Vertaald uit het Engels door Henny Corver, Pon Ruiter en Frits van der Waa

Oorspronkelijke titel

Being Wrong: Adventures in the Margin of Error

© 2010 Kathryn Schulz / HarperCollins, New York

Nederlandse vertaling

© 2011 Maven Publishing B.V., Amsterdam / Henny Corver, Pon Ruiter en Frits van der Waa

Ontwerp omslag G2K

Foto auteur Michael Polito

Opmaak binnenwerk Asterisk*, Amsterdam

ISBN boek 978 94 9057 419 2

ISBN e-boek 978 94 9057 463 5

NUR 770

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

DEEL I: HET IMAGO VAN DE VERGISSING

1

Foutologie

2

Twee visies op de vergissing

DEEL II: HOE WE ONS VERGISSEN

3

Onze zintuigen

4

Ons denken, deel een: weten, niet weten en er iets op verzinnen

5

Ons denken, deel twee: geloven

6

Ons denken, deel drie: bewijzen

7

Onze samenleving

8

De lokroep van de zekerheid

DEEL III: DE VERGISSING ALS ERVARING

9

In de fout

10

Hoe fout?

11

Ontkenning en aanvaarding

12

Hartzeer

13

Transformatie

DEEL IV: OMARM JE VERGISSINGEN

14

De paradox van de vergissing

15

De Optimistische Meta-inductie vanuit de Geschiedenis van Alles

Woord van dank

Noten

1

Foutologie

Het maakt me woest om ongelijk te hebben terwijl ik weet dat ik gelijk heb.

— MOLIÈRE

Waarom is het zo prettig om gelijk te hebben? Vergeleken met andere plezierige dingen is het immers hooguit iets van de tweede orde. Anders dan veel andere aangename zaken, zoals chocola, surfen of zoenen, heeft het geen directe invloed op onze biochemische huishouding – op onze eetlust, onze adrenalineproductie, ons limbisch systeem of ons teergevoelige hart. En toch geeft het ontegenzeggelijk een kick om gelijk te hebben. Dat gaat voor iedereen en (vreemd genoeg) voor bijna alles op. Het is niet aanlokkelijk om met de eerste de beste aan het zoenen te slaan, maar als het gaat over gelijk hebben kunnen we voor nagenoeg elke kwestie warmlopen. De vraag hoeveel er op het spel staat lijkt niet van invloed: in de buitenlandse politiek zijn de consequenties van een goede gok stukken ingrijpender dan bij de voetbaltoto, maar we kunnen ons er even druk over maken. Het onderwerp maakt ook niet uit: of het nu gaat om het herkennen van een middelste bonte specht of om de seksuele voorkeur van een collega, het geeft evenveel voldoening om de spijker op de kop te slaan. Sterker nog, we vinden het zelfs fijn om gelijk te hebben over onprettige dingen, zoals een terugval in de aandelenmarkt, het stukgelopen huwelijk van een bevriend echtpaar, of die keer dat we op aandringen van onze partner een kwartier lang met een koffer hebben lopen zeulen, terwijl het hotel toch echt de andere kant uit was.

Zoals bij de meeste aangename ervaringen is lekker ook bij gelijk hebben maar een vinger lang. Soms trekken we zelf aan het kortste eind over het winnende elftal of de locatie van het hotel. En vaak worden we geplaagd door twijfel of ons antwoord of ons handelen wel juist was – een bezorgdheid die eens te meer aantoont hoe groot onze behoefte om gelijk te hebben in feite is. En toch wordt ons onbekommerde plezier in gelijk hebben geëvenaard door het bijna even onbekommerde gevoel dát we voortdurend gelijk hebben. Een enkele maal neemt dat gevoel de overhand, bijvoorbeeld bij discussies, bekeringspogingen, weddenschappen of toekomstvoorspellingen. Maar in de meeste gevallen is het een vrijwel onbewuste grondhouding. De gemiddelde mens gaat door het leven in de overtuiging dat hij of zij het in principe voortdurend bij het rechte eind heeft, waar het ook over gaat: over politieke en intellectuele stellingnames, religieuze en ethische overtuigingen, ons oordeel over anderen, onze herinneringen, of ons beoordelingsvermogen. Door de bank genomen gaan we er, zonder er erg in te hebben, van uit dat we min of meer alwetend zijn, hoe absurd dat ook klinkt als we er goed over nadenken.

Nu is het ook wel weer zo dat dit vaste vertrouwen in het eigen gelijk dikwijls wordt bevestigd. De meesten van ons weten zich in het dagelijks bestaan vrij goed staande te houden, wat doet vermoeden dat we doorgaans over heel veel zaken een juist oordeel vellen. En soms zijn dat geen alledaagse, maar juist heel spectaculaire zaken: het bestaan van atomen bijvoorbeeld (een idee waarmee denkers uit de Oudheid al duizenden jaren voor de ontwikkeling van de moderne natuur- en scheikunde kwamen), of de heilzame effecten van aspirine (die al vóór 3000 v.Chr. ontdekt zijn), of het besluit de vrouw aan te spreken die in het café naar je lachte (en met wie je nu al twintig jaar getrouwd bent). Het spectrum van gelijk hebben bestrijkt alles, van de hoogtepunten van het menselijk streven tot talloze kleine binnenpretjes. Het bevestigt ons in onze overtuiging dat we slim, handig en betrouwbaar zijn en in harmonie met onze omgeving leven. En op de keper beschouwd is dat van levensbelang. Zowel individueel als collectief staat of valt ons hele bestaan met het vermogen om tot accurate conclusies te komen over de wereld om ons heen. Om kort te gaan: de ervaring van gelijk hebben is een voorwaarde om te overleven, streelt daarnaast het ego, en is al met al een van de goedkoopste en tegelijkertijd meest intense positieve gewaarwordingen die het leven ons te bieden heeft.

In dit boek draait het juist om het tegenovergestelde van dat alles. Het gaat over ongelijk hebben: over hoe we als samenleving aankijken tegen vergissingen, en hoe we als individu reageren wanneer onze overtuigingen op losse schroeven komen te staan. Als we het zo’n fijn gevoel vinden om gelijk te hebben en dat als onze natuurlijke toestand beschouwen, kun je je voorstellen hoe we reageren wanneer we het mis blijken te hebben. Om te beginnen vinden we dat een bizarre gebeurtenis, die ons maar zelden overkomt – een onverklaarbare afwijking van de normale orde der dingen. Verder maakt het dat we ons oliedom voelen en ons schamen. Het gevoel ongelijk te hebben doet je ineenkrimpen, net als dat proefwerk dat vol stond met rode strepen; de moed zakt je in de schoenen en je humeur zakt tot onder het nulpunt. Elke miskleun treft ons op zijn best als iets vervelends, en op zijn slechtst als een nachtmerrie, maar in beide gevallen ervaren we onze fouten als beschamend en denigrerend – wat totaal anders is dan dat lekkere gevoel van het gelijk hebben.

En dat is nog maar het begin. In ons collectief bewustzijn wordt fouten maken niet alleen geassocieerd met schaamte en domheid, maar ook met onwetendheid, traagheid, geestelijke afwijkingen en moreel verval. De Italiaanse cognitiewetenschapper Massimo Piattelli-Palmarini heeft die hele verzameling associaties fraai samengevat met de constatering dat onze fouten worden veroorzaakt door (onder meer) ‘onoplettendheid, ongeconcentreerdheid, gebrek aan interesse, onvoldoende voorbereiding, regelrechte stompzinnigheid, verlegenheid, zelfgenoegzaamheid, emotionele labiliteit, ideologische, raciale, sociale of chauvinistische vooroordelen, leugenachtigheid of agressieve neigingen’. Vanuit dit uitgesproken negatieve – maar algemeen gangbare – gezichtspunt zijn onze fouten evenzovele bewijzen van onze ernstigste sociale, intellectuele en morele tekortkomingen.

