OUDERS OPGELET!

Baanbrekende inzichten over opvoeden

Po Bronson en Ashley Merryman

Bewerkt voor Nederlandse ouders door Asha ten Broeke

Vertaald uit het Engels door Marianne Hoogenboom

Oorspronkelijke titel

NurtureShock: New Thinking About Children

© 2009 Po Bronson / Twelve, New York

Nederlandse vertaling © 2011 Maven Publishing B.V., Amsterdam / Marianne Hoogenboom, Amsterdam

Asha ten Broeke heeft, in samenwerking met de auteurs, deze editie aangepast met specifiek Nederlandse voorbeelden en onderzoek.

www.mavenpublishing.nl

Ontwerp omslag G2K

ISBN 978 94 9057 436 9 / NUR 850

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

WOORD VOORAF BIJ DE NEDERLANDSE UITGAVE

WOORD VOORAF

Cary Grant staat bij de deur.

INLEIDING

Waarom onze instincten ons zo kunnen misleiden als het om kinderen gaat.

Hoofdstuk 1

HET AVERECHTSE EFFECT VAN COMPLIMENTEN

Natuurlijk is hij bijzonder. Maar nieuw onderzoek wijst uit dat het heel slecht voor hem is als je hem dat vertelt. Dat is een neurobiologisch feit.

Hoofdstuk 2

HET VERLOREN UUR

Wereldwijd krijgen kinderen een uur minder slaap dan dertig jaar geleden. De prijs: IQ-punten, minder goed in je vel zitten, ADHD en obesitas.

Hoofdstuk 3

WAAROM BLANKE OUDERS NIET OVER RASSEN PRATEN

Is het goed of slecht voor kinderen om uitleg te krijgen over ras en huidskleur?

Hoofdstuk 4

WAAROM KINDEREN LIEGEN

We mogen dan grote waarde hechten aan eerlijkheid, de research laat er geen misverstand over bestaan: de meeste klassieke methoden om eerlijkheid te bevorderen, moedigen kinderen juist aan om geraffineerder te gaan liegen.

Hoofdstuk 5

OP ZOEK NAAR INTELLIGENTIE OP DE KLEUTERSCHOOL

In de Verenigde Staten vechten miljoenen kinderen om een plekje op privéscholen en speciale opleidingen voor getalenteerden. Toelatingsfunctionarissen beroepen zich op hun expertise: nieuw onderzoek wijst echter uit dat ze er in 73 procent van de gevallen naast zitten.

Hoofdstuk 6

HET BROER-ZUSEFFECT

Freud had het mis. Shakespeare had gelijk. Wat is de echte reden dat broers en zussen ruzie met elkaar maken?

Hoofdstuk 7

WETENSCHAPPELIJKE INZICHTEN OVER TIENERREBELLIE

Waarom het een uiting van respect en niet van gebrek aan respect is als adolescenten ruzie maken met volwassenen. En waarom het constructief en niet destructief is voor de relatie om ruzie te maken.

Hoofdstuk 8

KUN JE ZELFBEHEERSING LEREN?

Ontwikkelaars van een nieuw soort kleuterschool blijven maar subsidie mislopen — hun leerlingen zijn zo succesvol dat ze niet langer ‘risicoleerling genoeg’ zijn om verder onderzoek te rechtvaardigen. Wat is hun geheim?

Hoofdstuk 9

SPEELT LIEF MET ANDEREN

Waarom het moderne betrokken ouderschap geen generatie van engelen heeft kunnen voortbrengen.

Hoofdstuk 10

WAAROM HANNAH WEL PRAAT EN ALYSSA NIET

Ondanks waarschuwingen van wetenschappers besteden ouders jaarlijks nog steeds miljarden aan dvd’s en allerlei andere vernuftige hulpmiddelen in de hoop de taalvaardigheden van hun kind te stimuleren. Wat is de juiste manier om dit doel te bereiken?

CONCLUSIE

De mythe van de supereigenschap.

WOORD VAN DANK

NOTEN

BIBLIOGRAFIE

WOORD VOORAF BIJ DE NEDERLANDSE UITGAVE

Eigenlijk lees ik liever geen boeken over opvoeding. Er staat namelijk zelden iets nieuws in. Net als de meeste ouders heb ik geen boek nodig om aan te voelen dat je een van onredelijkheid gillende peuter het beste rustig kunt negeren. Een veel prangender vraag is hoe je jezelf ervan weerhoudt terug te schreeuwen als de peuter in kwestie krijsend op de vloer van de V&D ligt, terwijl zich om je heen een kring afkeurend kijkende oudere vrouwen vormt, je werkmobiel gaat en je bovendien al te laat bent om de oudste van school te halen. Maar daar geven opvoedboekjes nooit antwoord op.

Dit boek over opvoeding is anders. Niet omdat het wél weet hoe je je kalmte kunt bewaren als alles tegenzit, maar omdat je niet eerst in een halve heilige hoeft te veranderen om er iets aan te hebben. Dat maakt het uitermate geschikt voor welwillende prutsouders zoals ik, die de hoop koesteren de schuimbekkende calimero binnen afzienbare tijd – zeg: maximaal achttien jaar – te transformeren in een verantwoordelijke, eerlijke en zelfverzekerde wereldburger.

Totdat ik Ouders opgelet! las ging ik er intuïtief van uit dat het met dat wereldburgerschap voor het grootste deel vanzelf wel goed zou komen. Goede-voorbeeld-technisch deugde ik immers, en mijn kindjes waren qua aangeboren eigenschappen zonder twijfel beter dan gemiddeld. Als ik mijn dochters dus met regelmaat vertel dat ze slim zijn, groeit hun zelfvertrouwen en komen die goede schoolresultaten hun zo aanwaaien. En als ze maar genoeg spelen met kindjes van allerhande etnisch pluimage, leren ze automatisch dat huidskleur niet uitmaakt voor wat je leuk vindt of goed kunt.

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat mijn ouderinstinct me hier lelijk op het verkeerde been heeft gezet. Net zoals zelfbeheersing niet vanzelf komt als je kind een driftbui krijgt op het slechtst denkbare moment op de slechtst denkbare plaats, zo lukt het niet automatisch om je nageslacht te leren niet te discrimineren, eerlijk te zijn of door te zetten op school. Een kind dat steeds maar hoort dat het zo vreselijk intelligent is, zo blijkt uit experimenten, leert niet doorzetten. En tenzij je als ouder expliciet over huidskleur en gelijkheid praat, blijven kinderen denken dat een donker vel meer betekent dan extra pigment.

Deze dingen zijn niet ingewikkeld. Ze vereisen geen ingewikkelde pedagogische handelingen nadat je bekaf thuiskomt van je werk. Je hoeft niet tijdens een gilpartij boven jezelf uit te stijgen met stickervellen of op de minuut nauwkeurig vastgestelde time-outs. Het is gewoon een kwestie van lezen over de uitkomsten van relevante experimenten – iets wat Po Bronson en Ashley Merryman niet alleen gemakkelijk maken, maar ook leuk – en die kennis nu en dan toepassen.

Om het boek nog relevanter te maken, heb ik een aantal Nederlandse voorbeelden en onderzoeken toegevoegd. In het hoofdstuk over racisme en kleurenblindheid komen nu bijvoorbeeld ook Sinterklaas en zijn knecht Zwarte Piet aan bod.

Een graad in de raketgeleerdheid is niet nodig; een diploma in vlekkeloos ouderschap met een cum laude voor engelengeduld evenmin. Welkom bij het wetenschappelijk verantwoord opvoeden voor dummy’s.

Asha ten Broeke

WOORD VOORAF

Cary Grant staat bij de deur.

Bezoekers van de Magic Castle – een besloten nachtclub in Hollywood, Californië, die gerund wordt door beroepsillusionisten – keken eind jaren zestig aangenaam verrast op wanneer ze ontdekten dat de club een Cary Grant-lookalike had ingehuurd als portier. Al bij hun eerste stap op het bordes werd de deur met een zwaai opengedaan door een energieke man in een onberispelijk maatkostuum. ‘Welkom in de Castle,’ zei hij charmant, zichtbaar genietend van zijn dubbelgangersstatus. Wanneer de gasten de hal door waren, zeiden ze altijd giechelend tegen elkaar dat de portier als twee druppels water op de iconische acteur leek. De nachtclub ligt slechts op een steenworp afstand van Grauman’s Chinese Theatre en de Walk of Fame. Dat de beste Cary Grant-imitator van de hele wereld de deur voor je openhield, was dus een staaltje pure Hollywoodmagie, in alle opzichten.

