Oorspronkelijke titel

Packing for Mars: The Curious Science of Life in the Void

© 2010 Mary Roach / W.W. Norton & Company, New York

Nederlandse vertaling

© 2011 Maven Publishing B.V., Amsterdam / René van de Weijer en Stanneke Wagenaar, Hallum

Ontwerp omslag G2K

Foto auteur David Paul Morris

Opmaak binnenwerk Asterisk*, Amsterdam

ISBN boek 978 94 9057 429 1

ISBN e-boek 978 94 9057 464 2

NUR 740

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Aftellen

1

Hij is slim, maar zijn vogels zijn slordig

Japan kiest een astronaut

2

Op elkaars lip

De hachelijke psychologie van isolering en opsluiting

3

Maanziek

Brengt het heelal je in hogere sferen?

4

Na jou

Het alarmerende vooruitzicht van een leven zonder zwaartekracht

5

Een zootje ongeregeld

Aan boord van een C-9 ontsnappen aan de zwaartekracht

6

Parabolisch overgeven

Het geheime leed van de astronaut

7

Het lijk in de raket

NASA bezoekt het crashlaboratorium

8

Een harige stap voor de mensheid

De merkwaardige carrières van Ham en Enos

9

Volgende pompstation over 350.000 kilometer

Een maanexpeditie plannen is moeilijk, maar niet zo moeilijk als een gesimuleerde maanexpeditie plannen

10

Houston, we hebben een schimmel

Ruimtehygiëne en de mannen die zich niet meer wasten voor de wetenschap

11

Een horizontaal bestaan

Wat als je nooit meer je bed uit zou komen?

12

De Drie Dolfijnen Club

Gewichtloos paren

13

Verwoestende hoogten

Ontsnappen aan de ruimte

14

Scheidingsangst

De strijd tegen gewichtloosheid – het avontuur gaat door

15

Ongemakkelijk voedsel

Dierenartsen achter het fornuis, en andere rampverhalen uit de testkeukens van de ruimtevaart

16

Hapklare kleding

Is Mars het waard?

Woord van dank

Bibliografie

Tijdbalk

1

Hij is slim, maar zijn vogels zijn slordig

Japan kiest een astronaut

Eerst doe je je schoenen uit, zoals de gewoonte is voor je een Japans huis binnengaat. Er wordt je een paar speciale isolatieruimteslippers van lichtblauw vinyl overhandigd, met het logo van de Japan Aerospace Exploration Agency, de Japanse ruimtevaartorganisatie. De letters JAXA hellen voorover, alsof ze de ruimte in snellen. In het grote C-5 gebouw van het JAXA-hoofdkwartier in Tsukuba Science City fungeert een op zichzelf staand complex, het isolatieblok, een week lang als een soort woning voor de tien finalisten die strijden om twee open plaatsen in het Japanse astronautenkorps. Veel viel er niet te zien toen ik hier vorige maand kwam: een kamer met ‘bedsteden’ met gordijntjes ervoor naast een gemeenschappelijke ruimte met een lange eettafel en stoelen. Het is meer een kwestie van gezien worden. Via vijf bewakingscamera’s vlak onder het plafond kan een panel van psychiaters, psychologen en JAXA-managers de sollicitanten observeren. Hun gedrag en de indruk die het panel tijdens hun verblijf van hen krijgt, zullen in belangrijke mate bepalen welke twee kandidaten hun slippers mogen verruilen voor het JAXA-logo op een ruimtepak.

Men hoopt zo een beter idee te krijgen wie deze mannen en vrouwen zijn en in hoeverre ze geschikt zijn voor het leven in de ruimte. In een sollicitatiegesprek1 of op een vragenlijst – die samen de mensen met duidelijke persoonlijkheidsstoornissen er al uit hebben gefilterd – kan een intelligente, uiterst gemotiveerde kandidaat ongewenste karaktertrekjes nog wel verbergen, maar dat wordt moeilijker als hij of zij een week lang wordt geobserveerd. In de woorden van JAXA-psycholoog Natsuhiko Inoue: ‘Het valt niet mee om altijd een goed mens te zijn.’ Door middel van de isolatietest kun je je ook een oordeel vormen over zaken als teamwork, leiderschap en conflictbeheersing, groepsvaardigheden die zich in een persoonlijk gesprek niet laten vaststellen. (NASA maakt geen gebruik van deze isolatiemethode.)

De observatiezaal is boven de isolatieruimte. Het is woensdag, dag drie van de zevendaagse afzondering. Er staat een rij tv’s voor de waarnemers, die met blocnote en kopje thee achter lange tafels zitten. Op dit moment zijn er drie aanwezig, psychologen van de universiteit, die naar de schermen staren als klanten van Tell Sell die een aankoop overwegen. Eén tv zendt om onverklaarbare redenen een dagelijkse talkshow uit.

