DANS
MET
KANS

meer zekerheid
door minder controle

Spyros Makridakis, Robin Hogarth
en Anil Gaba

Vertaald uit het Engels door
Maarten Schellekens

Oorspronkelijke titel
Dance with Chance: Making Luck Work for You
© 2009 Makridakis, Hogarth en Gaba / One World / Oxford

Nederlandse vertaling
© 2010 Maven Publishing B.V., Amsterdam /
Maarten Schellekens, Leiden

www.mavenpublishing.nl

Ontwerp omslag G2K
Boekverzorging: Asterisk*, Amsterdam

ISBN 978 94 9057 415 4 / NUR 770

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/
of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke wijze en/of door welk ander medium
ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de
uitgever.

Inhoud

Woord vooraf

1

Drie wensen aan een fee

2

De grillen van pillen

3

Het juiste medicijn

4

De roep van het geld

5

De geldboom laten groeien

6

Wat zeggen de goeroes?

7

Creatieve vernietiging

8

Dobbelt God?

9

Verleden of toekomst

10

Over metro's en kokosnoten: twee soorten onzekerheid

11

Geniaal of feilbaar?

12

Het onvermijdelijke van beslissingen

13

Nog lang en gelukkig

Tot slot

Dankbetuigingen

Noten

Register

Woord vooraf

Voordat we beginnen…

Dans met kans is ontsproten aan het brein van drie personen. Zij zijn professoren met een gemeenschappelijke interesse in de menselijke behoefte om te voorspellen en de toekomst te beïnvloeden.

Het begon allemaal in de jaren zeventig van de twintigste eeuw toen een van de professoren, met een opleiding in statistiek, voor een vervelende verrassing kwam te staan. Hij had gemerkt dat mensen uit het bedrijfsleven categorisch weigerden om recente statistische methodes te gebruiken bij hun voorspellingen. En dus ging hij wat onderzoek doen om hen te overtuigen om op een meer mathematische manier te werk te gaan. Maar tot afgrijzen van de professor (en tot zijn eigen schande) toonde zijn onderzoek aan dat de simpele methodes van de mensen van de werkvloer betere resultaten opleverden op het gebied van voorspellingen dan zijn eigen ‘slimme’ methodes.¹ Met tegenzin begon hij zich af te vragen of mensen niet veel meer vertrouwen moeten stellen in de menselijke intuïtie dan in de wiskunde als het gaat om het voorspellen van de toekomst.

De statisticus vermeldde dit dilemma toevallig aan een van zijn collega's, een cognitief psycholoog. ‘Sorry,’ zei de tweede professor, ‘empirische bevindingen op mijn vakgebied tonen aan dat het menselijk oordeel nog veel minder accuraat is bij het doen van voorspellingen dan statisti sche modellen.’² En lange tijd dachten ze hierover na omdat professoren daar nu eenmaal goed in zijn. Jaren later kwamen de twee mannen toevallig weer terecht op dezelfde businessschool waar ze elkaar voor het eerst hadden ontmoet en raakten in gesprek met een derde professor. Hij bleek een wetenschapper te zijn die zich bezighield met de vraag hoe beslissingen tot stand komen. In zijn onderzoek probeerde hij de theorie met de praktijk in overeenstemming te brengen, het verband te vinden tussen het irrationele en het rationele, tussen statistische modellen en intuïtie.

En op die manier werd het idee voor Dans met kans geboren, met het doel om mensen betere beslissingen te laten nemen in situaties waarin accurate voorspellingen gewoonweg niet mogelijk zijn. Het blijkt dat het van cruciaal belang is om onzekerheid te accepteren en te onderkennen wat wel en wat niet voorspeld kan worden – de grenzen van de voorspelbaarheid. Alleen dan kunnen we op een realistische manier omgaan met de onzekerheid waarmee we in ons dagelijks leven geconfronteerd worden en alleen dan kunnen we voorkomen dat we slachtoffer worden van de grillen van het lot.

Maar waarom, zul je vragen, beseffen mensen de implicaties van deze grenzen niet? De reden is dat we dat een groot deel van ons leven niet hoeven te doen. Om een voorbeeld te geven: hoewel er veel onzekerheden komen kijken bij dagelijkse activiteiten zoals eten, een bezoek aan de bioscoop, lezen, of zelfs een wandeling over straat, kunnen we moeiteloos met al die onzekerheden omgaan op het moment dat ze zich voordoen. Ze vereisen geen nauwkeurige voorspelling en ook geen uitgebreide planning vooraf. Tegelijkertijd zijn er veel gebeurtenissen die we wel degelijk nauwkeurig kunnen voorspellen – denk aan de tijden van eb en vloed, zonsopkomst en zonsondergang of onze favoriete tvprogramma's. Regelmaat en voorspelbaarheid bepalen een groot deel van ons leven.

Toch moeten we talloze belangrijke beslissingen nemen onder heel andere omstandigheden, in situaties waarin we maar een beperkt vermogen hebben om enige voorspelling te doen en geen controle hebben over de resultaten. Wie kan bijvoorbeeld iets zeggen over de aandelenkoersen van morgen of over een jaar? Wanneer zal een hypotheekcrisis zich voordoen waardoor banken en zogenaamde deskundigen op het gebied van risicomanagement gigantische verliezen lijden? Waar en wanneer zal de volgende aardbeving of terroristische aanslag plaatsvinden? Zal je nieuwe baas ingenomen zijn met de manier waarop jij je werk doet en zul je inderdaad promotie maken? En dan is er ook nog dat nieuwe product dat je na twee jaar van intensieve voorbereiding op de markt gaat brengen. Zal het een succes worden of een enorme flop?

