Karin Westerbeek

‘Mevrouw, mag ik eerder weg?’

Columns over hoe een

onderwijsadviseur het

eraf brengt als leraar

Voor Huub & Masje, mijn ouders

Voorwoord

‘Zou het mogelijk zijn? Leraar Nederlands worden en daarvoor mijn baan bij de Onderwijsraad halveren?’ Het is 2021 en tegenover mij zit mijn collega Karin. Ze heeft haar zinnen gezet op het volgen van de lerarenopleiding Nederlands, én ze heeft ook al een school gevonden waar ze als zijinstromer aan de slag kan.

Voor Karin een kans om na haar vele jaren van onderzoek en advies óver het onderwijs, nu zelf voor de klas te staan en al die kennis in te zetten ín het onderwijs. Voor ons als organisatie is dit een kans, omdat we in ons team bij de Onderwijsraad altijd zo veel mogelijk kennis combineren: expertise uit de praktijk en uit de wetenschap. En natuurlijk is het ook een kans voor het onderwijs, zeker met het oog op het lerarentekort en Nederlands als tekortvak.

Mijn antwoord is dan ook een volmondig ja, direct gevolgd door een waarschuwing over de uitdagingen die dit met zich mee zal brengen: instappen in het onderwijs in coronatijd, twee banen en een opleiding combineren, een heel nieuw beroep leren en eigengereide pubers enthousiast tot leren brengen. Dat zal niet meevallen.

Inmiddels zijn we twee jaar verder, en terugkijkend op Karins eerste twee jaar als leraar zijn er inderdaad talloze uitdagingen geweest. Het was een grandioze ontdekkingstocht, leerzaam en confronterend. Worstelen om steeds weer alles op tijd en tot in de puntjes voorbereid te krijgen. Weten hoe je iets wilt aanpakken, maar dat lang niet altijd voor elkaar krijgen. Eerlijke en directe feedback van leerlingen over hoe je bent als leraar en als mens. Maar ook: al die leerlingen voor wie je je stuk voor stuk zo enorm verantwoordelijk voelt en die je niet loslaten. Die jou als leraar in vertrouwen nemen en je soms tot het uiterste tergen. Achter elke leerling zit een verhaal, en dus een andere aanpak. Maar hoe doe je dat met zoveel verschillende leerlingen in een klas?

Dit komt allemaal langs in deze bundel, waarin Karin haar eerste twee jaar van het leraarschap heeft vastgelegd in columns. Columns over de ervaringen van een beginnende leraar Nederlands, op een havo-vwo-locatie van een brede scholengemeenschap in Gouda, met een bijzonder diverse groep leerlingen. Over het met elk van beide benen in een andere professionele wereld staan: de school en de Onderwijsraad. Over de waarde van het samenbrengen van die werelden en soms ook de worsteling om de verschillen ertussen te overbruggen.

Ik kijk altijd uit naar de columns van Karin, omdat ze zo herkenbaar, grappig en ontroerend zijn, en omdat ze een prachtig inkijkje geven in het leven van een heel ervaren onderwijsvrouw en opstartend leraar.

Mirjam van Leeuwen

Secretaris-directeur Onderwijsraad

Dat dus

We wandelen door een stil en koud Rotterdam, een vriendin en ik. Corona heerst, de meeste mensen zitten binnen. De cafés zijn dicht, dus we stampen onszelf warm in de rij voor een koffie to go. Als die op is, zullen we weer achter onze respectievelijke keukentafels kruipen om te werken op afstand.

Allebei zijn we al jaren – wat zeg ik, decennia – werkzaam in het onderwijs. Of eigenlijk niet ín het onderwijs, maar bíj het onderwijs. Náást het onderwijs. Óver het onderwijs. We kennen elkaar uit de tijd dat we samen bij ’s lands grootste onderwijsbegeleidingsdienst werkten. Zij leidt nu als zzp’er onderwijsprojecten voor gemeenten, ik werk bij de Onderwijsraad, als adviseur. Hartstikke interessant; een droombaan.

Ik heb enorm veel meningen over het onderwijs. Theoretisch weet ik het allemaal heel goed: welke kwetsbaarheden het Nederlandse onderwijsstelsel heeft, hoe het onderwijs zou moeten veranderen om gelijkere kansen te bieden, wat effectieve manieren zijn om leerlingen aan het lezen te krijgen, wat het onderzoek zegt over onderwijs besturen of hoe je zou kunnen kijken naar de doelen van het onderwijs.

Maar het knaagt toch wel een beetje. Thuis achter je computer adviezen zitten schrijven voor een minister die op dit moment wel iets anders aan z’n hoofd heeft. Weten dat het lerarentekort de pan uit schiet. Weten dat je een vooropleiding hebt waarmee je in aanmerking zou komen voor een zijinstroomtraject.