Inoue zit aan het bedieningspaneel, met zoom- en microfoonknoppen, en nog een rijtje kleine tv-monitoren boven zijn hoofd. Hij is uitermate deskundig voor zijn leeftijd (40) en geniet veel respect op zijn vakgebied, de ruimtepsychologie – en toch heeft hij iets in zijn uiterlijk en manier van doen waardoor je geneigd bent je hand uit te steken en hem even in zijn wang te knijpen. Zoals veel mannelijke werknemers hier draagt hij sokken en slippers. Als Amerikaanse weet ik weinig van de Japanse slipper-etiquette, maar voor mij geeft het aan dat hij zich bij JAXA thuis voelt. Deze week is dat ook wel begrijpelijk; zijn dienst begint om zes uur ’s morgens en eindigt iets na tien uur ’s avonds.

Op beeld zien we nu een van de kandidaten een stapeltje A4-enveloppen uit een kartonnen doos lichten. De enveloppen zijn voorzien van een etiket met een letter voor elke kandidaat – A tot en met J – en bevatten een vel met instructies en een vierkant, plat pakje in cellofaan. Volgens Inoue gaat het om materiaal dat geduld en nauwkeurigheid onder druk kan testen. De kandidaten scheuren de pakjes open en halen er vierkante velletjes gekleurd papier uit. ‘De test betreft een vorm van... neem me niet kwalijk, ik weet niet wat het woord in het Engels is. Een vorm van handwerken met papier.’

‘Origami?’

‘Origami, ja!’ Eerder vandaag heb ik het invalidentoilet in de gang gebruikt. Aan de muur hing een ingewikkeld bord met hendels, palletjes en trekkettingen. Het was net de cockpit van de Space Shuttle. Ik rukte aan een ketting om door te spoelen, en zette daarmee het alarm voor verpleegkundige hulp in werking. Zo ongeveer kijk ik nu weer. Mijn Huh?-gezicht. De volgende anderhalf uur zullen de mannen en vrouwen die in de race zijn om Japans eerstvolgende astronauten te worden, helden voor hun landgenoten, zich onledig houden met het maken van papieren kraanvogels.

‘Duizend kraanvogels.’ Het hoofd van JAXA’s Geneeskundige Dienst, Shoichi Tachibana, stelt zich voor. Hij stond al een poosje zwijgend achter ons. Tachibana is met het idee voor de test gekomen. Volgens een Japanse overlevering is iemand die duizend kraanvogels vouwt een lang en gezond leven beschoren. (Het cadeau is blijkbaar overdraagbaar; de kraanvogels, aan een draad geregen, worden vaak aan patiënten in ziekenhuizen gegeven.) Later zal Tachibana een perfecte gele kraanvogel, nauwelijks groter dan een sprinkhaan, op mijn tafel zetten. Op de armleuning van de sofa in de hoek zal een kleine dinosaurus verschijnen. Tachibana heeft wel iets van zo’n enge filmboef die het huis van de held binnenglipt en een klein origamibeestje achterlaat, zijn filmboef-visitekaartje, louter om te laten weten dat hij daar geweest is. Maar misschien, weet ik veel, is hij gewoon een vent die van origami houdt.

De kandidaten hebben tot zondag om aan het vereiste aantal te komen. De tafel ligt bezaaid met papieren vierkantjes, de kleuren nog sprekender door het contrast met de vale omgeving. Niet alleen de schoenendoosarchitectuur en de raketten her en der op het terrein, ook het uitzonderlijk saaie groengrijs van veel binnenmuren van NASA heeft JAXA weten te kopiëren. Het is een kleur die ik nooit ergens ben tegengekomen, ook niet op een kleurenwaaier – maar hier hebben ze hem.

Het geniale van de kraanvogeltest is dat hij het werk van de kandidaten chronologisch vastlegt. Als ze een kraanvogel af hebben, rijgen ze hem aan een lange draad. Aan het einde van de testperiode wordt ieders draad weggehaald en geanalyseerd. Het is diagnostische origami: worden de vouwen van de kandidaat slordiger naarmate de deadline naderbij komt en de druk toeneemt? Hoe zijn de eerste tien kraanvogels in vergelijking met de laatste? ‘Afnemende nauwkeurigheid verraadt ongeduld onder stress,’ zegt Inoue.

Mij is verteld dat een doorsnee opdracht in het Internationaal Ruimtestation (ISS) voor 90 procent gewijd is aan het monteren, repareren en onderhouden van het ruimteschip zelf. Het is mechanisch werk, dat voor een flink deel wordt verricht in een drukpak met een beperkte zuurstofvoorraad – een tikkende klok. Astronaut Lee Morin beschreef zijn taak bij het installeren van het middengedeelte van het ISS, de ruggengraat waaraan verschillende laboratoriummodules worden bevestigd: ‘Het zit vast met dertig bouten. Daarvan heb ik er zelf twaalf vastgedraaid.’ (‘Dus dat is twee jaar opleiding per bout,’ kon hij niet nalaten eraan toe te voegen.) Het ruimtepakkenlab in het Johnson Space Center beschikt over een vacuümkast met ruimtepakhandschoenen erin gemonteerd. In de kast ligt een van de zware karabijnhaken die de astronauten en hun gereedschap tijdens hun werk zekeren aan de buitenkant van het ruimtestation. Proberen te werken met de karabijnhaak is als kaarten delen met ovenhandschoenen aan. Alleen al het dichtknijpen van je hand is binnen de kortste keren doodvermoeiend. Je mag geen type zijn dat snel gefrustreerd raakt en dan een wisselvallige prestatie levert.