De twee soorten situaties zijn heel verschillend. En toch hebben mensen de neiging om de onzekerheden van de tweede soort te behandelen alsof ze tot de eerste soort behoren – dat wil zeggen de voorspelbare gebeurtenissen. Dat kan psychologisch gezien geruststellend zijn, maar eigenlijk houd je jezelf voor de gek. Kortom, we lijden aan een zogenaamde illusie van controle. We denken ten onrechte dat de toekomst voorspelbaarder is en minder onzeker dan zij in feite is. Of erger nog, we geloven dat we toevallige gebeurtenissen kunnen beïnvloeden door ons eigen handelen.³

Het is verleidelijk om te geloven dat dit soort misvattingen niet langer bestaat. Het rationele denken wordt immers gezien als de drijfveer achter de vooruitgang op gebied van onderwijs en technologie. Maar vreemd genoeg komen we overal nog bijgeloof tegen. In 2004 bleek uit een onderzoek van de National Science Foundation in de Verenigde Staten dat 28% van de Amerikanen gelooft in astrologie en dat 15% elke dag of ‘vrij vaak’ zijn horoscoop leest. Bovendien denkt 70% van de studenten dat mascottes of andere geluksbrengers betere studieresultaten opleveren. En wat te denken van de Chinezen, die menen dat het getal 8 geluk brengt? Een wel zeer bijgelovige Chinees betaalde 2,33 miljoen yuan, destijds 224.000 Euro voor het gelukstelefoonnummer 8888-8888.⁴ Het feit dat de Olympische Spelen van Beijing van start gingen om acht uur 's avonds op de achtste dag van de achtste maand in het jaar 2008 was uiteraard ook geen toeval. Overal kom je dit soort bijgeloof tegen.⁵ Italianen laten het getal 13 weg uit hun staatsloterij, meer dan 80% van de torenflats in veel delen van de wereld heeft geen dertiende verdieping, vliegvelden hebben meestal geen dertiende gate, vliegtuigen geen stoelen met nummer dertien en ziekenhuizen en hotels hebben geen kamer 13. Dit zijn gevallen van bijgeloof die niet thuishoren in de eenentwintigste eeuw, en toch kom je ze overal ter wereld tegen en beïnvloeden ze het gedrag van miljarden mensen.

Zijn wij dan gek? Absoluut niet. We hebben een aangeboren verlangen om grip te hebben op onze omgeving en om dat goed te kunnen doen moeten we de toekomst voorspellen. Dit heeft ons in de loop der eeuwen geholpen bij onze evolutie als soort. Maar het kan ons ook op een dwaalspoor brengen. Bovenal verhindert het ons om de elementaire en onvermijdelijke rol van het lot in ons leven te erkennen. Het zorgt ervoor dat we irrationele beslissingen nemen die vaak gebaseerd zijn op bijgeloof. Dit geldt voor vrijwel alle belangrijke aspecten van ons leven en ons werk. Zelfs als je denkt dat je immuun bent voor alle bijgeloof, zelfs als je denkt dat je een deskundige bent op jouw vakgebied, zelfs als je denkt dat je je nooit irrationeel gedraagt, dan nog blijf je een mens en is niets menselijks je vreemd. Je bent geboren met een instinct om het toeval zijn rechtmatige plek te ontzeggen – en je emoties maken dit instinct alleen maar sterker.

Het voordeel van bijgeloof is dat het ons op een geruststellende manier de indruk geeft dat we iets kunnen doen om het onbeheersbare te beheersen. Dit is belangrijk, want het gevoel dat we ons leven niet zelf in de hand hebben, werkt psychologisch verontrustend; het leidt tot zowel angst als stress. Het is niet verwonderlijk dat mensen ten prooi vallen aan de illusie van controle, een illusie die uitgaat van voorspelbaarheid, die onzekerheid negeert en die de rol van het toeval minimaliseert. Waarom zouden we realistisch zijn en ons zorgen maken wanneer het zo veel makkelijker is om te geloven dat onze eigen vaardigheden en handelingen de gevolgen van het toeval kunnen ondervangen?

In dit boek tonen we aan dat als we realistisch zijn en de illusie van controle opgeven, we in feite meer grip krijgen op ons leven. We noemen dit de ‘paradox van controle’. Dansen met kans betekent de rol en het belang van het toeval accepteren en je voordeel doen met de mogelijkheden die dit biedt, terwijl je de negatieve consequenties vermijdt. Hoewel dit psychologisch verontrustend is, zullen we laten zien dat dit in feite heilzaam is en dat het je grip op je eigen lot versterkt. Deze aanpak zorgt ervoor dat je de rol van het toeval in het gareel brengt, zodat je je eigen welbevinden of – zoals wij het noemen – je ‘persoonlijke Fortuin’ kunt verbeteren.

Kijk bijvoorbeeld eens naar de volgende vragen.

•    Waarom gebruiken banken simpele computerprogramma's bij het beoordelen van de kredietwaardigheid van potentiële klanten in plaats van te vertrouwen op het oordeel van hun managers?

•    Waarom scoren aandelenportefeuilles, samengesteld door geblinddoekte apen die met pijltjes op een lijst met aandelen gooien, vaak beter dan portefeuilles samengesteld door professionele fondsbeheerders die gigantisch veel verdienen?

•    Waarom toonde een onderzoek in een groot stadsziekenhuis aan dat accuratere beslissingen genomen hadden kunnen worden bij de aanname van patiënten op de hartafdeling, indien die beslissingen niet waren genomen op grond van het oordeel van de artsen maar op grond van een eenvoudige statistische regel?

•    Waarom zijn de rijkste Amerikanen (zoals die voorkwamen op de lijst van miljardairs van het zakenblad Forbes niet gelukkiger dan de Inuit die in het bar koude noordelijk Groenland wonen?

•    Waarom zijn landen met een centraal geleide economie slechter af dan landen die dat systeem niet kennen?

Zoals duidelijk wordt in dit boek, laten alle antwoorden op deze vragen zien hoe we een betere grip kunnnen krijgen op ons leven met alle voordelen die dat biedt, als we onze illusoire controle opgeven.

