Frits Vaandrager

De aard van het beestje

Feiten en fabels over het dierenrijk

Met tekeningen van Monique Mulder

Een wijze uil, een domme gans en een stelende raaf. In literatuur, uitdrukkingen en sprookjes krijgen dieren menselijke eigenschappen toegemeten. Bijen zijn bezig, kikkers zijn koel en vossen zijn slim. Maar in werkelijkheid trekken dieren zich weinig aan van de karakters die wij ze geven. Zo bedrijft de kikker vurig de liefde, laat de vos zich domweg neerschieten en maken de meeste bijen er een potje van.

Bioloog en schrijver Frits Vaandrager legt deze 'papieren tijgers' onder de loep en stelt er de werkelijke aard van het beestje tegenover. De fascinerende verhalen over feiten en fabels zijn geïllustreerd met tekeningen van Monique Mulder.

© Tekst: Frits Vaandrager, 2010
© IIlustraties: Monique Mulder, 2010

© Uitgave ebook: PixelPerfect Publications, Den Haag

ISBN: 9789490848057
NUR: 253

Voorwoord

Er was eens een tijd dat de dieren vanzelfsprekend met elkaar en de mensen omgingen. De haas daagde de schildpad overmoedig uit voor een hardloopwedstrijd en de grote, boze wolf deelde Roodkapje zo onschuldig mogelijk mee dat zijn grote oren er voor dienden om haar beter te kunnen horen. Met het vervliegen van de kleuterjaren werd het duidelijk dat de dieren in werkelijkheid helemaal niet konden praten, net zo min als Sinterklaas met zijn schimmel langs elke schoorsteen trok. Maar dat mocht de pret niet drukken. Met pakjesavond kwamen er gewoon cadeaus en ik genoot tot in de pubertijd van de ongelooflijke, maar mooi geïllustreerde avonturen uit het grote beestenbos. Moeiteloos verbleef ik in deze fabelachtige wereld en raakte vertrouwd met alle helden en schelmen uit het dierenrijk. De suffe beer die in zijn honingzucht in een konijnenhol blijft steken, het schattige hertje dat over een vijver schaatst, of de gemene, zevenkoppige draak die telkens het onderspit delft tegen de koene ridder.

Aan de andere kant was er het dierenrijk van de 'echte' wereld. De levende natuur, die je met eigen ogen rond het huis, de tuin of de vijver zag dartelen, en waarvan je op school of uit spectaculaire fotoboeken kennis nam: van de sprongkracht van de vlo tot de baard van de walvis. Ook dit rijk boeide me enorm en gebiologeerd zoog ik de informatie over deze aardse wezens, die minstens zo wonderbaarlijk waren als de sprookjesfiguren, in me op. Hierbij ging het vooral om het uiterlijk en de leefwijze van de dieren - over hun aard werd alleen vermeld of het dier nuttig of schadelijk was voor de mens. Van al die dieren in boeken, televisieseries en natuurgebieden maakten de dierentuindieren verreweg de meeste indruk. In die lome, gekooide wezens meende ik zowel de weemoedige bewoners van verre streken, als de getemde feeksen uit legendes te herkennen.

Op de een of andere manier botsten de twee dierenrijken niet. De draak uit de sagen leefde net zo makkelijk in mijn hoofd als de dinosaurus uit de prehistorie. Later dreven de werelden uit elkaar. De mythen bleven ergens op de achtergrond hangen, om slechts af en toe bij een roman, een komische strip of een vluchtig vooroordeel op te duiken. De wetenschappelijke kant schreed alsmaar voort, tot en met een studie biologie toe. Als het daarbij al om het karakter van dieren ging, werd daarmee het morfologische verschil bedoeld, bijvoorbeeld in de bouw van het skelet, waarmee soorten van elkaar kunnen worden onderscheiden. Over de inborst van dieren werd nooit een zinnig woord gesproken, hoogstens werd het lacherig aan de kant geschoven, verbannen naar de wereld van de fantasie.

In dit boek heb ik geprobeerd om de beide dierenrijken, die mij zo fascineren, met elkaar te verbinden. Daarvoor heb ik van een aantal bekende dieren geschetst welke aard hen vanuit het volksgeloof is toegedicht, en dit vervolgens vergeleken met de wijze waarop ze volgens de recente natuurwetenschappelijke inzichten leven. Niet zozeer om te bepalen wat nu waar is en wat verzinsel, maar meer uit nieuwsgierigheid in hoeverre de fabels en feiten elkaar tegenspreken of versterken. Tevens leveren beide invalshoeken een completer beeld van de leden van het dierenrijk. Een wolf is nu eenmaal niet alleen het sociale dier, dat volgens de gedragsonderzoekers zo goed voor zijn jongen zorgt, maar tevens het onuitroeibare dier, dat als een wolf in schaapskleren door onze gedachten spookt.

Bij het beschrijven van de dieren heb ik me beperkt tot een twintigtal beesten, die zeer algemeen in de volksmond voorkomen, maar waarvan de feitelijke gedragingen nauwelijks te controleren zijn voor datzelfde 'volk'. Papieren tijgers die te zeldzaam zijn (geworden) om in het wild aan te treffen, boekenwurmen die te klein of te eng zijn om naar te kijken, en nachtmerries die niet goed in het duister kunnen worden onderscheiden. Van een hond merkt iedere eigenaar zelf snel genoeg in welke mate zijn viervoeter zich neerlegt bij of afzet tegen het trouwe vooroordeel. Bij de beruchte slang of haai zijn er daarentegen slechts weinig mensen die het 'geluk' hebben om het vermeende venijn te kunnen vergelijken met hun eigen ervaringen. Deze verhalen bieden hopelijk een prettig alternatief om inzicht te krijgen in de leefwijze van deze bekende onbekenden, en geven de lezer de mogelijkheid om een fris oordeel te vormen over de verscholen karakters van het dierenrijk.

Frits Vaandrager

Frits Vaandrager (49) is bioloog en werkt voor zijn eigen bureau Buffel en de Bladluis, waar hij teksten, tentoonstellingen en audiovisuele producties maakt voor natuur- en milieuorganisaties. Hij schrijft ondermeer voor het blad Tam Tam van het Wereld Natuur Fonds en maakt samen met collega ‘de bladluis’ het werkblad en de docentenhandleiding bij het tv-programma Nieuws uit de Natuur.

1 De aap

Ons lachwekkende spiegelbeeld

Zie: de aap (Ecce Simia)

Een aap is net een mens of liever gezegd, een mens is zelf een aap. Bij de indeling van het dierenrijk zijn mensen en apen tenslotte bij dezelfde familie, namelijk die der primaten geplaatst. In de volkstaal van gezegden, uitdrukkingen en verhalen worden apen echter over een geheel andere kam geschoren. De aap is het symbool geworden van boosaardigheid en lelijkheid. Ze werden bekend als bespottelijke schepsels. Slappe aftreksels, die alles en iedereen proberen na te apen en met hun apenstreken op de lachspieren werken. Al vanaf de Romeinse tijd werden apen aangekleed en als clown aan het publiek getoond. En nog steeds levert de apenrots het hardste gelach op in de dierentuinen en zijn de meeste televisieprogramma's waarin een aap optreedt, zoals Jaap Aap van André van Duin, grappig bedoeld.

