Het winnaareffect

Wat succes en macht met onze hersenen doen

Ian Robertson

Vertaald uit het Engels door Jan Willem Reitsma

Oorspronkelijke titel

The Winner Effect: How Power Affects Your Brain

© 2012 Ian Robertson

Nederlandse vertaling

© 2012 Maven Publishing B.V., Amsterdam / Jan Willem Reitsma, Haarlem

www.mavenpublishing.nl

www.thewinnereffect.com

Ontwerp omslag G2K

Opmaak binnenwerk Asterisk*, Amsterdam

ISBN boek 978 94 9057 438 3

ISBN e-boek 978 94 9057 471 0

NUR 770

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Fiona en onze prachtige kinderen
Deirdre, Ruairi en Niall, vol liefde en dankbaarheid

Inhoud

Woord vooraf

1 Het mysterie van de zoon van Picasso

Zijn mensen voor het succes geboren?

2 De puzzel van de veranderlijke vissen

Is winnen een kwestie van toeval of omstandigheden?

3 Het enigma van de vriend van Bill Clinton

Wat doet macht met een mens?

4 Het mysterie van de Oscars

Waarom willen mensen winnen?

5 Het raadsel van de vliegende directeuren

Heeft winnen ook nadelen?

6 Het winnende denken

Nawoord

Woord van dank

Noten

Verder lezen

1 Het mysterie van de zoon van Picasso

Zijn mensen voor het succes geboren?

Een meisje van zes en haar broertje van acht arriveren aan de hand van hun vader bij de poort van het landhuis. Ze bellen aan en wachten, terwijl ze de geur van de eucalyptus opsnuiven die door de onophoudelijke regen vrijkomt. Het duurt een hele tijd voor de conciërge verschijnt. Hij kijkt door een kier en vraagt of ze een afspraak hebben. Hun vader stottert van ja.

‘Ik zal kijken of de meester u kan ontvangen,’ zegt de oude man. Ze wachten en wachten maar.

‘Jullie kunnen beter in de auto wachten,’ mompelt de vader, maar ze blijven staan. De conciërge verschijnt opnieuw en kijkt een beetje schaapachtig.

‘De meester kan u vandaag niet ontvangen. Hij is aan het werk.’

Ze lopen weer naar de auto, zwijgzaam en vernederd. Door de jaren heen maken ze deze reis telkens opnieuw. Soms ontvangt de meester hen, soms niet.

Maar het weekend daarop is hij wel beschikbaar. Hun vader duwt het meisje en de jongen zachtjes de woonkamer van hun grootvader in, en moedigt de verlegen kinderen aan om de oude man met de felle ogen te omhelzen. Een licht gevoel van gêne gaat vlug voorbij en de kinderen komen los, en zijn behoedzaam blij als hun opa papieren dieren en vogels voor ze vouwt. Hun vader ontspant zich ook bij dit familietafereel en pakt afwezig een vijl om zijn gebroken vingernagel glad te maken. Opeens springt de bejaarde man op en roept: ‘Je nagels bewerken met een vijl is belachelijk. Doe net als ik, vijl ze tegen een stuk muur!’

Vanaf dat moment is dat precies wat de dertiger Paulo Picasso heeft gedaan, net zoals hij gedurende de rest van zijn leven veel andere gewoonten van zijn vader, Pablo Picasso, heeft overgenomen. Vis met zijn blote handen eten was ook zo’n eigenaardige gewoonte. In haar boek Mijn grootvader Picasso beschrijft Marina, de dochter van Paulo, hoe ze deze en talloze vergelijkbare aanvaringen van deze twee mannen als kind aanschouwde: ‘Ik schaamde me dood.’1

Paulo – het verschrikt kijkende, verklede kind van drie op het beroemde schilderij Paul als harlekijn dat zijn vader in 1924 maakte – leidde een doelloos leven vol omzwervingen en drankmisbruik. Hij hield het nooit erg lang bij werkgevers uit en slaagde er niet in een bestaan op te bouwen dat onafhankelijk was van zijn dominante vader, die hem verwaarloosde. Paulo kon zijn gezin niet onderhouden en zijn twee kinderen groeiden op onder toezicht van een maatschappelijk werkster; zijn zoon Pablito zou in 1973, op zijn vierentwintigste, zelfmoord plegen door bleekwater te drinken, twee dagen na de begrafenis van Pablo Picasso.

Paulo Picasso leek nooit in staat om uit de schaduw van zijn vader te treden, en werd bevorderd van wekelijkse smekeling – bijna een bedelaar – tot parttimechauffeur en later, toen zijn gezin uiteen was gevallen, tot inwonend secretaris en chauffeur van een vader die nooit de moeite nam om zijn minachting voor zijn slapjanus van een zoon te verbergen. Marina Picasso herinnert zich een bezoek waarbij Pablo Picasso zijn zoon naar een belendende kamer meenam. Met haar broer hoorde ze hoe hun grootvader schreeuwde: ‘Je bent niet in staat om de verantwoordelijkheid voor je kinderen te dragen! Je bent niet in staat de kost te verdienen! Je bent een middelmatig mens en dat zult je altijd blijven. Je maakt dat ik mijn tijd verspil. Ik ben el Rey, de Koning, en jij – jij bent mijn ding!’2

Paulo Picasso werd inderdaad zijn ‘ding’, maar niet lang. Hij overleed op 54-jarige leeftijd, op 5 juni 1975, slechts twee jaar na zijn vader, en na een slepend juridisch gevecht dat hem een erfenis opleverde van vijfzestiende deel van het gigantische fortuin van zijn vader. Het treurige leven van Paulo stond in schril contrast tot dat van zijn beroemde vader.

Maakt dit verhaal iets duidelijk wat geldt voor alle kinderen van succesvolle ouders?

