Voor Feem, Fien & Suus
Mijn schone slaapsters

Voor Cato
Slaap zacht

OVER DE AUTEUR

Stephanie Lampe is auteur, slaap- en onrustdeskundige en baby(slaap) fluisteraar. Ze is vaste deskundige bij diverse media, oprichtster van Stichting Onrustige Baby en trotse mama van drie dochtertjes en een zoontje. Ze is een van de pioniers in Nederland in een liefdevolle manier je baby leren slapen en is bestseller auteur van diverse boeken. Stephanie kreeg in 2004 haar eerste dochtertje Feem Frédérique en legde zich vanaf dat moment compleet toe op het schrijven over moederschap en kinderen tot vier jaar oud. In 2006 schreef ze ‘Mama, alles over je eerste jaar als moeder’ om een eerlijk beeld van het moederschap te beschrijven in een tijd waarin dit nog niet eerder was gebeurd. Vanuit dit boek is in 2007, na de komst van haar tweede dochtertje Fien Quirine, de Stichting Onrustige Baby ontstaan. In 2009 verscheen haar boek ‘Baby in een ritme’, dat vrij snel het nieuwe handboek voor regelmaat werd. Later dat jaar werd Stephanie mama van dochtertje Suus Féline. Met een derde refluxervaring op zak besloot ze in 2011 ervaring en kennis te bundelen in het eerste Nederlandstalige boek over dit onderwerp: ‘Baby reflux of darmkrampjes?’ In 2012 gevolgd door de geheel vernieuwde editie van Baby in een ritme: ‘Baby in een droomritme.’ Het vervolg hierop, Dreumes in dromenland, verscheen in 2013 en is in 2017 een e-boek geworden. In 2014 verlegt Stephanie de focus naar ‘de normale baby’ met het boek ‘Zo krijg je een blije baby’ en krijgt ze haar (rustige!) zoontje Kiet Quinten. In 2015 is ze babyfluisteraar geworden en ontwikkelde Stephanie een eigen methode: Droomfluisteren. Ze legt zich thans toe op het schrijven van boeken en artikelen, het geven van consulten, het babyfluisteren en haar overige werkzaamheden als baby- en slaapdeskundige. In 2017 verschijnt niet alleen dit e-boek van Dreumes in Dromenland (licht gereviseerd), maar tevens de vernieuwde editie van Baby Reflux.

Meer informatie: Stephanielampe.nl

DREUMES IN DROMENLAND
Het recept voor een(door)slapende dreumes
Alles over slapen en groeisprongen voor kleintjes van 1-2 jaar

Stephanie Lampe

Eerste druk:

Mei 2013

Tweede druk

2015

Derde druk

2017

ISBN:

978-94-90023-03-4 (papieren editie)
978-94-90023-16-4 (e-boek)

Opmaak en omslagontwerp:

Stephanie Lampe

Uitvoering:

Honc Design

Omslagbeeld:

istockphoto.com
P9 en p23: Bambino Merino, bambinomerino.com
P159: Stephanie Lampe

Tekstredactie:

Heleen van Drie

© Stephanie Lampe
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de auteur.

Uitsluiting aansprakelijkheid
Ondanks alle aan de samenstelling van dit boek bestede zorg kunnen noch de auteur, noch de distributeur / uitgever aansprakelijkheid aanvaarden voor schade die het gevolg is van enige fout in deze uitgave. Of voor de eventuele gevolgen van het handelen op grond van informatie of adviezen in deze tekst.

Alle informatie in dit boek is een compilatie van research, eigen ervaring en ervaringen van moedersen het beroepsmatig adviseren over slapen en onrust bij baby’s en peuters als Slaap- en Onrustdeskundige door de auteur. Uiteraard is zorgvuldigheid betracht, maar dit boek poogt niet medisch advies te geven noch dit te vervangen.

INLEIDING

‘Slaap lekker’, dat wens je graag toe aan iedereen die je lief hebt. Want slapen is zo fijn en het maakt het wakker-zijn ook zoveel leuker. Maar slapen gaat niet altijd vanzelf, helaas. Soms omdat allerlei duveltjes uit de doos zijn gekropen en je kleintje plagen. Soms omdat je dreumes simpelweg niet weet hoe hij in dromenland moet geraken. Het gevolg is vervelend: niet alleen raakt je kleintje oververmoeid, gefrustreerd en geïrriteerd, zijn ouders zullen ook niet blij zijn met de avonden die gevuld zijn met tranen en troosten, met een nachtrust die erg is verstoord en een wakkertijd die veel minder leuk is dan het kan zijn. Een slecht slapende dreumes geeft vermoeidheid en spanningen, bij iedereen.

Vreemd is het dat er zo weinig aandacht is voor de slecht slapende dreumes. Baby’s die niet doorslapen, hazenslaapjes bij de allerkleinsten en nieuwbakken moeders met kringen onder hun ogen die tot hun knieën reiken: daar is begrip, aandacht en zelfs een speciale hashtag op Twitter voor (#nachtouders). Maar moeders die kampen met dreumesen die overdag de boel overhoop gooien? Of alweer of nog steeds niet kunnen doorslapen omdat hun 1-jarige ’s nachts aan het spoken is? Er wordt een beetje vanuit gegaan dat je het als moeder dan wel weet. Dat je kleintje niet meer zo pril is en het dus zelf ook wel moet kunnen. En het wordt soms gepercipieerd als persoonlijk falen. Want alle dreumesen van alle buurvrouwen, vriendinnen en vreemden slapen immers gewoon door en doen overdag ook niet zo moeilijk, toch?