Het menselijke gedrag is bij het aapjes kijken zeer herkenbaar, open en bloot, vervormd als in een lachspiegel. Apen worden als een soort komische karikaturen gezien, waarin vooral de slechte eigenschappen tot uitdrukking komen. Zo wordt er gesproken van een ijdele aap of een brutale aap en worden andere onaangename personen als lelijke, brutale, kwade of stoute apen betiteld. Terwijl niemand ooit als een knappe of lieve aap wordt afgeschilderd en apenliefde als een dwaze ouderlijke liefde geldt. Er zijn nog veel meer uitdrukkingen die het domme of belachelijke karakter van apen benadrukken. Een van de aardigste is: Veel ruigs en weinig wol, zei de aap, en hij schoor het varken. Het bekende De aap komt uit de mouw, is afgeleid van het verouderde gezegde Een aap in zijn mouw hebben. Dit betekent dat iemand zijn slinkse bedoelingen verborgen houdt. Als de lepe aap dan per ongeluk tevoorschijn kruipt uit de verhullende mantel, blijkt de ware aard van de schurk, die het publiek maar iets op de mouw spelt.

De grimas van een aap spreekt boekdelen

Wat de apen met elkaar en met de mens gemeen hebben, zijn de naar voren gerichte ogen in het beweeglijke en vaak onbehaarde gezicht. Met hun plooibare en opvallende gelaat kunnen ze verschillende gebaren aan elkaar laten zien. Met deze gezichtsuitdrukkingen, die nog versterkt worden door hun stemgeluid en de houding van de rest van hun lichaam, kunnen de apen redelijk met elkaar 'overleggen'. Bij de mens heeft de stem zich veel verder ontwikkeld, tot een officiële taal, maar er valt nog genoeg van het menselijke gelaat af te lezen, vaak meer dan de pokeraar wil zeggen. Door de grote gelijkenis in de manier van communiceren zijn apen de dieren waar mensen het gemakkelijkst contact mee kunnen maken. Hun mimiek en geluiden zijn vrij snel te begrijpen en veel apen blijken eveneens in staat te zijn om de bedoelingen van het blote-billen- of baardapengezicht van de oppasser af te lezen.

Persoonlijk had ik het genoegen om vrij intensief met een groep apen om te gaan, tijdens een onderzoek naar het gedrag van mantelbavianen in het Noorder Dierenpark te Emmen. Na twee maanden kon ik aan de blikken en de manier waarop de mantelbavianen elkaar begroetten vrij nauwkeurig vaststellen hoe de verhoudingen in de groep lagen, wie de leiders waren, wie elkaar steunden en wie er onrust stookten. Zelf kon ik ook deelnemen aan hun gekonkel. Door de dieren strak aan te kijken daag je ze uit. Het optrekken van de wenkbrauwen en het slaan met de hand op het muurtje rond het apeneiland versterkte dit effect aanzienlijk. Vooral mijn studiegenoot, die donkere wenkbrauwen en ogen heeft, kon de kleine aapjes gillend naar hun moeder laten rennen. De volwassen mannetjes lieten het niet op zich zitten dat een groepslid bedreigd werd en toonden onmiddellijk hun afkeuring door hun roodbruine ogen en het wit onder hun wenkbrauwen duidelijk te tonen. Soms pompten ze daarbij van woede hun wangen op en spanden ze hun voorpoten. Als er geen gracht en muur tussen gezeten had, waren de heren mantelbavianen zeker tot de aanval over gegaan. In het wild hadden we dan alleen nog kunnen proberen om ons met hen te verzoenen door luid met de lippen te smakken en de apen vervolgens onze, liefst blote, billen te tonen om ons daar te laten inspecteren.

Ook het incident met gorillaman Bokito, die in 2007 een vrouw aanviel in de Diergaarde Blijdorp, lijkt het gevolg te zijn van miscommunicatie tussen een aap en een mens. Waarschijnlijk vatte Bokito het hem rechtstreeks aanstaren door de destijds 57-jarige vrouw op als een ongehoorde brutaliteit die bestraft moest worden. Daarbij sprong Bokito over de vier meter brede gracht en ging rechtstreeks op de vrouw af. Hij begon haar direct te slaan en te bijten. Bij de in het ziekenhuis opgenomen vrouw zijn meer dan 100 beten geconstateerd.

Na-apers of cultuurvolgers

Onderzoekers die lange tijd met chimpansees hebben opgetrokken, zoals Jane Goodall, zijn in staat om veel uitgebreidere conversaties met hun apen te hebben. Deze intelligente dieren kunnen in gevangenschap zelfs een gebarentaal onder de knie krijgen, waardoor we nog nauwkeuriger met hen kunnen communiceren. Een voordeel daarbij is dat vooral jonge apen hun soortgenoten, en ook buitenstaanders als de mens, graag nabootsen. Voor het leren is het belangrijk dat de dieren elkaar na-apen. Door gedrag van elkaar over te nemen kan er zelfs een bepaalde cultuur ontstaan binnen een apengemeenschap. Het bekendste voorbeeld hiervan is waargenomen bij een groep Japanse makaken, waarbij een vrouwtje, Imo genaamd, op een gegeven moment ontdekte dat de aardappelen haar beter smaakten als ze in het water hadden gelegen. Voortaan spoelde ze eerst het knarsende zand van haar piepers af voordat ze die at. De jonge dieren volgden dit gedrag en een generatie later wasten alle makaken hun aardappelen met water. Bij deze groep kan nu van een aparte was-cultuur gesproken worden.

De mens is waarschijnlijk de grootste na-aper en bij ons kunnen dan ook de meeste culturen aangetroffen worden. Van de trechterbeker- tot de hiphopcultuur. Er wordt wel beweerd dat de hoogste cultuur uit het Verre Oosten komt, waar tevens de beste imitaties gemaakt worden.

Het ingeburgerde idee dat apen meer nabootsen dan andere dieren stemt dus aardig overeen met de werkelijkheid. Dat de apen daarbij alleen maar onze slechte eigenschappen overnemen is zeer onwaarschijnlijk. De ware aard van de aap is moeilijk te beoordelen. Net zoals mensen kunnen apen zeer uiteenlopende karakters hebben. Daar komt bij dat er 242 verschillende soorten apen zijn. Van het Liszt-aapje, dat zo groot is als een rat en met zijn wilde kuif aan de bekende componist doet denken, tot de imposante 160 kilo zware mannetjesgorilla, de inspiratiebron voor King-Kong- en gangsterfilms.