Dat is de vraagstelling van dit hoofdstuk: waarom was het succes van Pablo Picasso, een van de beroemdste kunstenaars ter wereld, zo totaal afwezig in het leven van zijn zoon?

Neem even de tijd om na te denken over je eigen succes of succesloosheid in je leven tot nu toe. Wat is volgens jou de reden daarvoor? Als je machtig of juist machteloos bent, hoe verklaar je je huidige status dan? Dat zijn dingen die Paulo Picasso zichzelf waarschijnlijk ook afvroeg, zoals de meeste mensen dat bij tijd en wijle doen. Maar zoals je in dit hoofdstuk zult zien, bepaalt de manier waarop je die vragen in gedachten beantwoordt of je wel of niet een winnaar wordt.

Een vaak gehoord antwoord op bovenstaande vragen is dat mensen op de een of andere manier al dan niet voor succes in de wieg gelegd zijn. Dat is het ‘gezond verstand’-idee dat succes behalen – in de politiek, de kunst, het zakenleven of op welk terrein dan ook – een kwestie van aanleg is. Duizenden jaren lang waren de kansen op succes inderdaad oneerlijk verdeeld in het voordeel van de happy few als gevolg van genen en goed gearrangeerde huwelijken, een productielijn voor uitmuntend presterende mensen die was gemodelleerd naar het racepaard en de Europese vorstenhuizen. Of ze het nu leuk vinden of niet, een paar miljard aardbewoners richten hun leven nog steeds in volgens dit idee en vinden mensen die dat niet doen geschift. Dit boek zal hun veronderstellingen ondermijnen.

Hoewel dit idee in eerstewereldlanden, met hun egalitaire moraal, misschien achterhaald lijkt, kennen we nog steeds – bewust of onbewust – grote waarde toe aan ‘veredelde’ factoren zoals lengte, geslacht en huidskleur. Zoals een onderzoek naar bedrijven uit de top-500 van het tijdschrift Fortune uit 2005 aantoonde, zijn de machtige CEO’s die we aanstellen nog steeds in overgrote meerderheid lang, mannelijk en blank.3 En zoals uit een ander onderzoek blijkt, is het IQ een zeer belangrijke overweging bij de keuze van directieleden, op grond van de stellige overtuiging dat intelligentie, kunde en genialiteit niet verdiend maar aangeboren zijn. Toch is het een raadsel: als winnen zoveel met genetische aanleg te maken heeft, hoe komt het dan dat zoveel mensen met zoveel gunstige genen – zoals Paulo Picasso – afvallen tijdens de race om een succesvol of zelfs maar gelukkig leven te leiden?

Of was de mislukking van Paulo een abnormale gebeurtenis? Uit onderzoek dat Morten Bennedsen en zijn collega’s in 2007 deden aan de Københavns Universitet blijkt het tegendeel. Bennedsen bekeek bedrijven die waren opgericht door ondernemers die er zo’n succes van maakten dat ze tot een besloten vennootschap uitgroeiden. Wat, zo vroeg hij zich af, gebeurde er wanneer de oprichter van het bedrijf de leiding overdroeg aan een zoon of dochter, in tegenstelling tot gevallen waarin de nieuwe directeur van buiten de familie kwam? 4

Als mensen voor het succes in de wieg zijn gelegd, zouden de kinderen van winnaars ook succesvoller moeten zijn dan anderen. Maar dat is niet altijd het geval. Bennedsen bekeek de machtsoverdracht aan nieuwe CEO’s bij ruim vijfduizend bedrijven en zijn bevindingen waren dramatisch: als de opvolger geen buitenstaander was, maar een familielid, daalde de winstgevendheid van het bedrijf met minstens 4 procent rond het moment van opvolging. Bij grotere bedrijven in sterke groei-industrieën daalde deze zelfs nog sterker.

Dat je een kind van succesvolle ouders bent, garandeert dus niet dat jij ook succes behaalt. Maar het bedrijfsleven en de kunst zijn heel verschillende takken van sport en Pablo Picasso was bepaald geen doorsnee-ouder. Hebben Paulo Picasso en de erfgenamen van het familiebedrijf dan echt iets met elkaar gemeen? Wel zeker, en het verband tussen hen is de psychologie van het succes.

In 1996 bestudeerden Suniya Luthar van de lerarenopleiding aan Columbia University en Karen D’Avanzo van Yale University twee groepen kinderen van vijftien en zestien op twee sterk verschillende middelbare scholen in het noordoosten van de Verenigde Staten.5 De ene school stond in een arme wijk in de binnenstad, waar het gemiddelde gezinsinkomen zeer laag was, 13 procent van de leerlingen blank was en één op de vijf gezinnen voedselbonnen kreeg. De andere was een rijke school in een voorstad, met een van de hoogste gemiddelde gezinsinkomens in het land. Hier was 82 procent van de leerlingen blank, en vrijwel niemand in de wijk ontving voedselbonnen. Toch ontdekten de onderzoekers dat de rijkere pubers veel meer last hadden van angstgevoelens en depressies, en meer sigaretten, drank, wiet en andere genotsmiddelen consumeerden dan hun leeftijdsgenoten die economisch slechter af waren (een ontdekking die in andere onderzoeken binnen en buiten de VS is gerepliceerd6). Hoe kan dat? Bevat dit onderzoek een aanwijzing voor de mislukking van Paulo Picasso?

Zo op het eerste gezicht staan de rijkdom, de roem en het uitzonderlijke talent van Pablo Picasso zo ver af van de bankiers en juristen in een Amerikaans voorstadje dat het een bespottelijk idee lijkt om die gezinnen met elkaar te vergelijken. Wat Paulo Picasso ook mag zijn overkomen: het kwam in elk geval niet doordat hij te veel geld had. Hij leefde als volwassen man van fooien die hem op onvoorspelbare momenten werden toegestopt door zijn vader, die het grootste deel van zijn leven zijn informele werkgever was, waardoor hij en zijn gezinsleden bijna tot het eind van zijn leven arm bleven. Maar Paulo stond in de schaduw van zijn vaders uitzonderlijke rijkdom, roem en genialiteit. En zoals ik verderop in dit hoofdstuk zal laten zien, kunnen zulke schaduwen uitgroeien tot een grimmig tastbare invloed op de levens waar ze overheen vallen.

