Inhoudsopgave

Woord vooraf

Over Romantiek en romantiek

Periodisering

Inhoud

VOORSPEL

Sturm und Drang

Verlichting en verlichting

Franse Revolutie

Afgang van de Oranjes en Habsburgers

Napoleon

Nieuwe bezems vegen schoon

Cultuur

Madame de Staël

Verdrukt Duitsland

Een romantische Isis

Een moedige vrouw

DEEL I – Periode 1e helft 19e eeuw

Hoofdstuk 1 - Restauratie

Een dansend congres

Nieuwe orde

Griekse vrijheidsstrijd

Lord Byron, romantische avonturier

Restauratie

Weemoed en deemoed

Schubertiades

Doodsverlangen

Zwanenzang

Hoofdstuk 2 - Hoogromantiek

Een revolutionaire opera

De Grote Romanticus

Roerige tijden

Sand en Chopin

Een Nederlander in Parijs

Twee onmogelijke liefdes

Nabucco

Hoofdstuk 3 – Geestelijk leven

Een pessimistisch filosoof

Plato’s ideeën

Romantische liefde?

Toch nog hoop?

Mededogen

Een Deense denker

Ongelukkige romance

Keuzeangst

Geloof

Bijbelkritiek

Oude Manuscripten

Klooster in de Sinaï

Hulp van de tsaar

DEEL II – Periode 1848 – 1870

Hoofdstuk 4 - Kentering

Het revolutiejaar 1848

In één nacht…

Lappendeken

Risorgimento

Pauselijke bul

Romantische held

De roodhemden

Hoofdstuk 5 – Victoriaanse Romantiek

De Prerafaëlieten

Religieuze symbolen

Dante Gabriel Rossetti

Godinnen

Lilith

Astarte

Elizabeth Eleanor Siddall

Lizzy’s dood

Beata Beatrix

Ophelia

Romantisch realisme

Verstrekkende invloed

Hoofdstuk 6 – De historische roman

Duistere eeuwen

Heer Bommel

Historische roman

Jan van Schaffelaar

Loevestein

Franse Romantiek

Drie musketiers

Hoofdstuk 7 – Realisme

Gustave Courbet

Arenleesters

Bloot

Picnic

Hoofdstuk 8 – Contra-rationalisme

Het begin van de mensheid

Verlichting

Zielloze natuur

Kritiek

Grensgebied

Zanoni

De Fox-Sisters

Wijd verbreid

Seances

Hoofdstuk 9 – Een dappere dame

Oorlog op de Krim

De dame met de lamp

De oorlog

Gezondheidszorg

Vrede op de Krim

Wereldtentoonstellingen

Aspecten uit de eerste twee delen van dit boek

DEEL III – Periode 1870 – 1900

Hoofdstuk 10 – De kaarten geschud

Pruisen über alles

Verboden kaart

Twee buurlanden

Parijse Commune

Vernederende vrede en wrede strijd

Revanche

Pokkenepidemie

Andere kleuren

Hoofdstuk 11 – De eeuw van mijn opa

De eerste vrouwelijke arts

Feministe en pacifiste

Internationale vrouwenbeweging

Verslechtering

Impressies

Haagse School

Oosterbeekse groep

Toonaangevend

Egyptisch sprookje

Hoofdstuk 12 – Een ander geluid

Een nieuwe beweging

Ideaal

Ontsluierende Isis

Afstand van spiritisme

Europa

Geschiedenis van de mensheid

Volgelingen

Gouden dageraad

Romantisch verleden

Hoofdstuk 13 – Duitse liefde

Muziekdrama

Turbulent leven

Lohengrin

Het verhaal

Romantische aspecten

Realiteit

Tristan en Isolde

Drie vrouwen

Ring van de neveling

Hoofdstuk 14 – Een getormenteerd denker

Populariteit

Studie

De vrolijke wetenschap

Apollo contra Dionysos

Psychologie

Hoofdstuk 15 – Freud

Neurologie

Psychoanalyse

Driftleven

Het Ik

Dromen zijn geen bedrog

Dood in Londen

Invloed

Hoofdstuk 16 – Eten in de eeuw van de Romantiek

Een schrijver en een revolutionair

Gastronomie

Een vraatzuchtig staatsman

