Het idee
M/V

Ontmaskering van een
hardnekkig denkbeeld

Asha ten Broeke

© 2010 Asha ten Broeke, Deventer /
Maven Publishing B.V., Amsterdam

www.mavenpublishing.nl

Ontwerp omslag en binnenwerk: G2K

ISBN 978 94 9057 404 8 / NUR 770

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd
en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke wijze en/of door welk ander
medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de uitgever.

Voor Layla, mijn meissie
Sapere aude!

INHOUD

Voorwoord

Hoofdstuk 1
Mannen van Mars, vrouwen van Venus

De boek handels liggen er vol mee: populaire psychologieboeken die ons vertellen dat mannen en vrouwen sinds de oertijd ‘van een andere planeet komen’ en dat dit nooit zal veranderen. Een idee dat niet klopt, en je bovendien ongelukkig maakt.

VOORWOORD

In order to make a book from scratch,
you must first create the universe.

naar Carl Sagan

De eerste keer dat ik geconfronteerd werd met de vooroordelen die we allemaal hebben over mannen en vrouwen, was in mijn tweede jaar als student gedragswetenschappen. Het was een heerlijk warme lentedag – je weet wel, die dag waarop je voor het eerst met blote armen naar buiten kunt zonder kippenvel te krijgen. In een T-shirt ging ik op weg naar een college ontwikkelingspsychologie. Voor een zaal met zo'n zestig studenten stond een van de meest getalenteerde jonge docenten van de Universiteit Twente: Pascal Wilhelm. In de gangen van het tamelijk benauwde universiteitsgebouw vertelde een stel oudere studenten me hoeveel geluk ik had dat ik bij hem colleges zou volgen. Ze stonden bekend als een belevenis: de studenten herinnerden zich hoe hij ooit de samenwerking van onze zintuigen had gedemonstreerd door op een eenwieler de zaal binnen te rijden. Toen ik hem daar later eens naar vroeg, vertelde hij me dat dit nooit was gebeurd: hij had de eenwieler slechts ter demonstratie meegenomen. Hij vroeg me echter niet om de mythe te ontkrachten, omdat hij het een grappige illustratie vond van hoe ons eigen geheugen ons kan besodemieteren door er zelf dingen bij te verzinnen.

Maar vandaag had Wilhelm geen eenwieler bij zich. In plaats daarvan presenteerde hij (met enig gevoel voor show) een soort quiz. Hij liet ons het geluid horen van baby David, die behoorlijk moest huilen. Aan ons de schone taak om aan het huiltje te horen wat David voelde. Na ingespannen geluisterd te hebben, kwam de zaal tot de conclusie dat David boos was. Heel goed, zei de docent, we doen er nog eentje.

Nu luisterden we naar baby Da na. Ja, we kregen de slag te pakken en we constateerden unaniem dat Dana verdrietig was. Verrassing, grijnsde Wilhelm vergenoegd, je hebt twee keer hetzelfde geluidsfragment gehoord. Wat je zojuist hebt geleerd heeft niets te maken met babygehuil. Je hebt geleerd waar je eigen vooroordelen over jongens en meisjes zitten. Ik voelde me behoorlijk in mijn hemd staan. Ik was immers zo ruimdenkend dat mijn brein er bijna uit viel, en ik was er dus ook van overtuigd dat ik geen vooroordelen over de seksen had. Maar ik had ongelijk en ben nog een week van streek geweest.

Daar heb ik het niet bij laten zitten. In de jaren die volgden las ik elk boek over man-vrouwverschillen dat ik kon vinden. Tegen de tijd dat ik begon te werken als wetenschapsjournalist bij Kennislink, had ik meer dan zestig boeken gelezen die het seksevraagstuk benaderden vanuit de evolutiebiologie, de evolutiepsychologie, de antropologie en de cultuurwetenschappen. Geïnspireerd door de bètawetenschappers in mijn omgeving breidde ik mijn zoektocht uit naar nieuwe gebieden: de neurowetenschappen, de archeologie en uiteindelijk de genetica. Ondertussen was mijn werkkamer veranderd in een kleine bibliotheek, met meer dan 900 wetenschappelijke publicaties en – ik heb ze geteld – 378 boeken over ‘mijn’ onderwerp. Het is vooral deze literatuur die mij op het idee bracht om Het idee m/v te schrijven.