Het klassieke aapje met een staartje, dat ook model staat op de aap- noot-miesplank, is de kapucijnaap. Deze apensoort uit Midden- en Zuid-Amerika werd meegebracht door de ontdekkers van de Nieuwe Wereld om zijn streken aan de Europeanen te vertonen. Deze apen werden vooral bekend als de orgeldraaiersaapjes, die met hun fratsen de speelmannen hielpen om meer geld in te zamelen. Afgaande op de plaatjes uit de prachtige smartlap Alleen op de wereld van Hector Malot, was het bekende aapje Joli-Coeur, die de vondeling Remi zo dapper vergezelde op diens eenzame tocht, eveneens een kapucijner. En als er ooit al een aap uit de mouw van een onbetrouwbare straatartiest is gekropen, dan is die ongetwijfeld van deze soort geweest.

De Amazonedieren met een grijpstaart en een brede neus

Kapucijnapen behoren tot de zogenaamde apen van de Nieuwe Wereld. Ze komen uitsluitend in de oerwouden van Zuid- en Midden-Amerika voor. De apen van dit continent worden ook wel breedneusapen genoemd, vanwege de wijd uiteen staande neusgaten. Dit schijnt een aanpassing te zijn aan de vochtige lucht van het regenwoud, maar het kan ook heel goed een bescherming zijn tegen al die zwiepende takken en bladeren. Op twee soorten na hebben alle apen van de Nieuwe Wereld een lange staart, waarmee ze aardig uit de voeten kunnen. Het bekendst is de grijpstaart van de slingerapen en brulapen, waarbij het uiteinde van binnen onbehaard is en voorzien is van een kussentje. Hiermee kunnen ze hun staart als een vijfde hand gebruiken. Sommige onderzoekers spreken zelfs van de eerste hand omdat de slingerapen er zoveel mee doen. Bij het klimmen blijft de staart constant om een tak gewikkeld en ze laten hem bij het springen als laatste los. Deze staartgreep kan hun hele lichaam dragen.

Kapucijnapen zijn minder handig met hun staart en moeten het meer van hun twee gewone grijphanden en grijpvoeten hebben (met een zogenaamde opponeerbare duim en grote teen). De staart helpt wel om het evenwicht te bewaren en om zich steviger vast te houden als ze hun voorpoten gebruiken bij het plukken van hun voedsel. Kapucijnapen zijn echte alleseters. Hun menu bestaat voornamelijk uit rijpe vruchten en insecten, maar ze eten ook wel onrijp fruit, bloemen, zaden, wortels, bladeren, spinnen en andere kleine dieren. Ze kennen de bomen in hun gebied vrij goed en weten doorgaans wanneer die vrucht dragen. In een oerwoud staan vele verschillende bomen door elkaar en ze moeten over een gedegen natuurkennis beschikken om hun voedsel te kunnen vinden. Als er even geen goed fruit voorhanden is, klimmen ze kriskras door hun bos op zoek naar minder voorspelbare voedselbronnen, zoals bijvoorbeeld een overstekende slak.

Groepsvorming en plasgootjes

De kapucijnapen trekken in groepen op van drie tot dertig dieren die vaak een vaste volgorde aanhouden. De vrouwtjes met de oudere jongen lopen voorop over de takken om de weg te verkennen. Het leidende mannetje komt daar achter aan, op de voet gevolgd door de moeders met kleine jongen op de rug en de losse jeugd. De mannen en vrouwtjes die de leider minder goed verdraagt, volgen op grotere afstand. De middelste dieren zijn het best beschermd tegen de vraatzucht van roofvogels en slangen. Bovendien kunnen de leider en zijn directe gevolg snel bij het voedsel zijn dat de voorste dieren ontdekken. Soms fluiten de verkenners, om aan te geven dat er een goede hap te halen valt. De dieren die verder buiten de groep staan hebben duidelijk het minste voordeel van de samenwerking. Ze blijven alleen bij de gemeenschap als er voldoende voedsel te vinden is, anders gaan ze hun eigen weg, met alle gevaren van dien. De struinende groep leeft doorgaans in een vreedzame orde. Slechts een enkele keer vechten groepjes kapucijnapen om het recht om in een vruchtboom te mogen plukken. De verschillende troepen vermijden elkaar zoveel mogelijk. Ze kunnen gemakkelijk ruiken of een gebied al bezet is door soortgenoten. Kapucijnapen besprenkelen hun voor- en achterpoten met pies en laten zo een duidelijk geurspoor achter op de bewandelde wegen. Doordat apen korte neuzen hebben kunnen ze lang niet zo goed ruiken als bijvoorbeeld wolven. Ze hebben dan ook sterk riekende tekens nodig om elkaars geur te kunnen waarnemen. In gevangenschap zijn de aapjes dol op sterk ruikende stoffen en besproeien ze zich zowel met flesjes eau de cologne als met uitgeperst knoflooksap.

De andere manier om op te vallen is door geluid te maken. Kapucijnapen maken hun aanwezigheid in het bos luidkeels kenbaar door 's morgens wat te piepen en te fluiten. Hun kreetjes vallen echter in het niet bij het gebrul dat de brulapen door hetzelfde oerwoud laten galmen om hun gebied af te bakenen. De brullers eten vooral bladeren en zijn daardoor geen concurrenten van de kapucijners. Het menu van een andere soort die door het Amerikaanse oerwoud klimt, de doodshoofdaap, overlapt wel grotendeels dat van de kapucijners. Vreemd genoeg heerst er geen broodnijd tussen deze veronderstelde concurrenten, maar vormen ze juist regelmatig gemengde groepen, zonder dat de doodshoofdaapjes worden weggejaagd door de grotere kapucijnapen. De doodshoofdapen volgen hun 'neven' soms omdat die de rijpe fruitbomen sneller kunnen vinden. De kapucijnapen kennen het terrein beter dan hun volgelingen, omdat ze hun leven lang binnen een woongebied van slechts enkele vierkante kilometers blijven. Het gebied dat de doodshoofdapen doorkruisen is veel uitgestrekter. Daarnaast leven ze in grotere groepen en eten ze iets meer insecten en minder fruit dan de kapucijners en houden ze zich meer in de hogere delen van de bomen op. Blijkbaar zijn dergelijke kleine verschillen tussen de twee soorten voldoende om in harmonie met elkaar te kunnen optrekken.