Er verstrijkt een uur. Een van de psychologen is opgehouden met observeren en richt zijn aandacht nu op de talkshow. Een jonge acteur wordt geïnterviewd over zijn bruiloft en wat voor vader hij hoopt te worden. De kandidaten zitten over de tafel gebogen stil te werken. Kandidaat A, een orthopeed en aikidofan, ligt voor met veertien kraanvogels. Het merendeel van de rest staat op zeven of acht. De instructies beslaan twee volle bladzijden. Mijn tolk Sayuri vouwt een velletje blocnotepapier. Ze is bij stap 21, waarbij de romp van de kraanvogel wordt ‘opgeblazen’. Bij de aanwijzingen staat nu een wolkje naast een pijl die naar de vogel wijst. Als je al weet wat je moet doen, is het logisch – anders is het heerlijk surrealistisch: Stop een wolk in een vogel.

Het is moeilijk, maar wel verrukkelijk je een John Glenn of Alan Shepard voor te stellen die zijn talenten gebruikt voor de oude kunst van het papier vouwen. Amerika’s eerste astronauten werden geselecteerd op uitstraling en ballen. Alle zeven astronauten van het Mercury-project moesten testpiloot zijn of geweest zijn. Het waren mannen die van negen tot vijf in supersnelle vliegtuigen hoogterecords en geluidsbarrières doorbraken terwijl ze bijna van hun stokje gingen en crashten. Alle missies, tot en met die van Apollo 11, kenden wel een belangrijke primeur. De eerste ruimtevlucht, het eerste rondje om de aarde, de eerste ruimtewandeling, de eerste koppelingsmanoeuvre, de eerste maanlanding. Er werden met grote regelmaat de meest hachelijke krachttoeren uitgehaald.

Met elke volgende missie werd de verkenning van de ruimte weer ietsje gewoner. Tot het, ongelooflijk genoeg, gewoon saai werd. ‘Weet je wat er allemaal gebeurde op weg naar de maan? Geen bal,’ schreef Gene Cernan, astronaut van de Apollo 17. ‘Ik had kruiswoordpuzzels mee moeten nemen.’ Het afsluiten van het Apollo-programma markeerde een overgang van exploratie naar experiment. Astronauten vlogen niet verder dan de buitenrand van de dampkring om daar wetenschappelijke laboratoria te bouwen die om de aarde zouden gaan draaien: Skylab, Spacelab, Mir, ISS. Ze voerden experimenten uit in gewichtloosheid (nul G), lanceerden communicatiesatellieten en militaire satellieten, installeerden nieuwe toiletten. ‘Er viel meestal niet veel te beleven in Mir,’ zegt astronaut Norm Thagard in het blad Quest, gewijd aan de geschiedenis van de ruimtevaart. ‘Verveling was voor mij het grootste probleem.’ Mike Mullane vatte zijn eerste Space Shuttle-missie samen als ‘een paar palletjes omzetten om een paar communicatiesatellieten los te laten’. Primeurs zijn er nog steeds, en NASA vermeldt ze met trots, maar de voorpagina’s halen ze niet meer. Een van de primeurs van shuttlemissie STS-110 was bijvoorbeeld ‘de eerste keer dat alle ruimtewandelingen van een shuttlebemanning vanuit de Quest Luchtsluis vertrokken’. ‘Vermogen om verveling en gebrek aan prikkels te verdragen’ is een van de aanbevolen eigenschappen in een document uit de Space Shuttle-tijd, opgesteld door de Interne Werkgroep Psychiatrische en Psychologische Astronautenselectie van NASA.

Tegenwoordig valt de functiebenaming voor astronaut in twee categorieën uiteen. (Drie, als je de wetenschappelijke astronaut, de payload specialist, meetelt; in deze categorie vallen ook leraren, belastingverspillende senatoren2 en feestvierende Saoedische prinsen.) De piloten zitten achter de knoppen. De ‘missiespecialisten’ voeren de wetenschappelijke experimenten uit, verrichten de reparaties, lanceren de satellieten. Ze zijn wel het best en het slimst, maar niet per se het moedigst. Het zijn artsen, biologen, ingenieurs. Astronauten kunnen tegenwoordig evengoed nerds zijn als helden. (De JAXA-astronauten in het ISS zijn tot dusver ingedeeld als NASA-missiespecialisten. Het ISS heeft ook een door JAXA geconstrueerde laboratoriummodule, genaamd Kibo.) Het moeilijkste aspect van het astronautenbestaan, vertelde Tachibana me, is niet de opleiding, maar dat je niet weet of en wanneer je voor een vlucht zult worden aangewezen.