Het tegendeel is waar. Toen ik Baby in een ritme en later de volledig herziene uitgave Baby in een droomritme schreef, merkte ik al dat er ook veel vragen binnenkwamen over dreumesen. Altijd een beetje huiverig, in de trant van ‘Ik weet niet of je hier ook wat over kunt zeggen en het is vast heel erg abnormaal en ligt natuurlijk aan mij, maar...’ Die vragen en feedback maakten dat de wens opborrelde om een ‘Baby in een droomritme’ voor dreumesen te maken. Een aanpak als in dat boek, maar dan echt specifiek voor de typische leeftijd en ontwikkeling van de dreumes. Die aanpak had ik al vanuit mijn eigen ervaringen en de slaapconsulten die ik geef. Maar ik had de wens een stapje verder te gaan dan alleen naar ritme te kijken, juist omdat de dreumes zo anders, zo eigen(wijs) is ten opzichte van de baby. Zo kwam de unieke aanpak, waarbij de groeisprongen met een slaapsausje worden overgoten. Een jaar testen in de praktijk volgde en vele dreumesen en hun ouders slapen sindsdien tot mijn vreugde een stuk beter. Dat het werkt, dat ervaar ik gelukkig zelf ook. Mijn dochtertjes zijn de grootste proefkonijnen voor elk nieuw inzicht wat tot me komt. En bij de loodgieter lekt de kraan zeker niet. Heerlijk in slaap vallen zonder gedoe, de nacht doorslapen, uitslapen in het weekeinde: ze doen het. En daar ben ik als mama en deskundige erg trots op en blij mee. Dat gun ik iedereen.

Het is mijn ervaring dat een slecht slapende dreumes minstens zo normaal is als een slecht slapende baby. Alleen wordt dit eerder met de mantel der liefde bedekt, minder snel toegegeven of misschien wel gewoon geaccepteerd. Het is ook mijn ervaring dat je het echt niet als persoonlijk falen hoeft te zien. Sterker nog: het is vrij normaal en hoort zelfs bij de ontwikkeling van je dreumes. Niets doen aan slecht slapen is zeer onwenselijk. Voor je dreumes, omdat hij dan minder goed kan groeien en bloeien. Voor je gezin en jezelf omdat ook jij je rust nodig hebt. Het is naar mijn mening het ‘niets doen’ dat als falen gezien moet worden. Simpelweg accepteren dat je kleintje slecht slaapt, dat is gewoon niet handig en ook niet nodig. Het mooie is namelijk dat er juist aan slaap heel veel gedaan kan worden. Goed slapen is echt te leren en mag gerust een onderdeel van de opvoeding zijn. Het hoeft niet ingewikkeld of moeizaam te zijn. Als je het maar op het juiste moment en op de juiste manier doet. En wat je dan krijgt: niet alleen een blije dreumes met blije ouders, maar ook een gezond, stabiel mini-mensje dat kan verworden tot een stabiele puber en volwassene, omdat de duveltjes hem nooit meer kunnen plagen. Goed slapen is een van de belangrijkste dingen die je je kleintje kunt leren, voor nu en straks.

Ik spreek steeds van ‘hij’, dat is om de tekst leesbaar te houden. Hoewel volgens de bakerpraatjes jongetjes onrustiger zijn dan meisjes, wil dit niet zeggen dan mannetjes het alleenrecht hebben op slecht slapen. ‘Hij’ staat in dit geval dus voor alle dreumesen, ook zij met een jurkje aan. Ik spreek ook steeds van mama’s, waarmee ik zeker niet de papa’s wil uitsluiten. Ook dit is voor de leesbaarheid gedaan. In vele opzichten kunnen papa’s minstens zoveel als mama’s en soms is het juist beter als papa het doet. Laat je dus niet van de wijs brengen als je een lieve vader bent, want je kleintje vindt ook jou het beste dat er is.

Ik hoop dat je handvatten vindt in dit boek om van je dreumes een schone slaper te maken. Het lijkt allemaal misschien te makkelijk of zelfs onmogelijk, maar het belangrijkste is: wees rustig, doe alles elke dag hetzelfde, vaar blind op je gevoel en zorg voor een goede timing. En geloof me: het komt echt allemaal goed.

Succes!

Stephanie Lampe
Stephanielampe.nl

SPIEKBRIEF DROOMPLAN

Het droomplan werkt als een recept: met de juiste ingrediënten (slaapboosters), op het juiste moment (timing), kom je tot een goed slapende dreumes. Werken aan een beter slaapritme is vooral een kwestie van wanneer en niet zozeer hoe.

De slaapboosters

Routine en rituelen

Volg een voorspelbaar ritme met vaste slaapjes en bedtijd.

Leg je dreumes op tijd en wakker in bed, maak gebruik van de ‘window of opportunity’.

Volg een bedtijdritueel bij ieder slaapje.

Wees flexibel: blijf naar je dreumes kijken en pas je routine daarop aan.

Wees consequent: naar bed is naar bed.

Slaapassociaties

Geef de juiste slaapassociaties, moedig je dreumes aan om zelf in slaap te vallen.

Vermijd de slaapassociaties waarbij je dreumes steeds jouw hulp nodig heeft.

Geef je dreumes ook de kans om al brabbelend in slaap te vallen, sta niet bij iedere piep naast zijn bedje.

Timing

Laat je dreumes niet te lang wakker zijn. Leg je dreumes bij de eerste slaapsignalen wakker op bed, om oververmoeidheid en bedtijdbattles te voorkomen. Met de juiste timing maak je gebruik van de natuurlijke slaapradartjes en stel je de interne klokjes van je dreumes goed af.

