Van deze auteur verschenen 

eerder de volgende boeken:

Orde Houden in het vmbo (2009)

Orde houden in het voortgezet onderwijs (2011)

De Ordegenerator (2012)

Gezagsdragers: De publieke zaak op zoek naar haar verdedigers (2012)

Het Alternatief: Weg met de afrekencultuur in het onderwijs (2013)

Flip the System: Changing Education from the Ground up (2015)

Het Alternatief II: De ladder naar autonomie (2015)

Toetsrevolutie: Naar een feedbackcultuur in het voortgezet onderwijs (2016)

Flip the System: Förändra skolan från grunden (2017)

I. Hallo

I.

Als ik weer eens een nieuwe column heb geschreven, vragen mensen me vaak waar ze die kunnen lezen. Dan blijkt vaak dat ze de Trouw niet ontvangen, en de 29 cent op Blendle er ook niet voor over hebben. Wat ze eigenlijk bedoelen, is dat ze van mij verwachten dat ik zelf die 29 cent uitgeef om een screenshot voor ze te maken. Ook dat is vervolgens nog niet genoeg. 'Ik heb er een paar gemist, maak je er een keer een boekje van? Ik ga er natuurlijk niet voor betalen.' Van dit boekje moet ik er dus ook nog een paar gratis weggeven.

II.

Ik vermoed dat ik een schrijver ben, maar als iemand mij ernaar vraagt, noem ik mezelf leraar. Nu zijn er mensen die beweren dat wiskundeleraren geen schrijver horen te zijn. Ik weet het niet, maar dat is wat ze tegen mij zeggen.

Wiskundeleraar werd ik min of meer per ongeluk. Voordat ik leraar wilde worden, wilde ik schrijver worden. Dat zat zo: in groep 4 kregen we van meester Frank de opdracht een nieuwsbericht voor in de krant te schrijven. Ik weet niet meer precies wat het onderwerp was, maar ik weet nog dat hij mijn stukje gebruikte als voorbeeld voor de rest van de klas. Supertrots was ik als klein ventje natuurlijk. In een schriftje begon ik thuis vervolgens aan een verhaal over een jongen die zijn ouders kwijtraakte bij een ongeluk en naar een weeshuis moest. Ver vorderde het niet. Na twee pagina's handgeschreven zwoeg- en tekenwerk – boeken hadden tenslotte illustraties – verruilde ik mijn nieuwe hobby alweer voor buiten voetballen, computerspelletjes en lezen. Dat ik van schrijven een beroep zou kunnen maken, daar had ik nog niet bij stilgestaan. Journalisten deden dat, vertelde de meester. Ik luisterde met open mond. Daar had ik nog nooit van gehoord.

Door toedoen van een andere leraar pakte ik de schrijfdraad in mijn leven weer op. In 5 havo vroeg de leraar Nederlands, meneer Zijlstra, ons een verhalend opstel te schrijven. Het eindresultaat vond hij erg goed, en dat motiveerde mij om verder te gaan. Ik begon gedichten te schrijven, verhalen, hele manuscripten zelfs, geïnspireerd door Kerouac, Salinger, Pirsig, Vonnegut en Rand. Allemaal auteurs die mij werden aangeraden door mijn docenten. Zo schreef ik pagina na pagina, in een soort uitbraak van woorden. Ik las nooit iets terug en corrigeerde niets. Kortom: een stroom aan bagger, maar ik had er wel plezier in, eenzaam tikkend op mijn zolderkamer. Ik verbaas me er nog steeds over hoe krachtig het onderwijs invloed heeft gehad op mijn ontwikkeling.

Dus nu snapt u dat voordat ik leraar wilde worden, ik schrijver wilde worden.

III.

Later, toen ik in 6 vwo zat, zag ik een flyer hangen van de Kunstbende, en schreef me in voor hun wedstrijd in de categorie Taal. In anderhalf uur knutselde ik een verhaal van vijfhonderd woorden in elkaar, printte het uit op mijn matrixprintertje en stuurde het op.

Twee maanden later was de voorronde, met muziek, dans, theater en voordrachten. Mijn moeder bracht me met de auto.