Russische service

De romantische gourmand Honoré de Balzac

Madame Bovary

De zijdestad Lyon

De gewone maaltijd

Fabrieksproducten

Innovaties

Escoffier

Hoofdstuk 17 – Vier bijzondere dames

1 Een geliefde pianiste

Afgedwongen huwelijk

Concentratie

Op- en afgang

Zelfmoordpoging

2. Rosa Bonheur (1822-1899)

Studie dierkunde

Een paardenmarkt in Parijs

Kledingvoorschrift

3. Beeldhouwen is niet alleen voor mannen

Rodin

Triest einde

4. Een turbulent leven

Platonische romance

Bruisend Berlijn

Vriendschap met Sigmund Freud

Hoofdstuk 18 – Het jaar 1892

Herinnering

Het jaar 1892

Edvard Munch

Politiek schandaal

Lichtende puntjes

Hoofdstuk 19 - Symbolisme

Symbolisme in de literatuur

Beeldende kunst

De Tachtigers

Onbeantwoorde liefde

Belangrijke stroming

Het hoofd van Johannes de Doper

Rozenkruissalons

De Twintig (Les XX)

Fotomodellen

Hoofdstuk 20 – Natuur en techniek

Natuurbeleving

Recreatie

Natuurbeleid

Meer licht

Graham Bell

Hoofdstuk 21 – Architectuur

Herleving van de gotiek

Pierre Cuypers

België

Art Nouveau

Victor Horta

Henri Van de Velde

Jugendstil

Antoni Gaudi, een ander verhaal

Rudolf Steiner

Naspel

Symfonisch werk

Terug naar vroeger?

Kindertotenlieder

Gustav Mahler

Alma, een bijzondere vrouw

Liefdes

Scheidslijnen

Verbindingen

Noten

Woord vooraf

Over Romantiek en romantiek

Dit boek gaat over Romantiek en romantiek.

De Romantiek met een hoofdletter slaat specifiek op een belangrijke historische periode in de westerse cultuur. Deze fascinerende stroming - eind van de 18e en gehele 19e eeuw – is vooral zichtbaar in de beeldende kunst, literatuur en muziek. Maar deze cultuur is ook in die tijd dominant in het intellectuele leven in Duitsland, Frankrijk, Engeland, België en Nederland. Vaak wordt dat gezien als een tegenreactie op het tijdperk van de Verlichting, een cultureel-filosofische en intellectuele stroming uit ruwweg de 18e eeuw.

Romantiek zonder hoofdletter vind je onder meer terug in de term ‘romantisch’. De Oosthoek Encyclopedie definieert het als volgt:

1.zoals in een roman, sprekend tot gevoel en verbeelding: een romantisch reisverhaal; avontuurlijk: haar romantisch leven; dromerig, onrealistisch: zijn romantische aard;

2.(drama) brekend met de klassieke voorschriften, niet gebonden aan de eenheden van tijd, ruimte en handeling.

Het Nederlands woordenboek voor onderwijs geeft een beknoptere definitie van romantiek:

1.waar gevoelens naar boven komen;

2.dromerig en gevoelig.

Al deze elementen komen we in dit boek tegen. Het bestrijkt een lange periode van ruim een eeuw. Daarom is in dit bestek streven naar volledigheid niet haalbaar; dan zou het minstens een 20-delig werk moeten worden. Wel volgen we een duidelijke lijn, zowel historisch als chronologisch, met relevante aspecten uit deze periode. Daarbij is vooral gekeken naar verbindingen, zowel onderling in dit tijdvak, als wel door de tijden heen.

In het hier beschreven ‘romantische’ tijdvak zien we ontwikkelingen en veranderingen die vandaag de dag in onze 21e eeuw nog steeds doorwerken. Juist dit aspect maakt het zo interessant.

