Voor Feem, Fien, Suus en Kiet

OVER DE AUTEUR

Stephanie is auteur, slaap- en onrustdeskundige en baby(slaap)fluisteraar. Ze is vaste deskundige bij diverse media, oprichtster van Stichting Onrustige Baby en trotse mama van drie dochtertjes en een zoontje. Ze is een van de pioniers in Nederland in een liefdevolle manier je baby leren slapen en is bestseller auteur van diverse boeken. Stephanie kreeg in 2004 haar eerste dochtertje Feem Frédérique en legde zich vanaf dat moment compleet toe op het schrijven over moederschap en kinderen tot vier jaar oud. In 2006 schreef ze ‘Mama, alles over je eerste jaar als moeder’ om een eerlijk beeld van het moederschap te beschrijven in een tijd waarin dit nog niet eerder was gebeurd. Vanuit dit boek is in 2007, na de komst van haar tweede dochtertje Fien Quirine, de Stichting Onrustige Baby ontstaan. In 2009 verscheen haar boek ‘Baby in een ritme’, dat vrij snel het nieuwe handboek voor regelmaat werd. Later dat jaar werd Stephanie mama van dochtertje Suus Féline. Met een derde refluxervaring op zak besloot ze in 2011 ervaring en kennis te bundelen in het eerste Nederlandstalige boek over dit onderwerp: ‘Baby reflux of darmkrampjes?’ In 2012 gevolgd door de geheel vernieuwde editie van Baby in een ritme: ‘Baby in een droomritme.’ Het vervolg hierop, Dreumes in dromenland, verscheen in 2013. In 2014 verlegt Stephanie de focus naar ‘de normale baby’ met het boek ‘Zo krijg je een blije baby’ en krijgt ze haar (rustige!) zoontje Kiet Quinten. In 2015 is ze babyfluisteraar geworden en ontwikkelde Stephanie een eigen methode: Droomfluisteren. Ze legt zich thans toe op het schrijven van boeken en artikelen, het geven van consulten, het babyfluisteren en haar overige werkzaamheden als baby- en slaapdeskundige.

Meer informatie: Stephanie.world

Zo krijg je een

BLIJE BABY

Alles over slapen, groeisprongen en eten voor kleintjes tot 1½ jaar

Stephanie Molenaar

Eerste druk | September 2014
Tweede druk | November 2015
Derde druk | December 2017
Vierde druk, e-book: | Juni 2018
ISBN: | 9789490023157
Opmaak en omslagontwerp: | Stephanie Molenaar
Uitvoering: | Honc Design
Omslagbeeld: | istockphoto.com
Tekstredactie: | Heleen van Drie

© Stephanie Molenaar
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de auteur.

Uitsluiting aansprakelijkheid
Ondanks alle aan de samenstelling van dit boek bestede zorg kunnen noch de auteur, noch de distributeur / uitgever aansprakelijkheid aanvaarden voor schade die het gevolg is van enige fout in deze uitgave. Of voor de eventuele gevolgen van het handelen op grond van informatie of adviezen in deze tekst.

Alle informatie in dit boek is een compilatie van research, eigen ervaring en ervaringen van moeders en het beroepsmatig adviseren over slapen en onrust bij baby’s en peuters als Babyen Slaapdeskundige door de auteur. Uiteraard is zorgvuldigheid betracht, maar dit boek poogt niet medisch advies te geven noch dit te vervangen.

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD
SPIEKBRIEF BLIJE BABY
ONTWIKKELING
| DE ONTWIKKELING VAN JE BABY
|  | De ontwikkeling van je baby
|  | Cognitieve ontwikkeling
|  | Emotionele ontwikkeling
|  | Fysieke ontwikkeling
| DE ONTWIKKELFASEN
|  | 0-4 maanden: Oriëntatie (fase 1)
|  | 4-8 maanden: Acties en resultaten (fase 2)
|  | 8-12 maanden: Categorieën, opeenvolgingen en handelingen (fase 3)
|  | 12-18 maanden: Vaardigheden
| DE BASIS: HECHTING
|  | Onderzoek naar hechting
|  | Vier fasen van hechting
| ONTWIKKELEN VOLGENS HET BOEKJE
| OP EEN RIJ: ONTWIKKELING
SLAPEN
| SLAAP, KINDJE SLAAP
| SLAAPRADARTJES
|  | Homeostatisch proces
|  | Circadiaans ritme
|  | Dag- en nachtritme
|  | Lichaamstemperatuur en hormonen
|  | Ultradiane ritme
|  | Wat betekenen al deze ritmes voor je kleintje?
| EEN BABY IN DROMENLAND
|  | Slaapcycli
|  | Slaapstructuur en –houding
|  | Hoeveel slaapt een baby?
|  | Goed of slecht slapen
|  | Aantal slaapjes overdag
| DE BASIS: SLAAPBOOSTERS
|  | Rust
|  | Routines
|  | Rituelen
|  | Goede slaapassociaties
|  | Slaapzaken
| SLAAPTRAININGEN
|  | Methode 1: Laat maar huilen (cry it out)
|  | Methode 2: Gecontroleerd huilen
|  | Methode 3: Niet laten huilen
| WEL OF NIET HUILEN?
| SLAPEN VOLGENS HET BOEKJE
| OP EEN RIJ: SLAPEN
VOEDING
| (W)ETEN
|  | Darmflora
|  | Borst-, fles- en bijvoeding
|  | Voedselgroepen
|  | De voedselsoorten
| VOEDING OF VULLING
|  | Bio is beter
|  | Nep eten
|  | Puur is lekker en gezond
|  | Hoe zit het met zuivel?
| DE BASIS: TIMING
|  | Klaar voor de start?
|  | Timing is everything
|  | Een goede voorbereiding is het halve werk
| HOE GEEF JE DE VASTE HAP?
|  | Voedselintroductiemethoden
|  | Actie en reactie
| ETEN VOLGENS HET BOEKJE
|  | Hoeveel, hoe snel?
|  | Voedselintroductieschema
| OP EEN RIJ: VOEDING
ZO KRIJG JE EEN BLIJE BABY
| DE DRIE MUSKETIERs
|  | De wisselwerking tussen ontwikkelen, slapen en eten
|  | Eten en slapen
|  | Eten en ontwikkelen
|  | Slapen en ontwikkelen
|  | Slapen, eten en ontwikkelen
| TIPS & TRICKS
| PASGEBOREN – 2 WEKEN: ROOD LICHT
|  | Rood licht
|  | Ontwikkeling
|  | Slapen
|  | Ritme
|  | Voeding
|  | Op een rij: Recept blije baby 0-2 weken
| 0-2 MAANDEN: ROOD LICHT
|  | Rood licht
|  | Ontwikkeling
|  | Slapen
|  | Ritme
|  | Voeding
|  | Op een rij: Blije baby 0-2 maanden
|  | Recept baby 0-2 maanden: Ritme in een oogopslag
|  | Recept baby 0-2 maanden: Voorbeeldritme slapen en voeding
| 2-4 MAANDEN: GROEN LICHT
|  | Groen licht
|  | Ontwikkeling
|  | Slapen
|  | Ritme
|  | Voeding
|  | Op een rij: Blije baby 2-4 maanden
|  | Recept baby 2-4 maanden: Ritme in een oogopslag
|  | Recept baby 2-4 maanden: Voorbeeldritme slapen en voeding
| 4-6 MAANDEN: ROOD LICHT
|  | Rood licht
|  | Ontwikkeling
|  | Slapen
|  | Ritme
|  | Voeding
|  | Op een rij: Blije baby 4-6 maanden
|  | Recept baby 4-6 maanden: Ritme in een oogopslag
|  | Recept baby 4-6 maanden: Voorbeeldritme slapen en voeding
| 6-8 MAANDEN: GROEN LICHT
|  | Groen licht
|  | Ontwikkeling
|  | Slapen
|  | Ritme
|  | Voeding
|  | Op een rij: Blije baby 6-8 maanden
|  | Recept baby 6-8 maanden: Ritme in een oogopslag
|  | Recept baby 6-8 maanden: Voorbeeldritme slapen en voeding
| 8-12 MAANDEN: ROOD LICHT
|  | Rood licht
|  | Ontwikkeling
|  | Slapen
|  | Ritme
|  | Voeding
|  | Op een rij: Blije baby 8-12 maanden
|  | Recept baby 8-12 maanden: Ritme in een oogopslag
|  | Recept baby 8-12 maanden: Voorbeeldritme slapen en voeding
| 12-18 MAANDEN: GROEN LICHT
|  | Groen licht
|  | Ontwikkeling
|  | Slapen
|  | Ritme
|  | Voeding
|  | Op een rij: Blije baby 12-18 maanden
|  | Recept baby 12-18 maanden: Ritme in een oogopslag
|  | Recept baby 12-18 maanden: Voorbeeldritme slapen en voeding
| OP EEN RIJ: ZO KRIJG JE EEN BLIJE BABY
ZO KRIJG JE EEN SLAAPKOPJE
| DE VIJF SLAAPVERWEKKERS
| DOORSLAPEN
| EEN SLAAPKOPJE, HET RECEPT
|  | Slaapritme
|  | Stoorzenders
| NACHTSPOOKJES
| FABELTJESLAND
| OP EEN RIJ: ZO KRIJG JE EEN SLAAPKOPJE
ZO KRIJG JE EEN SMULPAAPJE
| DE KLEINE BOURGONDIËR
| SMAKEN VERSCHILLEN
| EEN SMULPAAPJE, HET RECEPT
| WAAROM VOEDING MEER IS DAN VULLING
| FABELTJESLAND
| OP EEN RIJ: ZO KRIJG JE EEN SMULPAAPJE
MIJN VERHAAL
BIJLAGEN: KOELKASTSCHEMA’S
| BABY 6 MAANDEN
| BABY 7-8 MAANDEN
| BABY 9-11 MAANDEN
| BABY 12-15 MAANDEN
| BABY 16-18 MAANDEN
BRONNEN
EERDER VERSCHENEN