Veilige slaapomgeving: Maak het kamertje donker, houd alles rustig, zorg voor een juiste temperatuur, kleding en ventilatie.

Kies het juiste moment om je dreumes (weer) in een goed slaapritme te krijgen. Dwing geen grote veranderingen af in de kwetsbare groeifasen: timing is everything.

1 | 12 – 18 maanden: Groen licht
| • | Timing: een goede fase om aan het slapen te werken.
| • | Ontwikkeling: sociale stabilisatie, dol op regels, wil graag plezieren.
| • | Totale slaap: 13 uur slaap per 24 uur. Eén slaapje overdag.
| • | Wakkertijd: 4 à 5 uur.
| • | Ritme: gewoonte is net zo belangrijk als slaapradartjes. Volg het 5-5 Ritme bij één slaapje overdag.

2 | 18 - 21 maanden: Rood licht
| • | Timing: geen goede fase om aan het slapen te werken.
| • | Ontwikkeling: zoekt conflicten op, eigen-ik, last van verlatingsangst, grote behoefte aan geborgenheid, sociale onderhandeling.
| • | Totale slaap: circa 13 uur slaap per 24 uur. Eén slaapje overdag.
| • | Wakkertijd: 3 à 4 uur.
| • | Ritme: Gewoonte is net zo belangrijk als slaapradartjes. Volg het 5-5 Ritme bij één slaapje overdag. Volg het 3-3-4 Ritme bij de transitie van twee slaapjes naar één slaapje overdag.

3 | 21 – 27 maanden: Groen licht
| • | Timing: een goede fase om aan het slapen te werken.
| • | Ontwikkeling: sociale stabilisatie, dol op regels, wil graag plezieren.
| • | Totale slaap: 13 uur slaap per 24 uur. Eén slaapje overdag.
| • | Wakkertijd: 4 à 5 uur.
| • | Ritme: gewoonte is net zo belangrijk als slaapradartjes. Volg het 5-5 Ritme bij één slaapje overdag.

SOS SLAPEN

Heeft je dreumes moeite met slapen en weet je niet zo goed waar je moet beginnen? Alles getrouw en consequent opgevolgd en nog steeds geen betere nachten? Dit korte stappenplan helpt je om snel je weg te vinden.

1 | Stap 1: Breng het (slaap)gedrag in kaart
| • | Noteer de wakkertijden van je dreumes en zijn slaaptijden.
| • | Noteer hoe lang het duurt eer hij in slaap valt.
| • | Noteer hoe lang ieder slaapje duurt en of je dreumes tussendoor je hulp nodig heeft om verder te slapen.
| • | Noteer de rituelen en routines die je volgt voordat je je kleintje op bed legt.
| • | Noteer ook bijzonderheden bij je dreumes: hoe is zijn gedrag, zijn er slaapsignalen, is hij verkouden, was het een drukke dag?

2 | Stap 2: Is er een slaapprobleem?
• | Slaapt je dreumes overdag zijn slaapjes niet goed?
• | Wordt je dreumes snel en huilerig wakker?
• | Duurt het lang voordat je dreumes in slaap valt?
| Oorzaken:
| ◦ | Oververmoeid;
| ◦ | Niet geleerd zelf te gaan slapen;
| ◦ | Verkeerde timing;
| ◦ | Verkeerde slaapassociaties.
| • | Wordt je dreumes ’s nachts regelmatig wakker?
|  | Oorzaken:
|  | ◦ | Niet geleerd zelf in slaap te vallen;
|  | ◦ | Slapend op bed gelegd;
|  | ◦ | Honger, dorst, natte luier of ander ongemak;
|  | ◦ | De aanpak is niet consequent.
| • | Begint je dreumes de dag erg vroeg?
|  | Oorzaken:
|  | ◦ | Kamer is te licht;
|  | ◦ | Gewekt door omgevingsgeluid;
|  | ◦ | Kan niet goed zelf in slaap vallen;
|  | ◦ | Bedtijd te vroeg;
|  | ◦ | Teveel slaap overdag.
| • | Heeft je dreumes vaak je hulp nodig bij in slaap vallen?
|  | ◦ | Teveel of te weinig slaap overdag;
|  | ◦ | Wil niet alleen zijn;
|  | ◦ | Geen bedtijdroutine;
|  | ◦ | Niet de juiste slaapassociaties.
| • | Mondt slapen altijd uit in een strijd?
|  | ◦ | Nieuwe ontwikkelfase en heeft opnieuw scheidingsangst of heeft last van nieuwe angsten.
|  | ◦ | Teveel of te weinig slaap overdag.

3
Stap 3: Werk aan de oplossingen

•
Bekijk aan de hand van het dagboek en de gemiddelde slaaptijden (zie hoofdstuk Slapen) of je dreumes te veel, te weinig of goed slaapt en pas dit eventueel aan door een aantal dagen goed naar de wakkertijden en slaapsignalen te kijken en het ritme strikt te volgen. Bekijk ook de slaapassociaties en de bedtijdroutine, verbeter indien nodig.

•
Bekijk aan de hand van het dagboek of je dreumes de juiste slaapassociaties heeft en ook wakker op bed ligt.

•
Bekijk aan de hand van de leeftijd van je dreumes bij het Droomplan in welke ontwikkelfase hij zit. Bij groen licht kun je werken aan het slapen, bij rood licht wacht je even.