Bij mijn vorige boeken koos ik altijd voor een uitgebreid notenapparaat, tot soms wel duizend eindnoten per boek. In dit boek wijk ik daarvan af. Dat zal de leesbaarheid ten goede komen. Uiteraard worden wel citaten uit ander werk verantwoord.

Periodisering

De Romantiek en haar voorspel vindt volgens historici plaats vanaf het midden van de 18de eeuw. Ze krijgt in de Duitse landen vanaf ca 1770 een eerste programmatisch karakter in de Sturm und Drang-beweging. De periode van de Romantiek zelf wordt onderverdeeld in drie subperiodes:

•Vroegromantiek (1795-1830);

•Hoogromantiek (1830-1848);

•Laatromantiek (1848-1900).

In dit boek richt ik mij vooral op de tweede helft van de 19e eeuw, de laatromantiek. Hoewel we spreken over zo’n anderhalve eeuw geleden is de invloed daarvan nog sterk merkbaar tot in onze tijd. Interessant is dat ouderen onder ons soms nog mondeling overgeleverde verhalen uit die tijd kennen. Zo koester ik verhalen van mijn grootvader Jacob Slavenburg, naar wie ik vernoemd ben. Mijn opa is geboren in 1871 en trouwde drie keer. Uit zijn eerste huwelijk werden acht kinderen geboren, waarvan er drie jong stierven. In zijn tweede huwelijk werd hij, kort na de vroege sterfte van een dochtertje, weduwnaar. Uit zijn derde huwelijk kwamen acht kinderen voort, waaronder mijn vader. Ik ken de verhalen die mijn opa vertelde en de aanvullingen daarop van mijn vader. Zelf heb ik weer verhalen doorverteld aan mijn kinderen en kleinkinderen. We spreken dan over een tijdspanne van zo’n 150 jaar…

Inhoud

In het Voorspel neem ik u mee terug in de tijd naar de zogenaamde Sturm und Drang-periode, gevolgd door de Franse Revolutie en opkomst en ondergang van Napoleon. En niet te vergeten, een hoogst interessante dame die het lef heeft Napoleon te tarten. Na dit voorspel rijgen de hoofdstukken zich aaneen in de drie delen van dit boek:

DEEL I – Periode 1e helft 19e eeuw

DEEL II – Periode 1848 – 1870

DEEL III – Periode 1870 - 1900

In het eerste hoofdstuk gaan we naar Wenen, waar een internationaal congres de toekomst van Europa denkt te bepalen. Het tijdvak dat daarop volgt, de zogenaamde Restauratie, loopt tot 1830. We zitten dan al volop in de Romantiek. Aan de orde komen de Griekse vrijheidsstrijd en enkele vroegromantische componisten.

In hoofdstuk 2 belanden we in de zogenaamde hoogromantiek met onder meer de schilderkunst van de grote romantici.

In hoofdstuk 3 maken we kennis met Arthur Schopenhauer die een grote invloed heeft gehad op Nietzsche, Wagner en Freud. Die drie zullen we ook verderop in ons boek tegenkomen.

In hoofdstuk 4 staat het cruciale jaar 1848 centraal. Alle registers worden open getrokken. Revolutie, aanzet tot parlementaire Europese democratieën en het begin van de eenwording van Italië, de risorgimento.

In hoofdstuk 5 beschouwen we het Victoriaanse tijdperk en haar opmerkelijke kunstuitingen.

In hoofdstuk 6 komt de bloei van de historische roman in West-Europa langs. In hoofdstuk 7 zien we een andere cultuuruiting in de eeuw van de Romantiek, het realisme.

In hoofdstuk 8 wordt de evolutieleer van Darwin tegen het licht gehouden en aandacht besteed aan het fenomeen spiritisme.

In hoofdstuk 9 zakken we af naar de Krim. Daar is oorlog. In die verschrikkelijke toestanden probeert Florence Nightingale, de dame met de lamp, de gewonden te verzorgen. Nightingale is een van de heldinnen die in ons boek voorkomen.