In vervolgonderzoeken ploos Suniya Luthar haar data uit om te achterhalen hoe het mogelijk was dat kinderen van rijke, succesvolle ouders ongelukkiger waren dan armere leerlingen.7 De conclusie die ze trok, strookt met een opmerking van de econoom Staffan Linder over de economie van het succes.8 Linder stelde dat de tijd van succesvolle mensen waardevoller is. Hoe meer ze verdienen, hoe meer elk uur kost. De economische logica van financieel geslaagde ouders is dus om het gezinsinkomen zo hoog mogelijk te maken door lange dagen te werken en alledaagse huishoudelijke bezigheden en de kinderverzorging aan lager betaalde werknemers en dienstenbedrijven uit te besteden. Dat stemt overeen met de waarnemingen van Luthar: de rijke kinderen, die voor het succes in de wieg gelegd leken, waren vaker alleen in of in gezelschap van andere volwassenen dan hun ouders dan de armere kinderen en hadden daardoor ook een minder hechte band met hen. Paulo Picasso had al de grootste moeite om een afspraak met zijn eigen vader te krijgen, laat staan om quality time met hem door te brengen.

In 1996 interviewde Michael Kimmelman Picasso’s ex-vrouw Françoise Gilot en zijn drie nog levende kinderen voor The New York Times, in verband met de opening van een grote Picasso-tentoonstelling in het Museum of Modern Art in New York. Op grond van deze gesprekken schreef hij: ‘Het is tekenend dat Picasso zijn kinderen nooit als puber of jongvolwassene heeft geportretteerd. Kleuters die jou bewonderen zijn leuk, maar tieners zijn een heel ander verhaal en in zijn kunst, net zoals in zijn leven, schonk hij volop aandacht aan het ene ding, maar kon hij weinig geduld opbrengen voor het ander’.9 Oudere kinderen hebben echter net zo veel aandacht nodig als kleuters en Paulo Picasso moest daar buiten in de regen op wachten. Daardoor bleef hij op afstand van zijn vader, net zoals veel rijkeluiskinderen van Luthar emotioneel vervreemd waren van hun ouders.

Luthar beweert niet dat de welvarende ouders uit haar onderzoek egoïstisch waren of dat ze hun kinderen opzettelijk verwaarloosden. Integendeel: als je hun had gevraagd waarom ze zo hard werkten en zulke lange dagen maakten, hadden de meesten van hen gezegd dat ze dat voor hun kinderen deden. Als die ouders zelf zoveel bereikt hadden, dan wensten ze hun nakomelingen toch zeker niets minder toe?

Maar Pablo Picasso was geen overuren makende, fanatieke jurist uit Manhattan. Hij was een vader die zijn kinderen verwaarloosde, een narcist die in beslag werd genomen door zijn eigen genialiteit, en die een erfenis naliet van ellende en zelfmoord in zijn vele gestrande gezinnen. Het onderzoek van Luthar toonde echter niet zo’n groot verschil tussen het succes van voorstedelijke ouders en van hun kinderen als de kloof die duidelijk tussen Pablo en Paulo gaapte. Er moet iets anders hebben meegespeeld.

Het afgesneden oor

In 1606 sloeg Michelangelo Merisi da Caravaggio, de befaamde schilder, op de vlucht voor een doodvonnis dat in Rome was uitgesproken. Dat hij beroemd was en rijke mecenassen had, beschermde hem daar niet tegen. Tijdens zijn lange vlucht van Napels naar Malta en Sicilië en daarna weer terug naar Napels werd hij door problemen achtervolgd. En toen hij op een avond zijn favoriete en zeer beruchte kroeg annex bordeel aan de haven verliet, het Osteria del Cerriglio, werd hij aangevallen door een groep mannen die met zwaarden op zijn gezicht inhakten.10

Het was zo’n brute aanslag dat er bericht naar Rome werd gestuurd dat hij was overleden; Caravaggio was tijdens zijn leven even beroemd als berucht. Het was ook geen willekeurige aanslag geweest. Er zat een zekere logica en symboliek in dit geweld in het Italië van toen, en de gezichtsverminking van Caravaggio was een zogenoemde sfregio. Deze symboliseerde de wraak voor de geschonden eer en reputatie van degene die opdracht tot de aanslag had gegeven – terugslaan na symbolisch ‘gezichtsverlies’ door in iemands echte gezicht te snijden. Kunsthistoricus Andrew Graham-Dixon vermoedt dat de opdrachtgever Giovanni Roero, Conte della Vezza, was, die zo erg door Caravaggio was beledigd tijdens diens verblijf op Malta dat het aanleiding vormde voor deze brute wraakactie in een achterbuurt van Napels.11

Na deze aanslag heeft Caravaggio zijn gezondheid en kracht nooit meer volledig herwonnen. Hij verliet Napels per boot in de veronderstelling dat hij gratie had gekregen voor een moord die hij op een tennisveld in Rome had gepleegd. Maar toen zijn boot aanmeerde in het piepkleine haventje van Palo, aan de kust bij Rome, werd hij in het fort van Palo geworpen. Het is onbekend of de kapitein van het fort niet op de hoogte was van de onlangs verleende gratie of dat het gehavende gezicht van Caravaggio leidde tot een persoonsverwisseling met een andere voortvluchtige ridder die op dat moment schijnbaar door de paus gezocht werd.