De eerste keer dat ik een astronaut sprak, was ik niet op de hoogte van het onderscheid in piloten en missiespecialisten. Ik stelde me astronauten voor zoals ze in de Apollofilm waren: gezichtsloze ikonen achter goudkleurige vizieren, die als antilopes rondsprongen in de geringe zwaartekracht van de maan. De astronaut was Lee Morin. Missiespecialist Morin is een grote, vriendelijke man. Zijn ene voet draait lichtelijk naar binnen onder het lopen. De dag dat we elkaar spraken, had hij een katoenen broek en bruine schoenen aan. Op zijn overhemd prijkten zeilboten en hibiscusbloemen. Hij vertelde me dat hij het glijmiddel voor een noodglijbaan van de Space Shuttle had helpen testen. ‘We moesten voorover gaan staan en ze smeerden onze kont ermee in. Toen sprongen we op de glijbaan. En het werd goedgekeurd, dus [de Shuttlevlucht] kon doorgaan en het ruimtestation kon gebouwd worden. Ik was er trots op,’ zei hij met een stalen gezicht, ‘een aandeel in de missie te hebben gehad.’

Morin liep weg met dat vertederende loopje en dat kontje dat was ingevet voor de wetenschap, en ik herinner me dat ik hem nakeek en dacht: ‘Mijn god, het zijn gewoon mensen.’

De financiering van NASA is voor een niet gering deel afhankelijk van de mythe die eromheen hangt. Het imago dat met de Mercury- en Apollomissies is opgebouwd, is grotendeels intact gebleven. In de glimmende NASA-brochures over de astronauten dragen velen nog steeds een ruimtepak en houden ze nog steeds hun helm op schoot, alsof elk moment om onverklaarbare redenen de druk kan wegvallen in de fotostudio van het Johnson Space Center. In werkelijkheid speelt misschien één procent van een astronautenloopbaan zich in de ruimte af, en daarvan weer één procent in een drukpak. Morin was die dag toevallig aanwezig als lid van de Cockpit-werkgroep voor ruimtecapsule Orion. Hij hielp zichtlijnen uitdokteren en de beste plaats voor computerdisplays bepalen. Tussen de vluchten door brengen astronauten hun dagen door in vergaderingen en commissies, spreken ze op scholen en Rotary Clubs, evalueren ze software en hardware, werken ze op de Vluchtleiding, en besturen ze hun bureau.

Niet dat moed helemaal is afgeschaft. Tot de aanbevolen eigenschappen voor een astronaut behoort ook het ‘Vermogen te functioneren bij een dreigende ramp’. Als er iets fout gaat, wordt van iedereen tegenwoordigheid van geest gevraagd. Sommige selectiecommissies – die van de Canadese Ruimtevaartorganisatie, bijvoorbeeld – blijken meer nadruk te leggen op crisisvaardigheden. De Canadezen plaatsten hoogtepunten van hun astronautenselectietests in afleveringen op hun homepage. Het was gewoon reality-tv. De kandidaten moesten naar een speciale trainingsfaciliteit, waar ze uit brandende ruimtecapsules en zinkende helikopters leerden ontsnappen. Ze sprongen vanaf schrikwekkende hoogten rechtstandig in zwembaden, waarin het water werd opgestuwd tot golven van bijna twee meter. Begeleidend tromgeroffel voerde het drama op. (Het kan zijn dat het er meer om ging zo veel mogelijk media-aandacht te krijgen dan om te laten zien hoe Canada’s volgende astronaut werd gekozen.)

Eerder had ik Tachibana gevraagd of hij nog verrassingen in petto had voor zijn kandidaten om te kijken hoe ze zich hielden bij een onverwachte noodsituatie. Hij vertelde dat hij erover gedacht had het toilet in het testblok onbruikbaar te maken. Wederom niet het antwoord dat ik verwachtte, maar in zijn soort geniaal. Het was misschien niet direct een scenario dat zich leent voor een begeleiding van pauken (of misschien juist wel), maar wel toepasselijker. Een kapot toilet is niet alleen representatiever voor de problemen van een ruimtereis, maar – zoals we zullen zien in Hoofdstuk 14 – op zichzelf al reden tot stress.

‘Voor u gisteren kwam,’ voegde Tachibana eraan toe, ‘hebben we de lunch een uur uitgesteld.’ Kleine dingetjes zijn vaak het onthullendst. Omdat ze niet weten dat een late lunch of een slecht functionerend toilet deel uitmaakt van de test, zijn de kandidaten meer zichzelf. In het voorstadium van dit boek meldde ik me aan als proefpersoon voor een gesimuleerde Mars-missie. Ik kwam de eerste selectieronde door en kreeg te horen dat iemand van de Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA) me later die maand zou bellen voor een telefonisch interview. Het telefoontje kwam om halfvijf in de ochtend en ik deed geen moeite mijn irritatie te verbergen. Later drong tot me door dat het waarschijnlijk een test was geweest, en dat ik daarvoor was gezakt.

NASA gebruikt soortgelijke methoden. Ze bellen een kandidate en vertellen haar dat ze een paar fysieke tests opnieuw moet doen en wel de volgende dag. ‘Wat ze eigenlijk doen is zeggen: “Eens kijken of ze alles laten schieten om bij ons te horen”,’ zegt planetair geoloog Ralph Harvey. Personeelsleden van zijn Antarctic Search for Meteorites (ANSMET) reflecteren zo nu en dan op astronautenvacatures. (Antarctica vormt goed vergelijkingsmateriaal; mensen die het daar goed doen acht men psychologisch ook geschikt voor het isolement en de beperkingen van een ruimtereis.) Harvey was kort daarvoor gebeld over een van hen. ‘Ze zeiden: “We geven hem morgen de eerste keer een T-38 om te vliegen. En we zouden graag willen dat u meegaat als observator en ons vertelt hoe hij het volgens u doet.” En ik zei: “Prima.” Maar ik wist dat het niet zou gebeuren. Ze wilden gewoon vaststellen in hoeverre ik vertrouwen in hem had.’

