onrechtvaardig en nodeloos streng. Een paar keer nam ik het voor Lina op, zodat ik wegens verregaande brutaliteit straf van mamma kreeg.

Eén keer zag ik het salaris van Lina op de keukentafel liggen…. een briefje van vijfentwintig gulden. Het zal wel op een zaterdag en voor een week zijn geweest. Ik had er verder geen gedachten over.

Een zeer opmerkelijk verschil in de manier waarop mamma in het leven stond tegenover die van pappa bleek uit het navolgende voorbeeld. Mamma had een naaimandje, waarin zij diverse kledingstukken had verzameld om te verstellen. Daarin zaten ook sokken van pappa. Op zekere dag hoorde ik hem op verbolgen toon tegen haar zeggen dat hij toch echt niet van plan was om met gestopte sokken te gaan lopen. Ze moest die gewoon meteen weggooien.

Vaak ging ik ’s avonds laat op de overloop boven zitten of liggen om naar beneden langs de trap te kunnen kijken wie er op visite kwamen. Meestal herkende ik de mensen niet, dus was mijn nieuwsgierigheid gauw weer over.

Het was altijd zo…. Het klokje tikt zeven uur en dus: naar bed. Eigenlijk wist ik nooit wat er werd besproken en met wie.

Mamma was bezig mooie witte kniekousen voor mij te breien. Toen ze af waren maakte zij er een gehaakt koordje bij dat helemaal bovenaan door de gehaakte schulprand werd geregen. Het mooie ervan was dat aan elk uiteinde van het koordje een leuk wit kwastje zat. Ik popelde om die te mogen aantrekken. Dat was eindelijk het geval toen wij samen naar de Dam in Amsterdam gingen om daar aanwezig te zijn bij de inhuldiging van koningin Juliana in september 1948. Daar stonden wij tussen heel veel mensen te zingen. Op mijn kleding was een rood-wit-blauw-oranje kokarde gespeld, die ik tot op heden nog in een klein doosje heb bewaard.

Pappa had een broer, oom Jelle, die met zijn vrouw tante Boukje en hun kinderen Aaltje, Alle, Irma en Joep in Driebergen woonde. Ook in een kast van een huis; eigenlijk nog veel groter dan ons huis. Aaltje was de oudste dochter van 20, Irma van 18, Alle van 15 en Joep van 14. Ik heb daar een paar keer voor langere tijd gelogeerd. Een hele ervaring. Een keer wel een paar maanden lang, zodat ik ook op de lagere school in Zeist werd geplaatst. De school was van het zusterhuis van de Hernhutters op het Zusterplein. Ik ging er zelf op de fiets naar toe.

Ik kan me herinneren dat ik daar - hartje winter - op de schoolbank zat en ik tot mijn schrik ontdekte dat ik in de haast vergeten was een onderbroek aan te trekken. Zo koud was die schoolbank.

Ik denk dat ik daar in de tweede klas zat. Het zal in de tijd geweest zijn dat mamma en pappa naar Zwitserland waren gegaan voor zijn gezondheid. Hij was, behalve ooglijder, ook hartpatiënt. Heel vaak maakte ik mij grote zorgen over pappa’s gezondheid en was heel bang hem te verliezen. Dat liet ik vaak merken aan de anderen.