Maar wat de reden voor zijn arrestatie ook was, Caravaggio werd gevangengenomen en opgesloten in het troosteloze kasteel waarvan de gedrongen grijze wallen nog steeds boven de Tyrreense Zee oprijzen, op zo’n 50 kilometer ten noordwesten van Rome. Toen deze man, een van de beroemdste schilders van zijn tijd, met mooie praatjes of steekpenningen uit de kerker was ontsnapt, was de boot waarin hij was aangekomen alweer vertrokken, met medeneming van een rol met zijn meest recente schilderijen.

Caravaggio was wanhopig. Vier jaar daarvoor was hij Rome ontvlucht en was hij in Malta tot ridder geslagen in ruil voor het schilderij De onthoofding van Johannes de Doper voor de kathedraal in Valletta, dat daar nog altijd hangt. Hij was nog maar net geridderd of hij werd alweer op ceremoniële wijze geroyeerd, waarschijnlijk vanwege een vechtpartij. Terwijl zijn gedoemde rondreis van Rome naar Rome via Malta, Napels en Sicilië voortging, werden zijn schilderijen steeds troostelozer en zijn ruzies nog ingewikkelder.

Maar hij had nog steeds machtige vrienden en toen zijn overlijdensbericht eenmaal was gerectificeerd, arriveerde er uit Rome een soortement gratie en de toezegging dat hij onbelemmerd naar zijn gekozen woonplaats mocht terugkeren. Kardinaal Scipione Borghese, die in die tijd druk in de weer was met het opbouwen van de kunstverzameling die nu in de Galleria Borghese in Rome hangt, had die vergiffenis bekokstoofd, maar dat had wel een prijs: een rol schilderijen van Caravaggio voor zijn collectie. Zonder die schilderijen was de veilige terugkeer van de schilder naar Rome en zijn ontsnapping aan de galg ongewis.

Nu was hij op weg naar huis. Op een of andere manier wist de wanhopige kunstenaar, ziek en verzwakt door zijn verwondingen, vanaf Palo 100 kilometer te reizen door het van bandieten en malariamuggen wemelende moeras naar Porto Ercole, de eindbestemming van de boot voordat die terugvoer naar Napels, waar hij de felucca en zijn schilderijen hoopte in te halen. Maar toen hij in Porto Ercole arriveerde, was de boot alweer naar Napels uitgevaren. Hij stortte op het strand in, werd door monniken naar een hospitium gedragen en overleed daar op 18 juli 1610. Toen hij hoorde dat de schilder was gestorven, deed Scipione Borghese naarstige pogingen om zijn buit terug te vinden, die inmiddels met de felucca naar Napels was teruggevaren. Uiteindelijk wist hij de hand te leggen op één schilderij, van Johannes de Doper, dat tot op heden in de Villa Borghese in Rome hangt.

Als de kapitein van het fort in Palo minder daadkrachtig was geweest, had het verminkte genie van 39 misschien nog vele troosteloze, prachtige schilderijen kunnen schilderen. Maar wat heeft dit verhaal over het roerige leven van Caravaggio te maken met de vraag of mensen wel of niet voor succes in de wieg gelegd zijn?

Op 11 november 1973 pakte een receptioniste bij de Romeinse krant Il Messagero een envelop waar een vreemde bobbel in zat. Ze was nieuwsgierig en ontdekte na het openmaken dat deze een slordig getypte en beroerd gespelde losgeldbrief bevatte, een lok lang bruin haar en... een afgesneden oor.12 De envelop, met het poststempel Napels 22 oktober, had er drie weken over gedaan om zijn bestemming te bereiken. De afzender had duidelijk geen recente ervaringen met de Italiaanse ‘expresse’-post.

Gail Harris, de moeder van John Paul Getty III, identificeerde het haar als dat van haar zeventienjarige zoon, maar ze was niet zeker over de herkomst van het oor, dat met een scheermes of scalpel vakkundig van het hoofd was verwijderd en inmiddels in ontbinding was. Ze had al verzoeken om 17 miljoen dollar losgeld ontvangen, maar voor de komst van de bolle envelop vermoedden de politie en de pers dat Getty zelf meewerkte aan het complot van zijn nepontvoering. John Paul stond bij de Italiaanse pers bekend als ‘de gouden hippie’, had zijn school niet afgemaakt en juwelen op het Piazza Navona in het centrum van Rome verkocht, had deelgenomen aan linkse demonstraties en openlijk afgegeven op de hebzucht van zijn rijke familie.

Toen de technische recherche eenmaal had vastgesteld dat het oor van een levend lichaam en niet van een lijk was verwijderd, was haast geboden. De vader van de jongen, Paul Getty jr., die nauwelijks de alimentatie kon opbrengen voor zijn ex-vrouw Gail, laat staan 17 miljoen dollar losgeld, had slechts een klein deel van het fortuin van zijn vader, de miljardair John Paul Getty, ontvangen vanwege zijn eigen zwak voor de hedonistische geneugten in de jaren zestig van de twintigste eeuw.

Grootvader J. Paul Getty had al geweigerd om het losgeld te betalen. Hij had nog veertien kleinkinderen, zei hij, en zelfs nadat het oor was afgesneden, waren er smeekbeden van zijn schoondochter voor nodig om een deel van het losgeld – dat inmiddels tot drie miljoen was geslonken – bij hem los te krijgen, terwijl hij het resterende deel leende aan de vader van de jongen tegen een rente van 4 procent. Nadat het verlaagde losgeld was betaald, werd John Paul Getty III uiteindelijk vrijgelaten, vijf maanden na zijn ontvoering. Een vrachtwagenchauffeur zag hem op de autostrada ten zuiden van Napels. Hij stond bibberend en getraumatiseerd in de stromende regen en zijn lange bruine haar hing vochtig over een bebloed vleeshompje, het enige wat er over was van zijn oor.13

Balthazar Getty, de zoon van John Paul Getty III, was niet dolgelukkig met zijn suite, de beste in het hotel, het luxueus ingerichte La Posta Vecchia met negentien kamers en uitzicht op de Middellandse Zee. Maar als de suite goed genoeg was geweest voor Naomi Campbell en Sean Connery, dan kon hij – een acteur wiens cv tot nu toe bestond uit het vertolken van een pompbediende in Natural Born Killers en bijrolletjes in enkele tv-series als Hawaii-Five-O – daar misschien ook wel bivakkeren, inclusief zijn vrouw die mannequin was en hun pasgeboren baby.