Al lezende kwam ik het volgende te weten. Onder de mensen die zich afvragen waarom mannen en vrouwen zijn zoals ze zijn, woedt al jaren een filosofische oorlog. In het ene kamp zitten de feministen, die vinden dat alle man-vrouwverschillen aangeleerd zijn tijdens de opvoeding of bepaald worden door de cultuur. In het andere kamp vinden we de meer evolutiepsychologisch geïnclineerde wetenschappers, die vinden dat het hem in de genen en de hormonen zit.

Ze hebben allebei ongelijk, en daar zijn ze zich – een enkel onnadenkend heethoofd daargelaten – ook van bewust. Maar de vraag wie er méér gelijk heeft dan de ander is nog open. Dat komt hierdoor: normaliter worden naturenurturevraagstukken als deze beslecht met tweelingenonderzoek. Aan de ene kant heb je de eeneiige tweelingen, die genetisch exact aan elkaar gelijk zijn. Aan de andere kant heb je twee-eiige tweelingen, die ongeveer 50 procent van hun genen delen. Elke tweeling gaat met zijn ouders mee naar huis, waar beide kinderen min of meer hetzelfde worden opgevoed en in dezelfde cultuur opgroeien. Na een tijdje kijk je hoe het met ze gaat, en probeer je deze vraag te beantwoorden: lijken de eeneiige tweelingen méér op elkaar dan de twee-eiige? Is het antwoord op die vraag ‘ja’, dan spelen genen een rol. Hoe groot die rol is, kunnen wetenschappers berekenen op basis van de mate van verschil en overeenkomst. Hier rolt een percentage uit, bijvoorbeeld: of je een religieus persoon bent is voor 97 procent erfelijk bepaald.

Voor man-vrouwverschillen is het debat niet op deze manier te beslechten, omdat er geen eeneiige tweelingen bestaan waarvan de één een jongen is en de ander een meisje (jongens en meisjes zijn immers nooit genetisch aan elkaar gelijk, omdat meisjes twee X-chromosomen hebben en jongens een X en een Y). En dus ruziën de evolutieaanhangers en de feministen nog steeds lustig verder, terwijl wij ons ondertussen in de media vermaken met de vruchten van het strijdgewoel: feitjes als ‘vrouwen denken meer aan shoppen dan aan seks’ (punten voor nature) en ‘mannen knappen niet af op een vrouw die niet kan koken’ (punten voor nurture).

Al vrij vroeg in mijn zoektocht trok ik de conclusie dat die man-vrouwfeitjes niet half zo interessant zijn als ze op het eerste gezicht lijken. De vraag welke sekseverschillen er zijn, is nogal een platgetreden pad. Bovendien zijn manvrouwonderzoeken moeilijk te repliceren. En van de sekseverschillen die wel telkens opnieuw worden aangetroffen, zijn de meeste erg klein. De vraag hoe die (kleine en grote) man-vrouwverschillen ontstaan is veel interessanter. Over die vraag gaat dit boek. Geen van de boeken of artikelen in mijn bibliotheek gaf een pasklaar antwoord. Ik had uiteindelijk drie Eureka!-momenten nodig voordat ik mijn eigen hypothese kon formuleren.

De eerste dank ik – in gelijke mate – aan het schrijversduo Rosalind Barnett en Caryl Rivers en aan de prachtige stad Rome. Ik was daar op huwelijksreis, en ik zat met mijn lief op het dakterras van het hotel te kijken hoe de ochtendzon de koepel van de Sint Pieter van een haast buitenaardse oranjeroze gloed voorzag. Psychologen denken dat een nieuwe omgeving vol vreemde prikkels je brein stimuleert tot meer creativiteit. Die ochtend was dat in mijn hoofd zeker het geval. Ik dacht terug aan het boek van Barnett en Rivers dat ik de avond ervoor had gelezen. Het boek maakt korte metten met de voorspellingen die voortkomen uit de evolutiepsychologie. Volgens evolutiepsychologen wordt het gedrag van de moderne mens bepaald door uitdagingen in de omgeving van onze voorouders die honderdduizenden jaren geleden leefden. Zij evolueerden tot mensen die optimaal aangepast waren aan een oerwereld waarin de mannen jaagden en de vrouwen zorgden en voedsel verzamelden. Nu leven we niet meer zo, maar evolutionair gezien is dit pas sinds kort – zo kort dat onze genen en hersenen zich nog niet hebben aangepast aan het moderne leven. Volgens de evolutiepsychologie loopt de man van nu rond met een jagersbrein, en de vrouw met een zorg- en verzamelaarsbrein. Die aanname stelt evolutiepsychologen in staat om voorspellingen te doen over modern gedrag. Bijvoorbeeld: vaders kunnen niet zo goed zorgen als moeders (want zorgen was in de oertijd niet hun taak). Of: vrouwen zijn minder agressief op de werkvloer (want haar zorgzame brein is niet geëvolueerd om van zich af te bijten). Deze voorspellingen kun je toetsen in de hedendaagse samenleving. Barnett en Rivers ontdekten dat het hier heel vaak mis gaat. De oertijd blijkt een slechte voorspeller van ons moderne leven.