VOORWOORD

Hoe krijg je een blije baby? Dat kan soms een heel gepuzzel zijn, want alles werkt op elkaar in. Gaat het slapen niet lekker, dan heeft dit ook op het gebied van groeien en bloeien zeker zijn weerslag. Voeding is ook zoiets: op een te volle of lege maag slaapt niemand lekker, krampjes verstoren slaapjes en als er altijd een voeding voor het slapen gaan is, wordt het lastig de weg naar dromenland zelf te vinden en er ook te blijven. En dan is er ook nog de wisselwerking, want juist door het groeien kun je meer eten en dus langer slapen, doordat je langer slaapt kun je weer goed groeien, door het eten groei je weer en ga zo maar door. Het werd tijd om voeding en ontwikkeling extra aandacht te geven, tijd voor een compleet plaatje. Daarom in dit boek – in tegenstelling tot mijn eerdere boeken- ook de onderwerpen ontwikkeling en voeding. Want slapen, eten en ontwikkelen vormen een drie-eenheid. Je moet ze samen ‘zien’ wil je alles lekker laten lopen.

Ik wilde nog wat anders doen, namelijk meteen uitgaan van de meest ideale situatie. Vaak werken we extra aan iets of geven we het meer aandacht als het uit de pas loopt. Een baby die nog niet doorslaapt, vaste hapjes die er niet lekker in gaan, krampjes die zorgen dat baby niet lekker slaapt, om maar enkele voorbeelden te noemen. Het negatieve proberen we dan weer om te draaien naar het positieve, om zo weer een wenselijke situatie te krijgen. Zou het niet mooi zijn als je bij de bevalling van je spruit direct een gebruiksaanwijzing krijgt meegeleverd? Dat je weet wat ‘normaal’ is en hoe je daar weer moet komen als er toch even een kleine kink in de kabel zit? Dat je bij je eerste kleintje al kunt doen en zijn zoals je anders pas bij je tweede zou zijn? Want is het niet veel makkelijker om van goed naar ideaal te gaan en niet van slecht naar ‘wel oké’? Immers, als je kleintje geen verkeerde associaties heeft met eten en slapen, dan hoef je ook niets af te leren. Als je meteen in een lekker ritme kunt komen, dan hoef je ook niet eerst het verkeerde ritme te ontwennen en weer een nieuwe regelmaat aan te leren.

En je baby heeft zo alle kans om lekker te groeien en te bloeien, alle energie te stoppen in het ontdekken van deze wondere wereld, met zijn relatief uitgeruste ouders. Blije baby, blije ouders.

Werkt het zo simpel? Iedere mama van een tweede of volgende kind kan beamen dat bij het volgende kind alles anders, maar zeker ook makkelijker gaat. Toegegeven, ieder kleintje is anders. Helemaal zo simpel is het natuurlijk niet. Er bestaat geen enige juiste manier om je baby te verzorgen. Iedere baby is anders en iedere ouder is anders. Maar de basisingrediënten zijn en blijven bij ieder ukje in grote lijnen gelijk gedurende de eerste anderhalf jaar van zijn prille leventje. De truc is om te weten wat deze ingrediënten zijn, wat je ermee kunt doen en vervolgens om uit al deze ingrediënten je eigen recept te bakken. Ik heb gemerkt, zowel in mijn consulten als persoonlijk, dat dit werkt. Natuurlijk, beren zullen er altijd op de weg zijn, maar als jij weet wat je doet heb je ze zo weer van de weg af. Het is mijn ervaring dat iedereen vroeg of laat met slapen, eten of ontwikkelen (of allemaal tegelijkertijd) te maken krijgt. En eerlijk gezegd kun je er beter direct de eerste maanden mee bezig zijn dan pas als je kleintje een flink stuk ouder is. Jong geleerd is oud gedaan. Zo krijg je een smulpaapje, een slaapkopje, een snelle Jelle: een blije baby.

Ik heb het boek geschreven voor alle kleintjes tot anderhalf jaar. Simpelweg omdat ze tot die leeftijd lekker gelijk op gaan op het gebied van slapen, voeding en ontwikkeling. Na 18 maanden wordt alles anders, meer persoonlijk. Maar als het goed is heb je tegen die tijd je eigen gebruiksaanwijzing al klaar liggen. Ik hoop dat je met dit boek direct een prachtige start krijgt met je baby, waarbij je lekker lang op de roze wolk kunt zitten en gewoon heerlijk kunt genieten. Vertrouw op je gevoel, maak er je eigen recept van, dan gaat het helemaal vanzelf.

Geniet!

Stephanie
Stephanie.world

SPIEKBRIEF BLIJE BABY

0-2 maanden: Rood licht

Timing: Geen goed moment om nieuwe dingen te introduceren of veranderingen te wensen. Wel een goed moment om op je roze wolk te zitten.

Ontwikkeling: Er gebeurt veel. Je baby begint aan zijn eerste ontwikkelfase (fase van Oriëntatie) en is bezig met zijn basishechting. Hij heeft veel behoefte aan geborgenheid. Hij is er immers net en heeft tijd nodig om te wennen. Ook zijn lijfje moet nog ontwikkelen en stabiliseren, een eigen ritme krijgen. ’s Nachts regelmatig wakker worden hoort erbij in deze periode, net als frequent voeden. Het is het beste om dat gewoon te accepteren.

Voeding: Borstvoeding op verzoek (gemiddeld acht tot twaalf voedingen per etmaal) of flesvoeding (150 ml per kg lichaamsgewicht verdeeld over zes en later vier flesjes).

Totale slaap: 15-16 uur slaap per 24 uur.

Wakkertijd: 60-90 minuten.

Ritme: Volgens wakkertijd.

2-4 maanden: Groen licht

Timing: Een prima moment om te beginnen met een goed dagritme en slaapgewoonten .

Ontwikkeling: Het prille is er vanaf. Je baby heeft een goed dag- en nachtritme en is stabieler, meer voorspelbaar. Het is een zeer jonge leeftijd om aan slapen te werken, maar als je het gevoel hebt dat je een begin wilt en kunt maken, dan kun je dit zeker doen. Doe het wel met liefdevolle hand, huilen hoort hier niet bij. Merk je dat je baby je nog veel nodig heeft of zich heftig verzet als je hem in zijn eigen bedje wilt leggen, dan is het simpelweg nog te vroeg om aan het slapen te werken. Wacht dan het volgende ‘groen licht’ moment af.

Voeding: Borstvoeding op verzoek (gemiddeld acht tot twaalf voedingen per etmaal) of flesvoeding (150 ml per kg lichaamsgewicht verdeeld over 4 of 5 flesjes).

Totale slaap:14-15 uur slaap per 24 uur.

Wakkertijd: 90 minuten.

Ritme: Volgens wakkertijd.

4-6 maanden: Rood licht

Timing: Geen goed moment voor verandering.

Ontwikkeling: Je baby gaat naar de tweede ontwikkelfase, Acties en Resultaten. Hij leert nieuwe interpersoonlijke vaardigheden. Het is hierbij belangrijk dat je baby voorspelbare reacties krijgt. Dit geeft hem (extra) geborgenheid en dat versterkt de basishechting. Je baby heeft je nodig voor de knuffels, niet als trainer.

Voeding: Borstvoeding op verzoek (gemiddeld acht tot twaalf voedingen per etmaal) of flesvoeding (150 ml per kg lichaamsgewicht verdeeld over circa vier flesjes).

Totale slaap: 121/2-15 uur slaap per 24 uur.

Wakkertijd: 90 minuten.

Ritme: Volgens wakkertijd / 90 minutenklok.

6-8 maanden: Groen licht

Timing: Een goed moment om nieuwe dingen te introduceren of veranderingen te bewerkstelligen.

Ontwikkeling: Je baby is druk bezig met de wereld en alles wat daarin voorkomt. Hij is geïnteresseerd in nieuwe dingen, is emotioneel stabiel en er is nog geen verlatingsangst. Dit moment leent zich daarom zeer goed voor verandering. Nachtvoedingen kunnen ophouden (hoeft niet).

Voeding: Start met bijvoeding, groente of fruithapje. Borstvoeding op verzoek (minimaal vier grote voedingen) of flesvoeding (circa drie tot vier flesjes à 200 ml).

Totale slaap: 14-15 uur slaap per 24 uur.

Wakkertijd: 90-180 minuten.

Ritme: Verandert van wakkertijdklok naar 2-3-4 Ritme.

8-12 maanden: Rood licht

Timing: Eén van de slechtste momenten om aan het slapen of eten te werken. Dit komt omdat je baby zowel in zijn ontwikkeling als bij de hechting naar een nieuwe fase gaat.

Ontwikkeling: Je baby gaat naar de derde ontwikkelfase (Categorieën). Zijn hele wereldje staat op zijn kop, waardoor hij weer slechter kan gaan slapen en extra behoefte heeft aan geborgenheid en voorspelbaarheid. Tegelijkertijd gaat hij naar de tweede hechtingsfase. Dit is dus geen moment om dingen te veranderen.