Het hotel was in 1640 gebouwd als een buitenverblijf aan zee voor de familie Orsini, die het in 1693 had verkocht aan de familie Odeschalchi. Die had het in bezit gehouden tot 1960, toen J. Paul Getty sr., de overgrootvader van Balthazar, het voor 566.000 dollar had overgenomen van prins Ladislao Odeschalchi, en een fractie van zijn gigantische fortuin besteedde aan het terugbrengen van de oude pracht en luxe.

Tijdens de bouwwerkzaamheden werden er ruïnes ontdekt van de kelder van een Romeinse villa, waarvan archeologen zeiden dat die weleens de resten van een huis van Julius Caesar konden zijn. Dat nieuwtje viel goed bij de koper, J. Paul Getty sr., die opmerkte: ‘Ik aarzel niet om Getty Oil te vergelijken met een keizerrijk, en mijzelf met een caesar.’14 Die ontdekking paste prachtig in zijn wereldbeeld: aan vrienden vertelde hij dat hij geloofde dat hij de reïncarnatie van een Romeinse keizer was.

Maar voor J. Paul Getty sr. was het genoeg dat zijn spirituele en eigendomsrelatie met Julius Caesar was vastgesteld: hij heeft al met al maar zeventien keer in La Posta Vecchia overnacht. De paranoïde magnaat liet ijzeren tralies monteren op de ramen met uitzicht op zee en naar verluidt sliep hij elke nacht aan de Middellandse Zee in een slaapkamer met de deur op slot en een geladen pistool aan zijn zij.

Aan de overzijde van de muur die La Posta Vecchia omgrensde, verrees een ander gebouw waar Balthazar Getty zich waarschijnlijk niet van bewust was. Hij was geen grote lezer. (‘Als ik iets wil weten, dan vraag ik het gewoon,’ zei hij toen hem werd gevraagd of hij de talloze boeken over de Getty-dynastie had gelezen.15) Het gebouw dat zijn schaduw werpt over het zwembad en de weelderige hoteltuinen was uitgerekend het fort van Palo, waarin Caravaggio zijn laatste, dodelijke gevangenschap beleefde en dat nog steeds eigendom van de familie Odeschalchi was toen La Posta Vecchia in 1960 aan de overgrootvader van Balthazar werd verkocht. De schaduw van het fort zorgde voor een onheilspellende sfeer van verdoemenis en vluchtige weelde in de weelderige hoteltuinen.

De drie jongste generaties Getty – Balthazar, zijn gekidnapte vader John Paul en zijn grootvader J. Paul jr., die in de jaren zestig zo’n genotzuchtig leven leidde – gebruikten allemaal heroïne.16 Op 5 februari 2011 overleed Balthazars vader John Paul op 53-jarige leeftijd in zijn huis bij Londen, na een lange periode van eenzijdige verlamming en bijna-blindheid als gevolg van een hersenbloeding, veroorzaakt door zijn eerdere drugsgebruik.17 Suniya Luthar zou niet gek hebben opgekeken van dit verschijnsel van verwarde, drugsverslaafde kinderen van rijke en succesvolle mensen, nadat ze de rusteloze, angstige humeurigheid en voorliefde voor geestverruimende middelen had geobserveerd bij het kroost van drukke en afstandelijke ouders. Wie weet of Balthazars afkeer van zijn luxueuze suite in La Posta Vecchia een symptoom was van zulke rijkeluiskinderenonrust of dat hij werd geplaagd door de spoken van Getty of die van Caesar en Caravaggio?

Rond het grimmige zeefort van Palo raken de levens van Caravaggio en de familie Getty met elkaar verstrengeld. Caravaggio’s roem en succes – artistiek, maar niet financieel vanwege zijn roekeloze leefwijze – kwamen tot bloei zonder de last die een succesvolle ouder op de schouders van een kind kan leggen. Anders dan de Getty-kinderen en Paulo Picasso, met hun rijke en succesvolle familie, werd hij geboren in een gewoon gezin dat tot armoede verviel toen in één nacht in oktober 1577 zowel zijn grootvader als zijn vader aan de pest bezweek. Had Caravaggio geluk gehad dat zijn vader geen aristocraat of beroemd kunstenaar was? Waren Paulo Picasso en de nazaten van Getty vervloekt door het succes en de rijkdom van hun ouders?

Als dat zo is, dan staan we voor een andere raadsel: wat is er toch aan de hand met succesvolle ouders dat hun kinderen niet de vruchten van hun eigen succes kunnen plukken? Wordt de psychologie van het succes aan volgende generaties doorgegeven, en helpt die om het mysterie van de zoon van Picasso te verklaren? Dat is zo, maar om dat helemaal te begrijpen, moeten we kijken naar een van de belangrijkste aspecten van de menselijke motivatie en persoonlijkheid.

Lees de onderstaande vragen door en beantwoord eerlijk in hoeverre ze op jou van toepassing zijn.

1. Vind je het belangrijker om hogerop te komen dan om een comfortabel leven te leiden?

2. Vind je het een vervelend idee dat je op je werk ongeveer even goed presteert als anderen?

3. Als je het gevoel hebt dat je je tijd verdoet, word je daar dan rusteloos en ongemakkelijk van?

4. Probeer je altijd alles zo goed mogelijk te doen?

5. Zou je liever samenwerken met een lastige, maar talentvolle collega dan met een aardige, maar minder competente collega?