Van alle dingen waarover we het bij het verkeerde eind kunnen hebben, is deze visie op fouten maken misschien wel de allerbelangrijkste misser. Het is onze meta-misvatting: we vergissen ons in wat het betekent om je te vergissen. Het vermogen om fouten te maken is allerminst een teken van intellectuele inferioriteit, maar juist een wezenlijk onderdeel van het menselijk cognitief vermogen. Het is allesbehalve moreel verwerpelijk, maar juist onlosmakelijk verbonden met een aantal van onze positiefste en waardevolste eigenschappen: empathie, optimisme, verbeeldingskracht, loyaliteit en moed. Fouten maken is allesbehalve een teken van onverschilligheid of intolerantie, maar juist een wezenlijk onderdeel van de manier waarop we leren en veranderen. Dankzij onze vergissingen kunnen we tot een ander zelfbeeld komen en onze ideeën over de wereld om ons heen bijstellen.

Gezien de essentiële rol die het maken van vergissingen speelt bij onze intellectuele en emotionele ontwikkeling, zou het niet iets moeten zijn om je voor te schamen, en is het zeker geen afwijking – integendeel. Zoals Benjamin Franklin al stelde in het citaat aan het begin van dit boek, verschaft de vergissing inzicht in de menselijke natuur – in onze fantasierijke geest, onze onbegrensde mogelijkheden, onze opmerkelijke zieleroerselen. Dit boek berust op de aanname dat die bewering klopt: hoe desoriënterend, moeilijk te verteren of vernederend onze fouten ook mogen zijn, uiteindelijk is het ons ongelijk, en niet ons gelijk, dat ons kan leren wie we zijn.

Die gedachte is niet nieuw. Paradoxaal genoeg geldt de vergissing in onze cultuur als iets laakbaars dat tegelijkertijd een wezenlijk onderdeel is van het bestaan. Die centrale plaats wordt alleen al bevestigd door de manier waarop we over onszelf praten: als we iets fout doen halen we immers onze schouders op en zeggen we: ‘Vergissen is menselijk.’ Zoals katten kattig zijn en kippen kippig, is onze eigen soort vrijwel synoniem met feilbaarheid. Vrijwel alle religieuze, filosofische en wetenschappelijke beschrijvingen van de menselijke natuur gaan in op deze diepgewortelde neiging om in de fout te gaan. En in die beschouwingen is de vergissing geen oppervlakkig of voorbijgaand verschijnsel, zoals de hik of vingernagels of een déjà vu. Twaalfhonderd jaar voor René Descartes zijn beroemde stelling ‘ik denk, dus ik besta’ formuleerde, schreef de later tot heilige verheven filosoof en theoloog Augustinus ‘fallor, ergo sum’: ik maak fouten, dus ik besta. Als je het zo formuleert, maakt het vermogen om vergissingen te begaan niet alleen deel uit van het menselijk bestaan, maar vormt het er in zekere zin het bewijs van. Zowel voor Augustinus als voor Franklin is fouten maken niet zomaar een van de dingen die we doen. Op een heel fundamentele manier is het bepalend voor wie we zijn.

Maar al is ons vermogen om fouten te maken nog zo onafscheidelijk verbonden met onze natuur en de manier waarop we onszelf betitelen, toch gedraagt het zich als het bekende duveltje-in-een-doosje: in theorie is het volledig voorspelbaar, maar in de praktijk worden we er toch telkens weer door overrompeld. In dat opzicht is feilbaarheid net zoiets als sterfelijkheid, nog zo’n begrip dat ten nauwste verbonden is met het woord ‘menselijk’. We zien wel degelijk in dat doodgaan even onvermijdelijk is als het maken van fouten, maar intussen vinden we het niet erg waarschijnlijk, laat staan wenselijk, dat het onszelf overkomt. Wanneer we dan toch de plank misslaan, reageren we bijgevolg alsof er niets is gebeurd of alsof het niet had mogen gebeuren: we ontkennen onze vergissingen, zoeken naar excuses, negeren ze, bagatelliseren ze, of geven iemand anders de schuld.

Onze tegenzin om ons ongelijk te bekennen is meer dan een individuele karakterfout. Met uitzondering van sectoren met hoge veiligheidsrisico’s, zoals de luchtvaart en de gezondheidszorg, heeft onze samenleving verbazend weinig instrumenten ontwikkeld om onze neiging tot blunderen het hoofd te bieden. Wie een moreel vergrijp begaat kan terecht bij allerlei gevestigde instanties. Vrijwel alle religies kennen boeterituelen, zoals de biecht in het katholieke geloof en Jom Kippoer in het joodse. Twaalfstappenprogramma’s moedigen ons aan ‘ten overstaan van God, onszelf, en andere mensen de ware aard van onze misstappen’ te erkennen. En hoewel ons strafrechtelijk systeem tegenwoordig weinig meer van doen heeft met zedelijke verheffing, staat het nog altijd met één been in de traditie van boetedoening en zelfverbetering. Wie daarentegen een vergissing maakt – of dat nu een kleine is, zoals wanneer je halverwege een discussie beseft dat je fout zit, of een grote, zoals wanneer je halverwege je leven beseft dat je ernaast zit wat betreft je geloof, je politieke overtuiging, jezelf, je geliefde of je levenswerk – zal niet makkelijk adequate begeleiding vinden om weer met zichzelf in het reine te komen.

Hoe kan het ook anders? Ook onze samenleving heeft zich nog steeds niet de basisvaardigheid eigen gemaakt om gewoonweg ‘Ik had ongelijk’ te zeggen. Dat is een onthutsende tekortkoming, zeker als je bedenkt hoe eenvoudig dat zinnetje is, dat er overal fouten gemaakt worden, en hoe groot de maatschappelijke winst zou zijn als we onze fouten nou eens zouden toegeven. In plaats daarvan zijn we experts geworden in het inzetten van twee alternatieven die juist weer bevestigen hoe slecht we zijn in het toegeven van ons ongelijk. De eerste komt neer op een kleine, maar strategische aanvulling: ‘Ik had ongelijk, máár...’ – een blanco ruimte die we kunnen invullen met de meest fantasierijke verklaringen waarom we er uiteindelijk toch niet zo ver naast zaten (meer hierover in deel 3). De andere methode (die werd gehanteerd door onder anderen Richard Nixon in het Watergateschandaal en door Ronald Reagan bij de Iran-Contra-affaire) is nog veelzeggender: ‘Er is ergens iets misgegaan,’ zeggen we in zo’n geval. Een altijd weer bruikbare stoplap, die lijnrecht aantoont dat we met onze fouten niks anders weten te doen dan níét te erkennen dat we er zelf verantwoordelijk voor zijn.1

We hebben wél een bijzonder scherpe blik waar het gaat om andermans fouten. Gelijk hebben mag een prettige ervaring zijn, maar het is – ontken het maar eens – nog veel lekkerder om iemand anders erop te wijzen dat hij het mis heeft. Zoals iedere voedingsdeskundige je kan vertellen, is zo’n combinatie van pittig en zoet uitermate verslavend: we kunnen er werkelijk niet genoeg van krijgen ons te verlustigen in andermans vergissingen. Bedenk maar eens hoeveel moeite het zelfs de meest welgemanierden onder ons kost om in zo’n geval niet ‘Zie je nou wel’ te zeggen. Wat dat ene zinnetje zo briljant maakt (of zo storend als het tegen je gezegd wordt) is dat het op compacte wijze duidelijk maakt dat de spreker niet alleen gelijk had, maar ook nog eens gelijk had in het gelijk hebben. Zodra ik dat zinnetje uitspreek, heb ik gelijk in het kwadraat, misschien zelfs exponentieel of logaritmisch gelijk – kortom extreem gelijk, en dat geeft een uitermate lekker gevoel. Het is mogelijk om dit soort commentaar voor je te houden (en misschien getuigt het wel van ware volwassenheid om dat consequent te doen), maar dat triomfantelijke gevoel van lekker puh! is eigenlijk niet uit te bannen.

Uiteraard is het niet netjes om te koop te lopen met je eigen gelijk en je vrolijk te maken over andermans fouten. De neiging om te koop te lopen met je eigen gelijk en je vrolijk te maken over andermans fouten is al niet netjes, hoe menselijk ze ook is. Daarmee begint zichtbaar te worden waar de schoen wringt in onze opvattingen over gelijk en ongelijk hebben. Van alle geschillen ter wereld – alle denkbare soorten geschillen, van ruzie over mokkataart tot het conflict in het Midden-Oosten – is een verbijsterende hoeveelheid te wijten aan het botsen van partijen die er ieder voor zich rotsvast en onverbiddelijk van overtuigd zijn dat ze het gelijk aan hun kant hebben. Natuurlijk vinden we nog tal van andere aanleidingen om het met elkaar aan de stok te krijgen; het scala reikt van ernstige en pijnlijke vertrouwensschendingen via schaarste aan middelen tot het feit dat we nog geen koffie gehad hebben. Desondanks komt een indrukwekkend aantal van onze conflicten neer op een partij touwtrekken over wie de waarheid in pacht heeft: we twisten over het recht om het bij het rechte eind te hebben.