De portier die deed alsof hij Cary Grant was, bleek achteraf helemaal geen imitator. Hij was de echte Cary Grant.

Grant, een van de oprichters van de Castle, was als kind al gebiologeerd door magie. Maar de aantrekkingskracht die de Castle op hem en op veel andere beroemdheden uitoefende, school ook in het feit dat de club er een ijzeren regel op na houdt: geen camera’s, geen foto’s en geen verslaggevers. Daardoor konden de sterren genieten van een rustige avond, buiten medeweten van de roddelbladen.

Grant stond altijd in de hal te kletsen met de receptioniste, Joan Lawton. Urenlang konden ze praten over een raadselachtiger vorm van magie – iets waarvan hij nog meer hield dan van toneel.

Kinderen.

Lawtons werk in de Castle was haar avondbaantje. Overdag studeerde ze ontwikkelingspsychologie. Grant, destijds vader van een peuter, was gefascineerd door haar studie. Hij bedelde om elk onderzoekje dat ze had gelezen. ‘Hij wilde alles weten over kinderen,’ herinnert ze zich. ‘Als hij buiten een auto hoorde aankomen, vloog hij naar de deur. Het was niet zijn bedoeling om de gasten voor de gek te houden, maar dat was vaak wel het resultaat. De vaste klanten, normaal gesproken handtekeningenjagers, lieten hem met rust.

Waarom herkenden de gasten hem niet als de echte Cary Grant?

Ze werden op het verkeerde been gezet door de omgeving. Niemand verwachtte dat de echte Cary Grant als een doodgewone portier bij de deur zou staan. De illusionisten die optraden in de Magic Castle waren de beste ter wereld, dus de gasten veronderstelden dat ze illusies te zien zouden krijgen. Ze namen aan dat de knappe portier de eerste illusie van de avond was.

Zo gaat het nu eenmaal. Wanneer alles gericht is op amusement – wanneer je verwacht dat alles magisch, verrassend en fascinerend zal zijn – kun je wat echt belangrijk is, aanzien voor gewoon een nieuw stukje amusement.

Dat is zeker het geval in het rijk van de wetenschap.

De directheid van de tegenwoordige nieuwscyclus die vierentwintig uur per dag doorgaat met televisienieuws, voortdurend geblog, persberichten en e-mail geeft je het gevoel dat geen enkele wetenschappelijke doorbraak je kan ontgaan. Maar deze wetenschappelijke ontdekkingen fungeren als beroemdheden van het tweede garnituur: ze doen dienst als vulling wanneer de echte nieuwsmakers even geen koppen maken. Elke ontdekking krijgt tien minuten roem, meer ter amusement dan om serieus over na te denken. De volgende dag maken ze plaats, als vervaagde lipstick voor een verse laag, voor de wetenschappelijke onderzoeken du jour, die de pers met veel bombarie lanceert. Omdat ze worden gepresenteerd in de vorm van snelle soundbites is het onmogelijk om erachter te komen welke ontdekkingen echt onze aandacht waard zijn.

De meeste wetenschappelijke onderzoeken laten zich niet makkelijk door de media presenteren. Voor de ontwikkelingspsychologie geldt in elk geval dat er geen ‘eureka!’-momenten zijn die passen in de klassieke karakterisering van een belangrijke wetenschappelijke doorbraak. Nieuwe ideeën zijn vaak niet het werk van één enkele wetenschapper, maar van veel geleerden, soms wel van tientallen, die in de hele wereld research doen aan universiteiten. Nieuwe waarheden komen niet op de vleugelen van een enkel experiment, maar doen er met een slakkengangetje soms wel meer dan tien jaar over om hun intrede te doen, als resultaat van verschillende onderzoeken die vorige onderzoeken herhalen en verfijnen.

Als gevolg daarvan hebben we de afgelopen tien jaar met onze neus pal op belangrijke inzichten gestaan. En hebben we collectief, als maatschappij, nooit herkend dat ze echt van belang waren.

INLEIDING

Waarom onze instincten ons zo kunnen misleiden als het om kinderen gaat.

Mijn vrouw heeft een uitstekende smaak op het gebied van kunst, op één uitzondering na. In de logeerkamer van ons huis hangt een stilleven in acrylverf: een pot met rode geraniums naast een okerkleurige waterkan, met op de achtergrond een bruin soort hek. Het is spuuglelijk, maar dat is niet het ergste. Mijn grootste bezwaar is dat het uit zo’n hobbypakket komt waarbij je vakjes met een bepaald nummer moet inkleuren met een bepaald nummer verf.

Telkens als ik ernaar kijk, wil ik het ding het huis uit smokkelen om het te dumpen in de container op de hoek van de straat. Maar dat vindt mijn vrouw niet goed, want het doekje is in 1962 nog geschilderd door haar overgrootmoeder. Nu ben ik er helemaal voor om dingen met een sentimentele waarde te bewaren en staat ons huis vol met kunstwerkjes van haar familie, maar ik denk niet dat dit schilderij een echt sentiment bevat of overbrengt. Misschien was er een zweem sentiment aanwezig bij haar grootmoeder op de dag dat ze het pakket kocht in een kunstwinkeltje – een sprankje hoop op een creatiever, geïnspireerder leven – maar het eindproduct is volgens mij eerder een belediging voor die hoop. Haar nagedachtenis wordt er niet door geëerd, maar er eerder door aangetast.

In het begin van de jaren vijftig werd schilderen op nummer een gigantisch succes. Het werd een rage, zoiets als de iPod nu. Het product werd op de markt gebracht in de veronderstelling dat huisvrouwen dankzij vaatwassers, stofzuigers en wasmachines een zee van vrije tijd zouden overhouden. Binnen drie jaar verkocht de Palmer Paint Company meer dan twaalf miljoen hobbypakketten. Hoe populair het fenomeen ook was, het was ook een bron van controverses. Critici stonden in tweestrijd: moesten ze het verschijnsel toejuichen vanwege het democratische ideaal waarbij iedereen de kans kreeg zichzelf te uiten of moesten ze ertegen zijn vanwege de robotachtige, conformistische manier waarop die uiting zich manifesteerde?

Een paar dagen geleden, toen ik probeerde me te herinneren hoe ik tegenover de ontwikkelingspsychologie stond voordat Ashley Merryman en ik enkele jaren geleden dit boek begonnen te schrijven, zag ik opeens dat schilderij met die pot geraniums weer voor me. Ik móést naar huis. Pas nadat ik een avond lang naar dat foeilelijke schilderij had gestaard, wist ik waarom dat beeld weer bij me was opgekomen. Uiteindelijk besefte ik het volgende:

De gemengde gevoelens die worden opgeroepen door schilderen op nummer zijn dezelfde gemengde gevoelens die worden opgeroepen door boeken over ontwikkelingspsychologie. Dat komt doordat wetenschappers er altijd stilzwijgend van uitgaan dat opvoeden ‘volgens het boekje’ hoort te gebeuren. Als de wetenschap x zegt, dan moet je x doen, net zoals hobbyisten volgens de gebruiksaanwijzing bij schilderen op nummer zandbeige en gebrande omber dienen te gebruiken bij het schilderen van het handvat van de waterkan.

Als iemand een paar jaar geleden dus tegen me had gezegd: ‘Dit boek over de moderne inzichten van de ontwikkelingspsychologie móét je lezen,’ zou ik hem beslist maar beleefd hebben bedankt en zijn raad in de wind hebben geslagen.

Net als de meeste ouders kochten mijn vrouw en ik bij de geboorte van onze zoon een paar boeken over baby’s. Na het eerste jaar stopten we ze in een kast, totdat drie jaar later onze dochter werd geboren en de boeken opnieuw op onze boekenplanken prijkten. Tot onze dochter één werd – daarna hadden we er geen belangstelling meer voor.