•
Bekijk aan de hand van de leeftijd van je dreumes bij het Droomplan in welke ontwikkelfase hij zit en of scheidingsangst weer een rol speelt.

•
Bekijk bij een oudere dreumes ook of de ‘nee-fase’ al is aangebroken en je wellicht duidelijker grenzen moet stellen.

•
Bekijk hoe je zelf met het slaapgedrag omgaat: ben je consequent?

•
Bekijk het kamertje en de manier waarop je dreumes gaat slapen: is het warm / koel genoeg, is het rustig en veilig?

•
In de meeste gevallen kun je heel veel resultaat behalen als je op de juiste leeftijd het slaapgedrag verandert. Dit doe je door de juiste slaapassociaties te geven, je kleintje overdag en ’s avonds op tijd te laten slapen, wakker op bed te leggen en een bedtijdritueel te volgen.

4
Stap 4: Geef het even tijd en blijf consequent
Het aanpassen van gewoonten en gedrag heeft altijd even tijd nodig. Geef je nieuwe of verbeterde slaapritme daarom even de tijd om te beklijven. De eerste dagen kunnen het lastigst zijn, waarbij je heel veel en heel vaak bezig lijkt te zijn met je dreumes om hem maar te laten slapen. Bedenk dat je investeert in zijn en jouw mentale en fysieke gezondheid: goed slapen is erg belangrijk. Afhankelijk van de leeftijd van je dreumes, zul je binnen een paar dagen tot een paar weken resultaat moeten zien, mits je steeds consequent bent en je dreumes in de juiste (groen licht) leeftijd zit. Gaat het goed, ga dan vooral zo door: het slaapritme is een levenswijze.

5
Stap 5: Als niets lijkt te lukken
Een zeer kleine groep dreumesen slaapt niet goed omdat er meer aan de hand is. Dat kan een onderliggend leed zijn, maar ook een slaapstoornis. Raadpleeg dan de huisarts.

Zodra je kleine oogappel dat ene kaarsje op zijn verjaardagstaart uitblaast start een nieuwe fase: de dreumesperiode. Het is een periode vol verandering. Je kleintje gaat de wereld ontdekken en veroveren. Met letterlijk kleine stapjes, veel vallen en opstaan, zet hij een grote stap in zijn ontwikkeling. In dit jaar verandert je kleintje van een baby in een mini- mensje met een heus eigen persoonlijkheidje. Dat is nogal wat en het gaat zeker niet zonder slag of stoot. Het zijn turbulente tijden, met gelukkig wat stabiele rustmomenten.

Je kleintje krijgt tijdens de dreumesperiode niet alleen een grotere trukendoos. Ook zijn ego neemt grote vormen aan. Zijn eigen-ik krijgt de proporties van een superheld, grootheidswaanzin is een dreumes niet vreemd. Het omgaan met je kleintje komt daardoor steeds meer in het teken te staan van opvoeding in plaats van alleen verzorging. Je kleintje wordt steeds zelfstandiger, wil meer en kan meer doen. Met een eventuele driftbui tot gevolg als wat hij wil niet kan of mag. Dat kan de nodige uitdagingen geven, vooral ook op het gebied van slapen. Want bij zoveel veranderingen kan het niet anders dan dat het slaappatroon van je dreumes ook wijzigt. Doet een baby nog twee à drie slaapjes overdag, de dreumes is een wakker exemplaar en heeft veelal genoeg aan één of twee slaapjes. Alleen al die transitie is veelal een moeizame, je kleintje moet immers wennen aan het langer wakker zijn. Bovendien wordt je dreumes steeds mobieler, krijgt hij meer en meer een eigen mening en gaat hij zijn grenzen verkennen. Hoe eerder er een goed slaapritme is, hoe beter. Want dan kun je in roerige tijden terugvallen op het bekende en na de groeisprong makkelijker de schade herstellen. Het is zaak een goed slaapritme te hebben voordat je dreumes een peutertje is. Want hoezeer een dreumes je geduld ook op de proef kan stellen: een peutertje kan het nog beter.

In dit deel lees je alles over de dreumes: welke grote veranderingen staan er op stapel? Welke gevolgen heeft dit voor het slaapritme en hoe loods je je dreumes hier doorheen?

De ontwikkeling van je dreumes

Je dreumes gaat tussen zijn eerste en tweede verjaardag enorme ontwikkelsprongen maken. Zowel op het gebied van vaardigheden als op emotioneel vlak. Die ontwikkeling heeft een enorme invloed op zijn slaapgedrag. Door allerlei nieuwe connecties die in zijn bolletje worden gemaakt, bestaande connecties die worden uitgediept en alle ervaringen en indrukken die hij opdoet, wordt je kleintje een echt mini-mensje. Bij zoveel veranderingen en turbulentie blijven de slaapgewoonten en -ritmes niet buiten schot. Enerzijds omdat nieuwe dingen nieuwe angsten kunnen opleveren en zo het gaan slapen kunnen verstoren. Anderzijds ontwikkelt ook het slaapritme zich verder en geeft dit weer nieuwe mogelijkheden tot verstoren, maar ook om tot een perfect slapend kleintje te komen.