Nog een reden om te kijken hoe toekomstige astronauten met stress omgaan is het feit dat je aan boord van een ruimteschip weinig mogelijkheden hebt om de stress te temperen. ‘Neem shoppen,’ zegt Tachibana. ‘Dat kun je daar niet.’ Of drinken. ‘Of een lang bad,’ draagt Kumiko Tanabe bij. Hij doet pers en publiciteit voor JAXA en gaat dus, zo vermoed ik, heel vaak lang in bad.

Het middagmaal is gearriveerd. Alle tien kandidaten staan op om de bakjes open te maken en zetten borden neer. Dan gaan ze weer zitten, maar geen van hen pakt zijn of haar stokjes op. Het is duidelijk dat ze een strategie bedenken. Toon je leiderschap als je als eerste een hapje neemt, of geef je daarmee juist blijk van ongeduld en gebrek aan zelfbeheersing? Kandidaat A, de arts, komt met een op het oog ideale oplossing. ‘Bon appétit,’ zegt hij tegen de groep. Hij pakt net als de anderen zijn stokjes op, maar wacht vervolgens tot iemand anders het eerste hapje neemt. Uitgekookt. Ik zet mijn geld op A.

Dat is de andere verandering die heeft plaatsgevonden sinds de hoogtijdagen van de ruimte-expedities. De bemanningen van ruimteveren en ruimtelaboratoria zijn twee à drie keer zo groot als die van Mercury, Gemini en Apollo, en de missies beslaan geen dagen meer, maar weken of maanden. Wie geschikt was voor het Mercury-tijdperk, is dat niet voor het huidige. Astronauten moeten goed met anderen overweg kunnen. Tot NASA’s lijst van aanbevolen astronauteneigenschappen behoort ‘het vermogen tactvol, respectvol en empathisch met anderen om te gaan. Aanpassingsvermogen, flexibiliteit, redelijkheid. Gevoel voor humor. Het vermogen stabiele, hoogwaardige intermenselijke relaties aan te gaan.’ De ruimteorganisatie van nu wil geen lef en bravoure. Ze willen Richard Gere in Nights in Rodanthe3. Assertiviteit moet ‘passend’ zijn en risiconemend gedrag ‘gezond’. Onder de Right Stuff worden niet meer bravoure, agressiviteit en viriliteit verstaan. Of zoals Patricia Santy, hoofdpsychiater van NASA, het uitdrukt in Choosing the Right Stuff: ‘Narcisme, arrogantie en gebrek aan tact.’ ‘Wie wil er nu met zo iemand samenwerken?’

Als ik even grof mag generaliseren: Japanners zijn uitermate geschikt voor het leven in een ruimtestation. Ze zijn gewend aan kleine ruimtes en beperkte privacy. Japanse payload specialists zijn lichter en compacter dan de gemiddelde Amerikaan. En wat misschien nog het belangrijkst is: ze hebben van jongs af geleerd beleefd te zijn en hun emoties in bedwang te houden. Mijn tolk, Sayuri, een vrouw die zo voorkomend is dat ze de lipstick van de rand van haar theekopje veegt alvorens dit aan de bordenwassers van de JAXA-kantine te overhandigen, zegt dat haar ouders haar altijd voorhielden: ‘Maak geen golven in de stille vijver.’ ‘Astronaut zijn,’ zo merkte ze op, ‘is een verlengstuk van het dagelijkse leven.’ ‘Japanners zijn prima astronauten,’ beaamde Roger Crouch, bemanningslid van de Space Shuttle, met wie ik tijdens mijn verblijf in Japan mailde.

Ik legde mijn theorie voor aan Tachibana. We waren naar de lobby gegaan voor een babbeltje. We zaten op lage banken onder portretten van het astronautenkorps van JAXA. ‘Wat u zegt is juist,’ zei hij, terwijl zijn ene knie op en neer wipte. (Zijn baas vertelde me in een gesprek eerder dat jaar dat wippen met de knie een aandachtspunt is bij selectiegesprekken met toekomstige astronauten, naast het vermijden van oogcontact. De rest van het gesprek keken hij en ik elkaar strak aan over de tafel; we wilden geen van beiden wegkijken.) ‘Wij Japanners hebben te veel de neiging emotie te onderdrukken en te proberen mee te werken, ons aan te passen. Ik maak me er zorgen over dat een paar astronauten van ons zich té ideaal gedragen.’ Als je je gevoelens te lang en te sterk onderdrukt, eist dat zijn tol. Je explodeert of je implodeert. ‘De meeste Japanners worden eerder depressief dan explosief,’ zegt Tachibana. ‘Gelukkig’, zo voegt hij eraan toe, ‘trainen JAXA-astronauten jaren met NASA-astronauten en in die tijd worden ze wat agressiever van aard, meer zoals Amerikanen.’

