Geert-Jan Roebers

Lichtvoetige olifanten
Hoe dieren zich door het leven slaan

Met tekeningen van Monique Mulder

© Tekst: Geert-Jan Roebers, 2010
© IIlustraties: Monique Mulder, 2010

© Uitgave ebook: PixelPerfect Publications, Den Haag
ISBN 9789490848064
NUR 253

Een ijsbeer is zwart. Daar kom je achter door hem te scheren of - een beter idee - door dit boek te lezen. Het staat vol met verrassende verhalen over hoe dieren zich door het leven slaan. Met bijzondere lichaamsdelen, zoals de steunzolen die een olifant zijn lichtvoetige tred geven . Met listig gedrag, zoals een haaitje dat aan koekhappen doet. Of door bizarre burenhulp, zoals een garnaal die inwoont bij een vis. Kortom: vermakelijke zaken van leven en dood.

Geert-Jan Roebers is bioloog en natuurjournalist. Hij werkt onder andere voor Taptoe, National Geographic junior, Grasduinen, Panda, TamTam, Winkler Prins en School-tv en schreef boeken voor het Wereld Natuur Fonds, Kosmos en de KNNV-uitgeverij. Lichtvoetige olifanten is een bundeling van columns voor het Brabants Dagblad. Bioloog en kunstenares Monique Mulder maakte de illustraties.

Voorwoord

De natuur doet maar wat en dat pakt fantastisch uit. Zo zit de dierenwereld vol gruwelen en grappen. Onbedoeld en juist daardoor zo verbazingwekkend mooi, bizar, ingenieus of gewoon leuk. En niets menselijks is de dieren vreemd. Of zou het andersom zijn?

Mijn hele werkzame leven zwerf ik door de dierenwereld en stuit ik op de raarste verhalen en de vreemdste feiten. Steeds als ik denk: gekker kan niet, blijkt dat toch te kunnen. De verhalen in dit boek zijn dan ook maar het begin. Het gekste moet nog komen.

Geert-Jan Roebers

1 Lichtvoetige olifanten

Ken je die van die olifant en die muis op een brug? Zegt de muis: “Wat stampen we lekker, hè!?” Dan nu de tegenvaller: olifanten stampen ook niet. Let maar eens op je in de dierentuin. Zwaai even met een pinda en daar komen de olifanten aangerend. Geruisloos. Hoe krijgt een dier van 7000 kilo dat voor elkaar?

Het geheim zit hem in zijn zolen. Of beter: zijn hakken. Een olifant loopt namelijk op zijn tenen. Onder elke hiel zit een groot verend kussen: een soort hoge hakken van schuimrubber. Die kussens vangen de klappen op.

De Aziatische olifant is de soort die je meestal in dierentuinen ziet: een maatje kleiner dan zijn Afrikaanse neef, met een bollere rug en veel minder grote flap-oren. Deze olifant leeft vooral in bossen. Hij kan over heel smalle paadjes lopen. Als een volleerd mannequin zet hij zijn voeten tijdens precies in één lijn. Aan een bospaadje ter breedte van één voet heeft hij genoeg.

Aziatische olifanten zijn goed te temmen. Ze worden vaak gebruikt om gekapte bomen uit het bos te slepen. Natuurlijk is elke gekapte boom in een regenwoud er één teveel, maar een olifant is nog een stuk minder erg dan een bulldozer. De bulldozer die op zijn tenen loopt moet nog worden uitgevonden.

2 Zwarte ijsbeer

Wat voor kleur heeft een ijsbeer? Een vraag voor een weggeef-quiz. Wat voor kleur heeft een tomaat, hoeveel is één en één, wat is de voornaam van Geert Wilders… Toch is het niet zo’n domme vraag, die kleur van een ijsbeer. Het antwoord is namelijk: zwart. Je moet hem alleen even scheren om het zien. De haren zijn wit, dat klopt. Maar je gaat toch ook niet beweren dat Chinezen zwart zijn omdat ze zwart haar hebben? Goed, een ijsbeer is dus zwart onder zijn vacht. Scheren is niet zo’n goed idee - niet voor de beer en niet voor de barbier - en ook niet nodig. Kijk gewoon naar zijn onbehaarde zwarte neus en geloof de rest.

Maar de vraag is natuurlijk: waarom? Waarom is een ijsbeer zwart onder zijn vacht als je dat toch niet kunt zien? Het antwoord: omdat dat warmer is. IJsberen leven op de ijskoude Noordpool. Ze moeten alle trucs uit de kast halen om warm te blijven. Zo hebben ze op hun huid een dikke vacht en eronder een dikke speklaag. Daardoor blijft de warmte beter binnen en de kou buiten. Maar ze maken ook gebruik van zonne-energie. De haren lijken wit, maar zijn eigenlijk doorzichtig. Elk haartje werkt daardoor als een glasvezel. Het licht dat er aan de bovenkant opvalt wordt naar beneden geleid. Naar de huid. Daar gebeurt het: de huid wordt warm.

Hoe donkerder de huid, hoe beter dat werkt. Voel maar eens aan een zwarte auto die in de zon staan, daaraan kun je soms je vingers branden. Zo warm wordt de huid van de ijsbeer natuurlijk niet met zo’n waterig poolzonnetje. Maar het scheelt wel. En er is toch niemand die het ziet, dankzij hun dikke witte vacht. En dankzij die witte vacht vallen ze ook niet zo op in de sneeuw. Ook dat is handig tijdens de jacht op zeehonden. Behalve die zwarte neus. Daarom houden ijsberen als ze een prooi willen besluipen soms hun witte poot voor hun neus. En dus niet omdat die zeehonden zo stinken.