In vrijwel alle aspecten van ons leven duikt de illusie van controle op en zij kan ernstige gevolgen hebben voor ons levensgeluk. Ideaal gezien hadden we graag alle belangrijke aspecten willen behandelen. Maar dat is onmogelijk. Dus hebben we, indachtig ons eigen advies, de controle uit handen gegeven en onze potentiële lezers gevraagd welke aspecten zij het belangrijkst vonden. Hieruit kwamen vier belangrijke gebieden naar voren die we in dit boek uitgebreid zullen behandelen. Vervolgens vroegen we onze respondenten om uit te zoeken hoeveel van wat er met hen op deze terreinen gebeurt, te danken is aan hun eigen vaardigheden of handelingen en niet aan het toeval. Hun antwoorden lieten een sterke illusie van controle zien, wat betekent dat onze vrienden, gezinnen, studenten en collega's voor veel onnodige teleurstellingen komen te staan. Ons doel is hen – en jou natuurlijk ook – te helpen om de illusie van controle te overwinnen. Wanneer je eenmaal de inherente grenzen aan de voorspelbaarheid accepteert, dan zullen we je laten zien hoe de paradox van controle je in feite in staat stelt om meer controle te krijgen.

Kortom, dit boek is bedoeld om je te helpen om kostbare fouten te vermijden en de rol van het toeval in cruciale aspecten van je leven uit te buiten. Je moet niet bang zijn om met het ‘lot te dansen’. Probeer zowel de schoonheid als de positieve mogelijkheden van het toeval te ontdekken en zelf stappen te zetten die het leven gelukkiger maken.

Spyros Makridakis
Robin Hogarth
Anil Gaba

1

Drie wensen aan een fee

Zij die kennis hebben, voorspellen niet.
Zij die voorspellen, hebben geen kennis.
LAQ-TSE, CHINESE WIJSGEER UIT DE OUDHEID

De tragische gebeurtenissen van 11 september 2001 staan in het collectieve geheugen van de mensheid gegrift. Een aantal malen hebben de autoriteiten het officiële dodental van 2974 bijgesteld, maar het wijkt uiteindelijk weinig af van de schattingen die we met verbijstering te horen kregen op die bewuste dag in september. Het zijn cijfers die ons aan het denken zetten.

Statistici geloven dat het werkelijke aantal doden veel hoger ligt. Het officiële dodental gaat voorbij aan de duizenden mensen die onder invloed van de gebeurtenissen op 11 september letterlijk met hun leven speelden. Misschien was jij onbewust een van die spelers, en dan was je een van de gelukkigen. Laten we eens uitleggen wat we bedoelen…

DE ILLUSIE VAN CONTROLE

Na 11 september 2001 waren veel mensen bang dat er nog meer terroristische aanslagen zouden volgen en namen de auto in plaats van het vliegtuig. Het aantal vliegtuigpassagiers in het vierde kwartaal van 2001 daalde met 18% in vergelijking met de laatste drie maanden van 2000. Met andere woorden, ongeveer een op de vijf reizigers besloot naar aanleiding van 11 september om niet het vliegtuig te nemen. Laten we eens naar wat andere cijfers kijken: in 2001 kwamen in de Verenigde Staten 483 mensen om bij vliegtuigongelukken tijdens commerciële vluchten. Ongeveer de helft van dit aantal kwam voor rekening van de ramp op 11 september. In 2002 was er geen enkele dode te betreuren als gevolg van een vliegtuigongeluk. In 2003 en 2004 kwamen respectievelijk negentien en elf mensen om. Dit betekent dat gedurende deze drie jaren in totaal dertig personen omkwamen bij vliegtuigongelukken in de Verenigde Staten. Maar in diezelfde periode waren er in de Verenigde Staten 128.525 dodelijke verkeersslachtoffers te betreuren. Dat is ongeveer 5% meer dan op basis van statistieken uit het verleden verwacht mocht worden. Statistici hebben uitgerekend dat er maar liefst 5000 slachtoffers minder waren gevallen indien de mensen zoals gebruikelijk het vliegtuig genomen hadden. Bovendien zou het aantal zwaargewonden met 45.000 zijn verminderd en het aantal lichtgewonden met 325.000.¹

Waarom namen zo veel mensen na 11 september de auto in plaats van het vliegtuig? De eenvoudige uitleg is dat je het natuurlijke gevoel hebt dat je alles onder controle hebt wanneer je achter het stuur zit van je eigen auto. Als je tegen automobilisten zegt dat ze geen invloed hebben op het rijgedrag van medeweggebruikers, het weer, de kwaliteit van het wegdek, mechanische problemen of andere gebruikelijke oorzaken van verkeersongelukken, dan zijn ze het roerend met je eens. Maar toch hebben ze het gevoel dat ze hun lot in eigen hand hebben als ze op de weg zitten. Zet ze op een vliegtuig, en ze denken dat hun leven in handen is van de piloot of, erger nog, van een stelletje terroristen.

Psychologen noemen dit met een fraaie Engelse term ‘the illusion of control’, de illusie van controle. Vanuit het standpunt van de evolutie is deze illusie goed te verklaren. Het verlangen om onze omgeving onze wil op te leggen, verklaart voor een groot deel onze vooruitgang als menselijke soort – vanaf het begin van de landbouw tot aan expedities naar Mars. Het probleem is dat we niet weten wanneer we moeten stoppen. Experimenten laten bijvoorbeeld zien dat mensen denken dat ze een grotere kans maken om een loterij te winnen als ze hun eigen lotnummers kiezen. Ook denken ze dat ze het beter doen bij kansspelletjes als ze zelf de dobbelstenen gooien. De waarheid is dat dit helemaal niets uitmaakt. Dit zijn spelletjes waar het puur aankomt op toeval.

Bij al die dodelijke verkeersongelukken na 11 september hadden de meeste slachtoffers gewoon pech. Maar we kunnen degenen die besloten om de auto te nemen in plaats van het vliegtuig niet helemaal voor gek verslijten, omdat onze ingebouwde illusie van controle vaak versterkt wordt door de media. Beelden van vliegtuigongelukken bereiken elke huiskamer, waarbij uitgebreid ingezoomd wordt op verwrongen wrakstukken en lijken. Het is geen wonder dat zo velen van ons bang zijn om te vliegen, en dat was al lang vóór 11 september zo. Intussen zijn de duizenden vliegtuigen die elke dag veilig aankomen niet interessant voor de media. Dus zijn zelfs diegenen onder ons die volstrekt logisch denken, toch geneigd om te geloven dat de kans om te overlijden bij een vliegtuigongeluk veel groter is dan hij in feite is.²

Verkeersongelukken halen zelden de voorpagina tenzij het kettingbotsingen betreft met flink wat doden (hetgeen statistisch zelden voorkomt). Ondertussen gebeuren er met een gruwelijke regelmaat kleinschalige auto-ongelukken waarbij jaarlijks wereldwijd honderdduizenden doden vallen, om nog maar te zwijgen van het aantal gewonden. Hier horen we niets van. Omdat we ons niet bewust zijn van deze feiten, winnen onze instincten het van de logica.