De ontwikkeling van een kind wordt vaak uitgedrukt in groeisprongen. Die sprongen worden altijd belicht vanuit pedagogisch oogpunt: wat kan mijn kindje wanneer en hoe kan ik daar pedagogisch verantwoord mee omgaan? De truc is nu juist om niet alleen tijdens wakkertijd pedagogisch verantwoord bezig te zijn, maar juist ook in de sluimertijd van waken naar slapen. Kortom: om de ontwikkelsprongen te zien in het licht van het slapen. Dit gebeurt zelden tot nooit, terwijl juist de ontwikkelsprongen nieuwe dingen mogelijk maken: nieuwe gewoonten, nieuwe ritmes en eventueel nieuwe behoeften of angsten. Door te anticiperen op de groeisprongen die gaan komen, kun je op de meest ideale momenten aan het slapen werken. Dat verhoogt de kans op succes - en daarmee de kans op een zoet slapende dreumes - aanzienlijk. Eerst terug naar de basis: welke ontwikkelingen gaat je dreumes doormaken en waarom?

De ontwikkeling van je dreumes
Het in kaart brengen van de ontwikkel- en groeisprongen die een kind doorloopt is het baanbrekende werk geweest van Jean Piaget, een Zwitserse wetenschapper die meer dan zestig jaar research heeft verricht op dit gebied. Hij ontdekte dat kinderen de werkelijkheid niet passief ondergaan. Baby’s verwerken van jongs af aan hun ervaringen in denkwijzen. Zo is de samenhang in de werkelijkheid te begrijpen. Deze denkwijzen veranderen naarmate een kind zich ontwikkelt. De volgorde van de denkwijzen is voor alle kinderen gelijk. Na Piaget zijn er verschillende wetenschappers geweest die zijn theorie hebben verbeterd en verfijnd. Zoals Pascual Leone, die het concept van een werkgeheugen heeft geïntroduceerd dat verantwoordelijk is voor de verschillende fasen van ontwikkeling. Dankzij al deze inzichten is er een prachtig schema van de hersen- en emotionele ontwikkeling van kinderen. Kortom: ouders hebben een gebruiksaanwijzing gekregen.

In normale mensentaal betekent dit dat je kleintje zich ontwikkelt op twee gebieden: cognitief en emotioneel. Ofwel: denken en voelen. Welke stapjes hij wanneer doorloopt is voorspelbaar: dat gebeurt voor ieder kind in dezelfde leeftijdsfase. En daarom weet je precies wat er gaat komen en wat je eraan of ermee kunt doen.

Cognitieve ontwikkeling
Een baby is bij de geboorte nog lang niet ‘af’. Natuurlijk moet hij nog heel veel groeien en leren. Dat geldt ook voor de hersentjes: die zijn nog lange tijd in ontwikkeling. De ‘hard- en software’ zijn voor de geboorte al geïnstalleerd. In sprongen ontwikkelt het brein zich verder totdat het compleet is gevormd in de pubertijd. De tien tot twintig miljoen cellen die we allemaal kennen als de grijze massa die alle hersenstructuren omgeeft, veranderen enorm. Deze cerebrale cortex vindt zichzelf compleet opnieuw uit. Gedachten als plannen, evalueren, geheugenorganisatie, spraak, perceptie en directe actie horen hier thuis. Maar ook het bepalen van verschillen in persoonlijkheid en sociale dispositie. Deze groei en consolidatie in de grijze massa van je kleintje vormt het hoogste niveau in hersenontwikkeling. Dat deze cerebrale cortex niet kant-en-klaar wordt afgeleverd met de baby, maar zich gaandeweg ontwikkelt, heeft natuurlijk gevolgen. Dingen als gedachten, perceptie en plannen worden gaandeweg pas aan je kleintje ‘toegevoegd’, terwijl hij druk aan het groeien en ontdekken is. De feedback die je dreumes zo krijgt van iedereen om hem heen, via de sociale interactie, helpt ook bij de vorming van het cerebrale cortex. Het is dus meer dan een kant-en-klaar biologisch proces: de omgeving heeft zeker invloed. Er zitten wel grenzen aan de groei: een brein kan niet op stel en sprong veranderen. Dat kost tijd en wordt beperkt door de biologische opmaak, hoe rijk de omgeving ook is. Het brein kan niet meer tot zich nemen dan waartoe het biologisch in staat is. Vergelijk het met je maag: je kunt wel meer willen eten, maar vol is echt vol en wat ‘vol’ is, is bij iedereen weer verschillend.

De groei zelf is afhankelijk van groeimechanismen van verschillende hersencellen. Het is het proces waarmee de cellen worden verbonden met elkaar, zodat neurale transmissies efficiënt worden. Juist die groei is universeel en dat maakt de mini-mensjes lekker voorspelbaar. Zo geeft iedere baby van drie maanden oud zijn eerste grote big smile, hangt hij op de leeftijd van negen maanden als een klein aapje aan zijn mama en transformeert hij op de leeftijd van twee jaar tot een klein dictatortje. Alle ‘ontwikkeldingen’ zijn dus vast te pinnen op een leeftijd, wat voorspelbaar maakt wat je kleintje kan, hoe hij zich zou kunnen gedragen en welke beren je op de weg kunt tegenkomen.

Werkgeheugen
Het werkgeheugen is de buffer waarin een bepaalde hoeveelheid informatie wordt opgeslagen. Net als het interne geheugen in je computer. Dat werkgeheugen neemt bij kinderen toe naarmate ze ouder worden. Hierdoor kunnen ze steeds beter uitgebreide gedachten denken en strategieën plannen. Met het toenemen van het werkgeheugen neemt ook de snelheid van informatieverwerking toe, samen met de resultaten van de ontwikkeling van de cerebrale cortex en alle connecties die met andere delen van de hersenen worden gemaakt. Zo gaat je kind van de ene naar de andere ontwikkelfase.