Voeding: Vaste voeding van groente en fruit, borstvoeding op verzoek (in ieder geval 3-5 grote voedingen of flesvoeding (ca. 2-3 flesjes à 200 ml). Menu met drie eetmomenten (naast de melkvoedingen): ontbijt, lunch en avondeten.

Totale slaap: 14-15 uur slaap per 24 uur.

Wakkertijd: 90-180 minuten.

Ritme: 2-3-4 Ritme.

12-16 maanden: Groen licht

Timing: Een goede fase om aan het slapen of eten te werken.

Ontwikkeling: Je baby heeft minder last van zijn eenkennigheid. Dit komt door de groeisprong die hij heeft gemaakt naar de ontwikkelfase van vaardigheden. Je kleintje is zelfstandig(er) en onafhankelijk(er) geworden. Hij is emotioneel stabiel, heeft minder last van verlatingsangst, is trots op eigen kunnen en is in staat beelden op te roepen om zichzelf zo te troosten. Kortom: dit is een perfect moment om weer in een goed ritme te komen.

Voeding: Volwaardige vaste voeding. Borstvoeding op verzoek (in ieder geval 2-3 grote voedingen) of flesvoeding (ca. 2 flesjes à 165 ml). Menu met ontbijt, tussendoortje, lunch, vier-uurtje en avondeten (naast de melkvoedingen).

Totale slaap: 14 uur slaap per 24 uur. Twee slaapjes overdag.

Wakkertijd 120 à 180 minuten.

Ritme: Slaapradartjes bepalen initieel de slaap, gewoonte neemt steeds meer de overhand. Volg het 2-3-4 Ritme.

16-18 maanden: Rood licht

Timing: Geen goede fase om aan het slapen of eten te werken. De verlatingsangst steekt namelijk de kop op.

Ontwikkeling: Je baby zit nog steeds in de ontwikkelfase van vaardigheden, maar doordat hij in de volgende hechtingsfase terecht is gekomen doet verlatingsangst zijn intrede. Een turbulente periode gaat weer van start.

Voeding: Volwaardige vaste voeding, borstvoeding op verzoek (in ieder geval 2-3 grote voedingen) of flesvoeding (ca. 2 flesjes à 165 ml). Menu met vijf eetmomenten.

Totale slaap: 131/2 uur slaap per 24 uur. 1-2 slaapjes overdag.

Wakkertijd: 180 minuten.

Ritme: 2-3-3 of 2-3-4 Ritme.

Spiekbrief Blije baby

Leeftijd in maanden
0-2
2-4
4-6
6-8
8-12
12-16
16-18

Wakkertijd in minuten
60-90
90
90
90-180
90-180
120-180

Ritme
Wakkertijd
Wakkertijd
Wakkertijd
Naar
2-3-4 Ritme
2-3-4
Ritme
2-3-3 of
2-3-4 Ritme

Melkvoeding
BV op verzoek (min. 8-12) of 4-6 flesjes
BV op verzoek (min. 8-12) of 4-5 flesjes
BV op verzoek (min. 8-12) of 4 flesjes
BV op verzoek (4-5 grote BV) of 3-4 flesjes
BV op verzoek (3-5 grote BV) of 2-3 flesjes
BV op verzoek (2-3 grote BV) of 2 flesjes

Vaste voeding
Nee
Nee
Nee
Groente of fruit
Groente en fruit
Volwaardige
maaltijd

Traditioneel menu

Ontbijt + fruithap + brood lunch + groente
Ontbijt van brood of pap + fruithap + broodlunch + tussendoortje + warme hap van groente/ aardappelen/ vlees

Alternatief menu

Ontbijt + fruit + warme lunch + groente
Ontbijt van havermout of quinoapap met fruit + fruit + warme lunch + tussendoortje (rijstwafel of stuk groente of fruit) + lichte warme maaltijd

Eindelijk, het is zover! Je hebt een klein wondertje in je armen. Na de eerste bewondering en verwondering kan ook de eerste twijfel komen: want hoe werkt je baby eigenlijk? De basisverzorging is meestal niet zo’n punt. Aan het einde van de kraamweek kun je luiers verschonen, baby in bad doen en voeden alsof je het altijd al deed. Misschien ben je al gepokt en gemazeld omdat je al precies weet hoe het werkt dankzij eerdere ‘oefening’. Verzorgen is één ding, moederen is zoveel meer.

Het verzorgen van je baby is de basis, maar er is meer nodig om van die prachtige wolk van een baby een blij en gelukkig mensje te maken. Gelukkig gaan veel dingen vanzelf: je baby komt ‘vanzelf’ in steeds weer een nieuwe fase, groeit en bloeit alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Je kunt de tijd gewoon zijn werk laten doen. Een ander deel behoeft echter liefde en aandacht om het of voor elkaar te krijgen of net wat beter te laten verlopen. Met een gebruiksaanwijzing gaat het een stuk makkelijker: je weet wat je wanneer kunt verwachten en waarom. Zo krijgt twijfel geen kans.

Laten we eerlijk zijn: die ideale baby, die altijd bij de buurvrouw van wie het gras groener is wordt geboren, die wil je ook. Niet dat je kleintje altijd zoet hoeft te zijn, maar een beetje gemiddeld en enigszins makkelijk is toch fijn. Hoe doen ‘ze’ dat, die moeders met die droombaby’s? Het is een combinatie van geluk en het juiste recept. De ingrediënten zijn de ontwikkeling van je baby, voeding en slapen. Wil je tot een mooi baksel komen, is het goed eerst meer over die ingrediënten te weten te komen. Kortom: hoe werkt je baby eigenlijk? Als je dat weet, kun je de puntjes op de i gaan zetten door het juiste recept te volgen. Het eerste deel van dit boek vertelt je alles over de ingrediënten. Het tweede deel gaat juist over de puntjes op de i, het recept.

In dit hoofdstuk lees je alles over de ontwikkeling van je baby. Welke grote veranderingen staan er op stapel? Welke gevolgen heeft dit voor het slaapritme en de voeding? Hoe loods je je baby hier doorheen? De ontwikkeling vormt samen met slapen en voeding de basis: de ingrediënten voor het blije baby recept.

De ontwikkeling van je baby

Gedurende zijn eerste jaar gaat je baby razendsnel. Hij groeit en bloeit als kool. Wordt hij nog hulpeloos geboren, na een jaar kan hij staan en misschien zelfs rondlopen en gaat hij de wereld ontdekken. Dingen die in het begin zo ingewikkeld lijken, zoals iets pakken, maakt hij zich in een mum van tijd meester. Het gaat gewoon bijna vanzelf. En dat is heel indrukwekkend. De enorme ontwikkelsprongen die je baby maakt, op het gebied van wat hij kan (vaardigheden) en voelt (emotioneel) hebben een enorme invloed op hem. Zijn zelfvertrouwen, zijn mogelijkheden, hoe hij tegen de wereld aan kijkt, hoe en wat hij eet en hoe hij slaapt: het wordt allemaal beïnvloed door zijn ontwikkeling. Door allerlei nieuwe connecties die in zijn bolletje worden gemaakt, bestaande connecties die worden uitgediept en alle ervaringen en indrukken die hij opdoet, wordt je kleintje een echt mini-mensje. Bij zoveel veranderingen en turbulentie blijven de slaapgewoontes en –ritmes niet buiten schot, net als zijn eetgewoontes en –ritmes. Enerzijds komt dit omdat nieuwe dingen weer nieuwe angsten kunnen brengen en zo het slapen en eten kunnen verstoren. Anderzijds ontwikkelen ook het slaap- en eetritme zich verder. Dit geeft weer nieuwe mogelijkheden tot verstoring hiervan, maar biedt ook kansen om juist (weer) tot een perfecte slaper en eter te komen.

De ontwikkeling van een kind wordt vaak uitgedrukt in groeisprongen.
Die sprongen worden altijd belicht vanuit pedagogisch oogpunt: wat kan mijn kindje wanneer en hoe kan ik daar pedagogisch verantwoord mee omgaan? De truc is nu om niet alleen tijdens de wakkertijden pedagogisch verantwoord bezig te zijn, maar juist ook in de sluimertijd van waken naar slapen. Kortom: om de ontwikkelsprongen te zien in het licht van het slapen. Dit gebeurt zelden tot nooit, terwijl juist de ontwikkelsprongen nieuwe dingen mogelijk maken: nieuwe gewoonten, nieuwe ritmes en eventueel nieuwe behoeften of angsten. Door te anticiperen op de groeisprongen die gaan komen, kun je op de meest ideale momenten aan het slapen werken. Dat verhoogt de kans op succes – en daarmee de kans op een zoet slapende baby - aanzienlijk.

Hetzelfde geldt voor de voeding: voeding en slapen zijn nauw met elkaar verbonden. Immers, als je baby zijn buikje niet vol genoeg heeft, zal hij niet lekker slapen. Zit zijn buikje te vol, dan zal hij ook niet lekker slapen. Een baby wordt wakker uit zijn slaap door honger. Goed eten doet goed slapen en goed slapen bereik je door een goed voedingsritme. Maar dat is niet alles, ook hier speelt de ontwikkeling van je baby een zeer grote rol. Een kleine baby kan nog niet lang achtereen slapen. Enerzijds omdat zijn lijfje hier nog niet klaar voor is en frequent waken een soort veiligheidsmechanisme van Moeder Natuur is, anderzijds omdat zijn buikje simpelweg formaat walnoot heeft en deze eerst moet groeien wil baby het langer zonder voeding kunnen doen. De ontwikkeling van je kleintje bepaalt het voedingsritme en daarmee ook het slaapritme. Een drie-eenheid, een wisselwerking, een samenspel tussen ontwikkelen, eten en slapen. Je kunt het één niet zonder het ander zien.