Zoals de maanden en jaren na 11 september duidelijk maakten, kan de illusie van controle, zeker wanneer die aangewakkerd wordt door de op sensatie beluste media, af en toe fatale gevolgen hebben. Voor het overige kan deze illusie in mindere of meerdere mate schadelijk zijn voor onze gezondheid, onze rijkdom, ons succes en ons geluk. Op iedere dode bij een verkeersongeluk zijn er immers ongeveer negen zwaargewonden. Dat is een van de redenen waarom we dit boek geschreven hebben – om te laten zien dat we de meeste dingen die ons overkomen niet kunnen voorspellen, laat staan dat we er controle op uit kunnen oefenen. Maar er zijn dingen die we kunnen doen om de negatieve consequenties die inherent zijn aan ons onvermogen om te voorspellen te beperken. Het is vooral belangrijk om te begrijpen in hoeverre ons leven bepaald wordt door het lot en in hoeverre door ons eigen handelen.

VAN ILLUSIE NAAR PARADOX

Volgens ons is een van de grootste uitdagingen waarmee we als individu en gemeenschap te maken hebben het accepteren van de onzekerheid die samenhangt met het nemen van beslissingen zonder verlamd te raken door aarzelingen³. Aangereden worden door een auto terwijl je de straat oversteekt kan iedereen overkomen, net zoals er een kokosnoot op je hoofd kan vallen tijdens een vakantie in een tropisch paradijs, of dat je getroffen wordt door een ongeneeslijke vorm van kanker.

In dit boek doen we meer dan zomaar een eind maken aan de illusie van controle. Onze boodschap is zowel subtieler als dwingender. Als menselijke wezens zullen we altijd de behoefte hebben om onzekerheden uit te bannen. Maar ironisch genoeg kunnen we juist meer grip krijgen op wat er met ons gebeurt wanneer we beseffen en accepteren dat we dingen niet in eigen hand hebben. Dit kan een groot verschil maken in de manier waarop we de toekomst onder ogen zien en is van invloed op de beslissingen die we nemen. Soms kunnen we onaangename verrassingen vermijden door de illusie van controle los te laten (door bijvoorbeeld het vliegtuig te nemen in plaats van de auto). Ook kunnen we ons indekken tegen de risico's die we vastgesteld hebben (bijvoorbeeld door een levensverzekering te nemen om je gezin te beschermen in geval van een ramp, of simpelweg door een autogordel te dragen).

Maar de verkeersongelukken na 11 september suggereren dat het loslaten van controle nog een veel groter effect kan hebben. Als de regering slechts een gedeelte van het geld dat ze had besteed aan het vergroten van veiligheid op luchthavens, had uitgegeven aan een campagne om de mensen bewust te maken van de risico's van het reizen per vliegtuig in vergelijking met het reizen per auto, dan zou dit duizenden doden en nog veel meer gewonden hebben gescheeld. Mensen die reizen, hebben geen behoefte aan ingewikkelde waarschijnlijkheidstheorieën of statistieken. Soms kunnen simpele feiten volstaan. Alleen al het feit dat er in de Verenigde Staten in 2002 niet één dodelijk slachtoffer viel bij een vliegtuigongeluk van een commerciële vliegtuigmaatschappij, terwijl er 43.005 dodelijke slachtoffers vielen bij verkeersongelukken (en nog veel meer gewonden) kan ons gedrag veranderen. Het mooie is dat reizigers die hun vermeende controle opgeven en hun lot in handen leggen van een vliegtuigmaatschappij waarover ze geen enkele controle hebben, hun kansen op een ongeluk verlagen. En zo ontstaat de paradox: wanneer mensen accepteren dat hun eerdere gevoel van controle voornamelijk een illusie was, hebben ze juist meer controle. Deze paradox van controle vormt in feite de kern van dit boek.

JOUW WIL IS WET. OF TOCH NIET?

Stel je even voor dat er net iets heel vreemds is gebeurd. Toen je dit boek opensloeg, las je geen woorden en zinnen, maar verscheen er ineens een goede fee. En van die fee mag je drie wensen doen. Wat zullen jouw wensen zijn? Wacht nog even met antwoorden. Net als alle goede feeën heeft ook deze fee een paar spelregels en ook enkele goede adviezen.

Laten we ten eerste even verstandig als egoïstisch proberen te zijn. Je wensen moeten een lange termijn bestrijken zodat ze veel rendement opleveren, en wel voor jou en voor niemand anders. Ten tweede moeten we realistisch zijn en onze fantasie niet op hol laten slaan. Je wensen mogen de bestaande fysiologische grenzen niet doorbreken. Dus je zult niet vijfhonderd jaar oud kunnen worden of twintig jaar jonger. Ten derde moeten we proberen om niet dezelfde fouten te maken als de mythologische koning Midas. Hij wenste dat alles wat hij aanraakte zou veranderen in goud. En alles veranderde inderdaad in goud, ook zijn eten, zijn drank en zijn dochter. Ten vierde moet je in gedachten houden dat je niet de enige bent die contacten heeft met een fee. (In elk exemplaar van dit boek zit immers een denkbeeldige fee.) Dus ga gerust je gang en spreek de wens uit om de rijkste persoon ter wereld te worden. Maar verwacht niet dat je al te lang de rijkste persoon bent, omdat iemand anders wel eens diezelfde wens zou kunnen uiten. Ten slotte is vals spelen streng verboden. Een wens mag dus niet uit meerdere verzoeken bestaan. Rijk en beroemd worden telt als twee wensen en niet als een. En denk erom dat je niet aan kunt komen met meer dan drie wensen. Daar trapt de fee mooi niet in. Denk er even goed over na en schrijf je wensen hieronder op.