Een baby van zes maanden oud kan grijpen. Hij ziet zijn speelgoedje, grijpt ernaar, pakt het en stopt het in zijn mond om het te ontdekken. Vooral op het gebied van coördinatie zijn dit heel veel vaardigheden, baby is dus heel knap bezig. Drie maanden later is deze baby nog slimmer: hij maakt geluidjes en kijkt guitig naar papa, die vervolgens het speeltje wel voor hem pakt en aan hem geeft. Gemak dient de baby en papa heeft waarschijnlijk niet eens door dat hij wordt ‘gebruikt’.

Emotionele ontwikkeling
Wat je dreumes kan en denkt is belangrijk bij het slaapritme. Minstens zo belangrijk is wat je kleintje voelt. Het één is afhankelijk van het ander, volgens vele onderzoekers. Kortom: wat je kleintje voelt of kan voelen, zijn emotionele ontwikkeling, is afhankelijk van zijn cognitieve ontwikkeling. Hoe werkt dit nu? De rationalisatie, een trucje uit de trukendoos van de cognitieve ontwikkeling, heeft je dreumes nodig om zijn emoties te reguleren. Ook andere cognitieve ‘trucs’, zoals het vermogen om problemen op te lossen, de relatie tussen oorzaak en gevolg kennen en vaardigheden als praten, heeft je dreumes nodig om zijn emoties te beïnvloeden. Zo heeft hij steeds meer in eigen hand hoe hij zich voelt.

Als een dreumes iets liefs heeft gedaan, dan wil hij aandacht krijgen en horen hoe geweldig hij is. Als zijn mama dan niet kijkt of reageert, kan een dreumes (in tegenstelling tot een baby) dit veranderen door haar aandacht te trekken. Bijvoorbeeld door een geluidje te maken. Dit is probleemoplossing. Hij weet ook dat als hij het geluidje maakt, hij de aandacht die hij wil krijgt en dat die aandacht hem een fijn gevoel gaat geven. En dat was het hele doel van deze exercitie. Ter vergelijking: een baby zou teleurstelling voelen, de gang tot contact uiteindelijk opgeven en zo een vervelend gevoel hebben en er zelf niets aan kunnen doen.

Elke verandering in de cognitieve ontwikkeling gaat gepaard met een verandering in de emotionele ontwikkeling. Het gaat dus hand in hand. In iedere fase is er weer een nieuwe set onruststokers met bijbehorende nieuwe trucs om gedachten en acties aan te passen en zo negatieve emoties te minimaliseren. De reacties van je kleintje op wat er met hem gebeurt, maar ook zijn reacties op jouw acties en reacties, veranderen dus steeds. Dit is een belangrijk punt bij slapen. Je dreumes verandert, hij kan en snapt steeds meer en zal dit ook - en misschien wel juist - bij het gaan slapen uiten. Als je weet waarom je dreumes bepaald gedrag vertoont, kun je hier per groeifase steeds op inspelen met je troostmethodes, afleidingsmanoeuvres en andere tactieken. Dit helpt niet alleen om de beginnende peuterpubertijd beter door te komen, ook zal het een goed slaapritme bevorderen. Door inzicht te hebben in de verschillende ontwikkelfasen krijg je dus feitelijk een gebruiksaanwijzing per fase, zodat je precies weet wat je dreumes kan en waarom en wat de beste aanpak daarbij is.

Julia, 19 maanden oud
‘Mijn dochtertje Julia is behoorlijk eenkennig en kijkt graag de kat uit de boom. Eigenlijk heeft ze dit altijd wel gedaan, ik denk omdat ze altijd bij mij is en niet naar de crèche of een oppasadres gaat. Toch zijn er momenten waarop het erger is dan anders. Toen ze ongeveer negen maanden oud was begon het voor het eerst. Ik heb haar niet gedwongen om het zelf op te lossen, niks geforceerd en vooral getroost en veel ‘kiekeboe-spelletjes’ gespeeld. Het ging eigenlijk vanzelf weer over. Nu heeft ze er echter weer last van. Dat is even wennen, ik was eigenlijk wel blij dat we dit achter de rug hadden, maar ik merk dat ik het net zo oppak als toen. Ik troost haar, blijf erbij, speel een beetje met verstoppen en weer terugkomen en geef haar de tijd. Het slapen gaat wel wat lastiger, maar ik merk dat als ik haar dwing het alleen maar lastiger gaat. Ik blijf daarom bij haar in de buurt, aai over haar bolletje en ga weer weg als ze echt wegdommelt. Het kost allemaal wat meer tijd, maar ik maak me geen zorgen: dit zal ook wel weer een fase zijn, het komt wel weer goed!’

De ontwikkelfasen

Alle ontwikkelingen op cognitief en emotioneel gebied brengen je kleintje van de ene naar de andere fase in zijn dreumesbestaan: hij kan steeds meer. In de dreumestijd, dus vanaf de eerste tot de tweede verjaardag, maakt je kleintje drie belangrijke sprongen: programma’s, principes en systemen. Vergeleken met de babytijd ontwikkelen de hersentjes zich nu anders. Het belangrijkste moment zit op de helft van de dreumestijd: 18 maanden. Zodra je dreumes die grens passeert wordt alles anders.¹ Wat zijn nu die sprongen, wanneer neemt je dreumes ze en wat gebeurt er dan allemaal?