In de vorige isolatietest werd één kandidaat weggestuurd omdat hij te veel irritatie toonde en een ander omdat hij zijn irritatie niet kon uiten en passief afreageerde. Tachibana en Inoue zoeken kandidaten die een evenwicht weten te bewaren. NASA-astronaute Peggy Whitson vind ik een goed voorbeeld. Ik hoorde kortgeleden op NASA TV iemand van NASA tegen haar zeggen dat hij een reeks foto’s die zij of een ander lid van haar bemanning kort daarvoor had gemaakt, niet kon vinden. Als ík de hele morgen foto’s had genomen en degene voor wie ik dat had gedaan had ze zoekgemaakt, zou ik zeggen: ‘Zoek dan nog maar eens goed, oen.’ Whitson zei, zonder een spoor van irritatie: ‘Geen probleem, dan doen we het nog een keer.’

Nog iets wat je moet vermijden als je astronaut zou willen worden?

Snurken, zegt Tachibana. Doe je dat te hard, dan kan het betekenen dat je uit het selectieproces wordt verwijderd. ‘Dat maakt anderen wakker.’

Volgens de Yangtse Evening Post sluit de medische screening voor Chinese astronauten kandidaten met een slechte adem uit. Niet omdat dit op ontstoken tandvlees kan duiden, maar omdat, zoals gezondheidsonderzoeker Shi Bing Bing het uitdrukt, ‘de vieze lucht vervelend is voor hun collega’s in een kleine ruimte’.

Het middageten is voorbij en twee – nu drie, nee wacht, vier! – kandidaten maken het tafelblad schoon. Ik moet denken aan die borstelloze wasstraten waarin een klein legertje wissende werknemers zich op je wagen stort als je eruit komt. Maar niemand hoeft af te wassen. De instructies zijn de vuile borden en het gebruikte bestek weer in het plastic bakje met jouw identiteitsletter te plaatsen en het bakje in de ‘luchtsluis’. Wat de kandidaten niet weten is dat de vuile boel vervolgens op een rijdend plateau wordt geladen en weggereden om op de foto te worden gezet. De foto’s gaan, samen met de origamivogels, naar de psychiaters en psychologen. Ik ben bij de fotosessie na de maaltijd van gisteravond geweest. De assistent van de fotograaf opent telkens een plastic bakje en houdt een stuk karton met de letter van de kandidaat en de datum iets binnen de rand, alsof het couvert was opgepakt wegens een misdrijf en nu moest poseren voor een politiefoto.

Inoue bleef vaag over de bedoeling ervan. Om te zien wat ze gegeten hebben, zei hij. Voor wat het waard is: C had het vel van haar kip versmaad en G het zeewier van zijn misosoep. E liet de helft van zijn soep staan en al zijn mixed pickles. Mijn favoriet, A, at alles op en zette bord en bestek in exact dezelfde configuratie waarin ze gearriveerd waren, terug in de bak.

‘Kijk G-san,’ mompelde de fotograaf. (‘San’ is een Japanse beleefdheidsvorm, zoals ons ‘meneer’ of ‘mevrouw’.) Hij tilde het pickles-schaaltje op dat G boven op het bord had gezet. ‘Hij verstopt zijn vel.’

Ik weet niet zeker of ik wel snap waarom het zo belangrijk is dat astronauten hun bord leegeten en hun vuile boel netjes opstapelen. Ordelijkheid is natuurlijk belangrijk in een kleine ruimte, maar volgens mij gaat het hier om iets anders. Als ik een vreemde zou vertellen wat voor activiteiten ik de afgelopen dagen allemaal heb geobserveerd en hem zou vragen te raden waar ik geweest was, zal hij niet direct op ‘ruimtevaartorganisatie’ komen, denk ik. ‘Basisschool’, misschien. Behalve origami behelsden de tests deze week het construeren van LEGO-robots en het maken van kleurpotloodtekeningen van ‘Mij en mijn collega’s’ (ook bestemd voor het Postvak In van de deskundigen uit de geestelijke gezondheidszorg).

Op dit moment spreekt H zijn collega’s en de camera’s vanaf de tv-schermen toe. Dit onderdeel wordt ‘presentatie eigen verdiensten’ genoemd. Ik had iets verwacht als een eenzijdig sollicitatiegesprek, met een opsomming van sterke punten en functionele vaardigheden. Dit had meer weg van een act op een schoolreisje. C’s talent was het zingen van liedjes in vier talen. D deed veertig push-ups in een halve minuut.

Wat de schoolse sfeer nog versterkte, was het feit dat de kandidaten hesjes droegen. Van die dingen die kinderen dragen tijdens gymles om aan te duiden wie bij welk team hoort. Op deze hesjes staat de letter van de kandidaat. Allemaal voor het gemak van de waarnemers. Het licht is zwak en de camera zoomt maar zelden in op gezichten, dus het is moeilijk uit te maken wie er aan het woord is. Voor de hesjes aan gingen, boog iedereen voortdurend naar zijn of haar buurman over om te fluisteren: ‘Wie is dat? E-san?’ ‘Volgens mij is dat J-san.’ ‘Nee, J-san is daar, in dat streepjespak.’