Onze grondhouding ten opzichte van onze feilbaarheid – onze afkeer van fouten en onze behoefte aan gelijk hebben – trekt in het algemeen een zware wissel op onze relaties. Dat geldt zowel voor relaties tussen landen en bevolkingsgroepen als voor die tussen collega’s, vrienden en (zoals de meeste lezers wel zullen weten) familieleden. Een gevleugelde uitspraak van therapeuten luidt zelfs dat je niet zowel gelijk als een relatie kunt hebben: je kunt je ervoor inspannen om zelf zegevierend uit elk duel te komen, of je kunt je inspannen voor een goede band met je vrienden en je familie. Maar allebei tegelijk, daar is geen beginnen aan.

Terwijl hameren op het eigen gelijk de dood in de pot is voor elke relatie, stelt het ook ons vermogen om in te schatten hoe waarschijnlijk iets is in een ongunstig daglicht. Zoals gezegd is het doodnormaal om fouten te maken, en toch lijken ze in ons eigen leven verbazend weinig voor te komen, zo weinig zelfs dat we er wel even bij mogen stilstaan hoe abnormaal dat eigenlijk is. Denk bijvoorbeeld maar eens aan de gang van zaken in de wetenschap. Die kan terugblikken op een geschiedenis die bezaaid is met verworpen theorieën, waarvan er een paar tot de grootste dwalingen van de mensheid behoren, zoals de platte aarde, het geocentrisch heelal, het bestaan van de ether, de kosmologische constante en koude kernfusie. De wetenschap ontwikkelt zich door deze dwalingen te ontdekken en te corrigeren, maar op de lange termijn blijken ook die correcties zelf dikwijls weer fout te zijn. Een aantal wetenschapsfilosofen heeft hieraan een conclusie verbonden die met een omslachtige maar geestige term wordt aangeduid als de Pessimistische Meta-inductie over de Geschiedenis van de Wetenschap. In essentie komt die hierop neer: omdat zelfs de schijnbaar meest waterdichte wetenschappelijke theorieën uit het verleden uiteindelijk onjuist zijn gebleken, moeten we aannemen dat ook de theorieën van vandaag ooit een keer onjuist zullen blijken. En wat geldt voor de wetenschap, geldt voor alle andere gebieden: politiek, economie, technologie, wetgeving, godsdienst, geneeskunde, pedagogie en onderwijs. Voor elk aspect van het leven kan gesteld worden dat wat de ene generatie voor waar aanziet zo dikwijls door de volgende generatie wordt gelogenstraft, dat we net zo goed kunnen spreken van een Pessimistische Meta-inductie vanuit de Geschiedenis van Alles.

Wat opgaat voor het collectieve streven van de mensheid, gaat ook op voor het leven van elk individu. Ieder van ons moet op een zeker moment afscheid nemen van bepaalde overtuigingen. Ieder van ons komt in een vloek en zucht tot theorieën die het volgende ogenblik alweer onhoudbaar blijken. Onze onbetrouwbare zintuigen, onze beperkte intellectuele vermogens, ons wisselvallige geheugen, de nevel van emoties en botsende loyaliteiten, de complexiteit van de wereld om ons heen: dat hele samenstel van factoren staat er borg voor dat we het telkens opnieuw bij het verkeerde eind hebben. Ook al heb je nog nooit nagedacht over wat ik foutologie noem, ook al ben je allesbehalve een foutoloog, één ding ben je geheid, of je nu wilt of niet: een fouteur. Dat zijn we allemaal.

Een boek over ongelijk hebben kan geen recht van spreken hebben zonder eerst een heel mijnenveld aan definities achter zich gelaten te hebben: Ongelijk? Fout? Waarover? Volgens wie? We kunnen ons vergissen in de integriteit van onze accountant, in de identiteit van een moordenaar, in de naam van de Tourwinnaar van 1974, in de structuur van een waterstofmolecuul, in de datum van de Wederkomst van Christus, in de plek waar onze autosleutels liggen of in de plaats waar massavernietigingswapens liggen opgeslagen. En dat is allemaal nog rechttoe rechtaan. Er zijn nog tal van andere zaken waarbij nooit onomstotelijk bewezen kan worden wie het bij het juiste eind heeft, terwijl we wel geneigd zijn mensen die er anders over denken dan wij ongelijk te geven: wie de Bijbel heeft geschreven, de ethische aspecten van abortus, de culinaire merites van ansjovis, en de vraag of jij of juist je vriend de laptop in de vensterbank heeft laten liggen terwijl er een wolkbreuk voorspeld was.

Hoe willekeurig dit lijstje ook is, het roept toch een aantal vragen op die van groot belang zijn voor elke poging om de foute beoordeling te bezien als een samenhangende categorie binnen de menselijke belevingswereld. De eerste vraag betreft de draagwijdte van onze vergissingen. Het verschil tussen ernaast zitten over de locatie van je autosleutels en over massavernietigingswapens is het verschil tussen ‘oeps’ en een mondiale militaire crisis – gevolgen van een zo totaal verschillende orde dat we ons met recht kunnen afvragen of de vergissingen die er de oorzaak van waren ook maar iets gemeen hebben. Het tweede punt is of we het bij het verkeerde eind kunnen hebben over persoonlijke overtuigingen. Er is een wereld van verschil tussen de Tour van ’74 en de ethische aspecten van abortus, en sommige lezers zullen misschien vinden dat de conceptuele kloof tussen ernaast zitten over feiten en ernaast zitten over overtuigingen onoverbrugbaar is. Anderen zullen daar juist tegen inbrengen dat we nooit volledig zeker kunnen zijn dat iets waar is, en dat we daarom nooit met stelligheid kunnen beweren dat iets ‘juist’ of ‘onjuist’ is.

Kortom, pogingen om onze ideeën over fouten te bundelen tot een samenhangende theorie hebben veel weg van water scheppen met een zeef. En de omgekeerde tactiek, het onderverdelen van fouten en vergissingen in verschillende categorieën, is nauwelijks minder lastig. Desondanks zijn er vanuit beide invalshoeken pogingen ondernomen. De eerste benadering is een troetelkindje van de westerse filosofen, die van meet af aan geprobeerd hebben het wezen van de vergissing te definiëren. Meer dan tweeduizend jaar lang achtte de filosofie het haar doel te streven naar kennis en waarheid – een taakstelling die ertoe leidde dat de beoefenaars van deze discipline net zo gepreoccupeerd waren met dwalingen en fouten. (In Plato’s Theaitetos stelt Socrates dat er geen definitie van de dwaling te geven valt zonder tevens te definiëren wat kennis is; de theorie van het ene is onlosmakelijk verbonden met de theorie van het andere.) Toen de filosofie haar onderzoeksgebieden verruimde en opsplitste – in vakken als ethiek, metafysica, logica enzovoort – werd de discipline die zich bezighield met de studie van de kennis epistemologie gedoopt. Epistemologen verschillen van mening over vele aspecten van de dwaling, maar al sinds Plato is er wel een zekere consensus over de wijze waarop die gedefinieerd moet worden; ongelijk hebben is geloven dat iets waar is terwijl het onwaar is – of het omgekeerde: geloven dat iets onwaar is terwijl het waar is. Deze ongewoon bondige definitie zal ons nog goede diensten bewijzen, deels als leidraad wanneer we ons oor te luisteren leggen bij filosofische discussies over de dwaling, en deels omdat ze uitstekend aansluit bij wat we in het dagelijks leven als een vergissing betitelen. Maar zoals we weldra zullen zien gaat deze definitie mank aan een zo ernstig probleem dat ik er toch niet te zeer op wil bouwen.