Op het dakterras in Rome realiseerde ik me dit: als het verhaal dat híj vroeger jaagde terwijl zíj zorgde voor de kinderen niet kan voorspellen hoe we ons nu gedragen, dan klopt dat hele verhaal wellicht niet. Is er eigenlijk wel bewijs voor de evolutiepsychologische theorie dat mannen en vrouwen van nature verschilden omdat ze in de oertijd andere taken hadden vervuld? In het Romeinse ochtendlicht leek het leven in de oertijd plotseling veel te sterk op het moderne gezinsleven. Hier was iets niet in de haak.

Maar na mijn thuiskomst raakte ik in verwarring. Er bleken toch sekseverschillen in het brein te zitten. Voor mijn gevoel kon het niet anders, of zulke biologische verschillen hebben een genetische oorzaak. Ik vond het moeilijk om dat te rijmen met de enige theorie die voorhanden was als alternatief voor de evolutiepsychologische lezing van het man-vrouwvraagstuk: de socialisatietheorie, die alle verschillen toeschrijft aan de cultuur waarin we leven. Pas toen ik voor het eerst begon te lezen over epigenetica, begonnen de puzzelstukjes langzaam op zijn plaats te vallen. Uit onderzoek met ratten en muizen bleek dat de omgeving waarin we opgroeien een enorme invloed uitoefent op de inrichting van de hersenen. Bij mensen vonden wetenschappers dezelfde resultaten: hormonen, eetgewoontes, opvoeding, levensstijl – al deze epigenetische invloeden bleken in staat om genen in het brein aan en uit te zetten. Ik zag hierin het mechanisme dat ik zocht, het mechanisme dat cultuur in staat stelt om onze hersenen te vormen. Maar ‘cultuur’ is een breed begrip. Welk element in onze cultuur had gezorgd voor de bekende ‘hij werkt, zij zorgt’-verdeling die we vandaag de dag in veruit de meeste samenlevingen tegenkomen?

Op het moment dat ik tot dat inzicht kwam – mijn derde –, heb ik daadwerkelijk ‘Eureka!’ geroepen (dat wilde ik namelijk altijd nog eens doen op een Belangrijk Moment). Het was op perron twee op station Amersfoort. Voor mij vertrok de intercity naar Groningen, die ik zojuist had verlaten. In die trein zat collega-wetenschapsjournalist Ronald, met wie ik net een boeiend gesprek had gevoerd over Jared Diamonds idee dat de uitvinding van de landbouw nog steeds een enorme impact heeft op de manier waarop onze wereld nu is ingericht. Ineens realiseerde ik me hoe het mogelijk kan zijn dat hedendaagse man-vrouwverschillen al dertienduizend jaar geleden waren ontstaan als reactie op het nieuwe leven als boer.

Deze drie inzichten vormen, samen met onderzoek naar onze onbewuste vooroordelen, de rode draad door dit boek.

Nu iets over wat er níét in Het idee m/v staat. Hoewel ik me heb gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek, heb ik voor de leesbaarheid geprobeerd vaktaal zo veel mogelijk te vermijden. Het is in de wetenschap gebruikelijk om in de lopende tekst naar allerlei relevante publicaties te verwijzen. Ook dat heb ik niet gedaan. Aan het eind van elk hoofdstuk vindt u noten. Ik heb mijn best gedaan om daar de meest relevante studies en boeken op te nemen (in plaats van u te vermoeien met een lijst van al mijn bronnen). Mijn doel was om u iets te geven waar u wat aan heeft: de noten zorgen ervoor dat u zelf op ontdekkingstocht kunt, en dat u mij desgewenst kunt controleren.

