Oorspronkelijke titel

Memoirs of an Addicted Brain: A Neuroscientist Examines His Former Life on Drugs

© 2011 Marc Lewis

Vertaald uit het Engels door Willem van Paassen

Nederlandse vertaling

© 2012 Maven Publishing B.V., Amsterdam / Willem van Paassen, Oosterhout

Ontwerp omslag G2K

Opmaak binnenwerk Asterisk*, Amsterdam

ISBN boek 978 94 9057 478 9

ISBN e-boek 978 94 9057 483 3

NUR 740

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Inleiding

DEEL EEN: DE TABOR-KRONIEKEN

1

Verandering van staat

2

Controleverlies

3

Het wordt menens

4

>Dopamine en verlangen: een romantisch intermezzo

DEEL TWEE: LEVEN EN DOOD IN CALIFORNIË

5

Alle registers open

6

Psychedelica, seks en geweld

7

Een psychedelisch slotstuk: agenten en engelen

8

Heroïne, de Heap en de slaap der doden

9

Getting down

DEEL DRIE: OP AVONTUUR

10

Reizen verruimt de blik

11

Verloren en hervonden bewustzijn

12

De opiumvelden

DEEL VIER: IN VOOR- EN TEGENSPOED

13

Nachtleven in het rattenpark

14

Misdaad en straf

15

Genezing

Epiloog

Woord van dank

1

Verandering van staat

De eerste keer dat ik dronken werd was met Whitney Talcott. Het was een avond in maart en het was ijskoud. Ik zat nog geen half jaar op Tabor en depressie was inmiddels een tastbare dagelijkse metgezel, een ziekte die in de hand gehouden moest worden. Je had goede en slechte dagen, maar de goede waren net draaglijk en de slechte kostten me bijna de kop. Ik haatte de school. Hij was groter dan ik, sterker dan ik en hij leek net zo’n natuurlijk onderdeel van het landschap van New England te vormen als de rotskust en de esdoorns. Ik was hier niet op mijn plaats. Ik was hier per vergissing beland. Mijn eerste twee jaar op de middelbare school zat ik op een leuke, normale school in een voorstad van Toronto, op een paar straten van huis. Ik was misschien niet de populairste jongen van de klas, maar er was niemand die echt een hekel aan me leek te hebben. Ik had een stel vrienden. Ik werd soms voor feestjes uitgenodigd. Ik had een paar maanden lang een vriendinnetje. En ik kon ’s avonds naar huis. Dat was het belangrijkste. Hier op Tabor was er geen huis waar ik aan het eind van de dag naartoe kon – er was alleen het slaapverblijf. En ik haatte dat slaapverblijf. Ik haatte elke gewitte plank, elke sissende radiator, elke barst in de geboende hardhouten vloeren. Ik haatte mijn kamer. Ik haatte mijn kamergenoot. Ik haatte de jongen in de kamer ernaast. En ik haatte mijn opzichters, de oudere jongens die toezicht op ons moesten houden en voor ons moesten zorgen terwijl ze ons inwijdden in deze bizarre paramilitaire cultuur.

Paramarine, om precies te zijn. Tabor was een paramarineacademie, maar dat zei mij op dat moment niet veel. De marineterminologie leek een misplaatste grap, een poging om de hollywoodheroïek van de Tweede Wereldoorlog na te spelen. Soms zagen we mannen die op admiraals leken met de rector over de paden wandelen. Goudkleurige strepen op donkerblauwe manchetten. Tijdens de vespers waren er speciale gebeden, er waren marine-uniforms die gestreken en een paar weken per jaar gedragen moesten worden, exercities met geweren en een muziekkapel. En we zaten inderdaad vlak bij het water en er waren een heleboel boten: zeilboten, roeiboten, vrachtboten, een schoener in de haven verderop. Het waren die boten die me aanvankelijk, het voorjaar ervoor in Toronto, wel wat hadden geleken.1

‘Marc, we willen even met je praten over je opties voor volgend jaar,’ had mijn moeder op haar onbeschroomde, licht indringende toon gezegd.

‘Welke opties?’ Ik werd naar de keukentafel geleid, waar ik met mijn beide ouders aan ging zitten. De tafel lag bezaaid met folders van verschillende particuliere scholen, waarvan de meeste zich in New England bevonden.