De ontwikkeling van je baby

Het in kaart brengen van de ontwikkel- en groeisprongen die een kind doorloopt is het baanbrekende werk geweest van Jean Piaget, een Zwitserse wetenschapper die meer dan zestig jaar research heeft verricht op dit gebied. Hij ontdekte dat kinderen de werkelijkheid niet passief ondergaan. Baby’s verwerken van jongs af aan hun ervaringen in denkwijzen. Zo is de samenhang in de werkelijkheid te begrijpen. Deze denkwijzen veranderen naarmate een kind zich ontwikkelt. De volgorde van de denkwijzen is voor alle kinderen gelijk. Na Piaget zijn er verschillende wetenschappers geweest die zijn theorie hebben verbeterd en verfijnd. Zoals Pascual Leone, die het concept van een werkgeheugen heeft geïntroduceerd dat verantwoordelijk is voor de verschillende fasen van ontwikkeling. Dankzij al deze inzichten is er een prachtig schema van de hersen- en emotionele ontwikkeling van kinderen. Kortom: ouders hebben een gebruiksaanwijzing gekregen.

In normale mensentaal betekent dit dat je kleintje zich ontwikkelt op drie gebieden: cognitief, emotioneel en fysiek. Ofwel: denken, voelen en bewegen. Welke stapjes hij wanneer doorloopt is voorspelbaar: dat gebeurt voor ieder kind in dezelfde volgorde en vaak ook binnen dezelfde leeftijdsfase. En daarom weet je precies wat er gaat komen en wat je eraan of ermee kunt doen.

Cognitieve ontwikkeling

Een baby is bij de geboorte nog lang niet ‘af’. Natuurlijk moet hij nog heel veel groeien en leren. Dat geldt ook voor de hersentjes: die zijn nog lange tijd in ontwikkeling. De ‘hard- en software’ zijn voor de geboorte al geïnstalleerd. In sprongen ontwikkelt het brein zich verder totdat het compleet is gevormd in de pubertijd. De tien tot twintig miljoen cellen die we allemaal kennen als de grijze massa die alle hersenstructuren omgeeft veranderen enorm. Deze cerebrale cortex vindt zichzelf compleet opnieuw uit. Gedachten als plannen, evalueren, geheugenorganisatie, spraak, perceptie en directe actie horen hier thuis. Maar ook het bepalen van verschillen in persoonlijkheid en sociale dispositie. Deze groei en consolidatie in de grijze massa van je kleintje vormt het hoogste niveau in hersenontwikkeling. Dat deze cerebrale cortex niet kant-en-klaar wordt afgeleverd met de baby, maar zich gaandeweg ontwikkelt, heeft natuurlijk gevolgen. Dingen als gedachten, perceptie en plannen worden gaandeweg pas aan je kleintje ‘toegevoegd’, terwijl hij druk aan het groeien en ontdekken is. De feedback die je dreumes zo krijgt van iedereen om hem heen, via de sociale interactie, helpt ook bij de vorming van het cerebrale cortex. Het is dus meer dan een kant-en-klaar biologisch proces: de omgeving heeft zeker invloed. Er zitten wel grenzen aan de groei: een brein kan niet op stel en sprong veranderen. Dat kost tijd en wordt beperkt door de biologische opmaak, hoe rijk de omgeving ook is. Het brein kan niet meer tot zich nemen dan waartoe het biologisch in staat is. Vergelijk het met je maag: je kunt wel meer willen eten, maar vol is echt vol en wat ‘vol’ is, is bij iedereen weer verschillend.

De groei zelf is afhankelijk van groeimechanismen van verschillende hersencellen. Het is het proces waarmee de cellen worden verbonden met elkaar, zodat neurale transmissies efficiënt worden. Juist die groei is universeel en dat maakt de mini-mensjes lekker voorspelbaar.

Piaget heeft aangetoond dat baby’s de werkelijkheid zien zoals bij hun ontwikkelfase past. Zijn manier van denken bepaalt hoe baby met de werkelijkheid omgaat. Een voorbeeld: een pasgeboren baby reageert met reflexgedrag, een combinatie van zintuigen en motoriek. Er is nog geen sprake van denken, want denken begint met doen. Je baby ervaart iets, reageert reflexmatig, neemt het effect waar, herhaalt de handeling, ziet weer effect en zo verder. Zo ontstaat een cirkel van waarnemen en doen, de zogenaamde circulaire reacties. Pas na zes tot zeven maanden ontstaat er doelgericht handelen. Je baby doet dan iets niet meer toevallig maar met opzet.

Werkgeheugen
Het werkgeheugen is de buffer waarin een bepaalde hoeveelheid informatie wordt opgeslagen. Net als het interne geheugen in je computer. Dat werkgeheugen neemt bij kinderen toe naarmate ze ouder worden. Hierdoor kunnen ze steeds beter uitgebreide gedachten denken en strategieën plannen. Met het toenemen van het werkgeheugen neemt ook de snelheid van informatieverwerking toe, samen met de resultaten van de ontwikkeling van de cerebrale cortex en alle connecties die met andere delen van de hersenen worden gemaakt. Zo gaat je kind van de ene naar de andere ontwikkelfase.

Een baby van zes maanden oud kan grijpen. Hij ziet zijn speelgoed, grijpt ernaar, pakt het en stopt het in zijn mond om het te ontdekken. Vooral op het gebied van coördinatie zijn dit heel veel vaardigheden, baby is dus heel knap bezig. Drie maanden later is deze baby nog slimmer: hij maakt geluidjes en kijkt guitig naar papa, die vervolgens het speeltje wel voor hem pakt en aan hem geeft. Gemak dient de baby en papa heeft waarschijnlijk niet eens door dat hij wordt ‘gebruikt’.

Voeding hoort, gek genoeg, ook bij de cognitieve ontwikkeling. Het gedeelte voeding is in de hersentjes van jonge baby’s erg actief. Niet verwonderlijk, je baby heeft immers voeding nodig om te overleven. Maar de hersentjes worden ook weer door voeding beïnvloed. Het soort voeding, borst of fles, bepaalt mede de snelheid van de hersenontwikkeling en het gewicht van de hersenen. Zo zorgt borstvoeding voor een snelle en goede ontwikkeling van myeline, een vettige substantie die de axonen (uitlopers van zenuwcellen in de hersenen die elektrische impulsen geleiden) bedekt. Bij de geboorte is er niet veel myeline aanwezig, maar tegen de tijd dat je kind drie jaar oud is zijn veel axonen bedekt met myeline. Zodra myeline aanwezig is, zijn neuronen beter in staat om sneller informatie op te nemen en uit te zenden. Kortom: een baby die borstvoeding krijgt kan beter en sneller informatie tot zich nemen en zal zich daardoor sneller ontwikkelen op cognitief vlak. Er is meer: ook de grove motoriek wordt beïnvloed door myeline. Immers, hoe meer myeline, hoe beter en sneller informatie wordt verwerkt en hoe sneller baby zich kan ontwikkelen.¹ Baby’s die de borst krijgen zullen zich daarom lichamelijk sneller en beter ontwikkelen.

Emotionele ontwikkeling

Wat je baby kan en denkt is belangrijk voor zijn gedrag, hoe hij eet en bij het slaapritme. Minstens zo belangrijk is wat je kleintje voelt. Het één is afhankelijk van het ander, volgens veel onderzoekers. Kortom: wat je kleintje voelt of kan voelen, zijn emotionele ontwikkeling, is afhankelijk van zijn cognitieve ontwikkeling. Hoe werkt dit nu? De rationalisatie, een trucje uit de trukendoos van de cognitieve ontwikkeling, heeft je dreumes nodig om zijn emoties te reguleren. Ook andere cognitieve ‘trucs’, zoals het vermogen om problemen op te lossen, de relatie tussen oorzaak en gevolg kennen en vaardigheden als praten, heeft je baby nodig om zijn emoties te beïnvloeden. Zo heeft hij steeds meer in eigen hand hoe hij zich voelt.

Iedere verandering in de cognitieve ontwikkeling gaat gepaard met een verandering in de emotionele ontwikkeling. Het gaat dus hand in hand. In iedere fase is er weer een nieuwe set onruststokers met bijbehorende nieuwe trucs om gedachten en acties aan te passen en zo negatieve emoties te minimaliseren. De reacties van je kleintje op wat er met hem gebeurt, maar ook zijn reacties op jouw acties en reacties, veranderen dus steeds. Dit is een belangrijk punt bij alles wat je je baby wilt leren. Je baby verandert, hij kan en snapt steeds meer en zal dit ook - en misschien wel juist - bij het eten en gaan slapen uiten. Als je weet waarom je baby bepaald gedrag vertoont, kun je hier per groeifase steeds op inspelen met je troostmethodes, afleidingsmanoeuvres en andere tactieken. Dit helpt niet alleen om de eerste periode beter door te komen, maar ook om een goed slaapritme te bevorderen en van je kleintje een goede eter maken. Door inzicht te hebben in de verschillende ontwikkelfasen krijg je dus feitelijk een gebruiksaanwijzing per fase, zodat je precies weet wat je baby kan en waarom en wat de beste aanpak daarbij is.