Tot slot zal het u misschien opvallen dat er in dit boek merkwaardig weinig onderzoek naar man-vrouwverschillen staat. Dat komt vooral omdat er al tientallen boeken zijn geschreven over dit onderwerp. (Zij doet zo, terwijl hij zus doet. Zijn brein wil dit, maar haar brein dat – u kent ze wel. Ze staan in de boekhandel meestal op de plank met ‘populaire psychologie’.) Het leek mij deprimerend om een boek te schrijven dat al minstens in dertigvoud bestaat. Dat heb ik dan ook maar niet gedaan. In plaats daarvan trakteer ik u op een nieuw idee over mannen en vrouwen. Ik hoop dat u ervan zult genieten. Het was in ieder geval een genoegen om dit boek te schrijven.

Asha ten Broeke

Deventer, 7 april 2010

Noten bij het voorwoord

Pagina 15. Het experiment dat Pascal Wilhelm herhaalde in zijn college ontwikkelingspsychologie is een klassieker. Het Dana/David-experiment ging de boeken in als ‘Sex differences: a study of the eye of the beholder’. John Condry en Sandra Condry publiceerden het in 1976 in Child Development 47 (3), pagina 812–819.

Pagina 17. Dat religiositeit voor 97 procent erfelijk bepaald is, bleek uit een klassieke studie waarin alleen maar tweelingen meededen die gescheiden van elkaar, in aparte gezinnen, waren opgegroeid. De resultaten van die studie, gedaan door Bouchard jr. en collega's, verscheen in 1990 onder de titel ‘Sources of human psychological differences: the Minnesota study of twins reared apart’ in het vakblad Science 250 (4978), pagina 223–228.

Pagina 18. Het boek van Barnett en Rivers: Bij gelijke geschiktheid: waarom mannen en vrouwen hetzelfde zijn (2004). Meer hierover in hoofdstuk 1. Over het inzicht dat ons idee van het leven in de oertijd wel verdacht veel lijkt op ons gezinsleven nu, gaat hoofdstuk 2 van dit boek.

Hoofdstuk 1
MANNEN VAN MARS,
VROUWEN VAN VENUS

Progress is man's ability
to complicate simplicity.

Thor Heyerdahl

We gaan twintig jaar terug in de tijd. John vertrekt, vijf dagen nadat zijn vrouw Bonnie is bevallen, van huis om naar zijn werk te gaan. In zijn afwezigheid gebeurt er iets onverwachts: de pijnstillers raken op, en zijn vrouw, nog in ernstige pijn van het baren, kan zelf geen nieuwe halen. Daarom belt Bonnie haar zwager, die belooft de pillen te halen, maar dat vergeet. De hele dag heeft ze pijn, en als John thuiskomt, is ze pisnijdig. Ze reageert dit af op haar man, die boos en verongelijkt reageert: ze had hem niets gevraagd, hij kon het ook allemaal niet helpen, dus waarom zeurt ze nou zo tegen hem? Je houdt alleen maar van me als ik leuk en gezellig ben, verwijt Bonnie haar man. In een vlaag van helder inzicht realiseert John zich dat ze gelijk heeft: dat hij een groot gebrek aan begrip heeft voor de belevingswereld van de vrouw. Geen wonder dat zijn eerste huwelijk zo'n fiasco was. Gewapend met zijn nieuwe inzicht laat hij zijn woede varen en slaat hij zijn armen stevig om zijn vrouw heen.

John schreef hier een boek over: Mannen komen van Mars en vrouwen van Venus. Het is een van de best verkochte boeken van de afgelopen tien jaar. Zo goed zelfs, dat als je alle veertig miljoen exemplaren plat naast elkaar zou leggen, je een lint van boeken krijgt dat strekt van Amsterdam naar Baghdad en weer terug.

Volgens John Gray zit het probleem van veel relaties hem hierin: we zijn vergeten dat mannen en vrouwen zó verschillend zijn, dat ze eigenlijk net zo goed van een andere planeet hadden kunnen komen. Abusievelijk verwachten we daarom dat onze partner net zo werkt als wij. Dit leidt tot teleurstelling en onmin, waar we beter de verschillen zouden kunnen leren herkennen en omarmen (of, als dat er niet in zit, leren om er een beetje omheen te klussen).

Hoe zien die sekseverschillen eruit? Bijvoorbeeld zo. Volgens John Gray zijn mannen probleemoplossers, terwijl vrouwen liever over hun issues praten. Mannen kunnen ook maar één ding tegelijk, terwijl de dames van nature multitaskers zijn. Bovendien willen ze hele andere dingen in het leven. Gray stelt daarover dat ‘de vrouw haar gevoel van eigenwaarde ontleent aan haar gevoelens en de kwaliteit van de omgang met anderen’ terwijl ‘het gevoel van eigenwaarde van de man wordt bepaald door zijn prestatievermogen’.