‘De school lijkt je een beetje te vervelen,’ vervolgde mijn moeder. ‘En misschien ben je überhaupt nogal ontevreden?’ Die doordringende ogen – lichtbruin en helder, met licht gebogen wenkbrauwen – keken me onderzoekend aan om na te gaan of ze gelijk had. Ze staarden me lang aan vanuit haar knappe gezicht – het gezicht van een vrouw van halverwege de dertig, een gezicht dat werd omkranst door met haarlak op zijn plaats gehouden haar dat naarmate de jaren zestig vorderden steeds blonder werd. Mijn moeder leek haar eigen zesde zintuig te hanteren. Zij kon in mijn binnenste kijken en dingen ontdekken. Zoals gewoonlijk kreeg ik al snel het gevoel dat ik datgene waar zij naar zat te vissen moest verstoppen.

‘Mij mankeert niks, mam. Alles is in orde.’ Mijn vader zat naast haar, voorovergebogen en niet op z’n gemak. Met zijn vriendelijke gezicht, dunne zwarte haar en ernstige, bruine ogen zou hij zich bij een vergadering van het familiebedrijf, een leerhandel, meer op zijn gemak hebben gevoeld. Papa werd meestal niet betrokken bij emotionele gezinsgesprekken. Misschien tastte hij wel net zozeer in het duister als ik. Met een flauwe glimlach probeerde hij de zaken luchtiger voor te stellen. Maar dit klonk onheilspellend.

‘Ik weet dat jou niks mankeert,’ zei zij. ‘Maar herinner je je nog dat we het over internaten hebben gehad? Dat je zei dat je dat misschien wel zag zitten? Vergeet niet dat we over twee jaar naar San Francisco verhuizen. In de Verenigde Staten is de middelbare school een jaar korter. Dan kun je meteen gaan studeren in het jaar dat wij komen. Dus…’ Ze glimlachte aanmoedigend. ‘Ik heb onderzoek gedaan en deze folders verzameld van een paar heel fijne scholen. En wij dachten’ – een vluchtige blik naar mijn vader – ‘dat je ze misschien wel even wilt bekijken.’

Het leek allemaal heel spannend, maar te ver weg om over na te denken. Daarom bekeek ik de stapel folders die voor m’n neus lag. We bekeken ze samen, en mijn ouders wezen op dat en dat kenmerk van die en die school. Ik probeerde m’n aandacht erbij te houden, maar mijn gedachten dwaalden af als zwerfkatten. Ik was afwezig, voelde een of andere sluipende verwarring bij alleen al het vooruitzicht dat ik het ouderlijk huis moest verlaten. En daaronder had ik een ongrijpbaar maar sterk gevoel van angst. Wilden ze van me af? Had ik iets verkeerd gedaan?

Nu was Tabor mijn wereld: er viel niets meer te kiezen. Elke morgen trappelde ik terwijl het ontbijt nog moest zakken samen met vierhonderd andere tienerjongens in de koude mist over een houten promenade tussen bakstenen gebouwen, waarna de aula opdoemde en ik manieren bedacht om niet op te vallen. Onze rector, Mr Witherstein, leek zo uit een oude film te zijn weggelopen.2 De scheiding in z’n haar zat bijna exact in het midden, en hij was grijs en kortaangebonden alsof hijzelf een achtbare admiraal was. Abnormaal enthousiast stralend wachtte hij ons op achter de lessenaar. Hij verheugde zich op de routineaankondigingen die hij zo direct bloedserieus zou opsommen. Ik ging zitten op de mij toegewezen plaats. Aan elke rugleuning zat een klein metalen rekje met een gezangboek. Ik stak automatisch op het juiste moment mijn hand uit naar het mijne. We deden allemaal tegelijk ons gezangboek open, waardoor in de hele zaal het geritsel van bladzijden klonk, en begonnen te zingen.

Een vaste burcht is onze God! Een toevlucht voor de zijnen. God had mij nooit een burcht of toevlucht toegeschenen. Misschien omdat ik joods was. Maar ik vond het zingen niet erg. Het verdoofde me. Onderdeel uit te maken van deze massa, deze zee van jongens, in rijen op elkaar gepakt in een verwarmde aula, bood een troostende anonimiteit. Voorlopig was ik veilig.