Anders dan de filosofie, die van oudsher heeft geprobeerd de misvatting onder één noemer te brengen en te definiëren, heeft een veel recentere richting – het multidisciplinaire terrein dat soms wordt betiteld als ‘human factors research’ en ook wel als ‘besluitkunde’ – gepoogd haar onder te verdelen en te classificeren. ‘Besluitkunde’ is in zekere zin een eufemisme, want dit onderzoeksgebied richt zich primair op slechte beslissingen: als die er niet waren was het hele vak immers overbodig. Evenzo zijn de ‘menselijke factoren’ waarvan hier sprake is – zaken als stress, gebrek aan concentratie, desorganisatie, ontoereikende opleiding, slechte communicatie enzovoort – juist de factoren die de kans op inefficiëntie, risico’s en vergissingen vergroten. Daarom wordt deze discipline (zij het minder vaak) ook wel betiteld als feilbaarheidsonderzoek, en dat is de benaming die ik voor de duidelijkheid voortaan zal gebruiken.

Feilbaarheidsonderzoekers vormen een wonderlijk allegaartje. Het spectrum reikt van psychologen en economen tot ingenieurs en bedrijfsadviseurs, en het werk dat ze doen is al even divers. Sommigen richten zich op het reduceren van financiële verliezen, door fouten in productieprocessen te elimineren. Anderen werken aan het verbeteren van veiligheidsprocedures op terreinen die reiken van vaatchirurgie tot het luchtverkeer, branches waarin menselijke fouten levensgevaarlijk kunnen zijn. Het spreekt voor zich dat feilbaarheidsonderzoek, anders dan epistemologie, een toegepaste wetenschap is. Hoewel de onderzoekers in deze sector zich zowel richten op de psychologische als op de structurele redenen waarom we fouten maken, dient hun werk in het algemeen een praktisch doel: ze proberen de kans op en de gevolgen van toekomstige vergissingen te reduceren.

Vanuit dit streven hebben deze onderzoekers zich ontwikkeld tot ware encyclopedisten van het menselijk falen. Een bescheiden inventarisatie van de betreffende vakliteratuur levert al een duizelingwekkende variëteit aan verschillende types fouten op. Er zijn uitglijders, blunders en vergissingen, planningsfouten, uitvoeringsfouten, instructiefouten, constructiefouten, ontwerpfouten en bestuursfouten, fouten met interne en fouten met externe oorzaken. Zo kan ik makkelijk nog een poosje doorgaan, ware het niet dat ik dan zou verzanden in onhelder vakjargon en nauwkeurige, maar ontegenzeggelijk onverteerbare omschrijvingen. (Een voorbeeld: ‘Vergissingen kunnen worden gedefinieerd als de tekortkomingen of de feilen die zich voordoen bij de beoordelings- en/of deductieprocedures die een rol spelen bij de keus van een doelstelling of bij de specificatie van de hiertoe vereiste middelen, ongeacht de vraag of de handelingen waarop dit besluitvormingsproces betrekking heeft al dan niet naar wens verlopen.’)

Vergissingen kúnnen wel op de voorgaande manier gedefinieerd worden, maar zelf was ik dat niet van plan. Begrijp me goed: ik ben de feilbaarheidsonderzoekers heel erkentelijk, en dat horen we allemaal te zijn. In een tijdperk waarin een menselijke fout makkelijk tot een wereldwijde ramp kan leiden, proberen zij onze wereld veiliger en gerieflijker te maken. En omdat zij tot de weinige mensen behoren die langdurig en diep nadenken over fouten, beschouw ik hen als collega’s in de foutologie. Hetzelfde geldt voor de epistemologen, wier optiek wat meer gemeen heeft met die van mij. Desondanks wijkt mijn doelstelling op belangrijke punten af van die van de beide groepen denkers. Ik heb niet zo’n boodschap aan alomvattende of catalogiserende benaderingen van de vergissing, en ik streef er evenmin naar om fouten te voorkomen of één enkele Waarheid met een grote W te verkondigen. Waar het mij om gaat is de vergissing als idee en als ervaring: om wat we vinden van vergissingen, en hoe we ze ervaren.

Door het accent te leggen op onze kijk op en onze beleving van fouten komt een aantal problemen rond het definiëren ervan in een ander licht te staan. Neem de kwestie van de draagwijdte van een vergissing. Ik had het al over de vraag of het zin heeft om kleine vergissingen en blunders van wereldformaat – de autosleutels en de massavernietigingswapens – als vergelijkbare fenomenen te beschouwen. Als je kijkt naar hun oorzaken en gevolgen verschillen deze vergissingen zo enorm dat het op zijn minst onhaalbaar, zo niet absurd lijkt om ze onder één noemer te brengen. Maar als we ons richten op de manier waarop wij onze fouten ervaren, worden zulke vergelijkingen nu juist zinnig – om niet te zeggen waardevol. Een voorbeeld: wanneer het over onbelangrijke dingen gaat zijn we eerder geneigd rekening te houden met de mogelijkheid dat we ons vergissen dan wanneer er iets belangrijks op het spel staat. Dat heeft een bepaalde emotionele logica, maar puur logisch bezien raakt het kant noch wal. Juist in situaties waarin het om gewichtige zaken gaat, zouden we al het mogelijke moeten willen doen om te zorgen dat we het bij het rechte eind hebben – wat we, zoals we zullen zien, alleen kunnen doen door ons alle denkbare manieren voor de geest te halen waarop er iets fout kan gaan. Dat we hiertoe in staat zijn wanneer het om kleine dingen gaat, maar niet wanneer het er werkelijk toe doet, wijst erop dat er veel te leren valt door die verder zo uiteenlopende ervaringen naast elkaar te leggen. Hetzelfde geldt voor een vergelijking tussen controleerbare en oncontroleerbare overtuigingen – bijvoorbeeld de naam van die Tourwinnaar versus een twist over taarten. Door onze gevoelens van zekerheid en onze reacties op het moment dat we het aantoonbaar mis hadden tegen het licht te houden, kunnen we leren anders te denken over onze opinies, ook als het gaat om kwesties waarover niemand ooit het laatste woord zal hebben.

Deze nadruk op de innerlijke ervaring van het ongelijk hebben ruimt een aantal bezwaren uit de weg die kunnen worden ingebracht tegen mijn ‘alles op één hoop’-benadering van de vergissing. Maar we kunnen niet voorbijgaan aan twee belangrijke kwesties die van belang zijn voor het blikveld en de methodiek van deze verkenning. Het zijn namelijk twee immens belangrijke kwesties. De een betreft de ethiek, en de ander de waarheid. Om te beginnen met de ethiek: in het dagelijks spraakgebruik gebruiken we het woord ‘verkeerd’ zowel voor iets wat onwaar is als voor iets wat moreel fout is. Het is verkeerd om te denken dat de aarde plat is, terwijl het ook verkeerd is om je broertje van de trap te duwen. Het gaat mij hier alleen om de eerste soort verkeerdheid, maar om uiteenlopende redenen zullen ethische kwesties aldoor terugkeren.

Een van die redenen is dat ethische en intellectuele dwalingen niet alleen door linguïstisch toeval aan elkaar gekoppeld zijn, maar ook doordat er van oudsher verband wordt gelegd tussen fouten en slechtheid, en omgekeerd tussen gelijk hebben en goedheid. (Meer over deze voorgeschiedenis in het volgende hoofdstuk.) Een andere reden is dat juist onze als meest intens ervaren vergissingen meer dan eens te maken hebben met de acute omslag van een ethische stellingname. We kunnen tot de ontdekking komen dat we het bij het verkeerde eind hadden met onze ethische normen: bijvoorbeeld dat seks voor het huwelijk eigenlijk helemaal niet verwerpelijk is, of dat je niet moreel verplicht bent om vegetariër te zijn. Het kan ook zijn dat we ons niet vergissen in onze ethische waarden, maar wel in de instanties die die waarden voor ons hoog moesten houden. Zo verloren sommige communisten hun geloof in Stalin (maar niet in het communisme) toen hij een non-agressiepact met Hitler sloot, en keerden sommige katholieken de kerk de rug toe (maar niet haar leerstellingen) toen bleek dat die probeerde het grootschalig kindermisbruik door priesters in de doofpot te stoppen. Dergelijke dwalingen inzake ethische kwesties onderscheiden zich van de andere in dit boek beschreven dwalingen naar inhoud, maar niet naar vorm. Het gaat er telkens om dat we vast vertrouwen op een idee (of een beginsel of een persoon) en daarna, hetzij geleidelijk, hetzij als gevolg van een crisis, tot het besef komen dat dat vertrouwen misplaatst was.