Nieuwsgierig aapje

Om de band binnen de groep te versterken vlooien de kapucijnapen elkaar vaak. Hierbij worden niet zozeer vlooien als wel huidschilfers en ander vuil verwijderd uit de vacht. Apen hebben in het wild zo goed als nooit vlooien aangezien ze geen vast nest hebben waar de vlooieneieren en -larven zich kunnen ontwikkelen. De onderlinge huidreiniging is vooral een sociale bezigheid. De dieren zitten vaak in rijtjes terwijl elk dier de rug van degene die voor hem zit bewerkt. Zo worden de rangen en standen binnen de groep bevestigd en vriendschappen onderhouden. Terwijl de ouderen vlooien, spelen de jongen. Ze leren al dartelend de regels van de groep kennen en worden steeds handiger in het klauteren door het bladerdek. Jonge aapjes zijn bijzonder nieuwsgierig. Zolang hun ouders hen niet waarschuwen onderzoeken ze alles wat ze nog niet kennen. Langzamerhand raken ze bekend met hun omgeving; welke vijgen ze kunnen eten, hoe ze een vlinder kunnen vangen en dat ze beter van een wesp af kunnen blijven. In de enkele bossen waar de oudere apen geen angst gekregen hebben voor mensen zullen de jonge kapucijnaapjes tevoorschijn kruipen om die merkwaardige indringers met hun kraaloogjes beter aan te kunnen gapen. Door hun interesse zijn de aapjes gemakkelijk tam te maken en kunnen ze snel allerlei kunstjes aanleren. Kapucijnapen hebben grote hersens, relatief hebben ze zelfs meer herseninhoud dan de mens. Tussen de wankele takken van het hoge woud zullen ze hun koppie goed moeten gebruiken om geen misstap te maken met één van hun vijf ledematen. Ook de kunst om vriendschappelijk om te gaan met hun groepsgenoten vergt de nodige hersencapaciteit. Uit proeven in gevangenschap bleek dat kapucijnapen en doodshoofdapen over een behoorlijke intelligentie beschikken. Ze leggen bijna dezelfde slimheid aan de dag als chimpansees en kunnen dan ook redelijk overweg met werktuigen. In het wild maken ze echter nauwelijks gebruik van voorwerpen. Aanvankelijk werden alle breedneusapen dan ook als vrij dom en primitief ingeschat. Wellicht hebben ze nooit de behoefte gehad aan hulpmiddelen omdat ze genoeg hebben aan hun handige staart, die de mensapen en veel andere apen uit de Oude Wereld ontberen. Als ze toch gedwongen worden om met een apenpakkie en een collectebakje in de hand hun trieste imitatie van mensen ten beste te geven, is het maar zeer de vraag wie er nu een belachelijk karakter heeft en wie er nu voor aap staat.

2 De arend

Op eenzame hoogte

De keizer van het luchtruim

Zelfs met een verrekijker is het moeilijk om het verschil in uiterlijk tussen arenden, buizerds en gieren vast te stellen. Desondanks is er een hemelsbreed verschil in het beeld dat de toeschouwer van hun innerlijk heeft. Terwijl de arend het toonbeeld van de fiere strijder met de scherpe blik is, zien we in de gier alleen maar een laffe profiteur en een vrek. De verheerlijkte arenden worden ook wel met de statigere naam adelaar aangesproken en zijn het symbool van de hemelbestormende macht geworden. Vooral de zeges die bijvoorbeeld slangenarenden op duivelse serpenten en draken zouden behalen, hebben zeer tot de verbeelding van de christelijke strijders gesproken. Daarom prijken de majestueuze vogels op vele wapenschilden en vignetten van het oude Europa. Vaak staan ze daarbij afgebeeld met twee koppen om nog meer macht ten toon te spreiden.

De naam adelaar is nauw verbonden met de adel (adelaar = adel + are, waarbij are een ander woord is voor kiekendief) en ze werden dan ook beschouwd als vogels voor koningen, keizers of tsaren. Bij de valkerij, die uit het Oosten kwam en van 500-1600 na Chr. een grote betekenis had in Europa, had alleen een keizer het recht om met een arend te jagen. (De Tartaren en Mongolen gebruikten steenarenden om vossen of wolven te vangen.) Vanaf de 17de eeuw werd de valkerij minder belangrijk en ook de verering van de roofvogels nam sterk af. Ze werden steeds meer gezien als lastige rovers, die de boeren geitjes en lammeren ontstelen, en er zelfs van beschuldigd werden dat ze af en toe een mensenkind ontvreemdden. Het ernstigste vergrijp was echter dat ze de konijnen en fazanten wegplukten die toebehoorden aan de nieuwe, met geweren uitgeruste jagers van de 19de eeuw. De roofvogels werden massaal vervolgd voor hun 'misdaden' en in groten getale afgeschoten of vergiftigd. Pas de laatste vijfentwintig jaar, nadat hun aantal sterk was afgenomen (behalve de felle jacht eisten ook de vervuiling, met name door het verdelgingsmiddel DDT, en verandering van hun leefgebied vele slachtoffers) is de fascinatie voor de roofvogels weer helemaal terug. Er zijn legio boeken, films en prachtige foto's over deze heersers van het luchtruim gemaakt en er worden allerlei pogingen ondernomen om de sterkst bedreigde soorten door fokprogramma's opnieuw uit te zetten in het wild. De arend is weer terug op zijn troon, al is zijn koninkrijk slechts een fractie van wat het was.

Een arend eet geen vliegen

Biologisch gezien is het niet steeds duidelijk welke roofvogels nu precies een arend genoemd worden en welke niet. Over het algemeen mogen de grootste soorten van de familie der havikachtigen, die niet al te gierig zijn, de naam 'arend' dragen. Maar het blijft dubieus waarom de circa vijfenvijftig centimeter grote visarenden en slangenarenden in de Nederlandse taal wel tot de arendachtigen worden gerekend en de even grote buizerds niet.

De grootste en sterkste arenden zijn de Afrikaanse vechtarend, de Filipijnse apenarend en de Zuid-Amerikaanse harpij. Deze echte 'koninginnen' van de lucht - het vrouwtje is vaak iets groter dan het mannetje - kunnen een lengte van bijna één meter bereiken. Hun vleugels halen een spanwijdte van twee en een halve meter. Op indrukwekkende wijze weten ze zoogdieren en vogels te overmeesteren, die soms meer wegen dan hun eigen, circa zes kilo zware, lichaam. Ze zijn bekend om het feit dat ze af en toe een aap uit een boom sleuren en het is niet uitgesloten dat ze ook een enkele keer een onbewaakte baby of een klein kind weggrissen. Zeearenden, die sinds kort ook weer in Nederland voorkomen, bereiken bijna dezelfde grootte. Zij hebben waarschijnlijk model gestaan voor de vele wapenschilden die in de loop van de geschiedenis de revue passeerden. Ook de Verenigde Staten hebben hun Amerikaanse zeearend - die Bald Eagle (kale arend) genoemd wordt, vanwege zijn opvallend witte kop - als het nationale symbool van onafhankelijkheid en kracht gekozen. Ironisch genoeg bleek de ware aard van de zeearend heel wat minder edelmoedig en fier dan hij moest voorstellen. Oud-president Benjamin Franklin klaagde er reeds over dat de nationale trots een regelrechte lafaard was. Zeearenden zijn overwegend aaseters, die vaak afwachten tot er iets aanspoelt. Ze struinen de kusten af op zoek naar kadavers van bijvoorbeeld herten en schapen, maar pikken als ze de kans krijgen ook wel van een gestrande walvis of een verdronken zeeman. Bovendien schamen ze zich er absoluut niet voor om een prooi te stelen van veel betere vissers zoals visarenden. De zalmen, die massaal de rivieren opzwemmen om te paaien, vormen eveneens een gemakkelijke prooi. Zeearenden kunnen echter wel degelijk ook zelf een moeilijke prooi aan de haak slaan, zelfs vossen en jonge zeeleeuwen kunnen door hen te grazen genomen worden. Visarenden zijn meer specialisten, die bijna uitsluitend vis eten en deze met een stootduik ver onder de waterspiegel kunnen grijpen. Ze zijn bijzonder succesvol en komen meestal met een vis uit het water, als ze zich daar eenmaal ingestort hebben.