In mijn studentenhuis gold het recht van de sterkste, en ik was niet zo sterk. Gedurende de eerste maanden was een pikorde ontstaan, en ik stond bijna onderaan. Aanvankelijk was mijn kamergenoot, Todd, het slachtoffer van behoorlijk gemene pesterijtjes van zowat iedereen, maar vooral van Bill Reed, de knappe reus die in de kamer naast de onze zat. Reed speelde, hoewel hij nog bij de junioren zat, bij het American football in de voorste linie, en daarom alleen al genoot hij ieders bewondering. Todd deed ’s avonds een of andere lotion op z’n gezicht, waardoor het afschuwelijk wit werd, als van een vampier, nog verontrustender door de zwarte stoppels die erdoorheen piepten. Al snel noemde iedereen hem Madame Butterfly. Ik leefde eerst met hem mee, maar ik mocht hem niet zo. Hij was sarcastisch, zeurderig en zuur. Ik probeerde hem te mogen. Ik probeerde aardig tegen hem te doen. Maar stiekem hoopte ik dat ik dankzij zijn slachtofferrol goed zou zitten, wat ademruimte zou krijgen. Reed was intussen in rap tempo opgeklommen. Zijn eigen kamergenoot, Randy, was een slungelig buitenbeetje dat er bespottelijk uitzag, met flaporen, van nature ideaal voor de rol van dorpsidioot. En dat was Reeds kamergenoot! Ik had met Randy te doen. Welke martelingen moest hij niet ondergaan? Maar ik was opgelucht dat Reed in het gezelschap was van een geschikt slachtoffer. Dat was voor mij noodzakelijk, al wist ik dat het egoïstisch was. Het was voor mij noodzakelijk dat het speelveld in mijn voordeel was.

En toen ging het tot mijn afschuw de tegenovergestelde kant op. De hiërarchie werd voor een laatste keer omgegooid, en Randy en Todd waren ineens Reeds luitenants, zijn slaven. Randy haalde alles voor hem waar hij om vroeg. Hij stond letterlijk voor hem klaar, wachtend op bevelen. Todd was in zijn element als hij kruiperig vanaf de zijlijn om Reeds barbaarse grappen grijnsde en diens slachtoffers bespotte.

Ik was het volgende slachtoffer.

‘Hé, Lewis!’ Reed glimlachte bijna hartelijk naar me vanuit de deuropening tussen onze kamers. Zijn brede, mannelijke gezicht straalde opgewekt.

‘Ja?’

‘Kom binnen. Welkom op het feest.’

‘Goed.’ Ik kon niet weigeren.

‘Heb je gezien wat er met mijn ladekast is gebeurd?’

‘Nee…’

‘Moet je kijken.’

‘Ik zie niks.’

‘Kom dichterbij.’ Hij leek zo hartelijk. Ik wilde geloven dat ik er echt bij werd gehaald. Maar ik zag niks ongewoons.

‘Dichterbij!’

‘Ik zie…’

‘Je moet met je gezicht naar de rand komen, sukkel. Je moet het vanuit de goede hoek bekijken.’ Ik deed wat me opgedragen werd en bracht m’n gezicht tot op een paar centimeter van het oppervlak van de kast. Er leek een plasje water te liggen.

‘Ik zie wat water. Hoe is dat gekomen?’

En toen, plats! Met een klap sloeg hij op het plasje: mijn gezicht werd drijfnat. En het spul dat over mijn wangen stroomde prikte in m’n ogen, die meteen begonnen te tranen. Aftershave? Zoutzuur? Vloeibare schaamte? Mijn tranen waren nog het ergste.

‘Hoe kwam dat?’ galmde Reed gemaakt. ‘Hoe kwam dat?’ Zijn stem ging van ongeloof omhoog terwijl hij door de kamer danste. ‘Heeft het je aan het huilen gemaakt, Lewis? Arm ventje, we moeten je mammie bellen’, en ze barstten allemaal in lachen uit – Reed, Randy, Todd en nog een jongen. Ik keek door m’n tranen heen naar Reeds hyenamasker, dat nu minachtend grijnsde, en ik kon wel door de grond zakken. Wat mankeerde me?!