Een derde reden dat ethische kwesties steeds weer de kop opsteken in dit boek is dat heel wat ethische misstanden worden ondersteund en gelegitimeerd door misvattingen over feitelijke zaken. Een duidelijk voorbeeld is de frenologie, de in diskrediet geraakte ‘wetenschap’ die intelligentie en persoonlijkheid meende te kunnen bepalen aan de hand van de schedelvorm. Gedurende de negentiende en de vroege twintigste eeuw werd de frenologie tevens gebruikt als argument voor de discriminatie van vreemdelingen, joden, zwarten en andere achtergestelde minderheden (om nog maar te zwijgen van vrouwen, een achtergestelde meerderheid). Dit is een duidelijk voorbeeld – en lang niet het enige – van een intellectuele dwaling die moreel onrecht mogelijk maakt. Het omgekeerde geldt uiteraard ook: terwijl de frenologie werd geïnspireerd en bevestigd door bestaande vooroordelen was ze tegelijkertijd een voedingsbodem en een legitimering voor diezelfde vooroordelen. Maar daar gaat het juist om. Dikwijls zijn onze ideeën over wat feitelijk juist en wat ethisch juist is onlosmakelijk met elkaar verweven.

Er is nog een laatste ethisch aspect dat van belang is voor dit boek – van cruciaal belang zelfs. Dat betreft de ethische implicaties van de dwaling zelf. We hebben gezien dat de relatie die wij erop nahouden met onze vergissingen invloed uitoefent op de manier waarop we onze medemensen bezien en bejegenen – en juist dat is de alfa en de omega van de ethiek. Zijn we het aan anderen verplicht om de mogelijkheid onder ogen te zien dat we ongelijk zouden kunnen hebben? Welke verantwoordelijkheid dragen we voor de consequenties van onze vergissingen? Hoe moeten we omspringen met mensen van wie we denken dat zij het bij het verkeerde eind hebben? De schrijfster en filosofe Iris Murdoch heeft eens geopperd dat een ethisch systeem nooit compleet kan zijn zonder een mechanisme dat morele verandering mogelijk maakt. Doorgaans beschouwen we vergissingen niet als een middel om een doel te bereiken – laat staan een positief doel – en toch heeft de vergissing, afhankelijk van het antwoord op deze vraag, het in zich om juist dat mechanisme te zijn. Met andere woorden, ongelijk hebben is niet alleen een ethisch probleem (al is het dat soms wel), het is ook een ethische oplossing: iets wat ons, als gezegd, de kans biedt om onze positie ten opzichte van onszelf, andere mensen en de wereld opnieuw in ogenschouw te nemen.

Dit korte overzicht van de relatie tussen de ethische en de feitelijke fout brengt ons bijna aan gene zijde van het mijnenveld aan definities. Maar ik moet opbiechten dat ik de neteligste stap voor het laatst bewaard heb. Dat is het waarheidsvraagstuk: of de begrippen ‘goed’ en ‘fout’ de werkelijke toestand van de wereld weergeven of gewoonweg subjectieve menselijke benamingen zijn. Over die vraag – of de waarheid wel bestaat, hoe we haar kunnen achterhalen, en wie daarover mag oordelen – hebben de beste denkers uit alle culturen en tijdperken zich het hoofd gebroken. Hun volharding heeft imposante intellectuele en artistieke vruchten afgeworpen, maar eigenlijk weinig opgeleverd wat werkelijk beschouwd kan worden als vooruitgang, laat staan als een definitieve oplossing van het vraagstuk. Het ligt dus voor de hand dat we deze kwesties hier niet tot op de bodem kunnen uitdiepen. Maar we kunnen ze evenmin gewoon links laten liggen. Socrates had gelijk: een theorie over de dwaling kan het niet stellen zonder een theorie over de waarheid.

Het is niet zo’n kunst om de vinger te leggen op de theoretische benadering van de waarheid die impliciet aanwezig is in de traditionele filosofische definitie van de vergissing. Als we aannemen dat je vergissen erop neerkomt dat je iets wat onwaar is voor waar aanziet, nemen we daarmee in feite ook aan dat de waarheid een vastomlijnd begrip is. Anders gezegd, deze definitie van de misvatting gaat uit van het bestaan van de absolute waarheid – een vaststaande en kenbare werkelijkheid waartegen vergissingen kunnen worden afgezet. Soms bewijst dat uitgangspunt goede diensten. Er is immers een overvloed aan breed gedragen maatstaven voor wat waar is; zelfs een doorgewinterde relativist zal bereid zijn toe te geven dat we het domweg bij het verkeerde eind kunnen hebben over zoiets als een verkiezingsuitslag of de vraag wie de vader van een kind is. Het lastige aan deze definitie is dat het omgekeerde ook waar is. Ook een overtuigd realist zal toegeven dat er veel situaties zijn waarin een absolute maatstaf van wat waar is ontbreekt. En toch doen we juist in dergelijke situaties dikwijls alsof goed en fout de relevante maatstaven zijn.

Denk maar eens aan esthetische kwesties. We weten allemaal dat over smaak niet te twisten valt – dat kwalificaties als goed en fout van toepassing zijn op feiten, maar niet op voorkeuren. Al op heel jonge leeftijd zijn we in staat om dat onderscheid te maken. Zelfs kleine kinderen snappen dat er iets niet in de haak is als jij denkt dat de lucht blauw is terwijl ik denk dat de lucht groen is, maar dat jouw lievelingskleur best blauw en de mijne groen kan zijn. Toch is het lachwekkend eenvoudig om voorbeelden te vinden van volwassenen die doen alsof hun eigen smaak een wet van Meden en Perzen is. Mac-fanaten zijn er berucht om dat ze Microsoft-gebruikers afschilderen als slachtoffers van een collectieve zinsbegoocheling. Voor mensen die dwepen met parketvloeren is kamerbrede vloerbedekking in victoriaanse huizen een absoluut schrikbeeld. Buren foeteren op opblaasbare tuindecoraties of de afwijkende kleur van elkaars huizen of spannen er procedures over aan. En zelf heb ik ooit bijna iemand de vriendschap opgezegd naar aanleiding van de vraag of rabarbertaart een overheerlijk toetje is (niet dus) en of The Corrections een geweldig boek is (wel dus).

Toegegeven, de meesten van ons hebben ook wel oog voor de komische kant van onze neiging om de eigen voorkeur als de van God gegeven waarheid te beschouwen. Toch weerhoudt dat besef ons er zelden van eraan toe te geven. De schrijver en literatuurcriticus John Updike heeft er eens op gewezen dat het voor een recensent ‘vrijwel onmogelijk is een toon aan te slaan die niet de indruk wekt dat hij de waarheid in pacht heeft’. Hetzelfde geldt voor onze al dan niet uitgesproken oordelen over bijna alles. Het is net of ik er in het diepst van mijn hart heilig van overtuigd ben dat rabarbertaart niet te pruimen is, terwijl The Corrections op een of andere universele manier domweg briljant ís (al zullen lezers die dol zijn op rabarbertaart wel stomverbaasd zijn dat ik zoiets kan vinden). En dat leidt weer tot de overtuiging dat iedereen die oplettend en intelligent genoeg is hierover – sterker nog, over alles – net zo zal denken als ikzelf.

Als we al zo reageren wanneer we weten dat goed en fout niet ter zake doen, laat het zich raden wat er gebeurt wanneer er wel degelijk een feitelijke waarheid in het geding is, ongeacht de vraag of we daar ooit zelf achter kunnen komen. Voor de hand liggende, maar verraderlijke terreinen als godsdienst of politiek laat ik voorlopig even buiten beschouwing. Als we willen laten zien hoe diepgeworteld het gevoel gelijk te hebben kan zijn, volstaat het om bijvoorbeeld een groep kenners van elizabethaanse literatuur te vragen wie de werkelijke auteur is van Hamlet. Het is nauwelijks voorstelbaar dat er ooit een feit aan het licht zal komen dat dit vraagstuk tot een voor iedereen bevredigende oplossing zal brengen, net zoals het vrijwel onvoorstelbaar is dat je alle betrokken partijen op één lijn kan krijgen over twistpunten als de oorsprong van het menselijk leven of de noodzaak van de Amerikaanse inval in Irak. Toch roepen juist zulke onoplosbare kwesties dikwijls bij ons de stellige overtuiging op dat ons oordeel juist is en dat van onze tegenstanders fout. Naar mijn idee moet een definitie van de vergissing, welke we ook kiezen, flexibel genoeg zijn om ruimte te bieden aan de manier waarop we omgaan met vergissingen in gevallen waarin er geen duidelijke maatstaf is waaraan we ons eigen gelijk kunnen toetsen.