Inmiddels was ik allang vergeten wat ik ook alweer geschreven had. Het was, zo besefte ik vlak voor ik het podium op moest, nogal een grof verhaal over incest, veldmijnen in Afrika, en de Yes – een tienertijdschrift voor meisjes. Ik had er dus nogal de zenuwen van. Maar het publiek reageerde uitzinnig: hoe grover de tekst, hoe harder er werd gelachen. Ik won de voorronde, en twee weken later ook de landelijke finale.

Trouw publiceerde een gekuiste versie van het verhaal. Mooi vind ik nog steeds een van de laatste zinnen: 'In een zevendaagse cyclus dalen we af in de perspectiefloze diepten. We klampen ons vast aan de laatste restjes verstand, maar niet te veel. Tot ziens.'

Na de finale, tijdens de autorit naar huis, zei mijn vader: 'Nu gaat er wat gebeuren, knul.' Maar er gebeurde helemaal niets. Ja, de lokale krant kwam praten, en ik kreeg een interview op Radio 1. De jury, waarin ook Abdelkader Benali zat, hadden in mij een geboren columnist gezien, met passages die aankwamen als 'mokerslagen', maar geen krant meldde zich. Er meldde zich ook geen uitgever.

In mijn leven stond ik op een tweesprong: wilde ik leraar worden – met scheikunde als mijn voorkeur –, of ging ik verder met mijn schrijven? De winst van de Kunstbende gaf mij het laatste zetje, ik besloot hbo journalistiek te doen. De moeder van een klasgenoot, die wat uren op de opleiding verzorgde, waarschuwde me nog: 'Je kunt beter Nederlands aan de universiteit studeren', waaraan ze onbesmuikt toevoegde: 'Op deze opleiding zitten vooral aankomende sportjournalisten.' Toen begreep ik nog niet wat daar erg aan was.

Ik hield het daar snel voor gezien. In de maanden dat ik er zat hebben we eigenlijk nooit wat geschreven. Wel was er veel theorie: geschiedenis, rechten, en natuurlijk Nederlands. Met mijn klasgenoten had ik inderdaad niet zoveel.

Nadat ik gestopt was met de opleiding, schreef ik de eerste tien pagina's van een boek, die ik opstuurde naar uitgeverij Kwadraat. Het duurde drie maanden voordat ik een reactie kreeg, in de trant van 'stuur de rest ook maar op', maar die ik had nog niet af. Het uiteindelijke resultaat werd niet geaccepteerd. Maar op de afwijsbrief schreef ik geen normale reactie terug, maar een kort verhaal. Dat vond redacteur Suzanne Meeuwissen zo leuk dat ze me uitnodigde voor een uitgebreid gesprek. Ik beloofde haar een nieuw boek te maken. En dat deed ik ook. 

Toen stopte de uitgeverij met het uitgeven van literatuur. Wel had Suzanne nog gekeken naar het werk. Haar oordeel: ze miste de ziel; het ging nergens over. Wat wilde ik kwijt?

Pijnlijk, maar ze had gelijk. Ik was twintig. Ik kon wel schrijven, maar had niets om over te schrijven.

IV.

Na nog een mislukte studie – universitaire scheikunde, omdat ik alsnog leraar scheikunde wilde worden – belandde ik bij een internetbedrijf. Ik had het daar zo naar mijn zin dat ik mijn ambitie om leraar te worden vergat. Toen ik daar RSI kreeg en mijn contract niet werd verlengd, dacht ik pas weer aan het onderwijs.

Mijn start als docent was niet sterk. In uitdagende situaties heb ik de natuurlijke neiging om een stap terug te doen en te analyseren wat er gebeurt. In de eerste weken zat ik regelmatig in een op dat moment muitende en schreeuwende klas vanachter mijn bureau te analyseren waarom het nou was misgelopen. In een van die eerste lessen zat er een meisje vooraan dat ook zo was. Ze draaide zich om, keek om zich heen, keek me toen weer aan en vroeg: 'Ja, waar ging het nou allemaal mis, meneer?' Later kwam ze helemaal niet meer.

Nu had ik als nieuwkomer ook direct de moeilijkste klassen geërfd. Mijn nieuwe school was het resultaat van een fusie, en veel docenten, die heel andere niveaus gewend waren, wilden zich na een jaar proberen niet nog eens branden aan basis- of kaderklassen. Die mocht ik dus hebben. En omdat ze er zelf de grootste moeite mee hadden, konden ze ook niet vertellen wat ik nou precies moest doen. Ik had zelf ook geen idee.