En dan die pubers thuis. Hoewel ze hun vuile ondergoed op de grond gooien in plaats van in de wasmand en ze bij tijd en wijle erg brutaal uit de hoek komen, word ik nu al ongelukkig bij het idee dat ze over een paar jaar het huis uit gaan. De maffe, ongeregelde, eigenwijze aanwezigheid van tieners om me heen wil ik gewoon niet missen.

Twee meiden van een jaar of vijftien staan voor ons in de rij. Ze bestellen warme chocomel. Of ze er een dekseltje op willen? Ze zeggen ja, en dan weer nee, en dan toch ja. Ze krijgen de slappe lach en eentje knijpt in haar chocomel, waardoor het dekseltje eraf schiet en de helft van de chocomel over de toonbank plenst. Ze lachen zo hard dat ze niet rechtop kunnen blijven staan en roepen tegelijkertijd sorry, waarbij ze de boel proberen te redden met servetjes.

‘Dat dus’, zegt mijn vriendin. ‘Laten we het maar gewoon gaan dóén.’

Daarna hebben we ons allebei ingeschreven voor de lerarenopleiding Nederlands. We hebben elk een school gezocht die ons wilde aannemen en opleiden. Voor mij werd dat een leuke brede scholengemeenschap in Gouda, waar ik vanaf het begin mijn eigen brugklas kreeg. Later kwam daar een 5 vwo bij, en in het tweede jaar tweede en vierde klassen. Lesgeven, de opleiding doen én werken bij de Onderwijsraad: een interessante worsteling. Lesgeven bleek veel moeilijker én veel leuker dan ik had gedacht. Elke week schreef ik er een stukje over. Vooral voor mijn collega’s, maar een deel verscheen ook op de website van het Ministerie van OCW en in het tijdschrift Didactief.

Voor het overgrote deel hebben de beschreven gebeurtenissen en gesprekken precies zo plaatsgevonden, maar de namen van leerlingen en collega’s zijn natuurlijk gefingeerd. Hier en daar heb ik de werkelijkheid enig geweld aangedaan om iets te verduidelijken, of juist om directe herleidbaarheid tot een bepaalde persoon te vermijden.

Karin Westerbeek

JAAR 1

Hybride

De avond voor ik les moet geven krijg ik te horen dat het ‘hybride’ moet. Tijdens brugklaskamp zijn er leerlingen met corona besmet geraakt, en de helft van ‘mijn’ brugklas zit nu in quarantaine. Stik. Gelukkig is er een collega die me de volgende ochtend telefonisch wil uitleggen hoe dat moet, hybride lesgeven – althans het technische gedeelte. Ik ken Teams nog niet, maar ik krijg uitgelegd hoe ik leerlingen voor een meeting kan uitnodigen, en hoe ik ervoor kan zorgen dat ze mij niet uit de vergadering kieperen. En elkaar ook niet. En hoe alleen ík mijn scherm kan delen en de leerlingen niet. Dat schijnt geen overbodige luxe te zijn.

Foeterend rijd ik naar Gouda. Mijn tweede les ooit, en nu al hybride. Dat gaat nooit lukken. Maar er is al een brief uit naar alle ouders van de quarantaineleerlingen, met de belofte dat de lessen gewoon doorgaan, in digitale vorm. En de andere dertien zijn al op school. Dus …

Het is goed dat er van bepaalde uren in je leven geen filmbeelden bestaan, want je zou je de rest van je leven te diep schamen. Aan de andere kant: een video-opname van deze les zou een hit zijn geweest op YouTube. Elementen ervan zouden door de commerciële omroepen zijn aangekocht voor Funniest Home Videos, of door de NPO voor een zoveelste programma over de problemen in het onderwijs.

Het ging niet goed. Mijn klaslokaal is bezet tot de bel gaat, dus de technische opzet regelen kan niet. Zodra ik mijn laptop aanfloep, blijken er al acht leerlingen in de digitale wachtkamer te zitten. Oké jongens, kom er maar in. Ik zie Minecraft-achtergronden (3x), grote knuffels, zelfs een jongen die samen met zijn moeder voor het scherm zit. Overeenkomst: ze róépen allemaal. ‘Mevrouw! Er zitten er nog drie te wachten!’ ‘Moeten we op mute of niet?’ ‘Moet je camera aan?’ ‘Mevrouw! U staat ervoor!’ ‘Mevrouw! Sadi is eruit gekickt. Kunt u die weer toelaten?’ ‘Moeten we lezen? Hebben we wel les?’ ‘Jonge, dat moet je niet aan haar vragen, natuurlijk hebben we les, sukkel.’ ‘Wat nou noem jij mij sukkel, jonge? Mevrouw! Hij zegt sukkel.’ ‘Mevrouw, ik snap nou niet wat we moeten doen hoor.’ ‘Mevrouw, kunt u bij het bord blijven staan?’