Om tot zo’n definitie te komen zouden we opnieuw kunnen uitgaan van de manier waarop we een vergissing beleven. In plaats van ongelijk hebben te omschrijven als geloven dat iets waar is terwijl het objectief onwaar is, zouden we het kunnen definiëren als het verwerpen van een overtuiging waarvan wijzelf ooit hebben gedacht dat ze de juiste was – ongeacht de feitelijke relatie van die overtuiging met de werkelijkheid, en ongeacht de vraag of zo’n relatie ooit vast te stellen is. Dat is een aanlokkelijke oplossing, en wel om twee redenen. Ten eerste zijn we zo, dankzij een kleine bijstelling van een gevestigde definitie van de vergissing, alle moeizame vragen over wat de waarheid is kwijt. Ten tweede vestigen we zo de aandacht op een belangrijk en vaak veronachtzaamd aspect van de menselijke ervaring, dat in dit boek een centrale plaats inneemt: het omslagpunt waarop we een bepaalde overtuiging verruilen voor het tegendeel ervan. Toch is ook dit alternatief als algemene definitie weinig bevredigend, omdat het niet strookt met ons dagelijks gebruik van het woord ‘vergissing’. Wanneer we iemand voor de voeten werpen dat ze zich vergist, bedoelen we niet dat ze op dat moment bezig is haar eerdere standpunten te verwerpen. We bedoelen dat haar overtuiging zich niet verdraagt met de werkelijke staat van de wereld.

Uiteindelijk zal geen van deze beide definities – de afwijkende visie op de feitelijke realiteit net zomin als het innerlijk loslaten van een overtuiging – volledig toereikend zijn voor wat ik met dit boek nastreef. Hoewel ik terug zal grijpen op beide mogelijkheden, is de manier waarop we onze fouten beleven te veelvormig en kameleontisch om binnen een van die twee definities te passen. In een verhandeling over humor heeft de Franse filosoof Henri Bergson er eens voor gewaarschuwd ‘het gevoel voor humor in te kapselen binnen een definitie’. In plaats daarvan hoopte hij zijn lezers iets te bieden wat, in zijn woorden, ‘flexibeler is dan een abstracte definitie – een praktische, intieme vertrouwdheid met het onderwerp, zoals die ook ontstaat bij een langdurige vriendschap’. Dat lijkt me een behartigenswaardig doel, dat bovendien even goed werkt voor fouten als voor grappen maken. Of we het nu willen of niet, de vergissing blijft ons hele leven onze dagelijkse metgezel. Hoog tijd dus voor een nadere kennismaking.

Het vervolg van dit boek – waarop ik je niet lang meer zal laten wachten – is grotendeels opgehangen aan verhalen over mensen die het mis hadden. Die verhalen gaan onder andere over illusies, goochelaars, komedianten, ervaringen met drugs, liefdesrelaties, tegenspoed op zee, bizarre neurologische fenomenen, medische blunders, juridische fiasco’s, de mogelijke consequenties van een huwelijk met een prostituee, het betreurenswaardige uitblijven van het einde van de wereld, en Alan Greenspan. Maar voor we ons gaan verdiepen in de vraag hoe het voelt om ongelijk te hebben is het tijd voor een belangrijke, zij het frustrerende mededeling: het gevoel dat je ongelijk hebt, bestáát namelijk helemaal niet.

Natuurlijk weten we wel hoe het voelt wanneer je beséft dat je ongelijk hebt. Zulke ervaringen liggen zelfs voor het oprapen. Zoals we nog zullen zien kan het besef dat we het mis hebben onthutsend zijn, verwarrend, grappig, beschamend, dramatisch, prettig, verhelderend, en kan het ook ons leven veranderen, ten goede of ten kwade. Maar per definitie is het gewoonweg onmogelijk om tegelijkertijd ongelijk te hebben én te weten hoe dat voelt. Juist het feit dat het mogelijk is om je te vergissen brengt met zich mee dat je daar op het moment zelf geen weet van hebt. Als je normaal je leven leidt in een geestestoestand die je later zult aanmerken als een zinsbegoocheling, heb je daar geen flauw idee van. Je situatie lijkt op die van de coyote uit de Road Runner-tekenfilms op het moment dat hij al voorbij de rand van het ravijn is, maar nog niet naar beneden heeft gekeken. Net als hij zit je al in de problemen terwijl je nog steeds het gevoel hebt dat je vaste grond onder de voeten hebt. Wat dat betreft moet ik mijn standpunt dus enigszins preciseren: het is wel degelijk mogelijk te weten hoe het voelt om ongelijk te hebben. Het voelt alsof je gelijk hebt.

Het komt er dus op neer dat we een blinde vlek hebben voor onze eigen fouten. Wat voor onjuiste denkbeelden we op dit moment ook aanhangen, ze bevinden zich per definitie buiten ons blikveld. Denk alleen maar aan het veelzeggende feit dat de misvatting in de eerste persoon enkelvoud niet bestaat: de zin ‘Ik heb ongelijk’ is logisch onmogelijk. Zodra we weten dat we ongelijk hebben, hebben we geen ongelijk meer, omdat het inzicht dat een bepaald denkbeeld onjuist is met zich meebrengt dat je het niet meer gelooft. Daarom kunnen we alleen maar zeggen ‘Ik hád ongelijk’. Het is net als met het Onzekerheidsprincipe van Heisenberg: je kunt je vergissen, of je kunt beseffen dat je je vergist, maar je kunt het niet allebei tegelijk.

De blinde vlek voor eigen fouten verklaart tot op zekere hoogte waarom het zo’n moeite kost om je voor te stellen dat je het bij het verkeerde eind zou kunnen hebben. Het ligt voor de hand om dit probleem toe te schrijven aan diverse psychologische factoren – arrogantie, onzekerheid enzovoort – en natuurlijk spelen die mede een rol. Maar de blindheid voor onze eigen fouten wijst erop dat er nog een andere, fundamentelere factor in het spel is. Als het letterlijk onmogelijk is om te voelen dat je ongelijk hebt – als onze huidige vergissingen onherkenbaar blijven, zelfs al gaan we er in het diepst van onze ziel naar op zoek – is het niet onlogisch om te concluderen dat je gelijk hebt. Zo biedt die blinde vlek ook een verklaring voor het feit dat we feilbaarheid beschouwen als een universeel fenomeen, en toch voortdurend overvallen worden door onze eigen vergissingen. De psycholoog Marc Green heeft ooit gesteld dat een vergissing vanuit het oogpunt van de persoon die haar maakt in wezen ‘een mentale ingreep van hogerhand’ is. Hoewel we in theorie heel goed weten dat vergissingen mogelijk zijn, zijn onze eigen specifieke vergissingen voor onszelf even onvoorspelbaar als een windhoos of het inslaan van de bliksem. (En daardoor hebben we ook zelden het gevoel dat we daarop aangesproken kunnen worden. Niemand is immers juridisch aansprakelijk voor een ingreep van hogerhand.)

Onze vergissingen van dit moment mogen zich dan per definitie aan onze blik onttrekken, ook missers uit het verleden glippen ons als zand door de vingers. In het algemeen zijn ze óf onmogelijk te onthouden, óf onmogelijk te vergeten. Als we voortdurend onze onbenullige vergissingen vergaten en de belangrijke allemaal onthielden zou dat niet zo raar zijn, maar zo eenvoudig ligt het helaas niet. Als ik ergens de naam van de Duitse schrijver Goethe tegenkom, moet ik steevast denken aan die keer dat ik hem in het openbaar uitsprak, waarna een hoogleraar me vriendelijk maar met lichte spot terechtwees. Ik zei namelijk Go-eth, zoals in oude Bijbelteksten: ‘Pride goeth before destruction’. Het was een onnozele en begrijpelijke vergissing, maar desondanks ziet het ernaar uit dat ik haar tot in mijn graf met me mee zal dragen.