De meeste van onze vrienden dachten er net zo over. We waren het erover eens dat we niet opvoedden ‘volgens het boekje’ en dat we dat ook niet wilden. Bij het opvoeden gingen we af op ons instinct. We waren smoorverliefd op onze kinderen en hielden nauwlettend hun behoeftes en hun ontwikkeling in de gaten. Dat leek ons voldoende.

In diezelfde periode waren Ashley en ik samen columns gaan schrijven voor Time Magazine. Ashley, die in Los Angeles woonde, leidde al jarenlang een klein onderwijsprogramma voor kinderen uit de binnenstad. Voor veertig kinderen was ze een soort goede fee, een constante aanwezigheid in hun leven vanaf de kleuterschool tot en met de middelbare school. Omdat ze zich liet leiden door haar instincten, had ze altijd wel ideeën over de manier waarop ze hen moest sturen. Aan inspiratie ontbrak het haar nooit. Het enige waaraan het haar ontbrak, waren meer leraren en lesmateriaal.

In dat opzicht waren Ashley en ik ons niet bewust van wat we misten. We zeiden niet tegen onszelf: ‘Wauw, ik moet nodig mijn kennis van de ontwikkelingspsychologie weer eens bijspijkeren, want ik doe maar wat.’ In plaats daarvan gingen we vrolijk verder, totdat we door een toeval begonnen met het schrijven van dit boek.

We hadden onderzoek gedaan naar motivatie bij volwassenen. Op een dag vroegen we ons af waar kinderen hun zelfvertrouwen vandaan haalden. Deze nieuwe invalshoek gingen we onderzoeken. (Het verhaal dat we uiteindelijk schreven, verscheen in februari 2007 als openingsartikel in New York Magazine; het eerste hoofdstuk van dit boek is er een uitgebreide versie van.) Wat we te weten kwamen, verraste ons en bracht ons ook in verwarring. Vóór dat verhaal waren we er op grond van onze instincten rotsvast van overtuigd geweest dat het belangrijk is om jonge kinderen te vertellen dat ze slim zijn, om ze zelfvertrouwen te geven. We kwamen echter een hele reeks wetenschappelijke onderzoeken tegen waarin behoorlijk overtuigend werd aangetoond dat deze gewoonte een averechtse uitwerking heeft en, sterker nog, juist ondermijnend is voor hun zelfvertrouwen.

Hoewel we na het bestuderen van die onderzoeken ons gedrag veranderden, bleven we zitten met één vraag: hoe was het mogelijk dat onze instincten ons zo bedrogen hadden?

Volgens de overgeleverde kennis is het moederinstinct aangeboren. Vrouwen krijgen de verzekering dat het niet uitmaakt dat ze als twintiger met een grote boog om baby’s heen zijn gelopen of dat ze zichzelf geen moederlijk type vinden. Als de baby na de geboorte wordt aangereikt aan zijn moeder, ontwaken moederinstincten op magische wijze, tegelijk met de hormonen. Als moeder wéét je wat je moet doen. En de volgende achttien jaar weet je dat ook. Deze bron van kennis wordt geacht samen te gaan met bijpassende eierstokken en een verlangen om op peperdure hoge hakken te lopen.

Dankzij deze mythe gebruiken we het woord ‘instinct’ om de collectieve wijsheid aan te duiden die we intuïtief hebben verzameld tijdens onze ervaringen met het opvoeden van kinderen. Dit is echter een overgeneralisatie van de term. Het instinct waar het om gaat – de biologische drive die ontwaakt – is de krachtige impuls om je kind te verzorgen en te beschermen. Neurowetenschappers hebben zelfs het neurale netwerk in de hersenen gelokaliseerd waar deze impuls wordt afgevuurd. Aanstaande ouders kunnen erop rekenen dat deze impuls tot leven gewekt zal worden, maar hoe ze hun kind het béste kunnen verzorgen, zullen ze zelf moeten uitzoeken.

Met andere woorden, onze ‘instincten’ kunnen ons misleiden omdat het eigenlijk geen instincten zijn.

Op dit moment, met drie jaar onderzoek achter de rug, beseffen Ashley en ik dat wat we hebben aangezien voor onze ‘instincten’ eigenlijk intelligente, ontwikkelde reacties zijn geweest. Reacties die we hadden bedacht. Gaandeweg hebben we ook ontdekt dat die reacties besmet waren door een mengelmoes van wishful thinking, moralistische vooroordelen, aanstekelijke modegrillen, onze persoonlijke geschiedenis en oude (niet bewezen) psychologische inzichten – allemaal ten koste van het gezonde verstand.

‘Nurtureshock’, zoals de term algemeen luidt, verwijst naar de panische angst – een algemeen voorkomend verschijnsel bij kersverse ouders – dat de mythische bron van kennis niet op magische wijze tot leven zal komen.

Dit boek zal een soortgelijke schok opleveren. We zullen de fascinerende nieuwe inzichten van de ontwikkelingspsychologie gebruiken om te onthullen hoeveel van onze rotsvaste overtuigingen over kinderen de prullenbak in kunnen.

Centraal in dit boek zal de veronderstelling staan dat veel moderne strategieën van de maatschappij voor het opvoeden van kinderen eigenlijk averechts werken – omdat we belangrijke onvoorziene ontwikkelingen in de wetenschap over het hoofd hebben gezien.

De daaruit voortvloeiende foutieve opvattingen over de ontwikkeling van kinderen hebben hun sporen nagelaten in opvoedgewoontes, schoolprogramma’s en sociaal beleid. Ze hebben de manier beïnvloed waarop we over kinderen denken en dus de manier waarop we hun gedrag interpreteren en met hen communiceren. Het doel van dit boek is niet om paniek te zaaien, maar om ons te leren anders over kinderen te gaan denken: diepgaander en helderder. Kleine correcties in ons denken van nu kunnen op termijn het karakter veranderen van de hele maatschappij, met één toekomstige burger tegelijk.

In dit boek behandelen we een breed scala aan onderwerpen. Ze gaan voor de ene helft over hersenweefsel en voor de andere helft over karakter. En ze hebben betrekking op kinderen van alle leeftijden, van peuters tot tieners. De methode die we hebben gekozen, is het tegenovergestelde van de schilderen-op-nummermethode. We wijden, om precies te zijn, hoofdstukken aan vertrouwen, slapen, liegen, opvattingen over rassen, intelligentie, ruzies tussen broers en zussen, opstandigheid van tieners, zelfbeheersing, agressie, dankbaarheid en taalverwerving. Het proza is de vrucht van onze gemeenschappelijke inspanning.

Onderweg zullen we je stimuleren je mening te herzien over veel heilige huisjes, te veel om hier op te noemen. Een greep uit het geheel: zelfwaardering, Noam Chomsky, rijles, het idee dat kinderen van nature ongevoelig zijn voor denkbeelden over rassen, emotionele intelligentie, het waarschuwen van kinderen om niet te klikken, educatieve tekenfilms, de vroege opsporing van talenten, het idee dat kinderen dik worden van tv-kijken en de veronderstelling dat het per definitie een goed teken is als een kind nee kan zeggen tegen groepsdruk.

We hebben deze onderwerpen uitgekozen omdat de research ons heeft verrast – de uitkomsten zetten veel vraagtekens bij de conventionele opvattingen over de manier waarop kinderen opgroeien.

Toen we alle onderzoeken echter hadden bestudeerd en de uitkomsten ervan op een rijtje hadden gezet, voelde het nieuwe denken over kinderen heel vanzelfsprekend en logisch aan, zelfs als voor de hand liggend. We kregen niet het gevoel dat we kinderen moesten opvoeden ‘volgens het boekje’. Het voelde heel natuurlijk, alsof het gezonde verstand in ere was hersteld. De oude veronderstellingen waarvan we vroeger waren uitgegaan, leken een projectie van wishful thinking. Toen we de eerste schok te boven waren, ontdekten we dat we op een heel nieuwe manier naar kinderen keken.

Hoofdstuk 1

HET AVERECHTSE EFFECT VAN COMPLIMENTEN

Natuurlijk is hij bijzonder. Maar nieuw onderzoek wijst uit dat het heel slecht voor hem is als je hem dat vertelt. Dat is een neurobiologisch feit.