In deel III van ons boek, de hoofdstukken 10 tot en met 21, gaan we op ontdekkingsreis naar de intrigerende verschijnselen in de laatste 30 jaar van de 19e eeuw: de Frans-Duitse oorlog en haar nasleep; Aletta Jacobs, het feminisme en de emancipatie; de wondere wereld van Madame Blavatsky; de Duitse componist Wagner en ook Nietzsche en Freud. De twee laatsten eerden een bijzondere vrouw, Lou Salomé. In het boeiende hoofdstuk 17 zet ik haar neer naast drie andere zeer getalenteerde dames. Zij laten zien dat ze niet afhankelijk waren van mannen.

In de laatste vier hoofdstukken komen, als tegenhanger van de fotografie, diverse kunstuitingen aan bod. In de laatste decennia van de 19e eeuw beleven we het ontstaan van het fenomeen natuurbeleving. Verrassende ontdekkingen op het gebied van techniek en een nieuwe architectuur kleuren eveneens dit tijdvak.

In het Naspel blikken we terug op datgenen wat we hebben overerfd van de 19e eeuw. We kijken ook even vooruit, de 20e eeuw in. In hoeverre is deze era een voortzetting van de ideeën en idealen van de 19e eeuw, de eeuw van de Romantiek? De sfeervolle beschrijvingen van de cultuur van deze ‘romantische’ eeuw worden rijkelijk ondersteund door een keur aan prachtige illustraties.

Ik wens u veel lees- en kijkplezier toe.

VOORSPEL

Sturm und Drang

Na een ongelukkige liefdesrelatie schrijft de nog jonge Johann Wolfgang Goethe (1749 – 1832) in vier weken tijd de roman Die Leiden des jungen Werther. Hij wordt er op slag beroemd door. Het vormt het belangrijkste werk binnen de Sturm und Drang-stroming in de Duitse literatuur. Rond 1770 is er een groep jonge dichters die zich min of meer afzet tegen het rationalisme in de literatuur van de Verlichting. In de literatuur ligt bij Sturm und Drang de nadruk sterk op emotie en intuïtie. Auteurs als Lessing, Herder, Schiller en Goethe streven naar meer aandacht voor het gevoelsleven van de mens als individu met minder het accent op de ratio. In die zin zijn ze voorlopers van de Romantiek.

In de muziek klinkt het karakter van de Sturm und Drang door in composities van Carl Philipp Emanuel Bach (1714 -1788), zoon van Johann Sebastian Bach, en tevens bij componisten als Haydn en Mozart. De kenmerken van Sturm und Drang in de muziek zijn onder meer snel veranderende stemmingen, sterk contrasterende dynamiek en mineur-toonsoorten.

Verlichting en verlichting

Er speelt nog iets anders in die periode. Als er in de literatuur gesproken wordt over de Verlichting, waar Sturm und Drang-kunstenaars zich tegen afzetten, dan heeft men het over de rationele Verlichting; Enlightenment in het Engels en Aufklärung in het Duits. In die laatste taal is er ook nog een ander woord voor Verlichting, Erleuchtung. Dan gaat het niet om de rationele buitenkant verlichting, maar de geestelijke, innerlijke verlichting. Kenmerken daarvan vinden we in die tijd terug in veel Vrijmetselaarsloges. Opvallend is dat zowel Goethe, waar we dit verhaal mee begonnen, als Mozart beide vrijmetselaars waren. Mozarts opera Die Zauberflöte, gecomponeerd in 1791 in de Sturm und Drang periode, zit vol alchemistische vrijmetselaarssymboliek.

Franse Revolutie

Op 14 juli (quatorze juillet) 1789 wordt in Parijs de Bastille-gevangenis bestormd en overgenomen door een bende revolutionairen. Die bestorming wordt beschouwd als het begin van de Franse Revolutie. Onder de leuze Liberté, égalité, fraternité (vrijheid, gelijkheid, broederschap) worden vastgeroeste ideeën van absolutisme en aristocratie terzijde geschoven.