Een ander uiterste is de ervaring die door Sigmund Freud wordt beschreven in Zur Psychopathologie des Alltagslebens (op zich al een boek over vergissingen). Tijdens het doornemen van zijn administratie stuitte hij op de naam van een patiënte van wie hij zich de ziektegeschiedenis niet meer herinnerde, ook al was het duidelijk dat hij haar amper zes maanden daarvoor wekenlang dagelijks had bezocht. Lange tijd probeerde hij zich de patiënte voor de geest te halen, maar hoe hij ook zijn best deed, het lukte hem niet. Toen het hem uiteindelijk toch te binnen schoot, stond Freud versteld van zijn ‘bijna ongelooflijke geval van vergeetachtigheid’. De patiënte in kwestie was een jonge vrouw die hem met haar ouders was komen raadplegen omdat ze voortdurend buikpijn had. Freuds diagnose luidde dat ze aan hysterie leed. Een paar maanden daarna was ze overleden aan darmkanker.

Het is moeilijk te zeggen wat nu vreemder is: een totaal geheugenverlies als het gaat om een gigantische blunder, of de onuitwisbare herinnering aan de triviale fout. Maar in het algemeen lijkt ons vermogen om onze vergissingen te vergeten groter dan dat om ze te onthouden. Terwijl ik aan dit boek werkte, legde ik regelmatig aan onbekenden uit waarover het ging, waarop een bepaald percentage steevast reageerde met: ‘Dan moet je mij hebben, ik vergis me aan de lopende band.’ Wanneer ik hun dan vroeg een voorbeeld te noemen, reageerden ze bijna even steevast met een diepe frons en een even diepe stilte, waarna ze ten slotte verbaasd constateerden dat er niets bij hen opkwam. Een van die spontane vrijwilligers zei: ‘Wat raar, ik kan me verschillende keren voor de geest halen dat ik zei: “O nee, ik vergis me compleet, wat erg, en wat stom”, en er staat me zelfs bij dat ik er niet van kon slapen, er eetafspraken door miste en helemaal opgefokt was, maar er wil me werkelijk geen enkel specifiek geval te binnen schieten waarin ik ongelijk had.’

Dit vreemde verschijnsel is voor een deel toe te schrijven aan een ontwerpfout in onze database. De meesten van ons hebben geen opbergvak in hun geheugen met het opschrift ‘Mijn Vergissingen’. Een goede vriendin van me, wie ik al heel vroeg had verteld dat ik met dit boek bezig was, schreef me twee jaar later dat ze zich plotseling had gerealiseerd dat een van de doorslaggevende ervaringen uit haar jeugd een gebeurtenis was geweest waarbij ze het totaal bij het verkeerde eind had gehad. Gedurende de voorgaande twee jaar was mijn vriendin die gebeurtenis niet vergeten, maar de herinnering zat opgeborgen in een ander mentaal vakje (in dit geval ‘keren dat ik eenzaam was’ en ‘keren dat ik boos was’). Daardoor – en ondanks al het denkwerk over ongelijk hebben dat ze voor mij had verzet – was de herinnering als voorbeeld van een vergissing niet bereikbaar geweest.

Net als ons onvermogen om te zeggen ‘Ik had ongelijk’ is dit ontbreken van een categorie met het opschrift ‘vergissingen’ evenzeer een maatschappelijk als een individueel probleem. Na mijn pogingen om alle literatuur over ongelijk hebben door te nemen kan ik ten eerste melden dat het een gigantische berg materiaal is, en ten tweede dat bijna geen enkel boek daaruit is ingedeeld bij een categorie die iets te maken heeft met vergissingen. Het aanbod is versnipperd over een ongelooflijke hoeveelheid verschillende disciplines: filosofie, psychologie, bedrijfskunde, rechtsgeleerdheid, medicijnen, technologie, neurologie, politicologie en wetenschapsgeschiedenis, om er maar een paar te noemen. Voor de vergissingen die we in de loop van ons leven hebben begaan geldt hetzelfde. We bergen ze op in allerlei verschillende mappen met etiketten als ‘Pijnlijke Momenten’, ‘Leerzame Ervaringen’ of ‘Wat ik vroeger geloofde’ – maar het komt heel zelden voor dat een gebeurtenis in onze geest opgeborgen wordt onder het simpele opschrift ‘Vergissingen’.

Dit catalogiseringsprobleem is slechts één van de redenen waarom vergissingen van vroeger zich zo ongrijpbaar gedragen. Een andere reden (waar we later nader op zullen ingaan) is dat het besef dat een overtuiging onjuist is vrijwel altijd met zich meebrengt dat er prompt een nieuwe overtuiging voor in de plaats komt: het oude gevoel gelijk te hebben wordt ogenblikkelijk overschreven door een nieuw, maar identiek gevoel. In het licht daarvan kan de verworpen overtuiging al heel snel ver weg, wazig en irrelevant lijken, alsof we het hele idee van meet af aan niet helemaal serieus hebben genomen. Ook de maatschappij als geheel komt het goed uit om oude vergissingen uit te wissen. Medicijnenstudenten worden niet meer onderwezen in de theorie van de vier lichaamssappen, en astronomen leren hun studenten niet meer hoe ze de snelheid moeten berekenen van de vijfenvijftig concentrische sferen waaruit het heelal volgens Aristoteles bestond. Uit onderwijskundig oogpunt is dat praktisch en efficiënt, maar het bevestigt onze stilzwijgende vooronderstelling dat het huidige geloof identiek is aan het ware geloof, en het stijft ons in onze algemene overtuiging dat we gelijk hebben.

Gezien onze blinde vlek voor het eigen ongelijk, ons slechte geheugen voor vergissingen, het ontbreken van een categorie met het opschrift ‘Vergissingen’ en onze neiging om afgedankte overtuigingen direct te overschrijven, is het geen wonder dat het zo lastig is om te accepteren dat het maken van fouten een wezenlijk onderdeel is van wie we zijn. Omdat we vergissingen niet ervaren, onthouden, markeren of fixeren als onderdeel van ons innerlijke landschap, lijkt het alsof fouten onverhoeds tevoorschijn komen – dat wil zeggen: van buiten onszelf. In werkelijkheid is natuurlijk het tegenovergestelde het geval. Vergissen is nu juist en bij uitstek een interne aangelegenheid. Toegegeven, de wereld kan ongelooflijk verwarrend zijn, en natuurlijk kunnen anderen je misleiden of bedotten. Maar uiteindelijk ben jij de enige die ervoor kan kiezen om te geloven wat je gelooft. Daarom is het inzicht dat we ongelijk hebben zo’n vreemde gewaarwording: we vinden het heel normaal om het oneens te zijn met anderen, maar komen nu ineens tot de ontdekking dat we het oneens zijn met onszelf. De vergissing is op dat moment niet zozeer een intellectueel, als wel een existentieel probleem – een crisis die niet draait om wat we weten, maar om wie we zijn. Van die identiteitscrisis klinkt nog iets door in de vragen die we ons achteraf stellen: Wat bezielde me? Hoe heb ik zoiets kunnen doen?

Deze individuele vragen over de oorsprong van de vergissing vormen de weerklank van een veel breder, openlijk gevoerd debat dat al sinds mensenheugenis gaande is. De misvatting mag ons achtervolgen, ze mag ons door de vingers glippen, maar het is in elk geval een troost dat hele generaties theologen, filosofen, psychologen, sociologen en natuuronderzoekers met dat probleem geworsteld hebben. In hun zoektocht naar het antwoord op de vraag waarom wij in de fout gaan, kwamen veel religieuze filosofen uit bij de poort van de Hof van Eden. De dertiende-eeuwse scholasticus Thomas van Aquino was van mening dat we fouten maken omdat we door onze verbanning uit het paradijs voorgoed zijn afgesneden van direct contact met de goddelijke waarheid. Volgens Aquino en veel van zijn collega-theologen komen onze fouten voort uit de kloof tussen onze eigen begrensde en gebrekkige geest en Gods onbeperkte en volmaakte alwetendheid.