6. Ben je ambitieus?

7. Word je onrustig bij de gedachte dat je ‘het leven moet nemen zoals het is’?

8. Plan je je loopbaan ver vooruit?

9. Zou je het erg vervelend vinden om lui genoemd te worden?

10. Heb je het gevoel dat je gedreven bent?

Hoeveel vragen heb je met ja beantwoord? Hoe hoger het aantal, hoe groter je prestatiedrang zal zijn. Deze vragen zijn vergelijkbaar met die uit een langere vragenlijst, de zogenoemde Ray-Lynn AO scale, die is ontwikkeld door de Australische psycholoog J.J. Ray.18

Als je veel vragen met ‘ja’ hebt beantwoord, snap je vast wel wat ik bedoel wanneer ik zeg dat de motivatie om te presteren bijna aanvoelt als iets wat je fysiek voortstuwt. Maar is er eigenlijk wel een basis voor dat gevoel, buiten je levendige fantasie? Het antwoord is: ja, die basis is er.

Kei Mizuno en zijn collega’s aan de universiteit van Osaka in Japan wilden weten of ze de prestatiedrang in de hersenen aan het werk konden zien.19 Studenten die aan het onderzoek deelnamen, vulden eerst een vragenlijst in over hun studieprestaties in dezelfde trant als het bovenstaande lijstje. Vervolgens gaven Mizuno en zijn medeonderzoekers hun allemaal een ingewikkelde leeropdracht die ze moesten doen terwijl hun hersenactiviteit werd gemeten met een methode die fMRI (functional magnetic resonance imaging) heet.

Alleen vertelden ze de twee willekeurig geselecteerde groepen dat ze op een verschillende manier voor hun inspanning zouden worden beloond. De eerste groep kreeg te horen dat ze de opdracht zo goed mogelijk moesten uitvoeren, en dat ze meer geld zouden verdienen als ze beter presteerden, tot een maximum van 75 dollar. De tweede groep kreeg dezelfde opdracht, maar kreeg daar helemaal geen geld voor, en werd juist voorgehouden dat de opdracht een intelligentietest was: hun enige beloning was dat ze hun prestatieniveau op een feedbackgrafiek te zien kregen. Hoe beter ze de opdracht uitvoerden, hoe meer blokjes er blauw werden.

De uitkomst was opmerkelijk. In de groep die geldelijk beloond werd, vertoonde de prestatiedrang van de studenten geen relatie met de activiteit in een belangrijk deel van de hersenen dat met motivatie te maken heeft. Dat is het putamen, dat zich diep in het centrum van het brein bevindt, in een structuur die het striatum heet en een belangrijk onderdeel is van een beloningsnetwerk dat ik later zal uitleggen. Maar bij de groep waaraan de opdracht als een intelligentietest was gepresenteerd, kwam de prestatiedrang wel op gang: ook al waren blauwe vierkantjes de enige tastbare beloning, toch tekende zich een duidelijk verband af tussen de activiteit in het putamen en de prestatiedrang. Hoe sterker de deelnemers gedreven waren om te leren, hoe vaker dit belangrijke motivatie- en beloningscentrum ‘aan ging’, maar alleen wanneer ze geloofden dat hun intelligentie werd getest, en niet als ze het enkel om het geld deden.

Het gevoel bij mensen met een hoge prestatiedrang dat ze bijna fysiek worden voortgestuwd om te slagen, is dus geen illusie: hoe meer iemand door ambitie wordt gedreven, hoe meer neurale activiteit er diep in zijn hersenen wordt opgestookt. En het doorslaggevende aspect van die gedrevenheid is dat die van binnenuit komt, uit intrinsieke motivatie; ze wordt niet geactiveerd door externe prikkels.

Mensen worden uiteraard allemaal gemotiveerd door een mengsel van interne en externe drijfveren; de meest gebruikelijke externe drijfveer is geld, maar ze spannen zich ook in om de goedkeuring van anderen te krijgen of omdat ze bang zijn. Goede managers weten dat er voor het gemotiveerd houden van hun werknemers een goed afgewogen combinatie van interne en externe prikkels nodig is, maar de beste managers ontdekken hoe ze de geheime schakelaar van de intrinsieke motivatie in de hersenen van hun belangrijkste medewerkers kunnen omzetten. Als die schakelaar eenmaal om is, zullen mensen die zeer prestatiegericht zijn, zoals de IQ-gerichte Japanse studenten, zich met hart en ziel voor hun werk inzetten, zonder dat ze er lang bij stilstaan hoeveel ze daarvoor betaald krijgen. De uitdaging voor bazen is daarbij om die innerlijke gedrevenheid niet te saboteren met de manier waarop ze hun ondergeschikten belonen: verderop in dit boek zal ik uitleggen hoe dat kan gebeuren.

Prestatiedrang is dus een cruciaal ingrediënt voor succes in het leven en onderdeel van het recept voor wat iemand tot een winnaar maakt.

We weten niet hoe groot Paulo Picasso’s prestatiedrang was. Het is duidelijk dat zijn drang om te winnen niet werd ondermijnd door rijkdom op jonge leeftijd, dus misschien was zijn drankgebruik een reactie op gefnuikte prestatiedrang. De drang om goede studieresultaten te behalen wordt versterkt door beloningen op school – zoals goede cijfers en de waardering van docenten – die een gevoel van kunde en voldoening opleveren.20 Dat geldt vrijwel zeker ook voor andere bezigheden, waarbij veel mensen zowel werken voor de tevredenheid omdat ze goed werk hebben geleverd, voor het respect van en waardering door collega’s, als voor het salaris. Misschien is Paulo Picasso nooit voor zijn prestaties, hoe bescheiden ook, beloond en werd daarmee al zijn ontluikende ambitie in de kiem gesmoord.