Wat te denken van een jongen als Thomas?

Thomas (dat is zijn tweede voornaam) zit in groep zeven van de uiterst prestatiegerichte school 334, de Anderson School aan West 84th Street in New York. Hij heeft, geraffineerd als hij is, onlangs zijn lange, zandkleurige haar kort laten knippen om op de nieuwe James Bond te lijken (hij had een foto van Daniel Craig meegenomen naar de kapper). In tegenstelling tot Bond geeft hij de voorkeur aan een uniform dat bestaat uit een cargobroek en een T-shirt met opdruk van een van zijn helden: Frank Zappa. Thomas hangt na schooltijd rond met vijf vrienden van de Anderson School. Zij zijn de ‘slimme kinderen’. Thomas is een van hen en hij vindt het fijn om erbij te horen.

Sinds hij kan lopen, heeft hij voortdurend te horen gekregen dat hij slim is. Niet alleen van zijn ouders, maar van elke volwassene die met dit vroegrijpe kind in contact kwam. Toen zijn ouders hem opgaven voor de Anderson School, werd zijn intelligentie statistisch vastgesteld. De school is bedoeld voor de één procent intelligentste kinderen van alle kinderen die zich aanmelden. Er moet een IQ-test worden gedaan. Thomas’ score hoorde niet alleen bij de één procent hoogste scores, zijn score hoorde bij de één procent hoogste scores van de één procent hoogste scores.

Maar zijn zelfbeeld van slimme jongen leidde tijdens het doorlopen van de school niet altijd tot een onbevreesd vertrouwen bij de aanpak van zijn huiswerk. Sterker nog, Thomas’ vader merkte dat het tegenovergestelde het geval was. ‘Thomas wilde geen dingen proberen waarmee hij niet meteen succes had,’ zegt zijn vader. ‘Sommige dingen kreeg hij heel snel onder de knie, maar als het even niet wilde lukken, gaf hij bijna onmiddellijk op met de woorden: “Daar ben ik niet goed in.”’ In één oogopslag deelde hij de wereld in tweeën: in dingen waarin hij van nature goed was en in dingen waarin hij van nature niet goed was.

In eerdere groepen was hij bijvoorbeeld niet erg goed geweest in spellen. Daarom had hij geprotesteerd als hij hardop had moeten spellen. Na één blik op een pagina met breuken had hij de handdoek in de ring gegooid. De grootste hindernis kwam in groep vijf. Hij moest schuin leren schoonschrijven, maar deed wekenlang geen enkele poging om ook maar een letter op papier te zetten. In die tijd eiste zijn leraar dat hij zijn huiswerk in schuingeschreven schoonschrift maakte. Maar in plaats van zijn achterstand in te halen, vertikte hij het gewoon. Thomas’ vader probeerde hem over de streep te trekken. ‘Moet je horen, dat je slim bent, betekent niet dat je niet je best hoeft te doen.’ (Uiteindelijk heeft hij het geleerd, maar zijn vader heeft moeten praten als Brugman om hem over te halen.)

Waarom heeft dit kind, dat qua intelligentie bij de top hoort, niet het vertrouwen dat het normale uitdagingen op school aankan?

Thomas is niet de enige. We zien al tientallen jaren dat een groot percentage van alle getalenteerde leerlingen (de leerlingen van wie de scores op intelligentietests bij de 10 procent hoogste scores horen) hun capaciteiten zwaar onderschat. Kinderen die zichzelf niet als competent beschouwen, hanteren lagere normen voor succes en verwachten minder van zichzelf. Ze onderschatten het belang van inspanning en overschatten hoeveel hulp ze nodig hebben van een ouder.

Ouders die de intelligentie van hun kinderen prijzen, geloven dat ze dit probleem oplossen. Volgens een onderzoek van Columbia University denkt 85 procent van de Amerikaanse ouders dat het belangrijk is om je kinderen te vertellen dat ze slim zijn. Volgens mijn eigen (weliswaar niet-wetenschappelijke) opinieonderzoek lijkt het erop dat het in en rond New York geen 85, maar 100 procent is. Iederéén doet het, uit gewoonte. ‘O, wat ben je toch slim, lieverd.’ Het lijkt op het puntje van ieders tong te liggen.

‘Vroeg en veel,’ pochte een moeder op de vraag hoe vaak ze complimenten gaf. Een vader deelt complimenten uit ‘zodra hij de kans krijgt’. Ik heb gehoord dat kinderen naar school gaan met handgeschreven briefjes vol positieve feedback in hun lunchboxjes en dat ze – bij thuiskomst – sterkaarten op de koelkast vinden. Jongens kunnen honkbalkaarten verdienen als ze na het eten hun bord afwassen en meisjes winnen manicures als ze hun huiswerk maken. Deze kinderen worden overladen met de boodschap dat ze het fantastisch doen – dat ze fantastisch zíjn, van nature. Ze zijn volmaakt.

Blijkbaar veronderstelt iedereen dat een kind zich niet zal laten intimideren door nieuwe uitdagingen op school als het gelooft dat het slim is (nadat het dat herhaaldelijk te horen heeft gekregen). De voortdurende lof moet dienen als beschermengel en de zekerheid geven dat het kind zijn talenten niet zal verspillen.

Maar volgens een toenemend aantal onderzoeken – en ook volgens een nieuw onderzoek uit de loopgraven van het openbare schoolsysteem van New York – lijkt het er sterk op dat het weleens andersom zou kunnen zijn. Door een kind het etiket ‘slim’ op te plakken, voorkom je niet dat het onderpresteert. Misschien gaat het dat daardoor juist wel doen.

Carol Dweck, die onlangs bij de faculteit van Stanford University is gaan werken, heeft het grootste deel van haar leven doorgebracht in New York; ze groeide op in Brooklyn, studeerde aan Barnard en gaf jarenlang college op Columbia University. Deze tegendraadse nieuwe inwoonster van Californië heeft als zestigjarige zojuist haar rijbewijs gehaald. Faculteitscollega’s grapten: ‘Straks ga je ook nog felle kleuren dragen.’ Tot dusverre is ze echter het New Yorkse zwart trouw gebleven: zwarte suède laarzen, zwarte rok, keurig zwart jasje, allemaal perfect passend bij haar haar en haar zware zwarte wenkbrauwen, waarvan ze er altijd eentje ongelovig omhoogtrekt. Klein als een vogeltje maakt ze ingewikkelde gebaren, bijna alsof ze haar mening in haar handen houdt en die om- en omdraait in de driedimensionale ruimte. Haar manier van praten heeft echter niet het ongeduldige tempo van dat van de meeste New Yorkers. Ze praat alsof ze een kinderslaapliedje voorleest, met zacht benadrukte momenten van drama.

De afgelopen tien jaar hebben Dweck en haar team aan Columbia onderzoek gedaan naar het effect van positieve feedback bij leerlingen van twintig New Yorkse scholen. Haar oorspronkelijke werk – een reeks onderzoeken bij 44 leerlingen van groep zeven – levert het duidelijkste plaatje op. Vóór deze onderzoeken was aangetoond dat positieve feedback het zelfvertrouwen van kinderen opvijzelt. Maar Dweck vermoedde dat al die lof averechts zou werken zodra de kinderen problemen tegenkwamen of ook maar even het gevoel hadden dat ze faalden.

Ze stuurde vier vrouwelijke onderzoeksassistenten naar New Yorkse klaslokalen met leerlingen van groep zeven. De assistentes moesten een kind uit de klas halen voor een non-verbale IQ-test die bestond uit een reeks puzzels – puzzels die zo makkelijk waren dat alle kinderen een redelijke score konden halen. Als het kind klaar was, vertelde de assistente hoe hoog zijn score was, waarna ze hem in één enkele zin een complimentje gaf. Van de kinderen, die willekeurig verdeeld waren in groepen, werden sommige geprezen om hun intelligentie. Ze kregen te horen: ‘Je bent hier vast goed in.’ Andere kinderen werden geprezen om hun inspanning: ‘Je hebt vast goed je best gedaan.’

Waarom maar één enkele zin? ‘We wilden te weten komen hoe sensitief kinderen zijn,’ legde Dweck uit. ‘We hadden zo’n vaag vermoeden dat één zin al voldoende zou zijn om effect te sorteren.’