Mijn strategie in dat jaar was om elke les één ding te proberen te verbeteren. Dus bijvoorbeeld: te veel leerlingen hebben hun boek niet bij zich, wat ga ik eraan doen? Ik verzon een interventie en keek dan of het werkte. Werkte het wel, dan ging ik een nieuw probleem aanpakken; werkte het niet, dan zocht ik verder. Daarnaast stond ik me ook toe om elke les opnieuw te beginnen; zelfs als de vorige was uitgemond in totale chaos, dan begon ik de volgende les alsof er niks gebeurd was. Zo gaan vmbo-leerlingen er zelf ook mee om, had ik namelijk snel geleerd.

In dat jaar bereikte ik vanuit een totaal en onvermijdelijk dieptepunt weer een stijgende lijn. Het werd rustiger, en er werd beter gewerkt. Ik kreeg grip op de zaak, en in de loop der jaren ging lesgeven steeds beter en werd het steeds natuurlijker. De nachtmerrie van het eerste jaar werd steeds meer een schim van het verleden, ik was daardoor vastbesloten om alles wat ik had geleerd te verwerken tot een boek, zodat ik anderen hetzelfde lot zou kunnen besparen.

Toen werd een ander lot mijn deel.

V.

Mijn vrouw kreeg op jonge leeftijd borstkanker. Ze was 26. Onze zoon was net negen maanden oud. Toen ze stopte met de borstvoeding, bleef er een hard knobbeltje in haar borst zitten. Na onderzoek bleek dat kanker, en na nog meer onderzoek bleek ze er een erfelijke aanleg voor te hebben, en ook voor eierstokkanker.

Ze overleefde het, maar het was een zware periode, waarin ik snel volwassen werd en de zorg voor een jong kind en een doodzieke vrouw moest combineren. Maar het schudde me ook weer wakker – het leven kan zo voorbij zijn, dus waar wacht je op!

Wanneer mijn vrouw en kind, de eerste vaak vroeg moe als nasleep van de chemotherapie en de hormoonbehandeling, 's avonds in bed lagen te slapen, werkte ik daarom verder aan mijn eerste boek, Orde houden in het vmbo. Meestal niet meer dan uur per dag, omdat ik zelf ook moe was; ik werkte namelijk ook nog eens meer dan fulltime. Maar er was iets in mij aangewakkerd: ik had niet alleen iets om over te hebben, ik voelde me er ook toe gedreven om iets met die boodschap te doen.

Toen het boek af was, maakte ik een rondje langs de uitgeverijen, maar die zagen er niet zoveel in. Orde houden, dat was toch geen thema meer? Uiteindelijk besloot ik het boek zelf maar uit te geven; niet omdat ik dacht dat er een enorme markt voor zou zijn, maar omdat ik de boodschap van het boek wilde delen. Als er maar tien mensen waren die ik de ellende van mijn eerste jaar kon besparen, dan was het voor mij al de moeite waard.

Ik richtte een webshop in en bestelde van ons vakantiegeld een eerste kleine oplage aan boeken. Trouw besteedde er aandacht aan. Een kolom. Vijf vragen. Geleidelijk aan werd de belangstelling voor het boek steeds groter, en het zette mijn wereld op z'n kop. De avonden na mijn werk vulde ik met het inpakken en versturen van boeken. Ik werd platgebeld door boekhandels die mijn boek in de schappen wilden zetten, en ter plekke wilden onderhandelen over de boekhandelskorting.

De eerste druk was in twee weken uitverkocht, en ik bestelde een nieuwe oplage. Maar bij de gedachte aan nog meer enveloppen inpakken en onderhandelingen brak het koude zweet me al uit, dus ik sloot me als uitgever aan bij het Centraal Boekhuis, dat de distributie van mij overnam. Ondertussen kreeg ik ook verzoeken voor lezingen, maar mijn leidinggevende vond dat het niet onder schooltijd mocht. Terecht natuurlijk, en daarom nam ik een middag deeltijdontslag. Met die lezingen verdiende ik genoeg om nog minder te werken, en zo werkte ik na een tijdje nog maar drie dagen op school.

VI.