In het echte leven, buiten de fMRI-scanner, zijn de zaken nooit zo zwart-wit verdeeld in extern en intern. Ook al is het, zoals ik zojuist opmerkte, belangrijk voor bedrijfsleiders, docenten en ouders om onderscheid te maken tussen externe en interne beloningen, toch kun je extrinsieke beloningen zoals geld in de realiteit nooit helemaal losmaken van intrinsieke beloningen zoals tevredenheid over je werk – er zal vrijwel altijd een mix van motivaties zijn. Zelfs in bedrijfstakken waar financiële bonussen de boventoon voeren, zoals beleggingsbanken en andere financiële dienstverleningsbedrijven, zijn de financiële beloningen zelden volledig extrinsiek. Ze zijn tevens een belangrijk bewijs van status en succes, een blijk van iemands competentie, en zijn daarom sterk verstrengeld met de prestatiedrangnetwerken in de hersenen van ambitieuze mensen.

Dat weten we dankzij onze kennis over de werking van een bepaald deel van de hersenen, het zogenoemde beloningsnetwerk. De belangrijkste functie van dit netwerk is om je een prettig gevoel te bezorgen wanneer je dingen doet waardoor jij en je genen overleven: de belangrijkste daarvan zijn eten, drinken en vrijen. De centrale brandstof van dit systeem is een chemische boodschapper, dopamine. Het aangename gevoel na het verorberen van een stuk kwarktaart, het opdrinken van een glas ijskoud water op een bloedhete dag of het achterover vallen na een orgasme worden allemaal veroorzaakt door het vrijkomen van dopamine in het beloningsnetwerk.

Maar de meeste mensen worden ook door andere dingen beloond: de aanblik van een gouden ster die een onderwijzer op het schrift van een kind van vijf plakt zal een golf van dopamine in het beloningsnetwerk opwekken, net als het lezen van een goede beoordeling van je werk door je afdelingschef. Dieren met een stimulator die in hun beloningsnetwerk is geïmplanteerd blijven voortdurend drukken op een hendel die golven van door dopamine opgewekt genot oproept, zozeer zelfs dat ze vergeten om te eten en daardoor verhongeren. Dit was het beloningsnetwerk dat Kei Mizuno onderzocht bij de Japanse studenten tijdens de zogenaamd IQ-gerelateerde oefening in de fMRI.

Om terug te keren naar de bonusgerichte financiële dienstenbedrijven: je kunt er niet van uitgaan dat bankiers en beurshandelaars enkel worden gemotiveerd door de absolute hoogte van die externe beloningen. Dat weten we omdat Klaus Fliessbach en zijn collega’s van de Universität Bonn hebben aangetoond dat het beloningsnetwerk niet alleen wordt geactiveerd door de beloning die je zelf krijgt, maar ook in hoge mate door wat andere, met jou vergelijkbare mensen krijgen, zoals ze hebben aangetoond in een onderzoek waarop ik in hoofdstuk 5 terugkom.21

Hieruit volgt dat als de geldgerichte groep van Mizuno’s studenten had gezien dat hun medestudenten meer verdienden dan zij, het geld misschien was veranderd van een zuiver extrinsieke beloning in een gemengd extrinsiek-intrinsieke beloning. Dat zou een betere weergave van het echte leven zijn geweest: het klopt dat mensen zo veel mogelijk willen verdienen, maar ze willen vooral meer hebben dan hun buren. En ze willen beslist niet voor hen onderdoen. Dat verklaart waarom veel miljardairs, die onvoorstelbaar rijk zijn, nog steeds koortsachtig in de weer zijn om nóg meer miljarden te vergaren: dat wordt niet langer ingegeven door de extrinsieke beloning van het geld, maar door prestatiedrang (en doorgaans ook door behoefte aan macht, maar die bewaren we voor het volgende hoofdstuk).

De prestatiedrang draait dus bepaald niet alleen om studieprestaties, en manifesteert zich ook niet alleen in de hersenen. De meeste werkende mensen, of ze nu leraar, boer, secretaresse, boekhouder, acteur of elektricien zijn, streven tegelijkertijd naar extrinsieke en intrinsieke beloningen. John Miner van State University of New York in Buffalo en zijn collega’s hebben dat aangetoond met een onderzoek naar hightechbedrijven. Zij ontdekten dat de prestatiedrang van directeuren van startende bedrijven een grote voorspellende waarde heeft voor hun succes, en zowel winststijging als een groeiend personeelsbestand per bedrijf voorspelt.22

Aan de andere kant van de wereld bestudeerden J.J. Ray van de University of New South Wales en Satvir Singh van de Guru Nanak Dev University in India tweehonderd boeren uit Punjab en ontdekten dat je op basis van de prestatiedrang van een kleine boer kon voorspellen hoe groot de opbrengst van zijn boerderij de komende vijf jaar zou zijn.23

Intrinsieke motivatie – de behoefte om iets te doen vanwege het gevoel van competentie en voldoening dat het oplevert – in tegenstelling tot louter extrinsieke beloningen als geld, lijkt een beroep te doen op onze diepste ambities. Tegelijkertijd kan de wetenschap dat je miljarden dollars gaat erven de ontwikkeling van die intrinsieke motivatie ondergraven. Hoe komt dat?

Heel weinig menselijke bezigheden zijn vanaf het eerste begin intrinsiek motiverend; wellicht met uitzondering van fundamentele dingen als seks en eten. Daarom leren we als kind om gemotiveerd te zijn door iets te doen, zoals een muziekinstrument bespelen en een gevoel van competentie en voldoening te ontwikkelen naarmate we daar al doende beter in worden. Maar de meeste kinderen moeten extern worden aangespoord om de beginfases te doorlopen tot de activiteit zelf lonend wordt. Doorgaans worden jonge kinderen in deze beginperiode door ouders en docenten aangemoedigd, omgepraat en/of gedwongen. Zonder die externe aansporing zouden ze echter nooit over die drempel heen komen en het punt bereiken dat ze het voor zichzelf willen doen – met andere woorden: het punt waarop de activiteit zelf intrinsiek lonend is.