Al snel daarna wordt de Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (Verklaring van de rechten van de mens en burger) opgesteld. De macht van de Kerk wordt aan banden gelegd en de Franse koning Lodewijk XVI wordt samen met zijn gemalin Marie Antoinette gevangen gezet en geëxecuteerd. Zij verliezen letterlijk hun hoofd onder de guillotine. De Republiek wordt uitgeroepen.

Het tijdperk van de terreur (schrikbewind) is dan in volle gang. Tot de val van Robespierre, de aanvankelijke leider van de revolutie, komen alleen al in Parijs ruim 2.600 mensen onder de guillotine, het "nationale scheermes", terecht. In heel Frankrijk worden naar schatting 15.000 personen onthoofd.

Afgang van de Oranjes en Habsburgers

Er breken dan in Frankrijk trieste jaren aan met burgeroorlogen in het binnenland en coalitieoorlogen met het buitenland.

De Eerste Coalitieoorlog (20 april 1792 – 17 oktober 1797) is een militair conflict tussen revolutionair Frankrijk en een coalitie van Oostenrijk, Pruisen, de Nederlandse Republiek, Groot-Brittannië, Spanje, Portugal, Napels-Sicilië, Piëmont-Sardinië en enkele kleinere staten. Een niet onbelangrijke rol spelen de Nederlanden daarin. In 1795 wordt de (Noord)Nederlandse republiek bezet door Franse troepen.

Stadhouder Willem V vlucht naar Engeland en de Bataafse Republiek, eigenlijk een Franse vazalstaat, wordt uitgeroepen. De Zuidelijke (Oostenrijkse) Nederlanden (België en Luxemburg) worden door Frankrijk geannexeerd. Dat betekent het einde van een eeuwenlange Habsburgse hegemonie.

Napoleon

Op 9 november 1799 (volgens de door Revolutionairen ingestelde tijdsrekening 18 Brumaire van het jaar VIII) grijpt generaal Napoleon Bonaparte de macht. Dat betekent het einde van de Franse Revolutie. Een nieuwe era breekt aan.

Over Napoleon zijn veel boeken geschreven. Een held voor de een, een wrede machtswellusteling voor de ander. Het ligt uiteraard wat genuanceerder. Een van zijn biografen schrijft:

Als we de geschiedenis van deze jaren bekijken door de ogen van Napoleon krijgt deze als gevolg van de ideeën en visie van één man een grote samenhang, maar dit kan misleidend zijn. Het is wellicht beter om het napoleontische rijk niet zozeer te zien als de personificatie van Napoleons wil en verbeelding, maar meer als een complex politiek systeem dat gekenmerkt werd door zeer uitgewerkte wetgeving en een geavanceerd bestuurlijk apparaat. Een stelsel dat voor zijn succes afhankelijk was van de medewerking van anderen en het convergeren van ambities. Vanzelfsprekend speelde Napoleons eigen ambitie hierbij een doorslaggevende rol, net zoals zijn militaire kundigheid en zijn imperiale visie essentieel waren voor het succes van de hele onderneming. Zo bezien was het napoleontische rijk echter veel meer dan het werk van één man. Het was een militair en civiel bewind, een triomf van verovering en bestuur dat niet zonder bondgenoten, collaborateurs, verwante zielen en discipelen kon. Het was het antwoord van een generatie juristen, politici en generaals die de Revolutie hadden meegemaakt, die veelal leiding hadden gegeven aan die revolutie, maar die nu, in de eerste jaren van de negentiende eeuw, tot de conclusie waren gekomen dat de revolutionaire instituties achterhaald waren en dat Frankrijk vóór alles behoefte had aan orde en stabiliteit.¹

Keizer Napoleon in zijn studeerkamer op de Tuilerieën , door Jacques-Louis David, (1812), National Gallery of Art, Washington DC