Een andere specialist is de slangenarend. Zijn menu bestaat voor meer dan 90% uit slangen. Ze zijn niet ongevoelig voor het gif, maar kunnen door kleine stevige schubben op de poten en ruige veren op de rest van hun lichaam moeilijk met gif ingespoten worden. Bovendien tillen ze de vangst meestal direct na de duik weer in de lucht, waardoor de kronkelende slang minder gemakkelijk kan terugslaan. Het is niet duidelijk of ze sterk giftige soorten, zoals adders, meer vermijden dan onschuldige slangen.

Vleestangen en vishaken

Om hun eten te pakken te krijgen beschikken arenden over krachtige poten, waarmee ze hun prooi kunnen grijpen. De twee klauwen zijn het enige wapen om hun eten te vangen en vast te houden. Vaak is de klap waarmee de vogel zich op zijn prooi stort al voldoende om hem te doden, maar anders dringen de scherpe nagels diep genoeg in het slachtoffer om deze spoedig buiten werking te stellen. Vis vangende arenden hebben de langste en kromste tenen om grip te krijgen op hun aalgladde vangsten. Tevens hebben ze scherpe schubben aan de binnenkant van hun poten. De greep van arenden is zo machtig, omdat de tenen met een lange pees door de er boven gelegen spieren worden aangetrokken. Zeearenden kunnen zelfs verdrinken, omdat ze zich dermate stevig in een te grote vis vastklauwen dat ze niet meer op tijd kunnen loslaten en meegesleurd worden als de vis in zijn vlucht de diepte induikt. Er is wel eens een forse heilbot gevonden die de klauwen van een zeearend nog in zijn rug had staan, de rest van de verzopen roofvogel was reeds weggerot op de duistere tocht van de aangeslagen vis.

Kleinere vangsten die arenden overmeesteren kunnen ineens naar binnen geschrokt worden. Bij de iets grotere prooien komt de zware haaksnavel van de arend er aan te pas om het slachtoffer in stukken te knippen. In flinke brokken verdwijnt de buit vervolgens in de wijd opengesperde bek. Een deel van de vacht en botten kunnen de roofvogels niet verteren en spugen ze na verloop van tijd als braakballen weer naar buiten. De uitgekotste prooiresten zijn minder volledig dan bij uilen, maar kunnen een redelijk beeld geven van wat de arenden zoal eten.

Arendsoog

Een belangrijk hulpmiddel om hun prooien te vinden zijn de befaamde arendsogen. Vooral in indianenverhalen, maar tevens in werkelijkheid hebben roofvogels een zeer scherpe blik. Bij sommige soorten zijn de ogen even groot als bij de mens, terwijl hun kop een stuk kleiner is. Mede door hun uiterst gevoelige netvlies hebben ze de beste kijkers van het dierenrijk. Er is berekend dat een wigstaartarend een konijn al op 1,6 kilometer kan zien, terwijl een mens hetzelfde beest pas op vijfhonderd meter afstand in de smiezen krijgt. Tegen die tijd zal het konijn ook zijn veel grotere belager in het oog krijgen. Door hun grote onderscheidingsvermogen kunnen roofvogels hun aanval inzetten terwijl de prooi nog niets in de gaten heeft. Desondanks zal een groot deel van hun pogingen geen doel treffen. Een zoogdier of vogel zal in veel gevallen tijdig kunnen wegduiken. Een vis is een gemakkelijker doelwit, omdat die minder snel door heeft wat er boven zijn hoofd hangt. Om hun gevoelige arendsogen te beschermen en schoon te kunnen vegen hebben roofvogels een derde ooglid. Dit knipvlies kunnen ze sluiten vlak voordat ze zich op hun prooi storten om beschadigingen aan hun onmisbare zintuig te voorkomen. De arenden kunnen uitstekend kleuren zien, wat bijvoorbeeld handig is om het verschil tussen een schutkleur en de achtergrond op te merken. Bij schemering gaat hun zicht echter sterk achteruit en zullen ze het jagen aan de uilen moeten overlaten.

De lone ranger trekt meestal niet alleen op

Het beeld van de volledig vrije arend die eenzaam en alleen over het eindeloze landschap zweeft klopt maar ten dele. Arenden blijven over het algemeen op een vaste plek hangen en trekken alleen maar in het voor- en najaar, als ze de kou uit het noorden willen ontlopen. Daarbij worden ze op enkele plaatsen op aarde dicht op elkaar gedreven. De meeste roofvogels maken bij het vliegen zo veel mogelijk gebruik van de opstijgende lucht boven land. Als ze bij de trek een zeestraat moeten oversteken zullen ze eerst hoogte proberen te winnen om daarna gemakkelijk af te kunnen glijden over het water (waar geen opstijgende lucht is). Zo kan men bijvoorbeeld bij Falsterbo (Zweden) vele visarenden omhoog zien cirkelen om de Sont te kunnen passeren tijdens hun trek van Scandinavië naar Afrika. Bij Eilat (Israël) en Panama kan men jaarlijks meer dan een miljoen roofvogels zien zweven, die bij hun reis naar het zuiden samendrommen bij deze smalle landengten. Eenmaal in hun eigen gebied zijn arenden ook geen eenlingen, maar leven ze doorgaans in paren, die samen een territorium bezetten. Soms jagen ze ook met zijn tweeën, waarbij de een de prooi opjaagt en de ander er lager achteraan vliegt om toe te slaan.

Wigstaartarenden jagen ook wel in grotere groepjes achter een kangoeroe of dingo aan. Op plekken waar tijdelijk veel prooien voorkomen kunnen visarenden of zeearenden dicht bij elkaar broeden. Langs een baai of rivier kunnen een tiental arendsnesten gebouwd zijn, soms op minder dan vijftig meter van elkaar. Daarbij kunnen af en toe meer dan tien volwassen dieren in één boom gezien worden die daar samen zitten te rusten. Visarenden kunnen elkaar 'informeren' als ze een vis uit een school gevangen hebben, zodat andere mannetjes de vissen gemakkelijker kunnen vinden. Arenden die gespecialiseerd zijn in moeilijk te verkrijgen prooien, zoals slangenarenden, hebben daarentegen een zeer groot territorium, waarbij ze concurrenten op wel twintig kilometer afstand van het nest verjagen. Normaliter is wat gefladder en geschreeuw voldoende om een indringer te verjagen, maar in enkele gevallen kan het bij bijvoorbeeld steenarenden uitlopen op een gevecht tot de dood erop volgt.