De ideeën van John Gray raakten overduidelijk een gevoelige snaar bij de lezers, want het boek werd in alle lagen van de westerse bevolking een weergaloos succes. Bill Clinton heeft het boek naar eigen zeggen wel vijftien keer gelezen – Mars en Venus is voor hem bijna een religie (hoewel ik betwijfel of John Gray dat hele akkefietje met die stagiaire en die sigaar zou goedkeuren). En ook mensen met minder macht geloven in Gray: terwijl ik deze alinea schrijf, voert bijvoorbeeld een theatergroep in het dorpshuis van het Oost-Nederlandse gehucht Voorst een matineevoorstelling over mannen en vrouwen op dat als titel Venus en Mars draagt.

Een paar jaar na het verschijnen van Grays eerste boek kwam het echtpaar Allan en Barbara Pease met Waarom mannen niet luisteren en vrouwen niet kunnen kaartlezen – wederom een enorme bestseller, die onbeschaamd meeklotste op Grays populariteitsgolf. Dit boek legt uit waarom mannen en vrouwen eigenlijk zo van elkaar verschillen, en geeft daarmee een soort psychologische onderbouwing van Grays theorie. Die onderbouwing luidt als volgt: dames en heren zijn zo, omdat ze in de oertijd hele verschillende rollen hadden. Die rollen zijn gedurende de evolutie in onze genen terechtgekomen en daar moeten we het nu mee doen.

Hoe moeten we ons de oertijd volgens Pease en Pease voorstellen? Een indruk: ‘De man waagde zich elke dag in een vijandige en gevaarlijke wereld om zijn leven als jager op het spel te zetten en voedsel mee terug te brengen naar zijn vrouw en kinderen. De vrouw voelde zich waardevol omdat haar man zijn leven op het spel zette voor de zorg van zijn gezin. Na de maaltijd zaten de mannen rond het vuur. De vrouwen gingen door met de verzorging van de kinderen en zorgden ervoor dat de mannen genoeg te eten en rust kregen.’

Sindsdien, zo wordt ons verteld, zit het zorgen bij vrouwen in de genen, terwijl mannen erfelijk belast zijn met een soort vecht-en-win-de-kost-DNA. Dit heeft op zijn beurt weer geleid tot allerlei andere man-vrouwverschillen in onze hersenen en ons gedrag. Hij heeft een beter ruimtelijk inzicht, meer techniektalent en is agressiever. Zij is socialer, beter met taal en empathischer.

Er zijn ook wetenschappers die met dit idee aan de haal gaan. Evolutiepsycholoog Steven Pinker besteedt bijvoorbeeld de eerste pak 'm beet honderd bladzijden van zijn boek The Blank Slate aan het vertellen waarom het echt, echt, echt zo is dat mannen van nature ‘risiconemende presteerders die welbewust ontberingen verdragen in hun jacht op succes’ zijn, terwijl ‘vrouwen meer geneigd zijn tot het accepteren van weinig betalende ondersteunende administratieve banen in kantoren met airconditioning’.

Hoe het ook gezegd wordt, het verhaal is telkens hetzelfde. Dat maakt het voor een argeloze lezer heel gemakkelijk om te denken dat het leven in de oertijd inderdaad nogal lijkt op een aflevering van the Flintstones, maar dan zonder de dinosaurussen. Ondanks dat cartoonkarakter worden de ideeën van Gray en het echtpaar Pease wereldwijd door honderden miljoenen mensen gekoesterd. Hun ideeën spreken ons aan omdat ze bekend zijn, en vertrouwd: we geven de voorkeur aan het oude boven het nieuwe (hoe spijtig dat ook is voor de avonturiers onder ons). We vinden het heerlijk om te horen dat er een onoverbrugbare kloof bestaat tussen de seksen en dat dit altijd zo is geweest. Wat een opluchting! Wat ik in mijn relatie meemaak is heel natuurlijk en ik kan het ook nog eens niet helpen.