1. _________________________________________

2. _________________________________________

3. _________________________________________

Voordat we onthullen of jouw wensen anders zijn dan die van anderen, komt hier nog een andere vraag: in hoeverre denk je dat je deze drie wensen kunt verwezenlijken door je eigen toedoen? Deze keer vragen we je om aan te geven hoeveel invloed je daarop denkt te hebben door een getal te kiezen tussen 0 en 100 voor elke van je drie wensen, waarbij 0 aangeeft dat je geen enkele invloed hebt (ofwel totaal afhankelijk bent van het toeval) en 100 dat de vervulling van je wens volledig afhangt van je eigen toedoen (en helemaal niet van het toeval).

4.  De invloed die ik heb op de vervulling van mijn eerste wens (vul een getal in tussen 0 en 100): _______

5.  De invloed die ik heb op de vervulling van mijn tweede wens (vul een getal in tussen 0 en 100): _______

6.  De invloed die ik heb op de vervulling van mijn derde wens (vul een getal in tussen 0 en 100): _______

Misschien heb je heel ongewone wensen ingevuld. Hoe zouden die zich verhouden tot de antwoorden van anderen? We hebben dezelfde vragen voorgelegd aan ongeveer 830 mensen, voornamelijk zakenlui en MBA-studenten, maar ook aan academici. De meeste antwoorden bleken variaties te zijn op de volgende vier thema's.

1.  Ik wil gelukkig zijn.

2.  Ik wil lang leven – of in elk geval gezond leven.

3.  Ik wil rijk zijn.

4.  Ik wil een geslaagd iemand zijn – bijvoorbeeld een schatrijke ondernemer, een beroemd kunstenaar, een gevierd schrijver of een gelauwerde sporter.

Natuurlijk zijn er ook veel wensen die met liefde te maken hebben, maar omdat dit zo notoir lastig te meten is, laten we die wensen voorlopig even liggen.

Wat betreft de invloed die mensen denken te hebben op het uitkomen van hun wensen, bleek uit ons onderzoek het volgende. Gemiddeld genomen is de score van de respondenten voor de invloed op geluk ongeveer 65%, op gezondheid en een lang leven ongeveer 51%, op rijkdom 54% en op succes 63%. Maar zijn deze antwoorden realistisch?

Het antwoord luidt: nee. Het blijkt dat we bijna geen invloed hebben op hoelang we leven of hoe gezond we zijn. Uiteraard kunnen we wat generaliserende opmerkingen maken over de types die het langst ‘meegaan’. Slanke, actieve vrouwen die niet roken, leven over het algemeen langer dan mannen met overgewicht die de hele dag op de bank hangen en twee pakjes sigaretten per dag roken. Maar op individueel niveau, zo geven artsen toe, zijn voorspellingen niet te geven. Sterker nog, gezondheid heeft evenveel met toeval te maken als een lange levensduur. Natuurlijk dachten mensen die jong stierven of ernstig ziek werden dat hun dit niet zou overkomen. Maar op de een of andere manier hadden ze het geluk niet aan hun zijde.

Maar het is toch wel zo dat we veel meer invloed hebben op geluk, rijkdom of succes? Met hard werken, doorzettingsvermogen, een goede opleiding en de nodige ervaring zou je toch een heel eind moeten komen. Maar ook hier laten allerlei gegevens zien dat uiteindelijk het toeval voornamelijk bepaalt welke hardwerkende, vastberaden, goed opgeleide en ervaren mensen het ver schoppen in dit leven.

WEES VOORBEREID

De media zijn er deels verantwoordelijk voor dat zo weinig mensen begrijpen hoe weinig invloed ze hebben op hun eigen succes. We horen immers een hoop over mensen met succesvolle carrières, maar erg weinig over mensen die hun droom niet waarmaken. De succesverhalen over sir Richard Branson, Warren Buffet, Bill Gates, Tiger Woods of Nicole Kidman worden breed uitgemeten. Hoewel we ergens wel beseffen dat deze mensen uitzonderingen zijn, horen we zelden iets over ondernemers, sporters of acteurs die mislukken – of over de massaliteit van deze mislukkingen. Wist je bijvoorbeeld dat in 2006 meer dan 40.000 bedrijven en meer dan twee miljoen personen failliet gingen in de Verenigde Staten? En de grote meerderheid van de betrokkenen dacht dat het hun nooit zou overkomen. In feite denken bijna alle enthousiaste beginnende ondernemers dat zij het helemaal gaan maken.

Een tweede bron van verwarring is dat we op grond van dagelijkse ervaring weten dat veel natuurkundige verschijnselen perfect voorspelbaar zijn. Als we een bal loslaten, valt hij op de grond. De zon gaat ook vanavond weer onder en komt morgen weer op. Eb en vloed houden zich keurig aan de regels. En, zo redeneren we, als we deze verschijnselen heel precies kunnen voorspellen, waarom kunnen we datzelfde dan niet met onze eigen levens? Helaas moeten we concluderen dat veel verschijnselen in de fysieke wereld onmogelijk met enige betrouwbaarheid te voorspellen zijn. Denk maar aan aardbevingen, tsunami's, orkanen en overstromingen. De tsunami die in december 2004 Zuidoost-Azië trof en meer dan een kwart miljoen mensen van het leven beroofde, was niet het werk van terroristen maar van Moeder Natuur zelf. Toch hadden duizenden toeristen die destijds hun vakanties hadden geboekt, niet kunnen voorspellen dat dit hun laatste vakantie zou worden.

Als het gaat om sociaal-economische verschijnselen dan is ons vermogen om voorspellingen te doen vrijwel nihil. Wie had het faillissement van Enron of WorldCom kunnen voorspellen, de beurskrach op Zwarte Maandag in 1987 toen de aandelen op één dag meer dan 22% van hun waarde verloren, of de hypotheekcrisis die de inleiding vormde van een wereldwijde recessie en beursverliezen van miljarden dollars en die volgens de Internationale Arbeidsorganisatie wereldwijd twintig miljoen mensen hun baan kostte?