Diezelfde grondgedachte kent ook talloze seculiere uitwerkingen. Plato dacht dat onze oorspronkelijke ziel één was met het universum, en dat we pas fouten begonnen te maken toen we onze huidige fysieke gestalte aannamen en die kosmische waarheden vergaten. John Locke, een filosoof uit de Verlichting, meende dat de dwaling ons leven binnensijpelde uit de kloof tussen de kunstmatigheid van het woord en de realiteit van de dingen die daarmee worden aangeduid – uit de lacune tussen een niet te beschrijven essentie en het zegbare ding dat er het dichtst bij in de buurt komt. De Duitse filosoof Martin Heidegger dacht dat de dwaling kon worden verklaard uit het feit dat ons bestaan gebonden is aan tijd en ruimte: omdat we gebonden zijn aan bepaalde coördinaten kunnen we daar niet boven uitstijgen en de werkelijkheid niet vanuit vogelperspectief (of vanuit een goddelijk standpunt) als geheel beschouwen. Hoe uiteenlopend deze verklaringen ook lijken, al deze denkers – en velen met hen – hanteren het idee dat de feilbaarheid voortkomt uit een kloof: soms tussen het specifieke en het algemene, soms tussen woorden en dingen, soms tussen het heden en een ongerepte oertoestand, soms tussen het sterfelijke en het goddelijke – maar in al die gevallen tevens uit de kloof tussen onze eigen geest en de rest van de wereld.

Het grootste deel van de tijd bekommeren we ons totaal niet om die kloof. En met reden. Wie wil er nu herinnerd worden aan de zondeval, het verlies van het contact met de waarheid, of het specifieke en beperkte karakter van ons bestaan? Maar zodra we ons vergissen, wordt die kloof tussen de innerlijke en de uiterlijke werkelijkheid plotseling zichtbaar. Dat is een van de redenen waarom vergissingen zo onthutsend kunnen zijn. Maar een andere, zonderling paradoxale reden daarvoor is ons onvermogen om die kloof éérder te zien. Onze vergissingen maken zichtbaar dat de inhoud van ons hoofd even overtuigend kan zijn als de werkelijkheid. Dat is een angstwekkende ontdekking, omdat we juist op die overtuigingskracht of natuurgetrouwheid bouwen om te bepalen wat werkelijk en waar is.

Het mag verontrustend lijken dat onze geest ons een rad voor ogen kan draaien, maar we zouden er ook troost uit moeten putten. Het wonderbaarlijke van de menselijke geest is immers dat hij ons de wereld niet alleen kan tonen zoals die is, maar ook zoals die niet is: zoals we ons die wereld van vroeger herinneren, zoals we hopen of vrezen dat hij in de toekomst zal zijn, of zoals hij er door andermans ogen zou kunnen uitzien. We hebben al gezien dat ‘de wereld zien zoals hij niet is’ dicht in de buurt komt van een definitie van de vergissing – maar dat maakt ook fantasie, vindingrijkheid en hoop mogelijk. Daaruit volgt dat onze vergissingen soms veel zoetere vruchten afwerpen dan de blamage en de ontreddering die we ermee associëren. Toegegeven, ze leveren altijd een moment van vervreemding op, waarin we zowel het contact met onszelf als met een tot dan toe volledig overtuigend wereldbeeld kwijt zijn. Maar wat is daar mis mee? ‘Vervreemden’ wil zeggen dat je iets zijn vertrouwdheid ontneemt; en als je bepaalde dingen – jezelf incluis – kunt ervaren als iets wat niet vertrouwd is, wordt het daarmee ook mogelijk ze met een nieuwe blik te bezien.

Als we willen dat onze vergissingen ons helpen om de dingen anders te bezien, moeten we eerst onze vergissingen zelf anders gaan bezien. Dat is wat dit boek beoogt: ons vertrouwd maken met onze eigen feilbaarheid, het benodigde begrippenapparaat vergroten, zodat we er makkelijker over kunnen praten, en eens wat dieper graven in die normaal gesproken zo ongrijpbare en vluchtige ervaringen die een fout oplevert. Er is een voor de hand liggende en heel praktische reden om dat te doen, namelijk het feit dat onze vergissingen rampzalige gevolgen kunnen hebben. Ze kunnen ons tijd en geld kosten, ons zelfvertrouwen ondermijnen, en het vertrouwen en de achting die anderen ons toedragen tenietdoen. Ze kunnen ons doen belanden bij de Eerste Hulp, in het verdomhoekje, of op de bank bij de psychiater. Ze kunnen ons kwetsen en vernederen en, wat erger is, ze kunnen andere mensen kwetsen en vernederen. Kortom, voor zover we onze vergissingen kunnen voorkomen, zouden we dat zo veel mogelijk moeten doen. En om dat te doen, moeten we allereerst begrijpen waarom we ons vergissen.

De goede verstaander zal intussen hebben begrepen dat dit boek niet bedoeld is als zelfhulpgids voor chronische bokkenschieters – zoiets als Herken en voorkom uw vergissingen of In dertig dagen naar een beter oordeel. Integendeel, het is eerder een pleidooi voor, dan een aanklacht tegen de vergissing. Uitgaande van Augustinus’ denkbeeld dat de dwaling op een of andere manier een wezenlijk aspect is van wie we zijn, stelt het zich ten doel uit te zoeken hoe dat zit. In deel 1 behandel ik de ontwikkeling van onze ideeën over vergissingen, en de totstandkoming van twee tegenovergestelde visies – opvattingen die tevens onze ideeën weerspiegelen over wat voor wezens wij zijn en in wat voor wereld we leven. In deel 2 inventariseer ik de vele factoren die ons ertoe kunnen brengen ons te vergissen; ze reiken van onze zintuigen tot hogere cognitieve processen en maatschappelijke conventies. In deel 3 gaan we van de vraag waarom we het mis kunnen hebben over op de vraag wat we ervaren als we dat doen. Dat deel concentreert zich op de emotionele spanningsboog van de dwaling, van het moment waarop we beseffen dat we in de fout gaan tot de manier waarop dat besef onze kijk op de wereld, onze relaties, en niet te vergeten onszelf kan veranderen.

Na deze verkenningen van de oorsprong en de emotionele aspecten van de vergissing beschrijft het laatste deel van dit boek de vermijdbare risico’s en de onverwachte pleziertjes die vergissen met zich mee kan brengen. Hier ga ik in op de vraag hoe we door onze feilbaarheid te aanvaarden niet alleen de kans dat we ons vergissen kleiner kunnen maken, maar ook hoe dat ons kan helpen om creatiever om te gaan met het bestaan, elkaar behoedzamer te benaderen en tot een vrijere en eerlijker samenleving te komen. In het laatste hoofdstuk pleit ik ervoor de vergissing te beschouwen als een gave – een overvloedige en onvervangbare bron van humor, kunst, nieuwe inzichten, individualiteit en verandering. Dit boek begon met de constatering dat het prettig is om gelijk te hebben, maar zal eindigen met de constatering dat het veel complexer, interessanter, onthullender en uiteindelijk net zo plezierig kan zijn om ongelijk te hebben.

Voor de eindnoten zie Noten

1  De westerse cultuur kent nog een andere methode om vergissingen toe te geven, maar die is zo incourant dat ze alleen maar laat zien hoe treurig zeldzaam dergelijke hulpmiddelen zijn. In de dichtkunst bestaat er een speciale vorm, de palinode, die erop gericht is de in een eerder gedicht geuite gevoelens terug te nemen. (Het Griekse woord palin betekent ‘terug’ en ode betekent ‘lied’, wat nog doorklinkt in ons spraakgebruik.) De beroemdste palinode – niet dat dat veel zegt – is geschreven door Stesichoros, een dichter uit de zevende eeuw voor Christus. Hierin herroept hij zijn eerdere bewering dat Helena van Troje als enige schuld droeg aan het bloedvergieten tijdens de Trojaanse oorlog. Maar mijn eigen favoriete voorbeeld komt van de Amerikaanse dichter Ogden Nash, die zijn roemruchte versregels ‘Candy / Is dandy / But liquor / Is quicker’ later, blijkbaar door schade en schande wijzer geworden, terugnam met: ‘Nothing makes me sicker / Than liquor / And Candy / Is too expandy.’