Fysieke ontwikkeling

De fysieke of lichamelijke ontwikkeling van je kleintje is alles wat zichtbaar met zijn lijfje gebeurt. Dus het omhoog houden van zijn hoofdje, grijpen en vasthouden, omrollen, kruipen, zitten, optrekken, staan, lopen en zo verder. Dit zijn kunstjes van de grove motoriek, de beheersing van de grove spieren. Ook de ogenschijnlijk kleine (maar complexe) dingetjes, zoals de pincetgreep en het gebruik van de zintuigen horen bij de fysieke ontwikkeling. Dit hoort bij de fijne motoriek, de ontwikkeling van de spieren die nodig zijn om fijne bewegingen te maken en die later bijvoorbeeld weer nodig zijn om te kunnen schrijven of knippen. Naarmate je kleintje ouder wordt, zal hij zijn zintuigen en spieren steeds beter weten te gebruiken. Zijn bewegingen worden steeds fijner, minder houterig.

De ontwikkelfasen

Alle ontwikkelingen op cognitief, fysiek en emotioneel gebied brengen je kleintje van de ene naar de andere fase in zijn babybestaan: hij kan steeds meer. Alleen al in de babytijd, dus vanaf geboorte tot de eerste verjaardag, maakt je kleintje maar liefst acht belangrijke groeisprongen. In de dreumestijd, dus vanaf de eerste tot de tweede verjaardag, maakt je kleintje drie belangrijke groeisprongen. Vergeleken met de babytijd ontwikkelen de hersentjes zich nu anders. Het belangrijkste moment zit op de helft van de dreumestijd: 18 maanden. Zodra je dreumes die grens passeert wordt alles anders. Daarom gaat dit boek tot de leeftijd van anderhalf jaar: daarna gelden immers compleet nieuwe spelregels. In die eerste achttien maanden gebeurt er ontzettend veel op groeigebied. Niet alleen wordt je baby letterlijk groter, hij verandert in deze periode ook echt van hulpeloos lief wezentje tot een groot klein zelfstandig dictatortje.

Wat zijn nu die sprongen, wanneer maakt je kleintje ze en wat gebeurt er dan allemaal? De eerste anderhalf jaar is op te delen in vier belangrijke momenten. Iedere fase heeft zijn eigen ontwikkelthema en je baby verwerft nieuwe kunstjes op lichamelijk, cognitief en emotioneel vlak.

0-4 maanden: Oriëntatie (fase 1)

De eerste vier maanden en vooral de eerste weken van baby’s prille leventje staan in het teken van aarden, van wennen. Hij kijkt rustig de kat uit de boom, verkent de wereld om hem heen en zichzelf. Oriënteren, dat is wat baby aan het doen is. Hoewel de zintuigen wel werken, is een pasgeboren baby hulpeloos. Daarom hebben ze reflexen, automatische reacties die nodig zijn om te overleven: ademen, knipperen met de ogen, zuigen en slikken.

Grijpreflex: deze verdwijnt in deze periode zodat je baby in staat is om even iets vast te houden en weer los te laten.

Optilreflex: als je een pasgeboren baby op zijn buik legt zal hij zijn hoofdje opzij draaien en het een beetje optillen zodat hij vrij kan ademen.

Mororeflex: als baby in een plotselinge beweging achterover wordt gehouden, maakt hij een heftige beweging met zijn armen en benen alsof hij hevig schrikt.

Loopreflex: als je je baby overeind houdt en zijn voetjes een vlakke ondergrond laat raken, zal hij stapjes maken.

Voetzoolreflex: als je zachtjes met je vinger tegen de voetzool van je baby drukt, krullen zijn teentjes.

Kruipreflex: ligt hij daarbij op zijn buik, zal hij zich proberen af te zetten alsof hij weg wil kruipen. Dit kruipreflex is een aantal weken na de geboorte al verdwenen.

Zoekreflex: een baby die aan de borst wordt gelegd, zal de tepel zoeken en gaan zuigen.

Zuigreflex: Raak je baby’s wangetje aan, dan zal hij zijn hoofdje draaien en zijn mondje openen.

Na de eerste weken wordt je baby wat meer een echt mensje. Naast eten, slapen en poepen krijgt hij meer interesse in de wereld om hem heen. Niet verwonderlijk, want hij kan nu ook letterlijk meer zien doordat zijn oogjes beter zijn. Je baby zal nu meer op je reageren. De eerste twee mijlpalen zijn het omhooghouden van het hoofdje en het naar iets grijpen. Het zijn beiden voorbeelden van het ontwikkelen van de grove en de fijne motoriek.

De nieuwe trucs

sometext | Deelnemen aan de omgeving via simpele acties;
sometext | Aandacht richten op één ding tegelijkertijd;
sometext | Reiken of grijpen;
sometext | Zich richten op iets interessants;
sometext | De aandacht (even) vasthouden.

Aanrakingen, huid-op-huidcontact en geborgenheid zijn altijd belangrijk voor kleintjes, maar voor de allerkleinsten tot acht weken oud is het zelfs noodzaak. Het is zo belangrijk dat de hersentjes van je baby erop zijn ingericht om de kleinste aanrakingen al te registreren. Is je kleintje acht weken oud, dan verandert dit hersengedeelte en blijft het actief in een andere vorm. Dit komt omdat baby nu ook zelf dingen gaat aanraken, voelen en ontdekken. Door dit bewuste voelen kan hij de grenzen van zijn eigen lichaam ontdekken. Op deze leeftijd begint weer een nieuwe fase, de wereld van je baby wordt nog duidelijker. Heel veel meer dan staren naar iets kan hij nog niet, zijn waarnemingen kan hij nog niet vertalen in acties. Reflexen verdwijnen langzaam naar de achtergrond om plaats te maken voor doelgerichte handelingen.

Baby’s bewegingen worden meer vloeiend en hij krijgt interesse in de wereld om hem heen.

Zodra je baby twaalf weken oud is, gaan zijn bewegingen minder houterig en meer vloeiend. Ook is hij dan in staat om meer complexe bewegingen te volgen. Een draaiend muziekmobieltje in de box wordt daarom juist op deze leeftijd bijzonder interessant. Het is de eerste fase in de cognitieve ontwikkeling, waarbij baby’s vaardigheden zich beperken tot één ding tegelijkertijd. Je baby kan nog niet twee acties combineren. Hij kan dus iets zien, maar niet grijpen. Verdwijnt het uit zijn blikveld, dan kan hij het niet opnieuw vinden. Hiervoor heeft hij eerst meer werkgeheugen nodig. Dat krijgt hij in de tweede ontwikkelfase.

Tabel 1: Lichamelijke, cognitieve en emotionele ontwikkeling baby 0-4 maanden.

Lichamelijke ontwikkeling
Cognitieve ontwikkeling
Emotionele ontwikkeling

Hoofdje optillen;

Zich omrollen;

Naar handjes kijken;

Beter zien;

Bewegingen volgen;

Aandachtig leren kijken;

Stopt dingen in mondje;

Grijpreflex verdwijnt;

Kan handjes bewust openen en sluiten.

Draait hoofdje richting geluid;

Gebruikt mond om te ontdekken;

Eerste geluidjes maken;

Meebewegen van tong, lippen en kaak om zo gevarieerde klanken te krijgen.

Kijken naar anderen;

Herkenning, lachen;

Vaste gewoonten;

Zoekt duidelijker en actiever toenadering;

Heeft geleerd met geluiden aandacht te trekken.

4-8 maanden: Acties en resultaten (fase 2)

Als je baby vier maanden oud is, zul je ineens een dramatische verandering opmerken. Je baby verandert van een passief wezentje in een doelgericht mensje. In een tijdsbestek van slechts een paar weken kan je baby ineens twee dingen tegelijkertijd en dus resultaat krijgen van zijn acties. Dat smaakt naar meer, waardoor je baby in deze fase actie wil! Dat is in het begin even wennen, maar snel genoeg komt er stabiliteit. Op dat moment heb je een perfecte basis voor het leren van nieuwe dingen, zoals het introduceren van de vaste hapjes.

Je baby verandert van een passief wezentje in een doelgericht mensje.

Je baby kan nu twee dingen tegelijkertijd en dat betekent dat hij een speeltje kan zien en grijpen. Zijn gedrag verandert enorm hierdoor. Hij heeft immers ineens heel veel nieuwe vaardigheden tot zijn beschikking nu zijn werkgeheugen is toegenomen en hij twee acties tegelijkertijd kan ondernemen. Je baby wordt hierdoor doelgericht: hij onderneemt nu actie juist om iets te pakken. Hij krijgt in de gaten dat hij de wereld om zich heen naar zijn hand kan zetten. Stil liggen staren naar iets, waar hij in de vorige fase nog zo content mee kon zijn, is niet meer spannend. Baby wil actie, nu!

De nieuwe trucs

sometext | Coördineren van reiken en grijpen;
sometext | Coördineren van kijken en reiken;
sometext | Deelnemen in bedoelde acties;
sometext | Reiken naar objecten om te verkennen of in het mondje te stoppen;
sometext | Acties verwachten, zoals een geluid als er iets valt;
sometext | Zitten, gemiddeld op de leeftijd van 6-7 maanden.