Maar dat veel mensen een idee aantrekkelijk vinden, betekent nog niet dat het ook klopt of goed voor ze is. Homeopathie is een goed voorbeeld. Stel: je voelt je beroerd, want je bent snipverkouden. Je gaat naar de drogisterij en haalt iets van VSM met een onuitsprekelijke naam en slikt dat braaf driemaal daags. Na twee dagen begin je op te knappen. Dat lijkt op een hoeraatje voor homeopathie, maar in feite zitten in zulke ‘geneesmiddelen’ geen werkzame stoffen meer. De homeopathische oplossing is zo vaak verdund, dat er geen enkel molecuul meer van terug te vinden is in de druppels, korrels of pillen die je bij de drogist haalt. Je hebt een suikerpilletje geslikt, en geheel daaraan ongerelateerd werd je beter – waarschijnlijk omdat verkoudheden typisch zo'n drie dagen duren. En toch menen miljoenen en miljoenen mensen dat ze door homeopathie genezen van griep, hoofdpijn, verkoudheid en andere kwalen. Die gedachte klopt niet, en hij is ook niet bepaald goed voor je – al was het alleen maar omdat de homeopathische suikerpillen en waterdruppels wel bakken met geld kosten.

De Mars-en-Venusgedachte is ook niet goed voor je. Dat ontdekten twee Amerikaanse onderzoekers – Rosalind Barnett en Caryl Rivers – eigenlijk bij toeval. Aan het begin van de jaren negentig, net voor de Gray-hype, wilden ze weten hoe het ging met de gezinnen waarin beide partners werkten. Met de meerderheid ging het uitstekend: ouders en kinderen waren tevreden, papa en mama haalden (allebei!) voldoening uit hun prestaties op het werk. Bovendien maakte al die zelfontplooiing de gemiddelde moeder een fijnere ouder dan de thuisblijfvariant. Slechts een kleine groep gezinnen ging het niet zo voor de wind. Zij voelden zich ongemakkelijk bij deze geëmancipeerde levensstijl. De reden: ze hadden geen vrede met de normen en waarden die erbij hoorden. Eigenlijk vond deze groep dat moeder thuis moest blijven met de kinderen terwijl vader de kost verdiende.

Bijna tien jaar later verwachtte het onderzoeksduo dat deze laatste groep behoorlijk geslonken zou zijn. De werkende stellen hadden immers bijna een decennium de tijd gekregen om te bewijzen hoe fantastisch hun levenswijze was, en dat zou de wat ouderwetse gezinnen zeker over de streep trekken. Maar niets bleek minder waar: de groep gezinnen die ontevreden was met hun leven waarin beide ouders werkten was behoorlijk gegroeid.

Verontrust krabden Barnett en Rivers zich achter de oren. Ze schrijven: ‘Ongelooflijk, traditionele ideeën waarvan we dachten dat ze bijna uitgestorven waren, kwamen ijzersterk terug. … We waren verbijsterd toen we zagen hoe die ideeën over genderverschillen de instituties en gezinnen binnendrongen. Waarom zouden mensen, inclusief enkele van onze knapste intellectuelen, ideeën navolgen waarvan wij hadden verwacht dat ze dankzij de vooruitgang van moeder op de arbeidsmarkt en de grotere betrokkenheid van vader bij het gezin verdwenen zouden zijn?’

Als ze dit aan John Gray hadden gevraagd, dan had hij waarschijnlijk geantwoord dat dit toch logisch is. De stellen uit het onderzoek van Barnett en Rivers hadden gewoon hun ware aard als mannen van Mars en vrouwen van Venus ontdekt, en daarom hingen ze nu een traditioneler gedachtegoed aan. Maar Barnett en Rivers zelf zijn niet overtuigd. Het is immers niet erg waarschijnlijk dat al die gezinnen in dezelfde periode ineens tot zo'n voortschrijdend inzicht komen. Daarom zoeken zij de verklaring in een invloed van buitenaf. En volgens hen is die invloed de populaire psychologiehype, aangevoerd door John Gray (‘de alom erkende topper onder de predikers van de verschillen tussen de seksen’, aldus de onderzoekers), het echtpaar Pease, Steven Pinker en alle andere schrijvers die in hun kielzog een onoverbrugbare-kloofbestseller schreven.

De effecten zijn niet alleen in Amerika merkbaar. Ook in Nederland staan ouders op de rem. Het Sociaal Cultureel Planbureau meldde in 2008 dat eenderde van de vrouwen en de helft van de mannen vindt dat vrouwen beter geschikt zijn om voor kleine kinderen te zorgen dan mannen. Vier van de tien Nederlanders meent dat kinderen eronder lijden als hun moeder fulltime werkt. Dit soort denkbeelden zou je verwachten bij mensen die in de jaren vijftig zijn opgegroeid, maar jongeren denken er net zo over. De boodschap is duidelijk: het is prima dat vrouwen wat werken, maar hun carrière mag niet ten koste gaan van hun zorg voor de kinderen. Dit maakt het voor vrouwen heel moeilijk om een topcarrière te hebben en daarnaast een kind te krijgen.