Begrijp ons niet verkeerd: we pleiten er niet voor dat je maar moet ophouden om iets te bereiken in het beroep dat je gekozen hebt. We zeggen ook niet dat je maar op moet houden met naar het weerbericht te luisteren of dat je maar beter niet naar exotische vakantieoorden kunt gaan. Wat we wel zeggen, is dat je bij alles wat je doet meer moeite moet doen om je eigen kans op succes of mislukking te onderkennen en in te schatten. Een dergelijk inzicht kan de kans op onaangename verrassingen en teleurstellingen verkleinen en je voorbereiden op mislukkingen die maar al te vaak voor kunnen komen. Een mislukt zakenavontuur kan bijvoorbeeld van onschatbare waarde zijn; het kan een uitstekend begin vormen voor een nieuwe carrière en een netwerk van mensen. Maar als je voor deze eventualiteiten geen rampenplan achter de hand hebt, dan kunnen deze nieuwe kansen al verdampt zijn tegen de tijd dat de deurwaarders op de stoep staan.

Met andere woorden, de eerste stap is te aanvaarden dat we geen invloed kunnen uitoefenen op wat er om ons heen gebeurt. Hoewel tsunami's, aardbevingen en orkanen niet aan de orde van de dag zijn, kunnen ze ons onverwacht en met grote kracht treffen. De tweede stap is om onze kansen op succes of mislukking realistisch in te schatten en af te stappen van de illusie van controle of van ijdele hoop. Alleen dan kunnen we de derde cruciale stap zetten, namelijk het beter inschatten van toekomstige onzekerheden zodat we in kunnen spelen op mogelijke gebeurtenissen die we ons op dit moment niet kunnen voorstellen. (Vergeet niet dat de gruwelen van 11 september ondenkbaar waren totdat de ramp zich uiteindelijk voltrok.) Met deze methodische benadering kunnen we risico's op een pragmatische wijze en met gezond verstand aanpakken. En dat is waar het in dit boek om draait. Als je nog niet overtuigd bent, denk dan eens na over de implicaties van het volgende verhaal.

GELD VERDIENEN IN THE CITY

Hugo is 32 jaar en werkt als beurshandelaar voor een bekende investeringsbank in het hart van de financiële wijk van Londen die bekendstaat als de ‘City’. Hij werkt er al zeven jaar, waarvan de laatste vijf jaar als handelaar in futures. Het is een goed betaalde baan, maar je moet er wel keihard voor werken. Het afgelopen jaar heeft Hugo iets meer dan 400.000 pond verdiend, inclusief bonussen en dat is meer dan zijn oude studievrienden uit Cambridge verdienen.

Vandaag zijn er een paar wetenschappers van een businessschool op bezoek voor een gesprek met Hugo. Uiteraard kan het gesprek niet te lang duren want er moet geld verdiend worden. Eerst stellen ze hem een paar vragen over zijn leven en vervolgens vragen ze hem om mee te doen aan iets dat eruitziet als een tamelijk verouderd videospelletje. Het gaat om een aandelenindex die op en neer beweegt door de tijd en die lijkt op de marktgegevens die hij elke dag op zijn scherm voorbij ziet flitsen. De index begint bij nul en stijgt of daalt elke halve seconde gedurende vijftig seconden in totaal. Hugo krijgt te horen dat het doel van het spel is om punten te winnen en dat zijn score gelijk is aan de waarde van de index aan het eind van de vijftig seconden. Bovendien krijgt hij te horen dat de veranderingen in de index door de tijd heen gedeeltelijk een kwestie zijn van toeval maar dat het bedienen van drie toetsen op het toetsenbord enig effect zou kunnen hebben op de totaaluitslag. Als hij wil, mag hij die toetsen gebruiken.

Geheel volgens de instructie speelt Hugo het spel vier keer en experimenteert met de toetsen. Hij haalt de eerste twee keer een tamelijk goed resultaat, bij de derde poging is de score negatief en bij de laatste poging speelt hij ongeveer quitte. Na elke ronde vragen de onderzoekers hem om op een schaal van 0 tot 100 aan te geven in hoeverre het gebruik van de toetsen volgens hem meegeholpen heeft om de index te verhogen.

Hugo wist dat de onderzoekers ook verschillende van zijn collega's hadden gevraagd om dit spel te spelen. Daarom was hij extra gemotiveerd, hoewel hij dat later die avond niet openlijk toe wilde geven tegenover zijn collega's toen ze in hun favoriete wijnbar zaten. Wat die onderzoekers hem niet hadden verteld, was dat het gebruik van die toetsen helemaal geen effect had. Ze hadden heel slim gezegd dat de toetsen effect zouden kunnen hebben op de uitslag. In feite ging de index totaal willekeurig op en neer.

Dit verhaal is gebaseerd op een onderzoek uit 2003, waaraan 107 handelaren van vier investeringsbanken meededen.⁴ Voor ons leverde dit onderzoek twee interessante feiten op. Ten eerste bleek dit spel een goede methode te zijn om te bepalen in hoeverre de handelaren gevoelig waren voor de illusie van controle. Hoe hoger de handelaren het gebruik van de toetsen inschatten, hoe groter de illusie over hun eigen mate van invloed was. Ten tweede konden de onderzoekers een verband leggen tussen de individuele illusiescores en het specifieke type handelaren, met name waar het ging om beloningen versus prestatie. Hun ontdekking: hoe meer de handelaren verdienden, hoe geringer de kans was dat ze bezweken voor de illusie van controle! Tussen de gemiddelde salarissen van de vijf met de hoogste illusie van controlescores en de vijf met de laagste zat een verschil van ruwweg 230.000 pond.

Toen Hugo de uitslag zag die de businessschool een paar maanden later naar de bank stuurde, was hij teleurgesteld. Hij zag dat zijn illusiescore (die hij had opgeschreven omdat die van pas kon komen bij een eventuele volgende stap in zijn carrière) exact in het midden tussen de laagste en de hoogste lag – net als zijn salaris. Natuurlijk zei hij dat niet die avond in de wijnbar. Maar omdat hij competitief was ingesteld, stak hij wel wat op van deze ervaring. Hij paste zijn houding tegenover risico's aan en probeerde zijn aangeboren overdaad aan vertrouwen in te perken. En het werkte. De volgende vier jaar verdiende hij vier miljoen pond aan bonussen. Met zijn oude expertise en zijn nieuwe realisme slaagde Hugo erin zijn geld te verdubbelen en zijn leefstijl radicaal te veranderen. Tegenover zijn vroegere vrienden uit Cambridge (die tegenwoordig erg jaloers op hem zijn) geeft hij ruiterlijk toe dat hij geluk heeft gehad. De ex-handelaar woont tegenwoordig in een kasteel in Zuid-Frankrijk en is eigenaar van een bloeiend wijngoed. Ook zit hij op pianoles.