De meeste baby’s gaan in deze fase zelfstandig zitten (met een beetje steun). Dat geeft natuurlijk een geheel nieuw uitzicht en overzicht en daarmee nieuwe mogelijkheden. Niet verwonderlijk dat veel baby’s op deze leeftijd eerder zijn afgeleid, juist omdat er zoveel spannende dingen te zien zijn. Een voeding kan hierdoor onrustiger worden en slaapjes kunnen moeizamer gaan. Toch is het niet verstandig om nu de touwtjes aan te trekken. Je baby verkent net een nieuwe wereld en heeft voorspelbaarheid nodig. Dat geeft hem (zelf)vertrouwen. Als je dat spel nu doorbreekt door iets anders te doen dan je baby van je verwacht, zoals hem in bed laten liggen terwijl hij je roept, dan maak je zijn wereld onvoorspelbaar en dat gaat ten koste van zijn (zelf)vertrouwen. Het is beter om je baby eerst even de tijd te geven de wereld te verkennen, om hem te laten spelen en ontdekken. Na de eerste maanden in deze fase komt er stabilisatie en dan kun je werken aan verandering. Rond de leeftijd van zes maanden wordt je baby namelijk bedreven in zijn nieuwe kunstjes. Hij krijgt relaties in de gaten, hoe het één in verband staat met het ander. Je baby beweegt soepel, alles wordt makkelijker en daarmee voorspelbaar. Zijn zelfvertrouwen krijgt hierdoor een enorme boost en dat geeft emotionele stabiliteit en relatieve onafhankelijkheid. Een perfecte basis voor het leren van nieuwe dingen, ritmes en gewoontes.

Tabel 2: Lichamelijke, cognitieve en emotionele ontwikkeling baby 4-8 maanden.

Lichamelijke ontwikkeling
Cognitieve ontwikkeling
Emotionele ontwikkeling

Eerste hapjes;

Hoogteverschil waarnemen;

Kan beter proeven;

Luistert aandachtig naar geluiden;

Speelt met voetjes;

Gaat tijgeren of kruipen;

Grijpen en pakken wordt gerichter;

Ontstaan van besef oorzaak-gevolg.

Personen herkennen;

Oog-handcoördinatie;

Nieuwe klanken;

Brabbelen.

Karaktertrekjes worden zichtbaar;

Voorspelbaarheid belangrijk voor veilig gevoel;

Baby hoort erbij en heeft ook dit gevoel;

Baby zal aandacht trekken en contact maken.

8-12 maanden: Categorieën, opeenvolgingen en handelingen (fase 3)

Een razendsnelle cognitieve ontwikkeling, met bijbehorende emotionele gevoeligheden, maakt het leven van je baby en jezelf niet echt makkelijk in deze fase. Verlatingsangst kan zijn intrede doen en veel van je geduld vragen. Het is een fase waarin je er vooral moet zijn voor je baby en al je geduld en liefde bij elkaar moet rapen.

Baby kan ineens veel meer en gaat doelgericht te werk.

De tot voor kort voorspelbare wereld van je baby staat op zijn kop: alles is weer veranderd. Je baby’s werkgeheugen is weer verder toegenomen, waardoor hij weer een hele nieuwe wereld aan mogelijkheden heeft gekregen, zoals kruipen. Moest hij eerst machteloos kijken naar een speeltje op een kleed dat buiten zijn bereik lag (ik wil wel, maar ik kan het niet), nu is je baby zo slim en handig geworden dat hij het speeltje ziet, het kleed waarop het speeltje ligt weet te grijpen en naar zich toetrekt, het speeltje pakt en in zijn mond stopt. Zonder ook maar een moment zijn aandacht te verliezen. Hij kan nog doelgerichter te werk gaan (zeker als hij kruipt)en behaalt nog betere resultaten (na enige oefening natuurlijk).

De nieuwe trucs

sometext | Dubbele coördinatie;
sometext | Het coördineren van doelgerichte acties met geluiden of
sometext | bewegingen gericht op andere mensen;
sometext | Volgen van iemands blikveld;
sometext | Volgen van dingen die aangewezen worden of zelf
sometext | Dingen aanwijzen;
sometext | Begrijpen van signalen;
sometext | Andere mensen inzetten om iets te pakken of doen;
sometext | Terugvinden van verborgen objecten;
sometext | Kruipen: gemiddeld op de leeftijd van 9-10 maanden.

Deze fase zit vol nieuwe dingen en veranderingen. Je baby zoekt daarom naar extra geborgenheid en heeft behoefte aan voorspelbaarheid. Tussen alles wat turbulent en nieuw is geven voorspelbaarheid en geborgenheid je baby een vertrouwd en veilig gevoel. Juist door die veilige basis durft je baby in het diepe te springen. Maar makkelijk is het natuurlijk niet. Verlatingsangst kan daarom nu de kop opsteken. Ook kun je in deze fase te maken krijgen met de eerste boze bui van je kleintje. Meestal uitgelokt door een combinatie van frustratie en onbegrip. Een baby is echter snel zijn boze bui weer vergeten, afleiden doet wonderen.

Je baby heeft nu in de gaten dat acties leiden tot reacties, niet alleen voor wat betreft zijn handelingen. Hij ziet nu dat zijn en jouw acties met elkaar zijn verbonden. Laat dat nu heel belangrijk zijn voor het slapen gaan. Je baby weet nu immers dat hij na het aantrekken van zijn slaapzakje op bed wordt gelegd en dat jij dan weggaat. Niet voor niets is dit typisch een fase waarin baby’s lastiger gaan slapen en je beter niet met iets nieuws kunt beginnen.

De wereld van je kleintje is op het moment nieuw genoeg, veranderingen moeten even wachten.

Tabel 3: Lichamelijke, cognitieve en emotionele ontwikkeling baby 8-12 maanden.

Lichamelijke ontwikkeling
Cognitieve ontwikkeling
Emotionele ontwikkeling

Baby wil liever zien dan horen;

Kan kruipen, staan en misschien al lopen;

Wordt de pincetgreep meester.

Eerste woordjes;

Objectpermanentie.*

Verlatingsangst;

Nieuwsgierigheid;

Temperament;

Vertrouwen en ontdekken.

* Het besef dat een voorwerp blijft bestaan als je deze niet meer ziet.

12-18 maanden: Vaardigheden

De grote sprong die op de leeftijd van twaalf tot achttien maanden plaatsvindt, komt voor veel ouders op precies het juiste moment. De vorige fase was geen makkelijke en net op het moment dat je toe bent aan positief nieuws komt de eerste verjaardag van je spruit. Je eenkennige, hangerige baby verandert in een zelfstandige, onafhankelijke dreumes. Emotioneel stabiel en vol van zijn nieuwe trucs en vaardigheden. In een wereld die plots zoveel groter en anders is geworden waant je kleintje zich ‘king of the world’. Totdat hij zich bezeert natuurlijk, dan zijn moeders’ armen ineens wel weer oké.

Op de leeftijd van 12-18 maanden gaat je dreumes zijn omgeving ontdekken en zaken meester worden. Geef hem hiervoor de ruimte (binnen grenzen) en bied een veilige basis.

De nieuwe trucs

sometext | Dubbele coördinatie;
sometext | Meer complexe probleemoplossing mogelijk;
sometext | Objecten ergens in zetten en weer weg halen;
sometext | Objecten in soortgelijke locaties zetten;
sometext | Acties nadoen, zoals praten aan de telefoon;
sometext | (Beginnen met) lopen;
sometext | Geïsoleerde woorden gebruiken.

Tijdens deze eerste helft van de dreumestijd komen er geen nieuwe gebieden bij in de hersentjes. Er worden juist puntjes op de i gezet: de bestaande hersengebieden gaan zich verder ontwikkelen. Dit zijn bijvoorbeeld de gebieden die verantwoordelijk zijn voor cognitief leren, beweging, taal en sociaal-emotionele zaken. Hierdoor kan je dreumes beter en verfijnder bewegen en dingen gaan nadoen die hij eerder heeft gezien. Eén van de belangrijkste nieuwe kunstjes van je dreumes is dat hij beelden kan oproepen, simpelweg omdat hij nu herinneringen kan opslaan en weer naar boven kan halen. Juist dankzij die beelden kan hij zichzelf troosten en je bij zich houden, ook als je er niet bent. Bij het gaan slapen gaat het juist om afscheid nemen en troosten. Door zijn nieuwe kunstje kan je dreumes beter met afscheid omgaan en zichzelf beter troosten (want je bent toch bij hem dankzij de beelden die hij van je heeft). Je kleintje leren slapen wordt hiermee makkelijker.

Toch is deze fase niet één groot feestje. De sociaal-emotionele ontwikkeling kan roet in het eten gooien. Driftbuien en frustraties kunnen gaan komen omdat je dreumes zijn gevoelens nog niet helemaal onder controle heeft. Natuurlijk speelt het verschil tussen ‘willen’ en ‘kunnen’ ook een belangrijke rol. Tegen het einde van deze fase komt echter een nieuwe groeisprong waar je wat mee kunt: rond de 16 -18 maanden maakt je dreumes de groeisprong van principes. Vanaf dat moment komen regels in zijn leventje: hij kan ze begrijpen en sterker nog: hij wil ze! Juist die regels geven hem duidelijkheid. En laat dat nu eens heel handig zijn bij het slapen gaan.

De leeftijd van 12 tot 18 maanden is zeer geschikt om je dreumes goede slaapgewoonten bij te brengen of om deze bij te sturen. Door zijn nieuwe vaardigheden kan hij zichzelf beter troosten en begrijpt hij ook beter wat er van hem wordt verwacht. Tegelijkertijd vindt hij regels heerlijk, waardoor een consequente slaapaanpak heel veel vruchten zal afwerpen. Meer hierover lees je verderop in het tweede deel van dit boek.

Tabel 4: Lichamelijke, cognitieve en emotionele ontwikkeling baby 12-18 maanden.

Lichamelijke ontwikkeling
Cognitieve ontwikkeling
Emotionele ontwikkeling

Kan staan en misschien al lopen;

Kan met de pot mee-eten.

‘Praten’;

Doelgericht handelen;

Complexere probleemoplossing;

Kan beelden oproepen.