Dus moeten er onmogelijke keuzes gemaakt worden. Van de vrouwen met een goed inkomen (in het onderzoek: meer dan honderdduizend dollar) heeft bijna de helft geen kinderen. In de directiekamer stijgt dat aandeel tot meer dan 80 procent. Driekwart van de topvrouwen had hun kinderloosheid liever anders gezien. En de mannen? Die hebben bijna zonder uitzondering een gezin. Ik hoor wel eens mensen roepen dat dat glazen plafond niet meer bestaat. Misschien is dat waar… voor vrouwen. Maar voor moeders is het plafond er nog steeds.

Daarmee wil ik niet zeggen dat mannen het allemaal perfect voor elkaar hebben. Bijna tweederde van de mannen met kinderen wil eigenlijk minder werken. Toch is maar één op de zeven vaders parttimer. Snel gerekend betekent dat dus dat ongeveer de helft van alle papa's ongelukkig is met de verdeling tussen zorg en werk.

Als ik deze statistieken optel bij de resultaten van Barnett en Rivers en de verkoopcijfers van John Gray en consorten, kan ik eigenlijk maar één conclusie trekken: we zijn het voor onszelf aan het verpesten. De gemiddelde man is te weinig bij zijn kinderen, de gemiddelde vrouw is te weinig op haar werk en aan het eind van de dag zijn we allemaal ongelukkiger dan strikt noodzakelijk is. En dat alleen om vast te houden aan tradities uit de jaren vijftig, die door de populaire psychologie nieuw leven zijn ingeblazen. Waarom moesten die ouderwetse ideeën eigenlijk zo nodig gereanimeerd worden?

Noten bij hoofdstuk 1

Pagina 25. John Grays Mannen komen van Mars en vrouwen van Venus was het begin van een heus Mars-en-Venusimperium. Na deze miljoenenbestseller (zowel in aantal als pecunia: Gray verdiende in 1999 zo'n tien miljoen dollar per jaar*) vervolgde Gray zijn zegetocht met inspirerende titels als De nieuwe rollen van Mars en Venus en Mars en Venus op het werk. Ook thuis hoeft de lezer geen enkele levensfase zonder Grays advies te doorstaan. Voor de stellen onder ons is er bijvoorbeeld Mars en Venus in de slaapkamer, Mars en Venus voor altijd samen en, als dat bevalt, Mars en Venus krijgen een kind. Ook aan degenen voor wie het niet zo goed uitpakt is gedacht, met Mars en Venus beginnen opnieuw.

* Dit aardige getal staat op pagina 50 van het al even aardige boek van Francis Wheen, dat toepasselijk getiteld is: How mumbo-jumbo conquered the world (2004).

Pagina 26. Ook het echtpaar Barbara en Allan Pease hebben een imperium. Na Waarom mannen niet luisteren en vrouwen niet kunnen kaartlezen losten ze ook de volgende mysteries op: Waarom mannen altijd alles uitstellen en vrouwen alles zo goed voor elkaar hebben, Waarom mannen liegen en vrouwen altijd schoenen kopen, Waarom mannen seks willen en vrouwen liefde nodig hebben en Waarom mannen maar een ding tegelijk kunnen en vrouwen aan een stuk door praten. Net toen ik me begon af te vragen hoe ze deze berg spin-offs hebben weten te slijten aan hun uitgever en lezers, kwam ik dit boekje tegen van Allan, uit 2008: Succesvolle verkoopgesprekken. Een titel die hij vervolgens weer verkoopt met – jawel – het feit dat hij co-auteur was van Waarom mannen niet luisteren en vrouwen niet kunnen kaartlezen. Dit alles doet me op de een of andere manier enorm denken aan Tom, een van de beste vrienden van de onvolprezen Bridget Jones: ‘He wrote one hit record in the ’80s, which he figured would be enough to get him laid for all of the ’90s.’