Vervolgens kregen de leerlingen tijdens de tweede ronde een test naar keuze. Een van de tests die ze konden kiezen, was moeilijker dan de eerste test, maar de onderzoeksassistentes vertelden hun dat ze veel geleerd hadden bij het oplossen van de puzzels. De tweede test die ze konden kiezen, was een makkelijke test, legde Dwecks team hun uit, net zo makkelijk als de puzzels van de eerste keer. Van de kinderen die complimenten hadden gekregen voor hun intelligentie koos het merendeel de makkelijke test. De ‘slimme’ kinderen krabbelden dus terug.

Waarom gebeurde dat? ‘Als we kinderen complimenten geven voor hun intelligentie,’ schrijft Dweck in de samenvatting van haar onderzoek, ‘geven we ze eigenlijk de boodschap dat het de truc is om een slimme indruk te maken en ervoor te zorgen dat je niet het risico loopt om fouten te maken.’ En dat was precies wat de leerlingen van groep zeven hadden gedaan. Ze hadden ervoor gekozen om een slimme indruk te maken zonder het risico te lopen voor schut te staan.

In de ronde daarop had geen van de leerlingen van groep zeven een keus. De test was moeilijk, want hij was bedoeld voor kinderen die twee groepen hoger zaten. Uiteraard faalde iedereen. Toch reageerden de twee groepen kinderen, die bij het begin van het onderzoek willekeurig waren verdeeld over de onderzoeksgroepen, opnieuw verschillend. Degenen die bij de eerste test complimenten hadden gekregen voor hun inspanning, dachten dat ze op deze test niet genoeg hun best hadden gedaan. ‘Ze gingen er helemaal tegenaan en probeerden de puzzels op allerlei manieren op te lossen,’ herinnert Dweck zich. ‘Veel kinderen merkten spontaan op: “Dit vind ik de leukste test.” Bij degenen die echter complimenten hadden gekregen voor hun intelligentie, was het een heel ander verhaal. Deze kinderen dachten dat hun falen het bewijs was dat ze eigenlijk helemaal niet slim waren. ‘Als je naar hen keek, zag je hoe gespannen ze waren. Ze zweetten peentjes en waren doodongelukkig.’

Nu Dwecks onderzoekers een ronde hadden gehouden waarbij ze iedereen doelbewust hadden laten falen, lieten ze als eindronde alle leerlingen van groep zeven tests maken die net zo eenvoudig van opzet waren als de puzzels van de eerste ronde. De kinderen die complimenten hadden gekregen voor hun inspanning, haalden een significant hogere score dan de eerste keer: het verschil was ongeveer 30 procent. De leerlingen die te horen hadden gekregen dat ze slim waren, haalden een lagere score dan bij de eerste test; het verschil was ongeveer 20 procent.

Dweck had vermoed dat complimenten misschien weleens een averechtse uitwerking konden hebben, maar zelfs zij stond versteld van het gigantische effect. ‘Door de nadruk te leggen op inspanning, geef je een kind een variabele waarover het controle heeft,’ legt ze uit. ‘Het krijgt het idee dat het invloed heeft op zijn succes. Door de nadruk te leggen op zijn natuurlijke intelligentie ontneem je een kind die invloed juist. Het biedt geen goede strategie om met falen om te gaan.

In follow-up-interviews ontdekte Dweck dat degenen die denken dat aangeboren intelligentie de sleutel tot succes is, de neiging hebben het belang van inspanning te onderschatten. Ik ben slim, denkt een kind, ik hoef me niet in te spannen. Je inspannen krijgt een negatieve lading. Het is een voor iedereen zichtbaar bewijs dat je het niet redt met je natuurlijke talenten.

Toen Dweck haar experimenten herhaalde, ontdekte ze dat dit effect van complimenten voor een prestatie opging voor leerlingen uit elke sociaal-economische klasse. Zowel jongens als meisjes waren er gevoelig voor – vooral de slimste meisjes (hun scores zakten het meest nadat ze gefaald hadden). Zelfs peuters waren niet immuun voor de averechtse uitwerking van complimenten.

Jill Abraham woont in Scarsdale, New York, en is moeder van drie kinderen. Haar mening is typerend voor de deelnemers aan mijn opinieonderzoek. Ik vertelde haar over Dwecks onderzoek naar het effect van positieve feedback, maar ze was hoegenaamd niet geïnteresseerd in de uitkomsten van korte tests zonder langetermijnvervolgonderzoek. Jill Abraham hoort bij de 85 procent mensen die denken dat het belangrijk is om je kind complimenten te geven voor zijn intelligentie.

Jill legt uit dat haar gezin deel uitmaakt van een zeer prestatiegerichte maatschappij – de competitie is al in volle gang als het kind anderhalf is en wordt aangemeld voor de dagopvang. ‘Met kinderen die geen krachtig geloof in zichzelf hebben, wordt gesold, niet alleen op de speelplaats, maar ook in de klas.’ Daarom wil Jill haar kinderen wapenen met een krachtig geloof in hun capaciteiten. Ze is gul met het uitdelen van complimentjes. ‘Het kan me niet schelen wat de deskundigen zeggen,’ zegt ze uitdagend. ‘Ik kijk naar de praktijk.’

Jill was niet de enige die blijk gaf van minachting voor deze zogeheten ‘deskundigen’. Haar medestanders waren eenstemmig van mening dat korte experimenten in een gecontroleerde setting niet te vergelijken zijn met de wijsheid van ouders die dag in dag uit bezig zijn met opvoeden.

Zelfs mensen die de nieuwe onderzoeken over het effect van complimenten serieus nemen, vinden het moeilijk om de uitkomsten in praktijk te brengen. Sue Needleman is moeder van twee kinderen en heeft elf jaar ervaring met lesgeven op een basisschool. Het afgelopen jaar gaf ze les aan leerlingen van groep zes op de basisschool Ridge Ranch in Paramus, New Jersey. Van Carol Dweck heeft ze nog nooit gehoord, maar de essentie van Dwecks onderzoek heeft ook haar school bereikt en Sue heeft geleerd om te zeggen: ‘Ik vind het goed dat je het blijft proberen.’ Ze doet haar best om haar feedback specifiek te houden in plaats van algemeen, zodat een kind precies weet aan welk gedrag het een compliment te danken heeft (en zo dus meer complimenten kan krijgen). Soms zegt ze tegen een kind: ‘Je bent goed in rekenen,’ maar ze zal nooit tegen een kind zeggen dat het slecht in rekenen is.

Zo gedraagt ze zich op school, als onderwijzeres. Thuis is het moeilijker om oude gewoontes af te leren. Haar dochter van acht en haar zoon van vijf zijn inderdaad slim. Af en toe hoort ze zichzelf zeggen: ‘Je bent geweldig. Het is je gelukt. Je bent slim.’ Als ik haar vraag waarom ze dat doet, zegt ze dat onderzoeksartikelen uit de academische wereld vaak zo kunstmatig aandoen. ‘Als ik die onechte dialogen lees, is mijn eerste gedachte: O, hou toch op. Wat flauw.’

Dergelijke bezwaren bestaan niet voor de docenten aan de Life Sciences Secondary School in East Harlem. Zij hebben namelijk zelf gezien wat het effect was van de toepassing van Dwecks theorieën op hun leerlingen in de onderbouw. Dweck en haar protegee, Lisa Blackwell, publiceerden in het wetenschappelijke tijdschrift Child Development een onderzoek naar het effect van een semesterlange interventie die werd uitgevoerd om de wiskundecijfers van leerlingen op te vijzelen.