12-18 maanden : Vaardigheden
De grote sprong die op de leeftijd van twaalf tot achttien maanden plaatsvindt, komt voor veel ouders op precies het juiste moment. Je dreumes komt net uit een fase van razendsnelle cognitieve ontwikkeling, met bijbehorende emotionele gevoeligheden, die het leven van dreumes en ouders echt niet makkelijk maakt. Vooral de verlatingsangst, zo kenmerkend voor die fase, gaat op een gegeven moment veel van je geduld vragen. En dan is er ineens de eerste verjaardag en verandert je eenkennige, hangerige baby in een zelfstandige, onafhankelijke dreumes. Emotioneel stabiel en vol van zijn nieuwe trucs en vaardigheden. In een wereld die plots zoveel groter en anders is geworden, waant je kleintje zich ‘king of the world’. Totdat hij zich bezeert natuurlijk, dan zijn moeders’ armen ineens wel weer oké.

Op de leeftijd van 12-18 maanden gaat je dreumes zijn omgeving ontdekken en zaken meester worden. Geef hem hiervoor de ruimte (binnen grenzen) en bied een veilige basis.

De nieuwe trucs

Oefenen met dubbele coördinatie;

Meer complexe probleemoplossing mogelijk;

Objecten ergens in zetten en weer weg halen;

Objecten in soortgelijke locaties zetten;

Acties nadoen, zoals praten aan de telefoon;

Beginnen met lopen;

Geïsoleerde woorden gebruiken.

Tijdens deze eerste helft van de dreumestijd komen er geen nieuwe gebieden bij in de hersentjes. Er worden juist puntjes op de i gezet: de bestaande hersengebieden gaan zich verder ontwikkelen. Dit zijn bijvoorbeeld de gebieden die verantwoordelijk zijn voor cognitief leren, beweging, taal en sociaal-emotionele zaken. Hierdoor kan je dreumes beter en verfijnder bewegen en dingen gaan nadoen die hij eerder heeft gezien. Eén van de belangrijkste nieuwe kunstjes van je dreumes is dat hij beelden kan oproepen, simpelweg omdat hij nu herinneringen kan opslaan en weer naar boven kan halen. Juist dankzij die beelden kan hij zichzelf troosten en je bij zich houden, ook als je er niet bent. Bij het gaan slapen gaat het juist om afscheid nemen en troosten. Door zijn nieuwe kunstje kan je dreumes beter met afscheid omgaan en zichzelf beter troosten (want je bent toch bij hem dankzij de beelden die hij van je heeft). Je kleintje leren slapen wordt hiermee makkelijker.

Toch is deze fase niet één groot feestje. De sociaal-emotionele ontwikkeling kan roet in het eten gooien. Driftbuien en frustraties kunnen gaan komen, omdat je dreumes zijn gevoelens nog niet helemaal onder controle heeft. Natuurlijk speelt het verschil tussen ‘willen’ en ‘kunnen’ ook een belangrijke rol. Tegen het einde van deze fase komt echter een nieuwe groeisprong waar je wat mee kunt: rond de 16 -18 maanden maakt je dreumes de groeisprong van principes. Vanaf dat moment komen regels in zijn leventje: hij kan ze begrijpen en sterker nog: hij wil ze! Juist die regels geven hem duidelijkheid. En laat dat nu eens heel handig zijn bij het slapen gaan.

De leeftijd van 12 tot 18 maanden is zeer geschikt om je dreumes goede slaapgewoonten bij te brengen of om deze bij te sturen. Door zijn nieuwe vaardigheden kan hij zichzelf beter troosten en begrijpt hij ook beter wat er van hem wordt verwacht. Tegelijkertijd vindt hij regels heerlijk, waardoor een consequente slaapaanpak heel veel vruchten zal afwerpen. Meer hierover lees je verderop, in het deel Droomplan.

18–30 maanden: Rollen, doelen en taal
De leeftijd van achttien maanden is een belangrijke brugleeftijd tussen klein en wat groter zijn, tussen dingen gewoon doen en weten wat je doet. Je dreumes wordt sociaal wakker en emotioneel complexer. De afgelopen zes maanden heb je weer even op adem kunnen komen, dankzij de relatieve stabiliteit van de vorige fase. Dat gaat nu weer veranderen, er is een storm op komst. De verlatingsangst is weer terug van weggeweest en je kleintje is inmiddels zo pienter dat hij dingen niet zo maar meer accepteert.

In deze fase gaat je dreumes zijn eigen-ik ontdekken. Bied veiligheid en leer je dreumes hoe om te gaan met regels. Introduceer geen nieuwe dingen.

Een dreumes van achttien maanden oud kan meer begrijpen door zijn toegenomen werkgeheugen. Zo kan hij ook begrijpen dat mama sneller naast zijn bedje staat als hij wat meer stennis schopt. Of dat hij niet eens zijn longen aan het werk hoeft te zetten om zijn doel te bereiken, maar dat het weggooien van de fopspeen al genoeg kan zijn. Je dreumes kan meer en denkt meer, waarschijnlijk meer dan je kunt vermoeden.

De trucs

Een nieuw soort intelligentie komt beschikbaar;

Echte taal oefenen, snelle uitbreiding woordenschat;

Sociale rollen ontdekken en simpele doelen begrijpen;

Begrijpen van meewerken versus verzet en ‘mijnes’ en ‘van jou’;

Taal gebruiken om doel te behalen (‘bal’ leidt tot: mama pakt bal);

Nee! Gebruiken om grenzen aan te geven.

Je dreumes wordt sociaal wakker: hij gaat begrijpen dat de aarde niet om hem draait, maar dat hij er ‘slechts’ een onderdeel van is. Hij ziet dat de wereld groter is dan wat hij op dat moment ervaart. Hij wordt deel van het gezin, in plaats van autonoom heerser. Dat is heel erg overweldigend en spannend. Geen wonder dat je dreumes in deze fase emotioneel kwetsbaar is en terugvalt op dat wat wel bekend is: zijn verzorgers, zijn ritme.