Ik begon mijn slaapverblijf zo veel mogelijk te mijden, liet mijn komen en gaan samenvallen met dat van de andere jongens, zodat Reed me niet in m’n eentje trof. Ik maakte een paar vrienden, en dat hielp. Er waren andere buitenbeentjes die geen belangstelling hadden voor de krachtpatsershiërarchie, en die daar doorgaans ook geen plaats in hadden. Toen de kerstdagen naderden trok ik veel op met Schwartz en Burton. Joe Schwartz was net als ik een jongerejaars, maar hij was op een of andere unieke manier taai als leer.3 Onafhankelijk en echt slim. Burton was gewoon een grote teddybeer, nors en ondeugend, die je wel moest mogen. Ik maakte kennis met hun vrienden, Gelsthorpe, Perry en Norris, die stuk voor stuk ouderejaars waren. Dit waren de jongens die aan het eind van het jaar hun diploma zouden halen, en ze zaten met z’n allen in een ander huis, Pond House. Ik bracht veel tijd door in Pond House en ik had gewild dat ik kon ruilen. Maar ’s avonds moest ik terug naar mijn eigen huis met z’n zestien jongens, en vaak sloop ik over de trap achterom naar binnen om maar niet opgemerkt te worden. Soms ging ik voor ik naar m’n eigen kamer ging en Todd onder ogen moest komen even langs bij Lawrence Carr, een van de twee zwarte jongens op Tabor. Dat wil zeggen: twee op vierhonderd. Aan de andere, Lavalle, had iedereen een hekel: die droeg zijn verbittering als een mouwband.4 Maar Carr stond boven het strijdgewoel en werd met rust gelaten. In mijn ogen was hij groots.

‘Hoe pak je het aan?’ wilde ik weten.

‘Ik neem alles voor lief,’ antwoordde hij. Zijn glimlach was vriendelijk, gelaten. ‘Wat had je dan verwacht, man? Tabor is geen broederschapstempel. Het is precies wat het lijkt.’

‘Ja, maar…’

‘Zit het gewoon uit. Vaar je eigen koers.’

Voor hem leek dat gemakkelijk.

Toen ik eindelijk wist hoe ik Reeds vertoon van hartelijkheid moest ontwijken, kwam de ellende van een zekere Roche, die aan de andere kant van de gang zat. Langs zijn kamer lopen werd een aanslag op de zenuwen.

‘Een jood! Een smous! Pardon! Ik bedoel hatsjoe! Santé! Hé, Lewis, hoorde jij iemand niezen?’ Zijn stem galmde van de geveinsde verbijstering. Roche was rond en vet, had kleine oogjes en een vlijmscherpe tong. Hij zat kinloos, roerloos op een stoel midden in z’n kamer tegenover de deur te wachten tot er vers aas langskwam dat binnen bereik lag, zodat hij zijn hol niet uit hoefde. Ik was aas. Weerloos aas.

‘Laat ze niet merken dat je eronder lijdt,’ raadde mijn moeder me door de telefoon aan. ‘Als ze geen reactie krijgen houden ze er wel mee op.’ Dat was waarschijnlijk het slechtste advies dat ik ooit van iemand had gekregen. Of misschien wist ik niet hoe ik het in praktijk moest brengen. Ik kon me onmogelijk voorstellen hoe ik kon doen alsof ik er niet onder leed. Ik ging eraan kapot! Roche kon mijn gezicht zien als ik voorbijsnelde, of hij zag dat ik naar de grond keek om zijn blik te ontwijken.

Maar ik kreeg al snel effectievere raad uit onwaarschijnlijke hoek, namelijk van een jongen die Miles heette. Hij was net als Carr een eenling, en net zo zelfverzekerd als Carr – sterker nog, hij verachtte de welig tierende wreedheid om hem heen. Op een avond zat ik op het voeteneind van zijn bed raadselachtige foto’s van zijn enorme huis in het Diepe Zuiden te bekijken.

‘Lewis,’ vroeg hij, als een vorst tegen het hoofdeind leunend, ‘waarom laat je je door Roche op je kop zitten?’ Hij bekeek me eens goed om de persoonlijke tekortkoming te ontdekken die er wel moest zijn.