Ook in de periode hierna was dagblad Trouw een terugkerende factor. Het plaatste veel van mijn opiniestukken, en ik werkte voor Trouw mee aan onderzoek naar schorsingen met veteraan-onderwijsjournalist Hanne Obbink; Het was ook het enige dagblad dat in 2013 meteen aandacht besteedde aan ons boek Het Alternatief.

Toen in de zomer van 2015 de onderwijsredactie van Trouw mij belde om te vragen of ik columnist wilde worden, zei ik dan ook meteen ja. Ik begon een heel verhaal over waarom Trouw voor mij een bijzondere krant is en waarom ik het zo'n eer vond dat ze mij gevraagd hadden. 'Je had er ook even over mogen nadenken', zei de redacteur die ik aan de lijn had.

Daarna vroeg ik pas hoeveel ik ermee zou verdienen. Dat had ik natuurlijk andersom moeten doen. Mijn vrouw luisterde mee en vond het schattig.

VII.

Ik schreef toen al opiniestukken, en daarnaast ook blogs, maar desondanks had ik de impact van columns onderschat. Woorden zijn woorden, zou je zeggen, of ze nu in de krant staan of in het zand geschreven. Er is iemand die zijn mening noteert, en er is iemand die dit leest. Maar het medium bepaalt ook veel van de woede, of het enthousiasme, van het publiek.

Zo begreep ik dat na mijn eerste column over het curriculumherontwerp, waarin ik schreef hoe dat de macht van de uitgevers moest gaan doorbreken, er bij een grote onderwijsuitgever direct een spoedberaad heeft plaatsvonden. Na mijn kritiek op het digitale eindexamen van het vmbo moest halsoverkop een extra helpdesklijn geopend worden bij het College voor Toetsen en Examens, en er waren meer van dat soort dingen.

Het tweede verschil met mijn andere opiniestukken is uiteraard het streng beperkte formaat. Zo begon ik met 500 woorden, totdat bleek dat ik te lange woorden gebruikte; toen werden het er 460. Voor de onderwerpen die ik meestal aansnijd, is dat weinig. Er moet iets over mezelf in om het persoonlijk te maken, dan moet iets actueels aangehaald worden, en vaker dan niet moet er ook iets uitgelegd worden of in context worden geplaatst. En dan nog een paar grappige dingen, en tot slot een goede uitsmijter. Nu is er niets mis met een strakke vorm, want dat scherpt de pen, maar toch vond ik het fijner om meer ruimte te krijgen. Toen ik daarom vroeg in een van onze halfjaarlijkse evaluaties, kreeg ik in een nieuwe opmaak 420 woorden. Dus sindsdien vraag ik er niet meer naar.

Het derde en belangrijkste verschil met mijn schrijfsels op sociale media is echter dat ik met columns een totaal ander publiek bereik. Je bereikt er niet alleen de leraren mee die op sociale media actief zijn, maar ook degenen die niet op Twitter en Facebook zitten, en ook nog eens allerlei andere mensen die niet per se in het onderwijs werken.

Zo werd ik er ooit op geattendeerd dat de website van Linda een column over het lerarentekort had overgenomen, waarin ik voorstel om alle leraren die voltijd werken 2000 euro per maand extra te laten verdienen, en een vakantie naar de Antillen en een Tesla Model S te geven. Die had toen al meer dan duizend likes en evenzoveel reacties – smiley's, tags, de hele shebang – van Linda-lezeressen. Dat was interessant, omdat de column via Twitter niet zoveel had gedaan. Sommige columns krijgen enorm veel respons, en blijven soms een week lang onder de aandacht. Andere columns, zoals die over de Tesla S, lijken een stille dood te sterven, maar ondergaan soms een heel traject buiten het oog van de sociale media.

VIII.

Inmiddels ben ik erachter dat er twee soorten columns zijn die 'het' goed doen: columns over wat er in de les allemaal gebeurt, en columns waarin ik keiharde kritiek geef op 'de macht'. De eerste soort schrijf ik vrijwel niet. Uiteindelijk leveren alleen de extreme gebeurtenissen een lezenswaardig verhaal op, maar het idee van lesgeven is toch dat er zo weinig mogelijk extreme dingen gebeuren. Goed je werk doen houdt in dat er veel routine is en de lessen soepel verlopen, met een sterke instructie en op het niveau afgestemde opdrachten, waardoor je weinig klagende leerlingen, ouders of collega's hebt, en iedereen relatief ontspannen het einde van het schooljaar haalt. Soms gebeurt er wel eens wat – ik geef tenslotte les aan pubers. Dan schrijf ik het ergens op, en soms komt het dan terecht in een column of een verhaal. Eventueel overdrijf ik dan wat, voor het effect.