‘Jongens, ik kom zo bij jullie terug. Er zijn hier ook leerlingen. Ga maar lezen in je boek, dat gaan we hier ook doen.’

Mevrouw! Mag ik mijn boek gaan halen beneden? Mevrouw, ik lees dit [houdt het boek voor de camera], mag dat ook?

Sadi laat ik terug in de meeting. Ik worstel met wat knoppen en zet de hele quarantaineklas op mute.

Ondertussen zijn de dertien aanwezigen gaan zitten. Of niet. Of in elk geval niet op de plek waar ik ze bedacht had. Vijf minuten later zitten ze te lezen. Nou ja, lezen … Een deel van hen leest inderdaad in een zelf meegebracht boek. Maar vier hadden geen boek mee. Die geef ik dan maar … jee, wat zal ik doen? Hier heb je de Volkskrant. En hier het Volkskrant magazine. Kies een artikel uit en ga dat lezen. Twee gaan inderdaad een artikel lezen, maar de andere twee kijken naar de modereportage in het magazine of vullen de sudoku in. Een kind dat wél zijn boek bij zich heeft, vraagt of hij volgende keer het Volkskrant Magazine mag. Ik vraag me zwetend af of er in het magazine niet ook artikelen over vreemdgaan of kinky seks staan. Nou ja, dat is van later zorg.

‘Mevrouw! Mevrouw! Ik ben klaar met lezen. Is deze les helemaal verplicht tot het eind? Mevrouw!’ De quarantaineklas heeft zichzelf blijkbaar van mute afgehaald. Ik wil ze even te woord staan, maar ik druk op de verkeerde knop en het scherm met alle quarantaineleerlingen komt op het digibord. De helft van de klas stopt met lezen, sommigen beginnen verwoed te zwaaien naar de kinderen op het scherm. ‘Hé, jij dan Romaysa, ik heb ook zo’n bed!’

‘Mevrouw! Sadi is er weer uit gekickt.’ Ik laat Sadi er weer in. ‘Mevrouw! Hé, houden jullie nou eens je mond, ik kan de leraar niet verstaan. Mevrouw! Ik kan u niet horen als iedereen erdoorheen praat.’ Ik zie een paar leerlingen in het lokaal zuchten.

Als ze zelfstandig aan de gang gaan met opdrachten, gaat de bel al. Wat? Ik ben nog maar bij dia vijf van de twaalf van mijn PowerPoint. We hebben een deel van de instructie niet gedaan. Niet geëvalueerd of de doelen bereikt waren. Niet goed afgesloten. De leerlingen verlaten het lokaal; een paar blijven even hangen om nog wat met me te kletsen over hun boek en het brugklaskamp.

O nee, ik vergeet de quarantainegroep helemaal! Ik sprint naar de laptop, maar ze blijken allemaal al uitgelogd.

Van deze les heeft helemaal niemand iets geleerd. Behalve ik, al weet ik nog niet goed wat. Maar er is een lichtpuntje, houd ik me voor: slechter dan dit kan niet.

Parallelle universums

Vanavond is de persconferentie over de nieuwe coronamaatregelen. Het onderwijs zal waarschijnlijk openblijven, en daar ben ik heel blij mee. Bij de Onderwijsraad hoor ik daar verheugde geluiden over, en mijn collega’s op school zijn ook blij. Veel collega’s hebben jonge kinderen; zij zouden zich geen raad weten als kinderopvang en basisonderwijs zouden sluiten. Maar belangrijker: ze zien hoe cruciaal het voor de meeste leerlingen is om naar school te kunnen. Dat geldt ook voor leerlingen op een gewone Goudse havo/vwo-school. Kinderen leren thuis achter zo’n scherm veel minder dan op school in de klas. Al werk ik er nog maar kort, ik kan ze zo aanwijzen, de kinderen bij wie ik me geen enkele illusie hoef te maken over het leren op afstand. Van de mentor hoor ik over de achtergronden en thuissituaties van de leerlingen in mijn klas. Dat liegt er vaak niet om.