Nieuwe bezems vegen schoon

Napoleon zorgt met het Concordaat van 15 juli 1801 voor een gedeeltelijk herstel van de geplunderde Katholieke Kerk in Frankrijk. In de Code Napoleon (of Code Civil) worden de principes van de Franse Revolutie – vrijheid, gelijkheid en broederschap – officieel vastgelegd. Elke burger wordt geacht de inhoud te kennen. De Code Napoleon legt de persoonlijke vrijheid van burgers vast en bepaalt dat iedereen voor de wet gelijk is. In de praktijk overigens niet allemaal even gelijk, want vrouwen krijgen geen kiesrecht. De godsdienstvrijheid wordt officieel ingevoerd en de macht van de kerk ingeperkt. De Code Napoleon zorgt definitief voor een scheiding tussen Kerk en Staat. Ook wordt in de gebieden onder zijn bewind de Burgerlijke Stand ingevoerd. In de Nederlanden gebeurt dat in 1811.

In 1804 kroont Napoleon zichzelf tot keizer. Nederland wordt in 1806 een koninkrijk als Napoleon zijn broer Lodewijk Napoleon aldaar tot koning benoemt. Bij diens aantreden spreekt hij de gevleugelde worden: “Iek ben konijn van Olland”; Nederlands blijft een moeilijke taal voor een Fransman… Lodewijk neemt zijn intrek in het paleis op de Dam.

Cultuur

In de jaren 1940 onderwierp de Franse archeoloog Georges Goyon de grote piramide van Cheops aan een grondig onderzoek. Hij vond toen de ingekraste initialen N.B en daarboven '16 nivos', ongeveer in het midden van de noordoostkant. Die graffiti moeten verwijzen naar Napoleon Bonaparte, die in 1798 als generaal aan het hoofd van een expeditie Egypte binnenviel.

De toekomstige keizer die zijn troepen naar verluidt voor de grote slag aanmoedigde met de woorden: ‘Soldaten, veertig eeuwen kijken van uit de hoogte op u neer’, liet op de grote piramide dus zelf – zij het indirect – een spoor na. In Journal d’un ingénieur (1904) schrijft Jean Baptiste Jollois dat generaal Kléber een excursie naar de piramiden van Gizeh organiseerde op 16 Nivose van het jaar VII (5 januari 1799). De inscriptie ’16 nivos’ komt overeen met deze datum, gebaseerd op de republikeinse kalender, en moet bijgevolg een overblijfsel zijn van dit bezoek ²

Er zijn onbevestigde berichten dat Napoleon in de koningskamer van de Pyramide van Cheops een nacht heeft doorgebracht. Zeker is dat er na de veldtocht naar Egypte een levendige egyptologie Frankrijk overspoelt. Of Napoleon zelf vrijmetselaar was is niet bekend. Wel zijn vader en drie broers zijn vrijmetselaar en ook de meeste van zijn officieren zijn vrijmetselaars.

Napoleon heeft in 1798 de expeditie om Egypte te veroveren uitgerust met 35.000 soldaten. In zijn gevolg bevinden zich maar liefst zo'n 500 geleerden, wetenschappers en kunstenaars. Zij hebben tot taak het land en zijn gewoonten te bestuderen. Dat betekent de eerste grote studie van een land dat voor Europeanen vrijwel onbekend was. Ze ontdekken onder meer de Vallei der Koningen buiten Luxor. Een officier in het Napoleontische leger vindt in 1799 de beroemde Steen van Rosetta. De Franse taalgeleerde Jean-François Champollion weet, na decennia onderzoek, de hiërogliefen in de tekst te ontcijferen; het begin van intensieve studies van het Oude Egypte.

Op de steen staat dezelfde tekst gebeiteld op drie verschillende manieren: in hiërogliefen, in het Egyptische demotisch schrift en het Koinè-Grieks.