Het koningspaar en hun kroonprins

Voor het verkrijgen van een partner zijn veel ingewikkelde gebaren nodig. De roep van een arend is tamelijk simpel, het klinkt als geblaf, gemiauw of gekras. De baltsvlucht is echter schitterend en soms adembenemend. Ze kunnen allerlei buitelingen demonstreren en elkaar in de lucht bij de klauwen pakken. Meestal hangt het vrouwtje daarbij ondersteboven en tuimelen ze samen een eind naar beneden. Enkele soorten kunnen daarbij het meest spectaculaire onderdeel uitvoeren: 'de radslag'. Hierbij draaien de geliefden met de poten verstrengeld een paar rondjes in de lucht. Behalve aan baltsen besteedt het stel ook tijd aan het verdedigen van het gebied en het bouwen of herstellen van het nest. Arenden nestelen op hoge plekken in bomen en overhangende kliffen die moeilijk bereikbaar zijn voor rovers, zoals marters en vossen. Op plaatsen waar weinig vijanden zijn broeden ze ook wel op de grond. Goede nesten kunnen zeer lang meegaan. Er zijn wel horsten bekend die meer dan honderd jaar in gebruik zijn. Een oud zeearendennest schijnt twee karrenvrachten aan materiaal te hebben opgeleverd en zou door alle aanvullingen in de loop van de jaren een hoogte van vijf meter en een doorsnede van drie meter hebben bereikt. Doorgaans broedt alleen het vrouwtje op de eieren en verzorgt zij ook de jongen. Het mannetje sleept voedsel aan en het vrouwtje hakt die in hapklare mootjes. Alleen de slangenarend slikt zijn kronkelende prooi eerst in, waarna het jong de soms nog levende slang in een langdurige worsteling uit de bek van de ouder moet trekken. Op een gegeven moment kan het vrouwtje haar jong alleen laten om haar man te helpen om voldoende vlees aan te voeren voor het steeds gulziger wordende kroost. Vaak brengen arenden slechts één jong per jaar groot, alhoewel ze meestal wel twee eieren in het nest leggen. Bij de kroonarend en schreeuwarend is het heel normaal dat de eerstgeborene zijn zwakkere broeder of zuster dood pikt zonder dat de moeder ingrijpt. De ouders proberen hun broed wel te beschermen tegen ongewenste bezoekers door krijsend en heftig fladderend langs het bedreigde nest te vliegen. Grote rovers als de mens zullen ze eventueel met wat schijnaanvallen proberen af te schrikken, maar in de meeste gevallen houden ze het zaakje van een veilige afstand in de gaten. De verwoede gevechten tussen steenarenden en bergbeklimmers die per ongeluk hun adelaarsnest benaderden, spelen zich dan ook voornamelijk af in de avonturenromans.

Het langzame eerherstel

Bij arenden blijft het jong ook na het uitvliegen nog maanden afhankelijk van zijn ouders. Ze moeten het onhandige kuiken blijven voeren tot het heeft geleerd hoe het een prooidier moet slaan en het zelfstandig in zijn levensonderhoud kan voorzien. Het eerste jaar is het moeilijk voor jonge arenden om genoeg eten te krijgen. Ze zijn nog niet zo bedreven en worden bestolen of verjaagd door andere arenden. Bij veel roofvogelsoorten overlijdt meer dan de helft binnen het eerste jaar. Pas als arenden na een paar jaar volwassen zijn en tevens een iets anders gekleurd verenkleed dragen hebben ze een veel grotere kans om in leven te blijven. Als ze niet bejaagd worden door mensen kunnen veel soorten een gemiddelde leeftijd van rond de vijfentwintig jaar halen. De maximale leeftijd van een arend schijnt tegen de honderd jaar te lopen. Vanwege het geringe aantal nakomelingen dat de arenden per jaar voortbrengt kan hun aantal slechts langzaam groeien. Om de vele bedreigde soorten in aantal toe te laten, nemen worden de vogels niet alleen beschermd, maar wordt ook hun voortplanting gestimuleerd. Geschikte broedplaatsen worden met rust gelaten of zelfs afgesloten voor mensen. Daarnaast worden kunstmatige nestplaatsen aangebracht.Geschikte broedplaatsen worden met rust gelaten of zelfs afgesloten voor mensen. Daarnaast worden kunstmatige nestplaatsen aangebracht.

Bij soorten die bijna uitsterven zijn fokprogramma's gestart waarbij eieren of een tweede jong uit het nest worden gehaald en vervolgens met de hand of door een pleegmoeder worden grootgebracht. Buizerds nemen bijvoorbeeld tijdelijk de zorg op zich van overtollige schreeuw- arendskuikens tot die groot genoeg zijn om teruggezet te worden bij hun echte ouders. Met veelal bij de valkerij opgedane methodes kunnen jonge roofvogels door de mens opgevoed worden om ze vervolgens met succes in gebieden uit te zetten waar ze niet meer voorkomen. Zo begon men in 1975 met de herintroductie van zeearenden in Schotland en zijn er nu weer een aantal broedende paartjes in Groot- Brittannië. Sinds een aantal jaren broeden er ook weer zeearenden in ons land. Met name in het natuurgebied de Oostvaarders Plassen in Zuidelijk Flevoland. De majestueuze vogel die in de tijd van de Kaninefaten vrij algemeen in de Lage Landen voorkwam, komt nu weer af en toe kijken hoe ons land veranderd is. Onlangs werd de natuurbeweging aangenaam verrast door het feit dat één van hun in de Biesbosch uitgezette bevers ten offer was gevallen aan een zeearend. Eigenlijk zou het meer toepasselijk zijn als de adelaar boven het Je Maintiendrai had gestaan, omdat de koning van de zeelucht meer thuis hoort in ons Waterland dan de Leeuw van Oranje.

3 De beer

Is het echt zo'n sul?

De kracht van de teddybeer

Lui, dom en dol op honing. Drie karaktertrekjes die in bijna elk verhaal over beren de kop opsteken. Niet al te beste eigenschappen, maar de beer is er razend populair mee geworden. In een groot aantal boeken, strips en televisieseries vertolkt een beer de hoofdrol. Winnie the Pooh, Olivier B. Bommel, Yogi-Bear en Beertje Collargol zijn maar enkele van de vele beren die de harten van kinderen en volwassenen hebben veroverd. Bij de huidige knuffeldierenrage is de teddybeer duidelijk favoriet. De pluche dieren ontlenen hun vriendelijke naam aan Theodore (Teddy) Roosevelt, de Amerikaanse president die dol was op levende en opgezette beren. Onverminderd wordt het grootste landroofdier als een goede sul afgebeeld. Af en toe bromt hij wat, maar verder blijft het toch een vriendelijke dikzak.

Wie ooit in het wild een beer van dichtbij heeft gezien snapt niet hoe beren aan zo'n gemoedelijk imago zijn gekomen. De zwarte beer die midden in de nacht vlak voor mijn tent opdook leek in het geheel niet op Bruintje de Beer uit de sprookjes. De donkere gestalte, die snuivend en smakkend over mijn rugzak gebogen stond, boezemde alleen maar angst en afschuw in. De volgende ochtend bleek dat de zogenaamde onhandige sukkel met zijn brute kracht slechts een klein scheurtje in het canvas had gemaakt. De appel die ik per ongeluk in de rugzak had laten zitten was verdwenen. Van andere kampeerders hoorde ik dat het monster dezelfde nacht hun voedselvoorraad, die ze uit voorzorg hoog in een boom hadden gehangen, te pakken had weten te krijgen.