Life Sciences is een magneetschool waar je een opleiding gezondheidswetenschappen kunt volgen. Het is een school met hoge aspiraties maar ook met zevenhonderd leerlingen van wie de belangrijkste kenmerken zijn dat ze overwegend behoren tot minderheidsgroepen en slecht presteren. Blackwell verdeelde haar leerlingen over twee groepen voor een workshop van acht sessies. De controlegroep kreeg les in studievaardigheden. De anderen kregen les in studievaardigheden én volgden een speciale module waarin ze leerden dat intelligentie niet aangeboren is. De leerlingen lazen om beurten hardop een essay voor over de manier waarop bij uitdagingen nieuwe neuronen ontstaan in de hersenen. Ze zagen dia’s van de hersenen, waarop ze lacherig en spottend reageerden. ‘Zelfs terwijl ik hun over deze ontdekkingen vertelde,’ merkte Blackwell op, ‘hoorde ik ze nog grappen maken en elkaar “sufferd” of “stommerd” noemen.’ Na afloop van de module bekeek Blackwell de cijfers van haar leerlingen om te zien of er een effect was opgetreden.

Ze hoefde niet lang te wachten. De docenten – die niet wisten welke leerlingen welke workshop gevolgd hadden – konden de leerlingen die hadden geleerd dat je intelligentie kunt ontwikkelen er feilloos uitpikken. Hun studiegewoontes en hun cijfers waren erop vooruitgegaan. In één enkel semester had Blackwell de lange trend van dalende wiskundecijfers weten te keren.

Het enige verschil tussen de controlegroep en de testgroep waren twee lessen van vijftig minuten in totaal, niet in wiskunde, maar met deze boodschap: de hersenen zijn een spier. En dat je slimmer wordt naarmate je die spier meer oefent. Alleen die kennis verbeterde hun wiskundecijfers.

‘Dat zijn overtuigende uitkomsten,’ zegt Geraldine Downey van Columbia, specialist op het gebied van de sensitiviteit van kinderen voor afwijzing. ‘Ze tonen aan hoe je een specifieke theorie als uitgangspunt kunt nemen voor een studieprogramma dat effectief is.’ Downeys commentaar is typerend voor de mening van andere wetenschappers op dat terrein. Mahzarin Banaji, sociaal psycholoog aan Harvard University en expert op het gebied van stereotypen, vertelde me: ‘Carol Dweck is ronduit geniaal. Ik hoop dat haar onderzoek serieus genomen wordt. Mensen worden bang bij het zien van de uitkomsten.’

Sinds de publicatie in 1969 van The Psychology of Self-Esteem, waarin Nathaniel Branden zelfwaardering iemands belangrijkste eigenschap noemde, is de overtuiging dat je er alles aan moet doen om iedereen een positieve zelfwaardering te bezorgen, uitgemond in een beweging met verstrekkende maatschappelijke gevolgen.

In 1984 riep de legislatuur in Californië een officiële taskforce zelfwaardering in het leven in de overtuiging dat het verbeteren van de zelfwaardering van burgers allerlei positieve gevolgen zou hebben, van minder afhankelijkheid van sociale uitkeringen tot het verminderen van het aantal zwangerschappen bij tienermeisjes aan toe. Door al die verwachtingen veranderde de zelfwaarderingsbeweging in een op hol geslagen trein, vooral als het om kinderen ging. Alles wat de zelfwaardering van kinderen schade zou kunnen toebrengen, werd in de ban gedaan. Bij het woord ‘wedstrijd’ gingen de wenkbrauwen al omhoog. Voetbalcoaches stopten met het tellen van doelpunten en gaven iedereen een trofee. Docenten gooiden hun rode potlood weg.

Voor Nederlandse kinderen die het spannend vinden om naar de middelbare school te gaan werd de Powerkidstraining geïntroduceerd, een tweedaagse cursus waarin de jongens en meisjes leerden om ‘stevig te staan met je hoofd omhoog’. Leraren in opleiding leren werken met het complimentenspel, waarbij de leerlingen in een kring aardige dingen over elkaar moeten zeggen. Kritiek maakte plaats voor alomtegenwoordige lof, zelfs als die nergens op sloeg. (Er waren zelfs scholen in Massachusetts die kinderen tijdens gymnastiek touwtje lieten springen zonder touw, om te voorkomen dat ze voor schut zouden staan als ze zouden struikelen.)

Het werk van Dweck en Blackwell maakt deel uit van een groter academisch onderzoek naar een van de belangrijkste uitgangspunten van de zelfwaarderingsbeweging: dat lof, zelfwaardering en prestatie gelijke tred met elkaar houden. Van 1970 tot 2000 verschenen er meer dan vijftienduizend wetenschappelijke artikelen over zelfwaardering en over de relatie ervan tot van alles: van seks tot carrièrevoortgang. De resultaten waren echter vaak tegenstrijdig of twijfelachtig. Daarom verzocht de Association for Psychological Science in 2003 Roy Baumeister, destijds verklaard en toonaangevend voorstander van de zelfwaarderingsbeweging, de literatuur opnieuw te bekijken. Zijn team concludeerde dat er bij de research naar zelfwaardering sprake was van veel wetenschappelijk onderzoek van bedenkelijke kwaliteit. In de meeste van die vijftienduizend onderzoeken werd mensen gevraagd te beoordelen hoe hoog hun zelfwaardering was. Daarna moesten ze een schatting geven van hun intelligentie, hun succes in hun carrière, hun relatievaardigheden enzovoort. Deze zelfbeoordelingen waren uiterst onbetrouwbaar, want mensen met een hoge zelfwaardering hebben een abnormaal positief oordeel over hun capaciteiten. In slechts tweehonderd onderzoeken werd een wetenschappelijk betrouwbare methode gebruikt om te meten wat de effecten van zelfwaardering waren.

Na het bestuderen van die tweehonderd onderzoeken concludeerde Baumeister dat een hoge zelfwaardering niet per definitie tot hogere cijfers leidt of iemands carrière bevordert. Zelfs alcoholgebruik wordt er niet door teruggedrongen. En het leidt vooral niet tot een afname van geweld, van welke soort dan ook. (Zeer agressieve, gewelddadige mensen hebben juist een hoge zelfwaardering, wat de theorie weerlegt dat mensen agressief zijn als compensatie voor hun lage zelfwaardering.)

Destijds heeft Baumeister naar verluidt gezegd dat de uitkomsten de grootste teleurstelling waren van zijn carrière. Nu staat hij aan Dwecks kant van de discussie. Zijn werk beweegt zich in dezelfde richting. Onlangs heeft hij een artikel gepubliceerd waarin wordt aangetoond dat leerlingen die dreigen te blijven zitten en complimenten krijgen om hun zelfwaardering op te krikken, nog lagere cijfers gaan halen. Baumeister is gaan geloven dat het voortdurende appèl op zelfwaardering vooral te maken heeft met de trots van ouders op de prestaties van hun kroost: het gaat zover dat ‘het is alsof ze zichzelf een compliment geven als ze hun kinderen een compliment geven’.

De literatuur over positieve feedback toont in grote lijnen aan dat die effectief kán zijn: een positieve, motiverende kracht. Researchers aan de universiteit van Notre Dame deden onderzoek naar het effect van positieve feedback bij een universiteitshockeyteam dat aan de verliezende hand was. Het experiment had inderdaad effect: het team kwam in de finale. Maar niet alle positieve feedback is hetzelfde, en de effecten kunnen, zoals Dweck demonstreerde, significant verschillen, al naar gelang de soort feedback. Positieve feedback moet specifiek zijn om effect te sorteren, zo hebben de onderzoekers ontdekt. (De hockeyspelers kregen specifieke complimenten telkens wanneer ze een tegenstander tegenhielden.)

Het is ook belangrijk dat lof oprecht is. Volgens Dweck maken ouders een grote fout als ze ervan uitgaan dat kinderen niet slim genoeg zijn om onze ware intenties te doorzien en aan te voelen. Net zoals wij de echte betekenis van een dubieus compliment of een onoprecht excuus doorhebben, zo inspecteren kinderen lof op verborgen agenda’s. Alleen jonge kinderen – onder de zeven – accepteren lof kritiekloos: andere kinderen staan er net zo argwanend tegenover als volwassenen.

De psycholoog Wulf-Uwe Meyer, een pionier op dit gebied, deed een reeks onderzoeken waarin leerlingen zagen hoe andere leerlingen complimenten kregen. Volgens Meyers bevindingen denken kinderen van een jaar of twaalf dat een compliment van een leraar helemaal geen teken is dat je het goed hebt gedaan; het is eigenlijk een teken dat je het niet goed doet en dat je volgens de leraar extra aanmoediging nodig hebt. Ze snappen het patroon: kinderen die achterblijven, worden overladen met complimenten. Meyer ontdekte dat tieners lof zo weinig serieus nemen dat volgens hen juist de kritiek van een leraar – en niet de lof – een teken is van vertrouwen in de begaafdheid van een leerling.