H zegt: ‘Ik kan fietsen zonder handen.’ Hij vouwt zijn handen tot een kom, buigt zijn duimen en zet zijn lippen ertegenaan. Na enkele pogingen produceert hij een lage, droge, onwelluidende fluittoon. ‘Ik heb niet zo’n speciaal talent als jij,’ zegt H dof tegen B. B heeft ons net verteld over het kampioenschap van zijn badmintonteam en vervolgens de broekspijpen van zijn korte broek opgetrokken om zijn dijspieren te laten zien.

H gaat zitten en F staat op. F is een van de drie piloten in de groep. ‘Wat van belang is voor een piloot is goed communiceren.’ Na een degelijke start neemt de presentatie een onverwachte wending. F vertelt ons dat hij vaak wat gaat drinken met zijn maten. ‘We gaan naar clubs met gastvrouwen. Dat communiceert beter en helpt het ijs breken met de jongens.’ F spert zijn mond wijd open. Hij doet iets met zijn tong. De psychiaters buigen zich naar de tv-schermen. Sayuri’s wenkbrauwen schieten omhoog. ‘Dit doe ik voor de dames,’ zegt F. Huh? Inoue zoomt in. F’s tong is dubbelgevouwen, als een taco. ‘Voor mij is dit een manier om het ijs te breken.’

Dan is A aan de beurt, mijn favoriet. Hij vertelt ons dat hij een aikidotechniek zal demonstreren en vraagt om een vrijwilliger. D staat op. Zijn hesje glijdt half van zijn schouder, als een behabandje. Toen hij op de universiteit zat, vertelt A ons, werden de jongere studenten zo dronken dat ze niet meer op konden staan. ‘Dus draai ik hun arm om ze overeind te helpen.’ Hij grijpt D’s pols. D geeft een gil en iedereen lacht.

‘Net een stelletje corpsballen,’ zeg ik tegen Sayuri. Tachibana zit naast Sayuri, die hem uitlegt wat ‘corpsballen’ zijn.

‘Om u de waarheid te zeggen,’ zegt Tachibana, ‘een astronaut ís ook een soort student.’ Hij krijgt opdrachten en er wordt voor hem beslist. De wereld van de ruimtevaart is net een heel kleine, heel elitaire militaire kostschool, maar dan met de leiding van de ruimtevaartorganisatie in plaats van sergeants en decanen. Het is hard werken en je kunt je maar beter aan de regels houden. Niet praten over andere astronauten. Niet vloeken.4 Nooit klagen. Net als in het leger worden oproerkraaiers stevig onder handen genomen of weggestuurd.

Sinds het begin van het ruimtestationtijdperk is de ideale astronaut een uitzonderlijk bekwame volwassene die zich als een uitzonderlijk braaf kind houdt aan instructies en regels. Japan produceert ze aan de lopende band. Dit is een cultuur waarin vrijwel niemand door rood licht loopt of rommel op straat gooit. Japanners gaan niet snel de confrontatie met het gezag aan. De vrouw die op de vlucht naar Tokio naast me zat, vertelde me dat haar moeder haar had verboden gaatjes in haar oren te laten prikken. Pas op haar zevenendertigste verzamelde ze daartoe eindelijk de moed. ‘Ik leer nu pas niet alles meer van haar te pikken,’ vertrouwde ze me toe. Zij was 47 en haar moeder 86.

‘De expeditie naar Mars wordt natuurlijk een ander verhaal,’ zegt Tachibana. ‘Daar heb je juist ondernemende, creatieve figuren voor nodig. Want ze zullen alles zelf moeten opknappen.’ Met een communicatievertraging van twintig minuten heb je in noodgevallen niets aan adviezen van de Vluchtleiding. ‘Dan heb je weer dappere kerels nodig.’

Een paar weken na mijn vertrek uit Tokio kwam er een e-mail van de afdeling voorlichting van JAXA met de mededeling dat de kandidaten E en G waren geselecteerd. E is piloot van All Nippon Airways en fan van Japanse musicals. Bij zijn presentatie deed hij een scène uit zijn favoriete musical, waarvoor hij moest huilen en zijn armen om zijn onzichtbare moeder moest slaan. Het was dapper, maar niet astronauten-dapper. G is ook piloot, maar bij de luchtmachtafdeling van het Japanse zelfverdedigingsleger. Militaire piloten zijn bij uitstek geschikt voor het astronautenkorps, en niet alleen vanwege hun achtergrond en vaardigheden in de luchtvaart. Ze zijn gewend risico’s te nemen en onder druk te opereren, gewend te pitten in benauwde ruimten zonder privacy, gewend bevelen op te volgen en lang gescheiden te zijn van hun gezin. Bovendien, zoals een personeelslid van JAXA uitlegde, is de astronautenselectie een politieke kwestie. Luchtmachtorganisaties hebben altijd banden gehad met ruimtevaartorganisaties.