Driftbuien;

Temperament;

Leert omgaan met angsten;

Kan zichzelf troosten;

Vertrouwen en ontdekken.

Meisjes ontwikkelen zich sneller, jongens zijn fysieker
In het eerste levensjaar en tot en met de pubertijd ontwikkelen meisjes zich sneller dan jongens. Onderzoek heeft laten zien dat er verschillen zijn in de manier waarop de hersenen van een meisje informatie verwerken over gezichten. Dit toont aan dat meisjes sneller zijn in hun ontwikkeling. Meisjes lopen vaak ook eerder dan jongens, hebben een beter gevoel van horen en zijn sneller in de taalontwikkeling. Dit komt door de snellere ontwikkeling van de linker hersenhelft bij meisjes. De fijne motoriek en de taalvermogens ontwikkelen zich daardoor ook sneller.

Bij jongens ontwikkelt de rechter hersenhelft juist weer sneller. Hierdoor hebben jongens meer kans op bijvoorbeeld dyslexie, hyperactiviteit en ADHD. Daarentegen hebben zij weer een beter ruimtelijk inzicht en zijn ze actiever. Dit komt doordat de rechter hersenhelft de fysieke activiteit regelt. Hierin lopen jongens dus weer voor op meiden.

De basis: hechting

De hechting van je baby met zijn ouders of verzorgers is heel belangrijk: het vormt de basis voor een gezonde emotionele, sociale, verstandelijke en motorische ontwikkeling. Hechting is de emotionele band die je baby met je krijgt. De eerste twee jaren van baby’s leventje zijn het meest belangrijk, je baby is dan extra gevoelig zodat hij een veilige hechting kan opbouwen. Een goede hechting krijg je simpelweg door responsief te zijn: reageer (snel) op je baby. Met veel aanrakingen, knuffelen, huid-op-huid contact en een dosis liefde gaat je baby zich veilig voelen en krijgt hij vertrouwen.

Moeder Natuur helpt een handje door de afgifte van het gelukshormoon oxytocine als je naar je kindje kijkt of als je borstvoeding geeft. Oxytocine geeft een rustig en blij gevoel, vermindert stress en gevoelens van angst en zorgt onder meer voor het toeschietreflex bij borstvoeding. Een verhoogd oxytocineniveau geeft een aanzienlijke versterking van gevoelens van vertrouwen, kalmte, veiligheid, ruimhartigheid en verbondenheid. Dat is nu precies wat je baby van jou nodig heeft. Maar ook je baby is voorbereid. Alle baby’s komen met een ‘hechtingssysteem’ ter wereld, in de eerste plaats vooral uit noodzaak omdat pasgeborenen niet voor zichzelf kunnen zorgen. Dat zorgen is meer dan alleen voeding geven en krijgen, hechting gaat veel dieper.

Onderzoek naar hechting

De bekende psycholoog Harry Harlow onderzocht in de jaren vijftig van de vorige eeuw al de ontwikkeling van het hechtingssysteem bij zoogdieren. In een reeks (moreel twijfelachtige) experimenten bestudeerde Harlow het gedrag van pasgeboren aapjes die van hun moeder werden gescheiden en in hun eentje in een kooi opgroeiden. In die kooi was een soort moeder van badstof gemaakt die geen voeding bij zich had en er was een kale kippengaasmoeder met voeding. De kleine aapjes klampten zich vast aan hun badstoffen moeder en gingen alleen naar de kippengaasmoeder als ze voeding nodig hadden. Verzorging is net zo’n belangrijke behoefte als voeding. Een andere invloedrijke psycholoog die in dezelfde periode als Harlow actief was, is John Bowlby. Hij ging nog een stap verder met het onderzoek naar hechting, door de hechting bij mensen onder de loep te nemen. Hij stelde dat zuigelingen een veilige hechting met hun ouders aangaan als er voortdurend tegemoet wordt gekomen aan hun noden. Als kinderen door hun ouders worden getroost en gesteund leren ze die ouders te vertrouwen. Telkens als een moeder haar huilende baby oppakt en wiegt, zal hij het gevoel krijgen dat de wereld een veilige plek is en dat hij bij zijn moeder terecht kan als hij steun nodig heeft. Op die manier zijn kinderen in staat hun ouders te gebruiken als veilige basis, wat inhoudt dat ze rustig de wereld om zich heen kunnen verkennen omdat ze weten dat er altijd hulp bij de hand is. Bieden ouders echter nu eens wel, dan weer geen steun, of zijn ze kil en afwijzend, dan ontwikkelen kinderen een onveilige hechting. Die onveiligheid betekent dat kinderen er niet op kunnen vertrouwen dat hun ouders hen zullen troosten of steunen. Deze kinderen leren juist dat de wereld helemaal geen veilige plek is. Dat zal er weer toe leiden dat deze kinderen onvoldoende zelfvertrouwen hebben om de wereld te verkennen.

Bowlby betoogde dat een vroege hechting met ouders invloed heeft op ons ‘interne werkmodel’ van het ‘zelf’ in relatie tot anderen. Dit is een onbewust, diepgeworteld mentaal beeld van wie we zijn en wat we naar ons gevoel kunnen verwachten van anderen. Als kinderen een veilige hechting hebben, hebben ze het gevoel dat ze het waard zijn om bemind te worden. Zij groeien op tot gelukkige en gezonde volwassenen die erop durven vertrouwen dat ze op steun en troost van anderen kunnen rekenen. Gelukkig is ons interne werkmodel geen wet van Meden en Perzen; er valt echt wel wat aan te veranderen. Het vermogen om zorg te geven en te ontvangen is aangeboren, daarom kunnen onze hechtingstoetsen opnieuw worden ingesteld. Kortom: iemand die als kind een onveilige hechting is aangegaan, maar er als volwassene in slaagt een liefdevolle en ondersteunende partner te vinden, kan uiteindelijk leren zich veilig te hechten.

Vier fasen van hechting

De hechting gaat niet in één keer, het is een heel proces dat begint vanaf geboorte tot je kleintje zo’n zes jaar oud is en ook daarna loopt het op een andere manier weer door. Je kleintje is tot ongeveer de leeftijd van vier jaar het meest druk met zijn hechting. Dat doet hij in fasen, ieder deel past bij de ontwikkeling van je baby op dat moment en beïnvloedt deze ook.

Eerste fase: basisveiligheid (0-3 maanden oud)
Baby’s tot drie maanden oud zijn emotioneel afhankelijk van één of twee mensen - meestal de ouders – en baby voelt zich nog één geheel met deze mensen. Een zo jonge baby kan alleen nog lust of onlust voelen en laat dit merken door bijvoorbeeld tevreden te slapen, rustig te drinken of juist te huilen en onrustige bewegingen te maken. Baby voelt en ervaart onbewust en vertrouwt op zijn verzorgers. In deze fase geef je je baby basisveiligheid door hem goed aan te voelen, te begrijpen en te geven wat hij nodig heeft. Lekker moederen of vaderen dus: verzorgen, beschermen, aanraken, knuffelen en troosten. Zo voelt je baby zich geborgen en krijgt hij vertrouwen in anderen.

Tweede fase: eenkennigheid (rond 8 maanden)
Als je baby ongeveer acht maanden oud is, wordt hij eenkennig. Dit komt niet doordat hij per definitie angstig is voor anderen, maar juist omdat hij leert herkennen. Hij maakt nu onderscheid tussen stemmen en gezichten en weet zo perfect wie zijn ouders / verzorgers zijn. Eenkennigheid moet je dus zien als een compliment. Het betekent dat je baby jouw gedrag kan voorspellen en dat geeft veiligheid. Die veiligheid heeft hij nodig in turbulente tijden waarin alles nieuw is. Hij maakt in de eenkennigheidsfase zijn kring mensen kleiner, zoekende naar veiligheid. Zijn hechting is niet meer in aanbouw, deze hechtingsfase is afgerond. Wel moet je baby nog leren en wennen dat je nog wel bestaat, ook als hij je niet ziet.

Derde fase: scheidingsangst overwinnen (9 – 18 maanden)
Als je baby negen maanden oud is tot de leeftijd van 18 maanden wordt hij actiever in het bevredigen van zijn eigen behoeften: hij kan meer zelf. Dat is tegelijkertijd heel erg spannend waardoor zijn eenkennigheid zal pieken in scheidingsangst. Je baby zoekt veiligheid bij zijn verzorgers. Juist door er te zijn voor je kleintje, responsief te reageren, kun je hem door deze fase heen loodsen. De ervaring dat je terugkomt als je even weg bent doet je baby zijn scheidingsangst overwinnen. Hij kan dit omdat hij cognitief ook weer verder is ontwikkeld: hij kan nu beelden vormen. Ben je even weg, dan ben je ‘in beeld’ toch bij hem en dat geeft je baby weer troost. Hoe beter de band in fase twee is gevormd, hoe makkelijker je baby dit zal kunnen doen. En hoe beter je baby beelden kan vormen, hoe beter en sneller hij de wereld kan gaan verkennen.

Vierde fase: losmaken en zelfstandigheid (18 maanden – 6 jaar) Eenmaal goed gehecht gaat je kleintje juist weer werken aan het losmaken: hij wordt zelfstandig(er). Vanaf de leeftijd van anderhalf jaar tot ongeveer drie-en-een-half jaar is je kleintje hiermee bezig en het is niet toevallig dat dit ook juist de beruchte ‘nee-fase’ is. Je kleintje ontdekt dat hij een eigen persoontje is en niet een deel van zijn ouders. Doordat hij beelden kan vormen heeft hij je niet continu nodig. Dat geeft een soort grootheidswaanzin en dus gaat je baby op ontdekking. Dit wordt afgesloten tijdens de kleuterjaren met de ontdekking dat je kleintje zelf actief kan ingrijpen en zich nog meer van zijn ouders kan losmaken.