Na de Franse overgave van Alexandrië komt er in 1801 een eind aan de Napoleons expeditie in Egypte. De Steen van Rosetta komt dan in Britse handen. Tegenwoordig is de beroemde steen te bewonderen in het British Museum in Londen. Een kopie van de steen is te zien in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

Madame de Staël

Germaine Necker, beter bekend als de schrijfster Madame de Staël (1766 –1817), is de dochter van een minister onder Lodewijk XVI en gehuwd met Erik-Magnus, baron van Staël-Holstein, Zweeds ambassadeur in Parijs. In het verstandshuwelijk is tussen de echtelieden weinig affectie. Germaine overvleugelt haar echtgenoot verre met haar intellectuele capaciteiten. Ze bestiert een literaire salon en ontmoet veel interessante mensen, waaronder er een aantal haar minnaar wordt. De bekendste daarvan is de hier nog te noemen Talleyrand. Van haar vijf kinderen is alleen de eerste uit haar huwelijk met Erik-Magnus van Staël.

Germaines literaire carrière vangt aan in 1788 met Lettres sur les ouvrages et le caractère de J.J. Rousseau. Het is een ode aan Jean-Jacques Rousseau, de Zwitsers-Franse wegbereider van de Romantiek. Tijdens de revolutie vlucht Germaine naar Zwitserland, waar ze ook een salon opent. In 1803 is ze in Frankfurt en Weimar, waar zij de grote Duitse romantici van die tijd, Goethe, Schiller, Novalis, de gebroeders von Schlegel en Ludwig Tieck ontmoet. Ze wordt de minnares van de Duitse romantische schrijver August Wilhelm von Schlegel en publiceert in 1807 haar toonaangevende literaire roman Corinne ou l'Italie.

Marie Eléonore Godefroid, Portret van Mme de Staël, Paleis van Versailles

Verdrukt Duitsland

In 1810 komt haar voornaamste werk, De l’Allemagne, uit. Daarin komt Germaine de Staël op voor het, door een militaristisch en dictatoriaal geregeerd Frankijk, verdrukte Duitsland. Prompt wordt het werk in Frankrijk verboden en wordt zij definitief uit haar land verbannen. In De l’Allemagne, dat drie jaar later in Londen wordt heruitgegeven, legt Germaine de wortels van de Duitse romantiek met Schiller, Novalis en Goethe, bloot. Germaine de Staël gaat er vanuit dat de Duitse romantiek is voortgekomen uit de Middeleeuwse mystiek en het Germaanse heldendom, zoals in de graallegenden. Ze is onder de indruk van het werk van de jonggestorven Novalis, bevriend met haar minnaar Schleger. In diens werk vinden we een aantal typisch romantische motieven - die verderop in ons boek regelmatig zullen terugkomen -, zoals ‘Sehnsucht’, melancholie en doodsverlangen. Wat dat laatste betreft, we komen nogal wat zelfmoorden tegen, zoals van de Duitse schrijver Heinrich von Kleist (die in 1811 samen met een zieke vriendin in Potsdam zelfmoord pleegt) en de Franse dichter Gérard de Nerval (die zich in 1855 door het hoofd schiet). Maar ook de sprookjesschrijver Ludwig Tieck (toch nog 80 jaar geworden) en Novalis spelen met die gedachte.

Een romantische Isis

Deze laatste, Novalis, schrijft in Die Lehrlinge zu Saïs (1802) over een jongeling die op zoek gaat naar de mysteriën van Isis, de ‘gesluierde jonkvrouw’. Als hij haar na veel omzwervingen vindt, trekt hij de sluier weg. Dat gebeurt in de tempel van Isis in Saïs. De geheimen van Isis blijken de geheimen der natuur te zijn. De Staël plaatst de oorsprong van het verhaal bij de Egyptische vrijmetselarij, die voortgekomen zou zijn uit de Rozenkruisers:

Onder andere zijn de Broeders van het Rozenkruis één van de graden van vrijmetselarij; en de Broeders van het Rozenkruis waren in hun oorsprong alchemisten. (De Staël, De l’Allemagne, blz. 595).