In deze fase wordt je dreumes een eigen-ik. Dat staat nog in de kinderschoenen, het gevoel gaat pas echt dragen rond de tweede verjaardag. Hij krijgt een eigen willetje en is niet zomaar voor je karretje te spannen. Sterker nog: zijn eigen wil steekt hij niet onder stoelen of banken. ‘Zelluf doen’ en ‘Nee’ zijn favoriete kreten en hij lokt vaker een ruzie met je uit. Dat is heel dapper, want ruzie maakt hem ook bang. Want wat als je niet meer van hem houdt of weggaat. Juist in deze fase van parmantige stoerheid en dwarsheid kan je dreumes door dat besef ineens een klein hoopje ellende worden. Vooral ’s avonds als hij alleen in bed ligt kunnen deze gedachten door zijn hoofdje spoken en zo het gaan slapen verstoren. Veiligheid, geborgenheid en warmte zijn daarom belangrijk, nog meer in deze fase. Niet alleen bij het slapen gaan, ook als je overdag boos bent geweest is het verstandig het weer goed te maken. Zo voorkom je malende gedachten bij je dreumes als hij eenmaal op bed ligt.

Ook is dit de fase van de machtsstrijd. Geen wonder, want twee kapiteins op één schip, dat werkt niet. Op veel fronten delft je dreumes wellicht het onderspit, maar hij heeft drie troefkaarten: slapen, plassen en eten. Die heeft hij namelijk helemaal in eigen hand en ze zijn niet af te dwingen. Dat geeft soms een gevoel van machteloosheid. Je kun je dreumes immers wel op bed leggen, maar niet dwingen om te gaan slapen. Juist doordat je weet wat er in zijn bolletje omgaat, hoe je daarmee om kunt gaan, kun je voorkomen dat het uitmondt in een machtsstrijd. Door in deze fase juist niet het slapen af te dwingen (maar liever in de vorige fase een goed slaapritme te hebben opgebouwd of dit in de volgende fase te doen) en door consequent te blijven, wordt het slapen geen ‘ding’ en verdwijnt dit duveltje vanzelf weer in zijn doosje.

22-27 maanden: Fase van sociale stabilisatie
Op de leeftijd tussen tweeëntwintig en zevenentwintig maanden zit je kleintje op de grens tussen dreumes en peuter. Het is het begin van de ‘terrible two’s’ ofwel de peuterpuberteit. Tegelijkertijd heeft je dreumes weer een veilig gevoel gekregen en staat hij meer open voor veranderingen. Je kleintje wil graag anderen plezieren en zich aanpassen aan regels. Kortom: een goed moment om de slaapgewoonten weer bij te sturen. Dat is waarschijnlijk wel nodig, aangezien menig dreumes in de vorige fase aardige deuken heeft geslagen in zijn slaapritme. Was er überhaupt nog geen slaapritme, dan is dit misschien het laatste moment waarop je met relatief gemak een zoet slapend kleintje kunt krijgen. Want een puberende peuter is niet echt makkelijk te overtuigen. Op dit moment echter is je dreumes kalmer en stabiel. Hij is meer gewend aan alle nieuw verworven vaardigheiden en emoties. Hij begrijpt beter wat je wilt en wat hij eraan kan doen en reageert meer dan goed op regels in deze fase. Een ideaal moment voor slaaptraining dus, zij het in een iets andere vorm dan voorheen omdat je kleintje groter is.

Regels zijn belangrijk: je peutertje vaart er wel bij. Dat betekent: consequent, voorspelbaar en duidelijk zijn. Juist in deze fase is dat wat je bijna-peuter goed begrijpt. Tegelijkertijd zal de slaaptraining meer uitdagingen hebben: je kleintje kan immers meer. Fysiek, zoals weglopen of uit bed klimmen, en verbaal, zoals je roepen en smoesjes verzinnen. Emotioneel gezien is je dreumes nu in staat zijn behoeften te overdrijven om zo zijn doel te bereiken. Dat maakt het minder makkelijk om je dreumes in een goed slaapritme te krijgen dan bijvoorbeeld aan het begin van het dreumestijdperk. Maar je hebt een troef in deze fase: je dreumes wil je heel graag plezieren.

Lucas, 24 maanden
‘Lucas is kampioen smoesjes verzinnen. Het maakt niet uit waar het over gaat: of hij nu moet gaan eten of omdat het bedtijd is. Hij heeft altijd nog een wens die eerst in vervulling moet gaan. We beginnen nu gewoon tien minuten eerder, als we bijvoorbeeld de deur uit willen, zodat we toch op tijd zijn. En bij het naar bed gaan, starten we nog vroeger.’

Op een rij: De dreumes

De dreumesperiode is een periode vol verandering. Je kleintje groeit enorm, krijgt een grotere trukendoos, wordt steeds zelfstandiger. Ook zijn ego wordt enorm. Dat kan de nodige uitdagingen geven, vooral op het gebied van slapen. Alle groeisprongen die je dreumes dit jaar gaat maken hebben invloed op zijn slaapgedrag. Enerzijds omdat nieuwe dingen nieuwe angsten kunnen opleveren en zo het gaan kunnen verstoren, anderzijds ontwikkelt ook het slaapritme zich verder en geeft dit weer nieuwe mogelijkheden. Door te anticiperen op de groeisprongen die gaan komen kun je op de meest ideale momenten aan het slapen werken. Dat verhoogt de succeskans.