Knuffels zijn net zo belangrijk als voeding
Knuffels, responsief zijn, huid-op-huidcontact: ze zijn net zo belangrijk voor je baby als goede voeding. Baby’s, maar zeker ook dreumesen, hebben hun portie aandacht en knuffels hard nodig. Hierdoor ontwikkelen kleintjes een gevoel van zelfvertrouwen. Je baby voelt zich veilig omdat hij weet dat je er bent en hij op je terug kan vallen. Juist door die ervaring krijgt hij zoveel vertrouwen dat hij weer leert om los te laten, het zelf te gaan doen.

Rond de eerste verjaardag is de hechtingsrelatie zo stevig dat je kind zelf op pad kan gaan en dat ook durft. Laat vaak merken hoe leuk en lief je hem vindt. Bescherm hem, maar stimuleer je kleintje ook. Kortom: is er een blokkentoren die kan omvallen, ga deze dan niet uit de weg maar laat de blokken samen met je kind op veilige wijze vallen.

Ontwikkelen volgens het boekje

De ontwikkeling van je spruit bepaalt hoe het met hem gaat. Is hij een ontdekkingsreiziger of mama’s kindje, is hij opstandig of juist teruggetrokken? Hoe je kunt reageren en je baby kunt helpen wordt dus ook bepaald door de timing. Juist als je kleintje opstandig is, kun je extra consequent zijn. Is hij eenkennig en wat bang? Dan geef je juist meer geborgenheid. Wat kun je wanneer van je baby verwachten en hoe reageer je hierop?

Tabel 5: Ontwikkeling per leeftijd.

| Fase | Acties | Jouw reactie
0-4 maanden | Oriëntatie | Reflexen maken plaats voor doelgerichte handelingen. | Aanrakingen; Huid-op-huidcontact; Geborgenheid.
4-6 maanden | Acties en resultaten | Doelgericht; Resultaatgericht; Twee dingen tegelijk kunnen; Snel afgeleid. | Contact maken; Voorspelbaarheid.
6-8 maanden | Acties en resultaten | Emotionele stabiliteit en onafhankelijkheid; Hechtingsrelatie. | Ritme en gewoonten; Geborgenheid; Contact maken.
8-12 maanden | Categorieën | Snelle cognitieve ontwikkeling; Verlatingsangst; Kruipen; Eerste boze bui; Baby kent actie / reactie-principe. | Voorspelbaarheid; Geborgenheid; Geduld; Consequent zijn; Veilige basis vormen.
12-18 maanden | Vaardigheden | Ontdekken en zaken meester worden; Kan beelden oproepen. | Beschermen; Ruimte geven; Veilige basis.

Op een rij: Ontwikkeling

Je baby verandert razendsnel gedurende de eerste anderhalf jaar van zijn leventje. Dat kan de nodige uitdagingen geven, vooral op het gebied van slapen en eten. Door te anticiperen op de groeisprongen die gaan komen kun je op de beste manier reageren op je baby en op de meest ideale momenten aan het eten en slapen werken. Dat verhoogt de succeskans.

De ontwikkeling van je baby
Je baby ontwikkelt zich op drie gebieden: cognitief, emotioneel en fysiek. Ofwel: denken, voelen en bewegen. Welke stapjes hij wanneer doorloopt is voorspelbaar: dat gebeurt voor ieder kind in dezelfde leeftijdsfase.
De cognitieve ontwikkeling wordt mogelijk gemaakt door de ‘hard- en software’ die voor de geboorte zijn geïnstalleerd. In sprongen ontwikkelt het brein zich verder totdat het compleet is gevormd in de puberteit. De emotionele ontwikkeling is afhankelijk van de cognitieve ontwikkeling: de nieuw verworven cognitieve ‘trucs’ heeft je baby nodig om zijn emoties te beïnvloeden. Zo heeft hij meer en meer in eigen hand hoe hij zich voelt. In de babytijd tot halverwege de dreumestijd, dus van 0-18 maanden, maakt je kleintje een boel groeisprongen door:

0-4 maanden: Oriëntatie (fase 1)
De eerste vier maanden en vooral de eerste weken van baby’s prille leventje staan in het teken van wennen. Na de eerste weken wordt je baby wat meer een echt mensje en krijgt hij meer interesse in de wereld om hem heen. Op de leeftijd van acht weken begint een nieuwe fase, de wereld van je baby wordt nog duidelijker. Heel veel meer dan staren naar iets kan hij nog niet, zijn waarnemingen kan hij nog niet vertalen in acties. Reflexen verdwijnen langzaam naar de achtergrond om plaats te maken voor doelgerichte handelingen. Zodra je baby twaalf weken oud is, gaan zijn bewegingen minder houterig en meer vloeiend. Ook is hij dan in staat om meer complexe bewegingen te volgen. Het is de eerste fase in de cognitieve ontwikkeling, waarbij baby’s vaardigheden zich beperken tot één ding tegelijkertijd. Je baby kan nog niet twee acties combineren. Hiervoor heeft hij eerst meer werkgeheugen nodig, dat krijgt hij in de tweede fase.

4-8 maanden: Acties en resultaten (fase 2)
Je baby verandert van een passief wezentje in een doelgericht mensje: hij kan ineens twee dingen tegelijkertijd en zo resultaat krijgen van zijn acties. Doordat de wereld zo spannend is ineens, is je baby sneller afgeleid. De voedingen worden wat onrustiger en de slaapjes moeizamer. Toch is het niet verstandig om nu de touwtjes aan te trekken, je baby heeft juist nu voorspelbaarheid nodig. Rond de leeftijd van zes maanden wordt de wereld weer voorspelbaar en krijgt baby’s zelfvertrouwen een boost. Dat geeft emotionele stabiliteit en relatieve onafhankelijkheid, een perfecte basis voor het leren van nieuwe dingen, ritmes en gewoonten.

8-12 maanden: Categorieën, opeenvolgingen en handelingen (fase 3)
Een razendsnelle cognitieve ontwikkeling, met bijbehorende emotionele gevoeligheden, maakt deze fase bijzonder turbulent. Verlatingsangst doet zijn intrede en je baby heeft weer nieuwe vaardigheden gekregen, zoals kruipen. Ook kun je in deze fase te maken krijgen met de eerste boze bui van je kleintje. Je baby heeft in de gaten dat acties leiden tot reacties, heel belangrijk bij het eten en slapen. Niet voor niets is dit typisch een fase waarin baby’s lastiger gaan slapen en moeilijk doen bij het eten. Dit is geen goed moment om dingen te veranderen, de wereld van je baby verandert al genoeg. Wees liever erg voorspelbaar en geef extra geborgenheid.

12-18 maanden: Vaardigheden (fase 4)
Je dreumes is zelfstandig en onafhankelijk, emotioneel stabiel en vol van zijn nieuwe trucs en vaardigheden. Eén van de belangrijkste nieuwe kunstjes van je dreumes is dat hij beelden kan oproepen. Hierdoor kan hij zichzelf troosten en je bij zich houden, ook als je er niet bent. Driftbuien en frustraties kunnen gaan komen, omdat je dreumes zijn gevoelens nog niet helemaal onder controle heeft. Rond de 16-18 maanden maakt je dreumes de groeisprong van Principes. Vanaf dat moment komen regels in zijn leventje: hij kan ze begrijpen en sterker nog: hij wil ze! Laat dat nu eens heel handig zijn bij het goed leren eten en slapen.

Hechting
De hechting van je baby met zijn ouders of verzorgers is heel belangrijk: het vormt de basis voor een gezonde emotionele, sociale, verstandelijke en motorische ontwikkeling. Hechting is de emotionele band die je baby met je krijgt. Een goede hechting krijg je simpelweg door responsief te zijn. De hechting gaat niet in één keer, het is een heel proces.

Eerste fase: basisveiligheid (0-3 maanden oud)
Baby’s tot drie maanden oud zijn emotioneel afhankelijk van één of twee mensen - meestal de ouders – en baby voelt zich nog één geheel met deze mensen. In deze fase geef je je baby basisveiligheid door hem goed aan te voelen, te begrijpen en te geven wat hij nodig heeft.

Tweede fase: eenkennigheid (rond 8 maanden)
Als je baby ongeveer acht maanden oud is, wordt hij eenkennig.
Hij maakt in de eenkennigheidsfase zijn kring mensen kleiner, zoekende naar veiligheid. Zijn hechting is niet meer in aanbouw, deze hechtingsfase is afgerond. Wel moet je baby nog leren en wennen dat je nog wel bestaat, ook als hij je niet ziet.

Derde fase: scheidingsangst overwinnen (9 – 18 maanden)
Als je baby negen maanden oud is tot de leeftijd van 18 maanden wordt hij actiever in het bevredigen van zijn eigen behoeften: hij kan meer zelf. Dat is tegelijkertijd heel erg spannend waardoor zijn eenkennigheid zal pieken in scheidingsangst. Je baby zoekt veiligheid bij zijn verzorgers.

Vierde fase: losmaken en zelfstandigheid (18 maanden – 6 jaar)
Eenmaal goed gehecht, gaat je kleintje juist weer werken aan het losmaken: hij wordt zelfstandig(er).

¹
Oei ik groei, Oeiikgroei.nl.