EN WAT STAAT ONS VERDER TE WACHTEN?

Een van de manieren om over de onderwerpen uit dit boek na te denken is je in te beelden dat ieder van ons een bepaald Fortuin beheert. Met dat Fortuin bedoelen we de totaalbalans van goede en kwade dingen die we op ons pad tegenkomen. Bedenk dat we met Fortuin, een concept dat vele malen in dit boek voor zal komen, niet alleen rijkdom bedoelen maar ook de vele factoren die van invloed zijn op de kwaliteit van ons leven zoals vriendschappen, erkenning, geluk, plezier, gezondheid, succes en jawel, ook rijkdom.

Dit boek is een gids om je eigen persoonlijke Fortuin te beheren. We zullen ons concentreren op drie belangrijke terreinen: gezondheidszorg, beleggingen en het bedrijfsleven. Deze drie terreinen leveren niet alleen goede voorbeelden op van het soort redeneringen dat wij voorstaan, maar behoorden, samen met geluk, ook tot de meest voorkomende wensen die ingediend werden bij de denkbeeldige feeën (gebaseerd op onze eigen onderzoeken). Dus is het logisch om aan te nemen dat deze gebieden ook voor jou interessant zijn.

Hier volgen een paar voorbeelden van de vragen die we aan de orde zullen stellen. Waarom heeft borstkankeronderzoek door middel van mammografie zo weinig effect op het terugdringen van het aantal sterfgevallen als gevolg van borstkanker? Waarom waren zo veel beleggers blij met een jaarlijkse winst van 7% in een tijd dat de beurs al tien jaar lang met gemiddeld 13% per jaar was gestegen? Waarom gaan topbedrijven plotseling ten onder? Alle drie de vragen hebben te maken met ons onvermogen om te accepteren dat het soms onmogelijk is om voorspellingen te doen. In ons verlangen naar zekerheid zijn we geneigd te denken dat deskundigen zoals doktoren, fondsbeheersers en CEO'S in de toekomst kunnen kijken waar wij dat zelf niet kunnen. Dit is weer een voorbeeld van de illusie van controle. Zelfs de beste deskundigen hebben geen onfeilbare kristallen bollen. Niemand kan de toekomst nauwkeurig voorspellen, behalve misschien in een paar situaties waarbij keiharde wetenschappelijke gegevens een rol spelen, maar verder is het een kwestie van puur geluk. Niemand kan de toekomstige onzekerheid in je leven terugbrengen tot kleinere proporties. Wanneer je daar anders over denkt, val je ten prooi aan de illusie van controle, met alle negatieve gevolgen van dien.

De volgende zes hoofdstukken geven gedetailleerde antwoorden op vragen zoals die hierboven zijn gesteld. We zullen empirisch bewijsmateriaal geven waaruit duidelijk blijkt dat we niet in staat zijn de toekomst nauwkeurig te voorspellen. Verder geven we strategieën om beter om te gaan met de onzekerheid die hieruit voortvloeit, en we laten je zelf de juiste beslissingen nemen (uiteindelijk kan niemand voor jou beslissen). Ons terugkerend thema: de beste manier om meer controle te krijgen en je persoonlijke Fortuin te vergroten is om te accepteren dat je geen controle hebt. Zoals je keer op keer zult zien, kom je voor kostbare verrassingen te staan wanneer je aanneemt dat je grip hebt op gebeurtenissen terwijl dat in feite niet zo is. Maar het is even belangrijk om je te realiseren dat geen enkele deskundige je kan helpen om de grip op de toekomst te vergroten.

Wees gewaarschuwd: de juiste keuzes kunnen indruisen tegen je intuïtie. We raden je bijvoorbeeld aan om geen preventieve medische onderzoeken te ondergaan zolang je gezond bent. Ook vinden we dat je de keuze van aandelen voornamelijk moet laten bepalen door het lot en niet moet vertrouwen op een fondsbeheerder die mede dankzij jou jaarlijks een vette bonus opstrijkt. In het geval van succesvol management liggen de zaken wat ingewikkelder, hoewel het gezond verstand vaak de beste raadgever is. Van cruciaal belang is hoe je erachter kunt komen wat het beste advies is en wat de beste beslissing is in jouw specifieke situatie. Dit betekent zeker niet dat je klakkeloos het advies van goeroes moet volgen die het ene boek na het andere schrijven met simplistische recepten voor succes. Het nemen van een goede beslissing in de zakenwereld in een tijd van groeiende onzekerheden en toenemende wereldwijde concurrentie vereist een nieuwe manier van denken en een innovatieve aanpak. Helaas hebben we niet de pretentie dat we die dingen kunnen leveren (als we die wel hadden, zouden we geen haar beter zijn dan die goeroes), maar we hopen wel dat we je kunnen overtuigen hoe belangrijk het is om op een andere manier te denken.

Aan de andere aspecten van je Fortuin kunnen we weinig doen. Het empirisch bewijsmateriaal over wat geluk is, is veel vager dan bij gebieden als gezondheid, beleggingen en bedrijfsleven. Het klinkt wellicht niet zo romantisch, maar als je zorgt voor een goede gezondheid, rijkdom en een succesvolle carrière, dan komt het misschien met het geluk en zelfs de liefde vanzelf goed. We zullen hier op terugkomen in het laatste hoofdstuk van dit boek. Voordat we daar aanbelanden, komen eerst hoofdstukken aan bod met theorie en praktijk van de onderwerpen die we aan de orde stellen.