Volgens de cognitieve wetenschapper Daniel T. Willingham kan een leraar die een kind prijst onbewust de boodschap uitzenden dat de leerling de grenzen heeft bereikt van zijn aangeboren capaciteiten, terwijl een leraar die een leerling bekritiseert de boodschap uitzendt dat hij zijn prestaties nog verder kan verbeteren.

Judith Brook, professor in de psychiatrie aan New York University, legt uit dat het allemaal draait om geloofwaardigheid. ‘Lof is belangrijk, als het maar geen inhoudsloze lof is,’ zegt ze. ‘Het moet ergens op gebaseerd zijn: op een vaardigheid of op een talent van iemand. Als kinderen complimenten hebben gehoord die ze interpreteren als waardeloos, nemen ze niet alleen onoprechte lof niet meer serieus, maar ook oprechte lof.’

Overdadige positieve feedback verandert ook de motivatie van kinderen; ze gaan dingen doen louter om complimenten te krijgen. Intrinsiek genot is opeens niet meer belangrijk. Wetenschappers van Reed College en Stanford bestudeerden meer dan 150 onderzoeken over positieve feedback. In hun meta-analyse stelden ze vast dat studenten die veel complimenten kregen, risico’s gingen vermijden en minder waarneembare autonomie vertoonden. Ze ontdekten consistente correlaties: leerlingen die veel complimenten kregen, hadden minder taakvolharding en zochten meer oogcontact met de docent. Hun spraak veranderde in die zin dat hun antwoorden de intonatie kregen van vragen. Wanneer veelgeprezen leerlingen naar de universiteit gingen, stopten ze in de regel liever met hun studie dan dat ze het verdroegen om middelmatige cijfers te krijgen. Ze vonden het moeilijk om een hoofdvak te kiezen; ze waren bang zich vast te leggen uit angst te zullen falen.

Tussen de regels van lijvige rapporten door is te lezen dat in Nederland hetzelfde gebeurt. Aan zelfvertrouwen ontbreekt het jongeren niet: bijna 70 procent van de jongeren beschouwt zichzelf als heel bijzonder, slim, succesvol en een echte leider. Hoogleraar Jan Derksen van de Radboud Universiteit noemt hen de achterbankgeneratie: kinderen die door hun ouders van hot naar haar werden gereden en de hemel in werden geprezen in de veronderstelling dat dit hen als vanzelf tot grote hoogtes zou stuwen. Maar dat valt tegen, blijkt uit de cijfers: meer dan eenderde van deze superstudenten valt uit in het eerste jaar op de universiteit. Veelgehoorde redenen: het was toch wel erg zwaar, en ik was niet echt meer gemotiveerd.

Een docent Engels aan een middelbare school in een voorstad van New Jersey vertelde me dat ze de kinderen die thuis worden overladen met complimentjes er meteen uit kan halen. Hun ouders dénken dat ze hun kinderen helpen, maar die voelen zich door de hoge verwachtingen van hun ouders zo onder druk gezet dat ze zich niet meer kunnen concentreren op het onderwerp. Ze zijn alleen maar gericht op het cijfer dat ze zullen krijgen. ‘Ik hoorde een moeder zeggen: “U brengt schade toe aan de zelfwaardering van mijn zoon,” omdat ik haar kind een zes had gegeven. Ik zei tegen haar: “Uw zoon kan het een stuk beter.” Het is niet mijn taak om ze een beter gevoel te geven. Het is mijn taak om ze beter te laten presteren.’

Hoewel we misschien denken dat kinderen die veel zijn geprezen, opgroeien tot ongemotiveerde watjes, rapporteren onderzoekers dat het tegenovergestelde het geval is. Dweck en anderen hebben ontdekt dat veelgeprezen kinderen concurrerender worden en het leuk gaan vinden om anderen neer te halen. Het handhaven van hun imago wordt hun belangrijkste zorg. Deze bevinding wordt geïllustreerd door een stortvloed van uiterst alarmerende onderzoeken, opnieuw van Dweck.

In een van die onderzoeken kregen leerlingen twee puzzels voorgelegd. Tussen de eerste en de tweede puzzel werden ze voor de keus gesteld. Ze konden óf een nieuwe puzzelstrategie leren voor de tweede test óf ze zouden te horen krijgen hoe ze het er, in vergelijking met andere leerlingen, hadden afgebracht op de eerste test; er was slechts tijd voor óf het een óf het ander. Leerlingen die complimenten hadden gekregen voor hun intelligentie, hoorden liever hoe ze het hadden gedaan in vergelijking met de rest van hun groep dan dat ze hun tijd besteedden aan de voorbereiding op de tweede puzzel.

In een ander onderzoek kregen leerlingen een doe-het-zelf-rapportkaart. De onderzoekers vertelden dat hun rapportkaarten opgestuurd zouden worden naar leerlingen van een andere school – kinderen die ze nooit zouden ontmoeten en wier namen ze niet te horen zouden krijgen. Van de kinderen die geprezen waren om hun intelligentie, verhoogde 40 procent stiekem zijn cijfers. De kinderen die geprezen waren om hun inspanning, pleegden minder vaak bedrog.

Na de overgang van de basisschool naar de onderbouw van de middelbare school krijgen sommige leerlingen die op de basisschool goede cijfers hebben gehaald, het in de grotere, veeleisendere omgeving moeilijk. De kinderen die hun eerdere succes toeschrijven aan hun aangeboren capaciteiten, gaan geloven dat ze oliedom zijn. Hun cijfers herstellen zich niet omdat ze de vermoedelijke sleutel tot herstel – meer inspanning – opvatten als een nieuw bewijs van hun falen. In interviews bekennen velen serieus te overwegen voortaan te gaan spieken.

Kinderen gaan spieken omdat ze geen strategie hebben ontwikkeld voor het omgaan met slechte schoolprestaties. Het probleem wordt nog groter als hun ouders hun slechte cijfers negeren door te zeggen: ‘Volgende keer beter.’ Jennifer Crocker, wetenschapper in Michigan, heeft dit scenario onderzocht. Ze legt uit dat het kind kan gaan denken dat slechte cijfers halen zoiets vreselijks is dat zijn ouders het niet aankunnen. Een kind dat geen gelegenheid krijgt om over zijn slechte prestaties te praten, kan er geen lessen uit trekken.

Slechte prestaties wegwuiven en je alleen richten op het positieve is niet overal ter wereld de norm. Een jonge wetenschapper aan de universiteit van Illinois, Florrie Ng, herhaalde Dwecks onderzoek met leerlingen van groep zeven in Illinois en Hongkong. Ng voegde een interessante dimensie toe aan het experiment. In plaats van de kinderen een korte IQ-test af te nemen bij hen op school, liet ze de moeders hun kroost naar het kantoor van de onderzoekers op de campus brengen (zowel in Illinois als op de universiteit van Hongkong). Terwijl de moeders in de wachtkamer zaten, kreeg de helft van de kinderen (willekeurig gekozen) de supermoeilijke test voorgelegd waarop ze hooguit ongeveer de helft van de goede antwoorden zouden kunnen geven – met als gevolg dat ze het gevoel kregen dat ze faalden. Op dat moment kregen de kinderen een pauze van vijf minuten tot de tweede test en mochten hun moeders de onderzoekskamer in om met hun kind te praten. Op weg naar binnen kregen de moeders te horen welke score hun kind had gehaald, een score die onder het gemiddelde lag (wat niet waar was). Met verborgen camera’s werd gedurende vijf minuten de interactie vastgelegd tussen moeder en kind.

De Amerikaanse moeders vermeden het zorgvuldig om negatief commentaar te geven. Ze bleven vrolijk en positief doen tegen hun kind. Het grootste deel van de vijf minuten praatten ze over iets anders dan de test, bijvoorbeeld over wat ze die avond zouden eten. Maar de Chinese moeders zeiden tegen hun kinderen: ‘Je hebt je niet genoeg geconcentreerd op de test,’ en: ‘Zullen we er nog eens naar kijken?’ Het grootste deel van de pauze werd besteed aan het bespreken van de test en het belang daarvan.