In Noord-Amerika staan de zwarte beren bekend als slimme en behendige rovers. Ze kunnen tenten, koelboxen en auto's openbreken, in bomen klimmen en rennend gemakkelijk een snelheid van veertig kilometer per uur halen. Grizzlyberen hebben een veel slechtere naam. Deze grijsbruine beren, die staande op hun achterpoten twee en een halve meter boven het maaiveld uit kunnen torenen, zijn elk jaar verantwoordelijk voor de dood van een aantal toeristen. Kampeerders worden aangezien voor voedsel of een argeloze wandelaar komt per ongeluk tussen een berin en haar jong. De log ogende moeder blijkt dan ineens zeer snel en agressief te handelen en korte metten te maken met de verstoorder. Een pijnlijke bijkomstigheid daarbij is dat beren hun vlijmscherpe nagels niet kunnen intrekken, zoals poezen, waardoor zelfs een vriendschappelijk bedoeld zetje fataal kan zijn. In het verleden werden beren in het Yellowstone-park (Wyoming, USA) met voedsel gelokt om zich vaker aan de mensen te laten zien. In de jaren zeventig veranderde deze policy omdat de op een vuilnisbelt zwervende beren geen goed beeld gaven van de natuur en er tevens slachtoffers vielen. Het meest trieste misverstand dat schijnt te hebben plaatsgevonden was bij een domme dame die de wangen van haar drie jaar oude dochter insmeerde met honing om zo een schattige foto te kunnen maken van een beer die haar kind 'kuste'. De beer 'likte' echter veel meer dan het zoete spul. Tegenwoordig wordt er betere voorlichting gegeven en is het voeren van beren in de Verenigde Staten zelfs unlawful.

De eenling met de goede neus en soms een babysit

Als beren in werkelijk wilde staat leven, vermijden ze de mens zoveel mogelijk. Met hun gevoelige neus kunnen ze mensengeur vroegtijdig herkennen en ontwijken. Men kan jarenlang in een streek wonen waar beren voorkomen zonder er ooit een te zien. Beren zijn solitair, ze leven in hun eentje in een ruim gebied waar ze al hun voedsel kunnen vinden. Onderling communiceren de beren vooral door middel van geuren. Bij Europese bruine beren is waargenomen hoe ze in het voorjaar hun terrein afbakenen. Op dennenbomen die min of meer op de grens van hun territorium staan maken ze met hun scherpe nagels een aantal diepe kerven in de bast. Na een dag of drie komen ze terug op de plek waar inmiddels aardig wat hars gevloeid heeft. Ze schurken hun lichaam tegen de stam, zodat hun haren en vetten blijven plakken aan het stollende hars. Hun lichaamsgeur blijft zo een seizoen lang duidelijk herkenbaar aan de boom hangen. Ook langs andere bomen of uitstekende rotspunten schuren de beren veelvuldig. Vroeger dacht men wel dat beren altijd last hadden van schurft. Nu weet men dus dat het gaat om het achterlaten van hun kenmerkende lichaamsgeur, die een geurvlag genoemd wordt. Het geurteken vertelt alle beren in de omgeving dat ze dit gebied beter niet kunnen betreden, op straffe van een forse aanval. Het vrouwtje laat slechts eens in de twee jaar een mannetje in haar territorium toe. De beer ruikt van kilometers afstand dat het zover is en durft haar te benaderen. Na circa tien minuten verlaat hij de berin om pas over twee jaar terug te komen als ze opnieuw ontvankelijk is.

De moeder zorgt in haar eentje voor de een tot drie jongen. Eventueel wordt ze daarbij geholpen door een van de jongen uit een vorige dracht die inmiddels ruim twee jaar oud is, maar nog geen eigen territorium heeft. Als een soort babysit blijft hij bij zijn jongere broertjes of zusjes, terwijl de moeder verder wegstruint om voldoende voedsel te bemachtigen.

De carnivoor die vooral groen eet

Het menu van de Europese bruine beer is voor 90% vegetarisch. Jonge bladeren, schors, wortels, vruchten, honing en noten vormen de belangrijkste voedselbron. Slechts af en toe weet hij met zijn voorpoten een muis, een konijn, een vis of een lammetje te verschalken. Ondanks het feit dat beren zijn ingedeeld bij de carnivora (vleesetende zoogdieren), zijn de meeste vertegenwoordigers van de berenfamilie alleseters. De pandabeer is zelfs strikt vegetarisch. Hij eet enkel maar bamboescheuten. De zwarte beer, die overigens zowel donker- als lichtbruin van kleur kan zijn, beperkt zich voornamelijk tot plantaardig voedsel. De Amerikaanse bruine beer, die doorgaans grizzlybeer wordt genoemd en vroeger ook als de verschrikkelijke beer (ursus-horibilis) te boek stond, eet naast het groenvoer iets meer vlees, van groot wild, zoals elanden en bizons, tot klein grut, zoals insecten en vissen.

Als de zalmen de rivieren optrekken kan dat spectaculaire beelden opleveren van beren die samen in een stroomversnelling staan te vissen. In Alaska komen bij McNeil elk jaar zo'n zestig grizzly's bij elkaar. Ze overwinnen hun afkeer van gezelschap, aangezien er dan zoveel voedsel uit het water geschept kan worden dat ieder ruimschoots aan zijn trekken komt. De enige beer die uitsluitend van vlees leeft is de ijsbeer. Deze vaalwitte poolbeer kan goed zwemmen en vangt veel zeehonden. Hij besluipt de robben als ze op het ijs liggen of wacht ze op aan de rand van hun ademhalingsgaten. Ten slotte bestaat het hoofdvoedsel van de lippen- beer, die in Ceylon en India voorkomt, uit termieten die hij met zijn beweeglijke tong en lippen uit hun heuvel zuigt. Inderdaad lusten de meeste beren ook graag honing en andere zoetigheid. De enkele keer dat ze een bijennest vinden roven ze niet alleen de voorraadkamers leeg, maar proberen ook de bijen zelf op te eten. Beren zijn ongevoelig voor de steken van de insecten en zijn als een van de weinige dieren in staat om honing goed te verteren.