De week na mijn vertrek uit Japan vlogen de tien kandidaten naar het Johnson Space Center voor sollicitatiegesprekken met NASA-astronauten en leden van de selectiecommissie. Tachibana en Inoue gaven toe dat beheersing van de Engelse taal een belangrijke factor was in de besluitvorming, evenals, zo kan ik me voorstellen, de vraag of het klikt met de NASA-bemanningen. ‘Het belangrijkste onderdeel, datgene waar het allemaal om draait,’ aldus Ralph Harvey van ANSMET, ‘is het sollicitatiegesprek. Ze zetten je bij een paar astronauten om gewoon te praten. Jij bent namelijk iemand met wie ze misschien uiteindelijk in het equivalent van een zuidpooltent zullen belanden, en dan niet voor maar zes weken of maanden in het ruimtestation, maar misschien wel tien jaar in afwachting van je vlucht, terwijl je werkt bij de Vluchtleiding of ergens anders. Ze kiezen net zo goed een kameraad als een collega.’ Een Japanse piloot heeft op een academicus voor dat hij iets gemeen heeft met heel wat NASA-astronauten. Leger en luchtvaart zijn wereldwijde clubs en E en G zijn daar lid van.

De eerste keer dat ik JAXA bezocht, trok ik met een andere tolk op. Onderweg vanaf het treinstation vertaalde Manami een paar borden voor me. Eentje verwelkomde ons in TSUKUBA CITY OF SCIENCE AND NATURE, dat ik alleen als Stad van de Wetenschap kende. Niet alleen de gebouwen van JAXA staan hier, ook de agrarische onderzoeksinstituten, het nationaal instituut voor materialenkennis, het instituut voor bouwonderzoek, het instituut voor bosbouw en bosproducten, het nationaal instituut voor plattelandsontwikkeling en het centraal onderzoeksinstituut voor veevoer en vee. Er zijn hier zo veel onderzoeksinstituten dat ze hun eigen instituut hebben: het Tsukuba Centrum voor Instituten. Hoe zit het dan met de ‘Natuur’ in de naam van de stad? Manami legde uit dat er nog geen bomen of parken waren toen mensen begonnen te verhuizen naar Tsukuba, en dat er nog niets te doen was, behalve werken. Er waren nog geen grote wegen of sneltreinen die je de stad in of uit brachten. De mensen werkten alleen maar. Er vonden veel zelfmoorden plaats, zei ze, heel wat mensen sprongen van de instituutsdaken. Dus liet de overheid een winkelcentrum en een paar parken aanleggen, bomen en gras aanplanten, en veranderde de naam in Tsukuba, Stad van Wetenschap en Natuur. Het scheen te helpen.

Het verhaal zette me aan het denken over een uitstapje naar Mars en hoe het zou zijn om twee jaar opgesloten te zitten in steriele, kunstmatige constructies zonder ook maar één keer aan je werk en je collega’s te kunnen ontsnappen, en zonder bloemen of bomen of seks, en zonder dat door het raam iets anders te zien was dan leegte of, in het beste geval, roodachtig stof. Het werk van een astronaut levert veel stress op, om dezelfde redenen als waarom jouw of mijn werk stress oplevert – overwerk, slaapgebrek, nervositeit, andere mensen – maar die gewone stress wordt versterkt door twee dingen: de beperkingen van de omgeving en het feit dat je er niet aan kunt ontkomen. Isolement en beperkte ruimte zijn zaken die ruimtevaartorganisaties veel zorgen baren. De Canadese, Russische, Europese en Amerikaanse ruimtevaartorganisaties hebben 15 miljoen dollar gestoken in een uitgebreid psychologisch experiment, waarbij zes man in een gesimuleerd ruimteschip op een denkbeeldige vlucht naar Mars zitten. De sluisdeur gaat morgen open.

1  Zoals toen astronaut Mike Mullane door een NASA-psychiater werd gevraagd welk grafschrift hij het liefst op zijn zerk zag. Mullanes antwoord was: ‘Een liefhebbende echtgenoot en toegewijde vader’ – maar in werkelijkheid, schertste hij in Riding Rockets, ‘zou ik mijn vrouw en kinderen als slaven hebben verkocht voor een reis in de ruimte.’

2  Als je de astronauten die hun status gebruikten om een zetel in de Senaat te bemachtigen en de senatoren die hun invloed gebruikten om een plaatsje in een NASA-vlucht te veroveren, bij elkaar optelt, kom je praktisch aan een Senaatsquorum in de ruimte. (John Glenn slaagde beide kanten op: hij keerde als 77-jarige senator terug in de ruimte.) De truc mislukt ook wel eens: Jeff Bingaman versloeg Harrison Schmitt, de astronaut die senator van New Mexico was geworden, met de campagneslogan ‘What on Earth has he done for you lately?’

3  De vlucht naar Tokio duurde tien uur.

4  Ik las vorige week een ongeredigeerde versie van een mondeling verslag waarin de ‘damns’ en ‘hells’ waren doorgestreept als betrof het de namen van geheim agenten in een CIA-dossier. Toen Gene Cernan op een noodsituatie in Apollo 10 reageerde met ‘meer dan een paar goddams, fucks en shits’, eiste de voorzitter van het Miami Bible College in een brief aan president Nixon een openbare spijtbetuiging. NASA dwong Cernan te gehoorzamen. Maar in zijn biografie nam hij het laatste woord: ‘Hoop verdomde flauwekul.’