Na de pauze schoten de testscores van de Chinese kinderen met 33 procent omhoog, wat meer dan twee keer zoveel was als de scoretoename van de Amerikaanse kinderen.

Je zou misschien denken dat dat kwam omdat de Chinese moeders streng of hardvochtig waren geweest, maar dat is waarschijnlijk niet de moderne stijl van opvoeden in Hongkong. Ook de beelden die Ng op de videotapes zag, waren niet het hele verhaal. De Chinese moeders spraken hun kinderen weliswaar streng toe, maar ze glimlachten evenveel en omhelsden hun kinderen even vaak als de Amerikaanse moeders (en fronsten hun voorhoofd of verhieven hun stem niet vaker dan hen.)

Mijn zoon Luke zit op de kleuterschool. Hij wekt de indruk supergevoelig te zijn voor het oordeel van zijn leeftijdgenootjes. Luke rechtvaardigt dat door te zeggen: ‘Ik ben nu eenmaal verlegen,’ maar echt heel verlegen is hij niet. Hij is niet bang voor onbekende steden en hij vindt het niet eng om te praten met vreemde mensen. Op school heeft hij meermalen voor een groot publiek gezongen. Ik zou eerder zeggen dat hij trots is en een beetje onzeker. Alle kinderen op zijn school moeten een eenvoudig uniform dragen (blauw T-shirt, blauwe broek). Hij vindt het heerlijk dat de andere kinderen zijn kleren niet belachelijk kunnen maken ‘want dan maken ze zichzelf ook belachelijk’.

Na het lezen van Carol Dwecks onderzoek begon ik de manier waarop ik hem prees te veranderen, maar niet drastisch. Ik denk dat ik aarzelde omdat het devies dat Dweck er bij kinderen wil inhameren – het krachtige geloof dat harder werken dé manier is om slechte prestaties te verbeteren – als een afschuwelijk cliché klinkt: probeer het maar opnieuw.

Nu blijkt echter dat het vermogen om te reageren op falen door je meer in te spannen – in plaats van het op te geven – een eigenschap is die grondig is onderzocht binnen de psychologie. Mensen met deze eigenschap, doorzettingsvermogen, hebben de goede reactie omdat ze in staat zijn hun motivatie gedurende langere periodes van uitgestelde bevrediging vast te houden. Tijdens het bestuderen van deze onderzoeken ontdekte ik dat doorzettingsvermogen meer is dan een bewuste wilsdaad; het is ook een onbewuste reactie die gecontroleerd wordt door een circuit in de hersenen. Robert Cloninger van de Washington University in St. Louis heeft dit netwerk gelokaliseerd in de prefrontale cortex en het ventraal striatum. Dit circuit regelt het beloningscentrum van het brein en grijpt, als een soort schakelaar, in als een directe beloning uitblijft. Als het circuit aangaat, zegt het als het ware tegen de rest van het brein: ‘Blijf het proberen. Er is dopamine (de chemische beloning van het brein voor succes) onderweg.’ Door mensen te onderzoeken met behulp van MRI-scans kon Cloninger deze schakelaar bij sommigen aan en uit zien gaan. Bij anderen was er amper activiteit zichtbaar.

Wat is de reden dat sommige mensen zo geprogrammeerd zijn dat ze een actief circuit hebben?

Cloninger heeft ratten en muizen getraind in doorzettingsvermogen door hen zorgvuldig juist niet te belonen als ze de finish bereikten. ‘De sleutel is intermittent reinforcement,’ zegt hij. ‘Het brein moet leren dat je frustraties kunt leren verdragen. Iemand die tijdens het opgroeien te vaak beloningen krijgt, zal nooit een doorzetter worden, omdat hij meteen stopt als de beloning verdwijnt.’

Ik was om. Ik had gedacht dat een ‘complimentenjunkie’ zomaar een uitdrukking was, maar opeens leek het alsof ik in het brein van mijn zoon een constante behoefte had veroorzaakt aan een aantoonbare chemische beloning.

Hoe is het om je kind niet meer zo vaak te prijzen? Als ik mezelf als voorbeeld neem, kan ik zeggen dat er verschillende stadia van terugtrekking bestaan, allemaal uiterst subtiel. In de eerste fase stak ik schril af tegen andere ouders als die druk bezig waren hun kinderen complimenten te geven. Ik wilde niet dat Luke zich buitengesloten zou voelen. Ik voelde me een voormalige alcoholicus die sociaal was blijven drinken. Ik werd een sociale complimentenuitdeelster.

Toen probeerde ik de specifieke soort complimenten te gebruiken die Dweck aanbeveelt. Ik prees Luke, maar ik probeerde zijn ‘proces’ te prijzen, wat makkelijker gezegd dan gedaan was. Want welke processen zijn er gaande in het hoofd van een vijfjarige? Ik had de indruk dat 80 procent van zijn brein bestond uit uitgebreide scenario’s voor zijn gedrag.

Maar elke avond had hij huiswerk voor rekenen en moest hij hardop een boek lezen volgens de fonetische leesmethode. Als hij zich concentreerde, nam elke taak ongeveer een kwartier in beslag, maar hij werd makkelijk afgeleid. Daarom prees ik hem als hij zich concentreerde zonder om een pauze te vragen. Als hij aandachtig naar instructies luisterde, prees ik hem daarvoor. Na een potje voetbal prees ik hem als hij goed om zich heen had gekeken voordat hij de bal verder had gespeeld, in plaats van te zeggen: ‘Je hebt fantastisch gespeeld.’ En als hij hard had gelopen om de bal te pakken te krijgen, prees ik hem voor die inspanning.

Deze gerichte lof hielp hem, precies zoals de research al beloofde, om op een rijtje te zetten welke strategieën hij de dag daarop weer kon gebruiken. Het was opmerkelijk hoe effectief deze vorm van feedback was.

Toegegeven, terwijl mijn zoon het goed deed onder het nieuwe lofregime, was ik degene die leed. Ik bleek de echte complimentenjunkie in de familie te zijn. Door hem te prijzen voor een specifieke vaardigheid of taak had ik het gevoel dat ik andere kanten van hem negeerde en niet waardeerde. Ik realiseerde me dat de universele lof: ‘Je bent geweldig, ik ben trots op je’ een manier was geweest waarop ik blijk had gegeven van mijn onvoorwaardelijke liefde voor hem.

Dat voortdurend complimenten geven is een soort panacee geworden voor de angsten van de moderne opvoeders. Omdat we vanaf het ontbijt tot aan het avondeten geen deel hebben uitgemaakt van het leven van onze kinderen, zetten we een tandje bij als we thuiskomen. In die paar uur samenzijn willen we dat ze de dingen horen die we overdag niet tegen ze hebben kunnen zeggen: we staan achter je, we zijn er voor je, we geloven in je.

Zo zetten we onze kinderen ook onder druk door de beste scholen voor ze uit te zoeken die we kunnen vinden. Vervolgens prijzen we ze constant om de intensiteit van die nieuwe, veeleisende omgeving wat voor ze te verzachten. We verwachten zo veel van ze, maar we verstoppen onze verwachtingen achter voortdurende lof. De dubbelhartigheid daarvan werd me gewoon te veel.

In de slotfase, waarin ik me onthield van het geven van complimenten, realiseerde ik me uiteindelijk dat ik het aan mijn zoon overliet om zijn eigen conclusie te trekken over zijn intelligentie door hem niet steeds voor te houden dat hij slim was. Iemand steeds complimenten geven is alsof je hem te snel de oplossing aanbiedt voor een huiswerkprobleem. Daardoor krijgt hij niet de kans zelf zijn conclusies te trekken.

Maar stel dat hij de verkeerde conclusie trekt?

Kan ik dit, op zijn leeftijd, echt aan hem overlaten?

Ik ben nog steeds een angstige ouder. Vanochtend testte ik hem op weg naar school: ‘Wat gebeurt er ook alweer met je brein als je nadenkt over iets wat echt moeilijk is?’

‘Dan groeit het, net als een spier,’ antwoordde hij, ook niet van gisteren.