Kort gezegd hangt het pragmatisme in het leven samen met het inzicht in dingen waar je wel en waar je geen controle over hebt. We hebben duidelijk de controle over onze eigen beslissingen. We kunnen beslissen of we ons spaargeld beleggen in aandelen, of we een bepaald beroep kiezen, of we een paraplu meenemen als we naar buiten gaan. Maar of de aandelen omhoog of omlaag gaan, of onze nieuwe baas paranoïde is en of het gaat regenen, hebben we niet in de hand. Het leuke is dat de implicaties van onze beslissingen in elk van deze gevallen heel verschillend zijn. Het meeslepen van een paraplu die we uiteindelijk niet nodig hebben is geen ramp. Maar het kiezen van een verkeerd beroep kan serieuze gevolgen hebben voor onze carrière en soms zelfs voor onze rijkdom, onze gezondheid, onze levensverwachting en ons geluk. In het geval van de aandelenmarkt is het een ramp wanneer we al ons geld beleggen en de aandelen daarna kelderen. Maar als ze stijgen, dan vergroten we ons monetaire Fortuin. En als we slechts een beetje geld beleggen dan is het niet zo belangrijk wat er met de aandelenmarkt gebeurt. Uiteindelijk is succes of mislukking een combinatie van ons eigen handelen (investeren in de markt en het kiezen van onze aandelen) en het effect van de omgeving (het stijgen of dalen van de markt). En zo is het met de meeste beslissingen in het leven.

Maar in dit boek vertellen we je niet alleen maar over problemen. We suggereren ook methodes waarmee je de onzekerheden die op je pad komen kunt inschatten. Dit is vaak het moeilijkste deel van het proces, omdat beslissingen gewoonlijk overspoeld worden door emotionele krachten. Vooral hebzucht, angst en hoop kunnen functioneren als een soort Bermudadriehoek waarbinnen rationele bedoelingen spoorloos kunnen verdwijnen. We denken dat je dankzij onze suggesties die gevaarlijke klippen kunt omzeilen. Dat kun je doen door onzekerheid te accepteren in combinatie met realistische hoop, en door hebzucht in balans te brengen met angst.

Het boek zit als volgt in elkaar. Eerst bekijken we empirisch bewijsmateriaal over de grenzen van voorspelbaarheid binnen de drie domeinen gezondheid, beleggingen en het bedrijfsleven (hoofdstukken 2, 4 en 6.) Het belangrijkste doel van deze hoofdstukken is vast te leggen wat er echt aan feiten bekend is en op die manier te komen tot de grenzen van de voorspelbaarheid. Voor de meeste mensen liggen deze grenzen dichterbij dan ze denken. Dus trekken we ook belangrijke conclusies over hoe we ons voordeel kunnen doen met onzekerheid (hoofdstukken 3, 5 en 7). In het bijzonder laten we zien hoe het niet benutten van kansen ons veel erger kan treffen dan in feite nodig is. We kunnen inderdaad wat betreft financiële investeringen onze verliezen heel precies kwantificeren.

In de hoofdstukken 8, 9 en 10 gaan we dieper in op de aanpak van onzekerheden die we in de eerdere hoofdstukken introduceerden en bieden we een algemeen raamwerk. De hoofdstukken 11 en 12 vormen een verlenging van dit raamwerk. Hierin bekijken we de schijnbare tegenstellingen binnen onze geestelijke vermogens en de voor- en nadelen van verschillende manieren om beslissingen te nemen. In hoofdstuk 13 behandelen we wat bekend is over geluk, waarbij we de nadruk leggen op ons onvermogen om het te voorspellen. Ten slotte zeggen we iets over de grenzen van ons voorspellend vermogen.

En de fee? Nou, daar horen we verder niets van. Ze moet het veld ruimen samen met de ijdele hoop die zo vaak haar handelsmerk blijkt te zijn. Wat de rest van dit boek betreft en, zo hopen we, wat de rest van je lange, gezonde, geslaagde en gelukkige leven betreft, ga je risico's en onzekerheden aanpakken op een rationele, praktische en effectieve manier. Laten we samen hopen dat we voor eens en altijd een einde maken aan jouw eigen illusie van controle.

Noten

WOORD VOORAF

1    Makridakis, S. en Hibon, M. (1979). The accuracy of forecasts: An empirical investigation, Journal of the Royal Statistical Society, Series A, 142, 97–145 (met discussie).

2    Zie ook Sawyer, J. (1966). Measurement and prediction, clinical and statistical, Psychological Bulletin, 66(3), 178–200.

3    Het concept ‘illusion of control’, een van de hoofdthema's van dit boek, danken we voor een groot deel aan het werk van de psychologe Ellen Langer. Zie Langer, E. J. (1975). The illusion of control, Journal of Personality and Social Psychology, 32 (2), 311–328.

4    BBC nieuws ‘Chinees telefoonnummer met geluksgetallen’ dinsdag 19 augustus, 2003.

5    Sagan, C. (1996). The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark. New York, NY: Ballantine Books.

HOOFDSTUK 1

1    Zie onder meer Gigerenzer, G. (2006). Out of the frying pan into the fire: Behavioral reactions to terrorist attacks, Risk Analysis, 26 (2), 347–351.

2    In de VS overlijden gemiddeld minder dan 200 mensen aan de gevolgen van vliegtuigongelukken. Meer dan 40.000 mensen komen om bij ongelukken op de weg. Dit betekent dat de kans dat je ooit omkomt bij een verkeersongeluk in de VS ongeveer 1 op 100 is, terwijl de kans dat je omkomt bij een vliegtuigongeluk ongeveer 1 op 20.000 is.

3    In twee boeken gaat Nassim Nicholas Taleb uitgebreid in op ons onvermogen om nauwkeurige voorspellingen te doen over belangrijke gebeurtenissen die ons leven beïnvloeden. Zie Taleb, N. (2004). Fooled by Randomness: The Hidden Role of Chance in Life and in the Markets. New York, NY: Random House, en Taleb, N. N. (2007). The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable. New York, NY: Random House.

4    Zie Fenton-O'Creevy, M. et al. (2003). Trading on illusions: Unrealistic perceptions of control and trading performance, Journal of Occupational and Organizational Psychology, 76, 53–68.