Het verhaal over 'Freek', dat te lezen is in het eerste deel van dit boek, is wél precies zo gebeurd. We gingen inderdaad naar Berlijn, daar danste hij in een concentratiekamp per ongeluk op het graf van vermoorde Joden, en ja, hij werd uiteindelijk toch nog goede vrienden met de buschauffeur. Het was inderdaad bijzonder genoeg om over te schrijven, vooral omdat hij zelf zo'n jongen van extremen was. Zijn naam, en die van de anderen in het verhaal, heb ik veranderd.

Het tweede soort column is voor mij ook lastig. Rücksichtslos kritiek uitoefenen is de makkelijkste columnvorm, in zekere zin, maar vaak zijn de feiten van zichzelf al ernstig genoeg. Uithalen doe ik dan ook alleen als ik echt een 'zaak' heb en de feiten goed op een rij heb gezet. Wat dat betreft is mijn column over GroenLinks een geslaagd voorbeeld. Alle punten waren daarin raak, en zeker ook waar. Pijnlijk voor de ontvanger misschien, maar naar mijn idee waren het pijnlijkheden waar je een politieke partij op mag aanspreken.

Het was overigens ook de enige column waar mijn vrouw het niet mee eens was, ze zei: 'Je had onze hond erbuiten moeten laten.' Daar had ze natuurlijk gelijk in.

IX.

Tot slot: Met dit boek bundel ik een selectie aan columns, artikelen en blogs. In het volgende deel van dit boek staat een aantal verhalen en artikelen die ik de afgelopen jaren op verschillende plekken heb gepubliceerd, bijvoorbeeld op mijn weblog. Het grootste deel hiervan werd geschreven in de periode 2012 tot 2015 en zijn wat losser qua vorm en inhoud, omdat ik geen rekening hoefde te houden met een maximaal aantal woorden. Het verhaal over mijn eerste les is nog niet eerder verschenen. In deel 3 en 4 van dit boek staan de columns uit Trouw verzameld.

Soms valt er terugblikkend nog iets extra's te zeggen over de stukken. Op die plaatsen heb ik in de vorm van een voetnoot een korte reactie toegevoegd.

• René Kneyber, juli 2017

II. Blogs, artikelen en verhalen

De huiswerkbegeleider

Het was in de vijfde klas havo, een terloopse vraag van mijn docent godsdienst. Of er iemand was die goed was in exacte vakken en die huiswerkbegeleiding wilde geven tegen een kleine vergoeding. Mijn school, het Meander College in Zwolle, had een huiswerkklasje waar leerlingen onder toeziend oog van een leraar hun huiswerk maakten. Soms leverde al dat huiswerk vragen op, die de leraar niet altijd kon beantwoorden. Zo nam ik op maandagmiddag plaats in het uitleglokaal, samen met een meisje uit 5 vwo; zij voor de talen en ik voor de exacte vakken.

In het begin was het incidenteel. Een leerling, wat schuchter, kwam het lokaal in met een vraag over wiskunde. Ik hielp hem, en dat bleek succesvol: zoals dat dan gaat, kwamen er daarom steeds meer leerlingen met vragen, tot er ook structurele groepjes ontstonden. Sommige leerlingen hadden zo'n moeite met natuurkunde dat ze elke week tijdens een vast uur huiswerkbegeleiding kregen. Op het hoogtepunt hielp ik in mijn lokaaltje tien leerlingen met hun natuurkundeproblemen. Daarbij was het voor mij steeds de uitdaging om de stof zo helder te maken dat ze die ook daadwerkelijk zouden begrijpen.

Het bleek een talent: het vermogen om complexe zaken helder uit te leggen. Een leerling haalde bijvoorbeeld een tien voor een repetitie over goniometrie, een meisje had eerst enorme problemen met natuurkunde – tot huilen aan toe –, maar werd na een tijdje zo goed, en raakte zo zelfverzekerd, dat ze op het hbo bijles ging geven aan haar medestudenten. En zo waren er meer, en ze wilden altijd dat ik wist: het kwam door mij, door mijn bijles, door mijn uitleg konden ze het.