Het besef dat je ouders fabelachtig rijk zijn kan die moeilijke beginstadia, waarin je een vaardigheid moet verwerven voordat die intrinsiek lonend wordt, saboteren. Waarom zou ik de moeite nemen om die dingen op de universiteit te gaan leren als ik sowieso rijk word? denken ze wellicht bij zichzelf. Mensen hebben het duwtje in de rug van extrinsieke motivatie nodig om het punt te bereiken waarop ze zich competent gaan voelen en intrinsiek gemotiveerd zijn. De eeuwenoude noodzaak om je eigen boontjes te doppen nadat je het ouderlijk huis hebt verlaten, geeft miljoenen kinderen en pubers over de hele wereld die externe, motiverende schop onder hun kont, maar sommige nakomelingen van bijzonder succesvolle mensen krijgen die schop domweg niet en voelen zich daardoor hun hele leven ongemotiveerd en stuurloos.

Paulo Picasso werd misschien zo’n lusteloze volwassene omdat hij nooit dat duwtje over de hobbel heeft gekregen naar een of andere bezigheid waarmee hij zichzelf kon motiveren en zich competent kon voelen. Dat kwam deels doordat hij belast was met het feit dat zijn vader een groot genie was, een abnormale persoonlijkheid had en nauwelijks aandacht aan hem besteedde, laat staan dat hij hem in de een of andere motiverende richting duwde. Maar zelfs als een rijke ouder wel de tijd neemt om die onmisbare, motivatie bevorderende aandacht aan een kind te schenken, kan de dreigende aanwezigheid van de te erven miljoenen fnuikend zijn voor de gerichtheid van de nietsvermoedende ouders en hun nakomelingen op het feit dat het kind die hobbel van de inspanning neemt, totdat de motivatie intrinsiek wordt en de prestatiedrang is geïnternaliseerd.

Miljardairs als Bill Gates, de oprichter van Microsoft, toonden een vooruitziende blik op de potentieel ontmoedigende vloek die een enorme erfenis voor een kind kan zijn. Hij heeft gezegd dat hij zijn kinderen wel wat geld zal geven, maar geen groot percentage van zijn fortuin.24 Gates en zijn vrouw hebben toegezegd om het merendeel van hun rijkdom aan goede doelen te schenken en hebben een aantal andere miljardairs, onder wie Warren Buffett en Mark Zuckerberg, de oprichter van Facebook, overgehaald om dat ook te doen.25

Is dit begrip ‘prestatiedrang’ echter wel zo rechttoe-rechtaan? Kunnen we het onvermogen van Paulo Picasso om wat dan ook te bereiken in het leven zomaar toeschrijven aan het onvermogen van zijn vader om hem over de hobbel van zelfgemotiveerde prestaties heen te helpen? Niet helemaal – zo eenvoudig is prestatiedrang nu ook weer niet.

Noten

1. Het mysterie van de zoon van Picasso

1. Picasso, Marina, Mijn grootvader Picasso, vert. Nini Wielink, Amsterdam, Arena, 2002, p. 20.

2. Ibid., p. 23.

3. Gladwell, Malcolm, Blink: The Power of Thinking Without Thinking, New York, Little, Brown and Company, 2005, p. 86.

4. Bennedsen, M. e.a., The Quarterly Journal of Economics, 122 (2007), pp. 647-691.

5. Luthar, S. en K. D’Avanzano, Development and Psychopathology, 11 (1999), pp. 845-867; Buss, D.M., American Psychologist, 55 (2000), pp. 15-23.

6. Way N., H.Y. Stauber, M.J. Nakkula en P. London, ‘Depression and substance use in two divergent high school cultures: A quantitative and qualitative analysis’, Journal of Youth and Adolescence, 23 (1994), pp. 331-357.

7. Luthar, S.S. en B.E. Becker, Child Development, 73 (2002), pp. 1593-1610.

8. Linder, S., The Harried Leisure Class, New York, Columbia University Press, 1970.

9. The New York Times, 28 april 1996, interview van Michael Kimmelman met Pablo Picasso’s echtgenote Françoise Gilot en zijn nog levende kinderen Claude, Paloma en Mayaa.

10. Langdon, Helen, Caravaggio: A Life, Londen, Pimlico, 1999, p. 382.

11. Graham-Dixon, Andrew, Caravaggio: A Life Sacred and Profane, Londen: Allen Lane, 2010, p. 420.

12. The Times, Londen, 12 november 1973.

13. The Times, Londen, 17 december 1973.

14. Getty, J.P., As I See It: The Autobiography of J. Paul Getty, Los Angeles, Getty Publications, 2003, p. 335; zie ook: http://blogs.forbes.com/robertlenzner/2011/01/22/plutocracy-the-rich-elite-and-their-duty/

15. Interview met Maura Egan, The New York Times, 23 september 2001.

16. Ibid.

17. The New York Times, 7 februari 2011.

18. Ray, J.J., Australian Psychologist, 14 (1979), pp. 337-344.

19. Mizuno, K. e.a., NeuroImage, 42 (2008), pp. 369-378.

20. Maehr, M.L., in R.E. Ames en C. Ames, red., Research on Motivation in Education, New York, Academic Press, 1984, pp. 115-144.

21. Fliessbach, K. e.a., Science, 318 (2007), pp. 1305-1308.

22. Miner, J.B. e.a., Journal of Applied Psychology, 74 (1989), pp. 554-560.

23. Ray, J.J. en S. Singh, The Journal of Social Psychology, 112 (1980), pp. 11-17.

24. The Sunday Times, Londen, 2 juli 2006.

25. http://givingpledge.org/