De grote slaap

Uit een onderzoek waarbij bruine beren met een zendertje werden gevolgd, bleek dat beren plusminus twaalf uur per dag actief zijn. Ze leven volgens een vrij strak dagritme: om zes uur 's ochtends staan ze op en tegen acht uur in de avond leggen ze zich te rusten. Tussendoor houden ze van 12.30 uur tot 14.30 uur nog een siësta. In de herfst wordt hun ritme verstoord. Gedreven door grote honger besteden ze een groot deel van de dag en de nacht om zich vol te stoppen. Zo bouwen ze een flinke vetreserve op voor de winter. In november zoeken ze een hol op in de rotsen of een oude boom en brengen daar de winter door. De beer kent geen onderkoelde en volledig verstijfde winterslaap, zoals bijvoorbeeld een marmot, maar maakt een lange sluimertoestand door, die zo'n vijf maanden aanhoudt. De darmbewegingen zijn gestopt doordat de beer vlak voor de winterrust wat onverteerbare bladeren of naalden eet. Die vegen de ingewanden schoon en sluiten de dikke darm als een soort kurk af. De nierfunctie komt spoedig stil te liggen en de hartslag en ademhaling worden trager. De lichaamstemperatuur wordt echter niet noemenswaardig verlaagd. Indien de berin zwanger is baart ze in deze sluimering gewoon haar jongen en zoogt en likt ze regelmatig. Volgens een oud volksgeloof, dat al stamt uit de Romeinse tijd, waren berenjongen bij de geboorte een vormloos hoopje vlees ter grootte van een rat. Pas door het likken van de moeder kregen de jongen vorm.

De uitdrukking een ongelikte beer, voor mensen die geen fatsoen bijgebracht is, stoelt op deze misvatting. In werkelijkheid hebben berenwelpen al wel de juiste vorm als ze op de wereld geworpen worden. Ze zijn echter nog naakt, blind en klein. Het geboortegewicht is minder dan een pond en ze zijn, net als veel andere zoogdieren, omhuld door een vaatvlies (chorion). De moeder bijt dit er af en reinigt de jongen grondig. Ondertussen dommelt ze zelf gewoon door.

De leerzame manier waarop de beer omgaat met zijn smeer

Pas in april ontwaken de beren uit hun roes. De berin wordt zich eindelijk echt bewust van haar inmiddels flink gegroeide broed en de enorme honger, die door het vasten en het voeden van haar jongen is opgewekt. Ze is enigszins misselijk en prikkelbaar en verlaat het winterverblijf om zich vol te stoppen met het voedsel dat in het voorjaar nog maar spaarzaam voorhanden is. Volgens enkele waarnemingen haast de berin zich eerst naar een mierenhoop om een aantal mieren als ontbijt te nuttigen. Het zuur zou dan als een soort laxeermiddel werken en de stoelgang van de beer op gang helpen. De kinderen blijven de eerste maanden achter in het hol, waardoor de moeder onbezorgd haar kilometers grote terrein kan aflopen.

Als beren tijdens hun lange sluimering in de winter gestoord worden, kunnen ze voortijdig wakker worden. Ze verliezen hun bladerprop en de darmen beginnen te werken. Ze krijgen honger en gaan naar buiten om eten te zoeken. Dit is behoorlijk gevaarlijk voor de verstoorders en andere mensen in het kille bos. Meestal gaat de te vroeg gewekte beer er aan onderdoor, omdat er in de winter niet genoeg voedsel te vinden is. De winterslaap is een goede manier voor beren om de koude periode door te komen. Onderzoekers zijn zeer geïnteresseerd in de fysiologie van de beer, in hoe de dieren vijf maanden lang een bijna normale lichaamstemperatuur kunnen aanhouden zonder te eten of te plassen. Beren moeten een speciale aanpassing hebben om niet vergiftigd te worden door de afvalstoffen (ureum) die bij de verbranding van hun lichaamsvetten vrijkomt. Men hoopt de 'berenmanieren' te doorgronden en toe te kunnen passen voor bijvoorbeeld nierpatiënten. Ook mensen die aan botontkalking lijden zouden geholpen kunnen worden door de methode waarop beren ervoor zorgen dat hun botten niet broos worden tijdens hun langdurige winterstop. De medische wereld heeft eveneens belangstelling voor de bloedsomloop bij beren. De dieren kunnen een zeer hoog cholesterolgehalte in hun bloed verdragen zonder last te krijgen van hart- en vaatziekten.

Niet alle beren houden een winterrust. Een deel van de zwarte beren, dat zuidelijk genoeg woont, hoeft zich niet terug te trekken voor een slaapperiode. IJsberen hoeven ook niet sluimerend te overwinteren. Ze zijn goed aangepast aan de koude, sneeuw en ijs, die net zo als hun prooidieren altijd aanwezig zijn in hun woongebied rond de Noordpool. Alleen zwangere ijsbeervrouwtjes gaan wel in winterrust in een hol onder de sneeuw. Daar bevallen ze van hun jong. Als het vacht van het jong dik genoeg is graaft zij zich uit het hol en dartelt met haar jongen door het witte poollandschap

Komt de wilde Berend Botje weer om?

De winterslaap is misschien een reden waarom de mensen beren als luie dieren omschreven hebben. Waarschijnlijker is dat ze voor goeiige sullen versleten worden, omdat de meeste mensen de beren alleen maar als teddybeer of in gevangenschap hebben leren kennen. De beren in West-Europa zijn reeds lang verdreven. In 1835 werd de laatste beer in West-Duitsland geschoten. Alleen in Oostenrijk en de Pyreneeën en Cantabrië leven tegenwoordig nog een paar schuwe exemplaren. In Oost Europa – met name in Rusland en Roemenië ( Karpaten) – komen nog wel redelijke aantallen voor. Vroeger werden ze daarvandaan door zigeuners naar ons land gesleept om als bezienswaardigheid te worden geshowd op de markten, kermissen en in circussen. Zo'n beer die met een ketting door zijn neus een koddig dansje op zijn achterpoten probeert te maken, ziet er inderdaad suf en onhandig uit. Ook in dierentuinen maken de beren in hun kuil een verveelde en weinig actieve indruk. Alleen de ijsbeer geeft uiting aan zijn ongeduld door urenlang heen en weer te schuifelen. De rest heeft zich gelaten bij hun opsluiting neergelegd. Maar het tij keert. In Maastricht is in 1992 de laatste berenkuil van ons land op last van de dierenbescherming gesloten. De laatste bewoner, Beer Jo, werd naar Ouwehands Dierenpark in Rhenen overgeplaatst, waar Beer Jo de eerste bewoner van het Berenbos zou worden. In dit beboste gedeelte van Ouwehands Dierenpark begon de stichting Alertis met de opvang van slecht gehuisveste beren uit heel Europa. De oude, soms blinde circusberen en dansende beren kunnen zo van hun oude dag genieten in redelijke vrijheid. Tegelijk kan het publiek kennismaken met het redelijk natuurlijke gedrag van beren.

Aan de andere kant zijn natuurbeschermingsorganisaties bezig zijn om het aantal wilde beren in Spanje en Oostenrijk uit te breiden. Ook in Zwitserland wil men de bruine beer weer invoeren in de verlaten gebieden. Misschien krijgen dan meer West-Europeanen de kans om de ware aard van de beer lijfelijk te ondervinden. Tenslotte is er ook altijd nog het spreekwoord: Men moet de huid niet verkopen, voor men de beer gevangen heeft.