Pagina 27. Steven Pinker heeft geen imperium. Hij heeft een zeer respectabele carrière als evolutiepsycholoog aan een van Amerika's meest vooraanstaande universiteiten (the Massachussets Institute for Technology) en, voor zover ik kan nagaan, een goed stel hersens. De ‘secretaressequote’ is een van zijn ongelukkiger momenten geweest, denk ik, zeker aangezien het juist dit citaat is dat hem door feministen keer op keer wordt nagedragen. Ik vermoed dat hij er ondertussen spijt van heeft, al was het alleen maar omdat het nogal afleidt van de rest van het boek The blank slate (2002) – waar ik het trouwens, ondanks mijn complimenten van net, maar matig mee eens ben. Ik wil tijdens het lezen telkens roepen: ‘Objection, your honour. Speculation!’ Een bestseller was het trouwens wel, net als zijn andere boeken. Zou hij Succesvolle verkoopgesprekken van Allan Pease in zijn boekenkast hebben staan?

Pagina 28. 1988 was het gloriejaar van de homeopathie. In dat jaar publiceerde de Franse wetenschapper Benveniste een artikel in het toonaangevende tijdschrift Nature (333, pagina 816–818) met de titel ‘Human basophil degranulation triggered by very dilute antiserum against IgE’. Dat klinkt misschien niet zo spannend, maar dat was het wel. Benveniste had namelijk een oplossing met echte menselijke antilichamen (dat zijn de stofjes die je lichaam beschermen tegen indringers als virussen en bacteriën) genomen en die in dezelfde mate verdund als een homeopathisch middel. Tot de verbijstering van de gevestigde wetenschap had die verdunning later in het petrischaaltje nog exact dezelfde eigenschappen als de onverdunde antilichaamoplossing. Was dit het bewijs voor homeopathie waar alternatieve genezers zo lang op hadden gewacht? Helaas. Een paar jaar later bleek dat een overijverig laborant, zonder Benvenistes medeweten, de experimenten had gesaboteerd. Zonder deze laborant bleek de homeopathische verdunning niet net zo te werken als de ‘echte’ antilichaamoplossing, maar als simpel en ongeneeskrachtig water. Hetzelfde punt werd op 30 januari 2010 nog ook nog eens op ludieke wijze aangetoond toen onder meer in Londen honderden mensen op een plein bijeenkwamen om zichzelf vol te gooien met onder andere homeopathische slaapmiddelen. Zelfs na vijftig keer de toegestane dosis bleek iedereen in staat fris en wakker te blijven. Homeopathische middelen bevatten dus echt geen enkele molecuul werkzame stof. Er zit wel een fiks prijskaartje aan (waarmee de dure marketingcampagnes betaald worden, vermoed ik). Voor wie meer wil weten over de moeizame verhouding tussen wetenschap en homeopathie, kan ik het boek Bad science (2008) van Ben Goldacre van harte aanbevelen.

Pagina 29. Het boek Bij gelijke geschiktheid (2005) van Rosalind Barnett en Caryl Rivers is voor het grootste deel geen verslag van hun eigen onderzoek. Wel schiet het – met solide wetenschappelijke argumenten – het hele evolutiepsychologische idee dat mannen bij hun geboorte al anders waren dan vrouwen aan flarden. Dit doen ze zo goed, dat ik het in mijn boek maar achterwege laat en me in plaats daarvan richt op de vraag: als ze niet zijn aangeboren, hoe ontstaan man-vrouwverschillen dan wel? Ik adviseer iedereen om – nadat je klaar bent met het lezen van dit boek, uiteraard – zo snel mogelijk een exemplaar van Bij gelijke geschiktheid te bemachtigen en het dra van kaft tot kaft te lezen.

Pagina 30. De cijfers van het Sociaal Cultureel Planbureau over Neerlands mening over werkende moeders komen uit het rapport Nederland deeltijdland (2008). Die titel klinkt heel leuk, maar zoals mijn collega Kahliya opmerkte in het stuk dat ze erover schreef op Kennislink, geldt dat ‘deeltijd’ alleen voor vrouwen.

Pagina 31. De 100.000-dollarcijfers komen uit een paper van Ann Hewlett (2002), genaamd ‘Executive women and the myth of having it all’. Het verscheen in de Harvard Business Review (om precies te zijn nummer 80[4], pagina 66–73). Dat topvrouwen hun kinderloosheid liever anders hadden gezien, is een observatie van moeder en carrièrevrouw Dieuwke van Vurenhout. Op 6 juli 2009 schreef ze er in Intermediair een column over, onder de veelzeggende titel ‘Een kinderwens is voor idioten’. De cijfers over werkende vaders komen uit het SCP-rapport Nederland Deeltijdland en het onderzoek dat TNS Nipo deed in opdracht van FNV Bondgenoten. Daarover verscheen in 2008 het rapport (Voor)oordelen over parttimers. Echte mannen werken fulltime.