‘Dat wil ik ook… niet. Wat moet ik anders?’

‘Wat anders?’ Hij snoof met lichte walging. ‘Lewis, jouw probleem is dat je geen gezond verstand hebt. Je bent een intelligente jongen, maar je weet niet hoe je die intelligentie moet gebruiken.’

‘Wat moet ik dan doen?’ Als er een haalbare truc was, wilde ik dat heel graag weten.

‘Neem Roche. Heeft hij zwakke punten?’

‘Nou, nee. Hij heeft zelfs heel veel vrienden.’

‘Ja, maar heeft hij iets waar… waar hij niet trots op is? Waarvan hij niet wil dat zijn vrienden het zien?’

‘Alleen dat hij dik is, lijkt me.’

‘Precies. Hij vindt het niet leuk dat hij dik is, hè?’ Hij zei het alsof hij het tegen een kind van zes had. ‘Dus jij kunt hem net zo erg raken als hij jou raakt.’

Daarna leidde Miles me in in de kunst van het verbale duel. Ik oefende dagelijks, in schijnconfrontaties, waarbij ik zei: ‘Hé, Roche, jij bent zo dik dat je moeder je er alleen met explosieven uit kon persen. Hé, Roche, jij bent zo dik dat je niet eens de stront van je eigen gat kunt afvegen. Daarom stink je zo. Hé, Roche, jij komt je kamer nooit uit omdat je niet door de deur kunt.’ Ik kon me niet voorstellen dat ik zulke dingen echt hardop zou zeggen. Tot ik op een ochtend in een weekeinde het ongelooflijke deed, in het diepe sprong en een van die haiku’s er recht in zijn smoel uitflapte toen ik langs zijn open deur liep. Zijn minachtende grijns veranderde in één klap in woede en – was het mogelijk? – ik zag een zweempje angst. Alsof hij was gebeten door een mier.

Zolang ik af en toe een sarcastische opmerking naar zijn gezicht slingerde, bleef Roche hanteerbaar. Hij werd gereduceerd tot gegrinnik en dreigende blikken. Maar de opzichters kon ik niet bestrijden. Die hadden het hoogste gezag, het meeste zelfvertrouwen en leken er behagen in te scheppen om mij te straffen. Op een bepaald moment moest ik hun schoenen poetsen en deze keurig netjes bij hun deur zetten. Veertien dagen achter elkaar. Dit tot grote vreugde van Reed en Roche. Dat was mijn straf omdat ik een keer te laat was voor het ontbijt. Een andere week moest ik hun bedden – perfect – opmaken vanwege het misdrijf dat ik het mijne niet had opgemaakt omdat ik me moest haasten om op tijd te zijn. Zo leerde ik stipt en ordelijk te zijn. Maar erger dan de straffen was de minachting waarmee deze gepaard gingen.

‘Niet goed genoeg, Lewis. Doe het maar over.’

‘Wat heb je hier trouwens te zoeken, Lewis? Hebben ze je Canada uit geschopt omdat je een nicht was?’

‘Hé, deze schoenen glimmen! Zie je wel, je kunt toch íéts goed.’

Waarom kwelden ze me? Er moest iets met me aan de hand zijn, maar wat? Ik keek aandachtig naar mezelf in de spiegel. Het enige wat ik zag was een normaal ogende jongen van vijftien met golvend bruin haar, wat onregelmatige verspreide donkere stoppels, de lichtbruine ogen van mijn moeder, een neus die ermee door kon – een tikje joods, maar niet lelijk. Mijn moeder noemde me zelfs knap, maar wat kon ze anders zeggen? Bovendien was ik niet de enige minderheid. Ik was niet de enige jood of de enige buitenlander, al waren we met weinig. Mijn sombere gepeins werd met de week erger. Het borrelde op voor en na de lessen, tijdens de maaltijden, als ik op bed lag te niksen, een bij tussenpozen toegediende stroom van helse vergiften. Flarden van dialogen, doorweven met onrust, schaamte en angst. Groeiende zelfkritiek. Waarom kun je het niet goed doen? Waarom léér je het nou nooit? Wat mankeert jou, verdomme? Waarom ben je zo’n slapjanus? Een terugkerende tirade vol zelfverwijt, als een te luidruchtige radiozender. En waarom niet? Ik was ver van huis, m’n directe omgeving was niet erg op me gesteld en mijn ouders leken me uit het oog te hebben verloren.