3 Tuinkreeft

Er wonen kreeften in elke tuin. Honderden. Ze hebben geen grote knijpscharen, zijn hoogstens twee centimeter lang en onopvallend grijs. En dankzij hun onsmakelijke naam - pissebed - hebben ze van kookgekken niks te vrezen.

De meeste mensen denken waarschijnlijk dat een pissebed een insect is (hoewel, de meeste mensen vinden het alleen maar een vies beest en denken verder niks). Maar heb je de moed om er een goed te bekijken dan zie je zo dat het niet klopt. Soms heeft de natuur het een keertje makkelijk gemaakt: gewoon pootjes tellen. Veertien pootjes in plaats van de zes die alle kevers en kakkerlakken, mieren en muggen, vlooien, vlinders en andere insecten hebben. Te veel poten voor een insect, te weinig voor een duizendpoot, maar een mooi aantal als neefje van de strandkrab en restaurantkreeft.

Maar kreeften horen in het water, zou je denken. En zo is het ook. Echte landdieren zijn pissebedden dan ook nog steeds niet. Door hun huid verdampt het water gemakkelijk. Eerder nog dan uitdrogen lopen ze het gevaar te stikken. Ze ademen met kieuwen en die doen het alleen in een vochtige omgeving. Mensen houden niet van nattigheid, pissebedden zijn als de dood voor droogte. Moeder pissebed heeft dan ook een veilig pissewiegje voor haar kleintjes: een doorzichtig draagzakje onder haar buik gevuld met water. Daar kunnen zo’n dertig eitjes in uitkomen. De baby’s blijven nog een tijdje in moeders vochtige buidel watertrappelen. Dus behalve kreeften wonen er ook nog eens buideldieren in de tuin.

4 Schoppende secretaris

Tegenwoordig heeft iedereen die moet schrijven een laptop-computertje. Maar in de vorige eeuw schreven mensen met een veer. Een laptop heeft weleens een lege accu en zo werkten de schrijfveren vroeger ook niet altijd. Het puntje brak makkelijk af of werd bot. Een secretaris bij de rechtbank zorgde daarom altijd voor een stel reserve veren. Hij stak die achter in zijn pruik: stand-by en het puntje goed beschermd. Dat zag er eerst een beetje vreemd uit, maar toen alle secretarissen het deden begon het er bij te horen.

Toen mensen later in Afrika een roofvogel zagen met lange veren aan zijn achterhoofd was een naam snel gevonden: secretarisvogel. Bovendien heeft deze vogel meer overeenkomsten met zo’n deftige heer. Zweven de meeste roofvogels hoog in de lucht - iets wat je een deftige heer niet vaak ziet doen - de secretarisvogel houdt meer van wandelen. Met parmantige passen en opgeheven hoofd loopt hij door het hoge gras. Zijn poten zijn verschrikkelijk lang. Zo kan hij zelfs als hij loopt nog mooi uit de hoogte doen en kan hij eetbare dieren in het vizier krijgen. En regelmatig schopt hij eens flink tussen het gras om dieren op te jagen. Zo pakt hij een hagedis, een muis of een vette sprinkhaan.

Maar het liefst pakt de secretarisvogel een slang. Hij trapt snel op de nek van het reptiel en hakt met zijn snavel op hem in. Bovendien heeft de secretarisvogel voor noodgevallen harde schubben op zijn poten. Een soort scheenbeschermers waar giftanden geen vat op krijgen.

Hoewel de secretarisvogel het liefst loopt, kan hij goed vliegen. Soms ziet hij cirkelend vanuit de lucht een brand in de verte. De meeste dieren zouden daar van schrikken, de secretarisvogel gaat er juist op af. Dieren vluchten voor de brand uit, weet de slimme vogel. Dus gaat hij voor de brand staan wachten tot zijn maaltijd in paniek langs komt. Het droge gras brandt hevig maar kort. De lopende en kruipende dieren kunnen er niet overheen, maar de secretarisvogel wel. Op het geblakerde deel wacht het toetje: dieren die niet snel genoeg waren. Die zijn nog makkelijker te vangen en hebben bovendien een smakelijk korstje. Ook een deftige vogel wil wel eens een keer krokante snack.

5 Sneller met roestig zwaard

Water is dunner dan stroop, maar veel dikker dan lucht. Daardoor kost het een zwemmer veel meer moeite om vijftig meter af te leggen dan een loper. Vissen hebben daar ook last van, maar hebben er ook iets op gevonden. Ze zijn gestroomlijnd: puntig van voren, dikker in het midden en weer dun van achteren. En ze zijn enorm gespierd: alles wat wij van een vis eten is spier.

Een van de allersnelste vissen is de zwaardvis. Deze snelheidsduivel is nog sneller dan een pizza-brommer: hij kan sprintjes trekken van ruim 100 kilometer per uur. De zwaardvis is dan ook de topsporter onder de vissen. Een paar honderd kilo spieren, turbovinnen en het meest opvallende onderdeel: de spoiler. De bovenkaak van de zwaardvis is uitgegroeid tot een boegspriet van soms wel anderhalve meter.

Alleen zijn huid is anders dan je zou verwachten. Niet een glad glibbervel, maar juist ruw. Het lijkt net of de vis over zijn hele lijf beplakt is met schuurpapier. Ook zijn zwaard voelt aan alsof het verroest is. Biologen en botenbouwers waren daar verbaasd over. Totdat ze zelf met water en schuurpapier gingen spelen, toen bleek die zwaardvis zo gek nog niet. Ruwe dingen - en dus ook dieren - glijden juist soepeler door het water dan gladde. Alleen moet het water even aan dat ruwe oppervlak ‘wennen’. En daar doet het ongeveer anderhalve meter over, zeg maar de lengte van een zwaardviszwaard. Dat maakt dat deze ruwe jongen tot de snelste wezens ter wereld behoort.