Op school is het net alsof corona niet bestaat. Oké, er hangt hier en daar nog een gescheurde poster waarop staat dat handen wassen belangrijk is, en bij de ingang hangt een grote foto van een meisje waarbij staat: ‘Ik test mezelf twee keer per week.’ ‘Op soa’s’, heeft iemand erbij gepend. De ogen zijn met een schaar doorboord. Het afstand houden tot de leerlingen bleek te moeilijk; inmiddels lopen leraren weer door de klas en buigen zich over leerlingen heen om ze te helpen met een opdracht. Ik ook. Vaak ligt mijn bril nog op het bureau vóór in de klas, en als een leerling dan een vraag heeft over opdracht 3.2, dan moet ik wel heel dichtbij komen om het te kunnen lezen. In de personeelskamer is het onmogelijk om anderhalve meter afstand te houden. Iedereen heeft tegelijkertijd een kwartiertje pauze, dus wil iedereen tegelijk koffie en drukken tachtig wijsvingers achter elkaar op de knop op de koffieautomaat. De flacons met desinfectievloeistof zijn al tijden leeg. Na de pauze drommen we weer met 1270 leerlingen en docenten tegelijk de trappen op, op weg naar de volgende les. Niemand draagt een mondkapje.

Een dag Onderwijsraad is … anders. De raad is een parallel universum, waar rust en orde heersen. Stil en schoon. Hoogstens zes mensen in aparte kamers, die met mondkapjes op door de gangen lopen. Het koffieapparaat wordt bediend met een koperen sleutel of de achterkant van een theelepeltje. Vergaderen gebeurt in een zaal die drie keer zo groot is als de personeelskamer van een vo-school. Mensen houden netjes anderhalve meter afstand. Heerlijk.

Een uitbraak op school blijft tot nu toe uit. Af en toe zit een leerling of docent in quarantaine, maar dat is meestal vanwege een zieke huisgenoot. Op de opleiding hebben we al een protocol gekregen voor als de scholen dichtgaan. Hoe je dan toch je praktijkuren kunt draaien, en hoe je je supervisor toch kunt laten meekijken. Maar op school gaat iedereen ervan uit dat het zover niet zal komen. Hoewel … de naderende persconferentie en de geruchten die eraan voorafgaan, houden de leraren misschien niet zozeer bezig, maar de leerlingen des te meer. Eerst in de brugklas: ‘Gaan we dicht, mevrouw?’ ‘U weet dat toch, want u werkt toch voor Mark Rutte?’ (Dat heb ik nooit zo gezegd, hoor!) ‘Echt, gaan de scholen dicht?’ Twee jongetjes roepen: ‘Yeaaahhh!’, alle meisjes roepen: ‘Neee!’ Daarna in 5 vwo: ‘Mooi tering als de scholen dichtgaan.’ ‘Zal toch niet man?’ ‘Echt niet. We hebben al zoveel ACH-TER-STAND.’ Gelach alom. ‘Als de school dichtgaat, gaan mijn ouders echt dood!’ ‘Maar ja,’ zegt een ander, ‘als ze niet dichtgaan, ga jij zelf misschien wel lekker dood.’ Na nog wat subtiliteiten te hebben uitgewisseld gaan ze aan de slag met gedichten van Hieronymus van Alphen. Heel rustig, alsof ze het virus niet willen wakker maken.

Né-der-lands

Zomaar een les draaien uit het lesboek vind ik niks. Dat lukt me ook niet, trouwens. Tot nu toe doordenk ik elke les, van minuut tot minuut. Dat kost veel tijd, maar ik heb het nodig om te zorgen dat de les van goede kwaliteit is. Dus zorg ik dat er voldoende herhaling van eerdere stof in zit, en genoeg nieuwe stof, die op een goede en gestructureerde manier wordt uitgelegd. Ook zorg ik ervoor dat er een verrassend aspect in zit, een activiteit die we niet eerder hebben gedaan. Dat de les voldoet aan wetenschappelijke inzichten over coöperatief leren, over aansluiten bij de belevingswereld van de leerlingen, over het belang van authentieke teksten, over differentiatie. Dat er ook iets fysieks in de les zit, zodat ze niet alleen maar hoeven stil te zitten. Dat hun werkgeheugen niet overloopt. Dat er sprake is van individuele aanspreekbaarheid, zodat ze niet achterover kunnen gaan hangen. Dat we aan het einde van de les reflecteren. Het is een hele klus om de lessen zo voor te bereiden, maar het zorgt er ook voor dat ik toch al met enig vertrouwen voor de klas sta. Als de les loopt zoals ik ’m bedacht heb, weet ik dat de leerlingen er ook echt veel van leren.

De leerlingen hebben heel wat minder interesse voor deze wetenschappelijke onderbouwing. Dat ze worden voorbereid op de bovenbouw door de speciale aandacht die mevrouw Westerbeek besteedt aan schooltaalwoorden, pff. Dat de lessenreeks over schrijven gestoeld is op kennis over de effectiviteit van observerend leren, nou en? Parels voor de zwijnen, denk ik soms als ik na een les mijn mooie PowerPoint wegklik, authentieke doch ongelezen teksten van de vloer raap of piemels van wisbordjes sta te vegen.