Op een avond vlak voor de kerstvakantie was ik zo wanhopig dat ik aanklopte bij de leraar die onder ons woonde, Mr Wharton, in wiens huis we woonden.5 Hij woonde met zijn vrouw en twee aantrekkelijke dochters in een groot appartement op de begane grond, een echt huis met een woonkamer en een keuken en slaapkamers. Maar de woningen van de docenten waren verboden terrein. De docenten zelf waren eigenlijk ook in hoge mate verboden terrein. We zagen ze in de klas, op het sportveld, in de eetzaal. We zongen met ze tijdens de vespers. Verder niet. Het was nu tien uur ’s avonds. Een gigantische kerstboom domineerde de kamer voor mijn neus, maar Wharton blokkeerde die als een speler in lijn. Zijn ogen waren hard, kil en griezelig helder. Hij leunde tegen de ingang, sloeg zijn armen over elkaar en vroeg: ‘Wat is er aan de hand?’ Ik begon gehaast een smartelijk verhaal op te lepelen, maar al snel klonk het bespottelijk, pathetisch, laf, zelfs in mijn oren, en geleidelijk kwam ik tot zwijgen. Op dat moment glimlachte Wharton op een zogenaamd vaderlijke manier; hij blies me zijn naar wodka ruikende adem in het gezicht en verzekerde me dat het allemaal goed zou komen. De jongens konden weleens dartel doen, maar zo zijn jongens nu eenmaal. Ik was hier nog maar net. En mijn achtergrond was… anders. Ik zou snel genoeg gehard zijn.

In plaats van harder te worden bracht ik steeds meer tijd door in Pond House. Er woonden maar vijf jongens, maar andere kwamen regelmatig langs. Pond House was een toevluchtsoord voor de buitenbeentjes op Tabor – mislukkelingen in bijna alles behalve literatuur, zoals werd aangetoond door tamelijke lange existentiële essays die, naar wij hoopten, onze leraar Engels zouden behoeden voor totale wanhoop. Op een gewone zaterdagmiddag in februari beklom ik de trap in de richting van het aanzwellende gejammer van een Dylanplaat en flarden van gesprekken die uit Perry’s kamer stroomden. Ik duwde de deur open en werd overspoeld door een golf van warmte. Overal vriendelijke gezichten. Jongens zaten op bureaus, planken, ladekasten en bedden te praten over de stompzinnigheid van de Taborcultuur en hun hoop op een wedergeboorte het jaar erna. Ik ging op de grond zitten. Enorme papieren bloemen piepten uit gaten in de muur. Een iconische Allen Ginsberg glimlachte vanaf een poster boven een bed. Overal in de kamer lagen colablikjes, waarvan de meeste leeg waren, en er werden boterhammen met pindakaas doorgegeven. Ik voelde me veilig. Later, toen we het er niet over eens konden worden welke plaat we zouden opzetten, pakten we onze jas en renden we naar de kust, pal aan de rand van het besneeuwde gazon. We klauterden over de rotsen rond de haven en renden vervolgens om de beurt over het ijs, heel ver weg tot waar je pal onder je het donkere water kon zien. Je voelde de opwaartse druk ervan tegen het fragiele vlies, klaar om je te overspoelen als je van het juiste pad af raakte. We moedigden elkaar als gekken aan, zonder ons om leven of dood te bekommeren, verloren in de extase van de ontsnapping.

Eindelijk was ik buiten mezelf. Kon ik daar maar blijven.

1 Tabor Academy bestaat nog altijd, maar is niet ‘paramarine’ meer en laat nu zowel meisjes als jongens toe.

2 Mr Witherstein is niet zijn echte naam.

3 Joe Schwartz is niet zijn echte naam.

4 Verscheidene in dit deel genoemde namen – Carr, Lavalle en Miles – zijn veranderd.

5 Mr Whartons naam is niet echt. De onverschilligheid is dat wel.