​Over ‘Leugens in de lente’

'Heerlijk boek. Spannend en romantisch tegelijk!' – Marieke ‘t Hart (hoofdredactrice Telegraaf VROUW)

‘Desperate Housewives van eigen bodem. Niets is wat het lijkt” – Chantal van Gastel (auteur van o.m. Zwaar verliefd)

Anderen over het werk van Nanda Roep:

‘Ik heb ervan genoten vanaf de eerste zin’ – Nathalie Scheffer, boekverkoopster

‘Prachtboek. Licht maar met diepgang. Geestig, verontrustend, ontroerend’ – Stijn van der Loo, schrijver, componist

‘Een heerlijk vrouwenboek waar Nanda op humoristische wijze, maar met een serieuze ondertoon, laat zien waar het eigenlijk allemaal om draait in het leven’ – Wendy Wenning, Boekenbijlage.nl

‘Vakkundig geschreven, (h)eerlijk boek over een liefde’ – Margriet

'Ik hou van deze manier van schrijven, beeldend met zelfspot en een duidelijke boodschap. Dat is de reden dat ik vanaf bladzijde één niet kon stoppen met lezen’ – fflekkerlezen.nl

'Roep weet op lichthartige wijze een gevoelige snaar te raken – een teken van pure klasse!' – mustreads.nl

‘De schrijfstijl van Nanda Roep is prettig en vlot leesbaar, alsof je met je vriendin op de bank zit te kletsen’ – Boekenbijlage.nl

Leugens in de lente

Nanda Roep

Colofon

Titel: Leugens in de lente
Auteur: Nanda Roep
Redactie: Boekengroep
Correctie: Chinouk Thijssen
Opmaak en publicatie: Uitgeverij Nanda
Copyrights 2020

ISBN: 9789490983871
ISBN e-book: 9789490983949​

Leugens in de lente

Nanda Roep – www.nandaroep.nl

Overzicht personages

​

Een

Al meteen na de aanrijding was er de vraag of het een ongeluk was of een poging tot moord. De hele buurt dacht er het zijne van – dat het wel heel toevallig was dat nu net dit deze mensen overkwam. Er waren natuurlijk ook bewoners die de chauffeur totaal niet tot moordlust in staat zagen. Om die reden wisten ze zeker dat het een ongeluk moest zijn. Maar een mening was er, bij iedereen, en die werd hardop gegeven. Het was niet te volgen wie wat zei en niemand kon er nog een touw aan vastknopen. De buurt stond bij elkaar als een kluwen slangen. Iedereen krioelde en schreeuwde door elkaar. Het was moeilijk te onderscheiden wie iets zei, in het lawaai leek iedereen maar wat te roepen.

Een buurvrouw van verderop zei tegen de ambulancemedewerker: ‘Het is de schuld van die vent, die rotzak. Hij heeft álles verkeerd gedaan en zo zie je maar wat ervan komt.’ De vrouw van hierachter zei tegen het verplegend personeel: ‘Ik zou ook kwaad zijn, kwaad genoeg om te moorden!’ Mevrouw Verbries vond dat het de gemeente aan te rekenen was. ‘Ze kijken niet naar Driestenen om, het kan ze niet schelen dat de lantaarnpalen er een voor een mee ophouden!’ Daar was meneer Fersande het niet mee eens. ‘Natuurlijk wil de gemeente ook voor ons zorgen, stel je niet aan.’ Toen knipoogde hij kort en zei, een stuk zachter: ‘Bovendien zorgen wij wel voor onszelf – en voor elkaar.’ Mevrouw Verbries kon er niet om lachen, ook al begreep ze heus dat er op de achtergrond van alles werd geritseld en geregeld. Zoals altijd. ‘Ik heb wel tig keer gebeld dat die paal ermee was opgehouden, maar zijn ze gekomen? Mooi niet

Je ziet toch geen hand voor ogen?’ Ze glimlachte naar meneer Fersande. Iemand van twee straten verder zei dat ze mevrouw Verbries anders prima zag in de schemering. ‘En ik hoor je ook, je hoeft niet zo te schreeuwen!’ ‘Mensen, geef ons toch ruimte om te werken!’ riep de ambulancemedewerker wanhopig.

Manja had er geen mening over maar ze was zich wel kapot geschrokken. Vanuit de verte keek ze ernaar, met een bonkend hart dat zowat haar lijf uit bonsde. Ze trok gauw een hemd en een broek aan. ‘Schiet toch eens op,’ zei haar moeder terwijl ze haar een duw gaf. ‘Je moet hier weg!’ Of, eigenlijk had Manja er juist te véél ideeën bij. Ze kon tientallen redenen bedenken, misschien wel honderd, die tegen poging tot moord pleitten. Tegelijkertijd kon ze niet zeker zijn dat het een ongeluk was. Wat was er toch gebeurd met haar leven..? De chaos van het moment maakte het lastig om haar gedachten te ordenen. Het was gemakkelijker om maar te doen alsof ze geen idee had. In ieder geval voorlopig, tot de politie vanzelf aan haar deur zou komen om vragen te stellen... Haar moeder, oma van haar kind, pakte haar bij de pols. ‘Kom gauw.’ Samen holden ze de trap af.

Twee

Manja was een jonge vrouw, drieëndertig nog maar. Ze woonde sinds kort weer in Driestenen. Het voelde als gisteren dat ze de sleutels aannam van haar huis, het schattige huurhuisje aan de rand van de buurt, een buitenkans. Het was een kleine maar vrijstaande woning uit het begin van de twintigste eeuw. Wit geplamuurde buitenmuren met donkergroene kozijnen en een klein balkonnetje aan zowel de voor- als achterkant. Echt een plaatje. In haar fantasie zag ze de geurige bloemen al bloeien op haar balkonnetjes. Zou ze nu eindelijk rust vinden?
Misschien zou het voor haar onmogelijk zijn om ooit nog rust te vinden, die gedachte speelde geregeld door haar hoofd. Na alles wat ze had meegemaakt en wat ze had gedaan... Ze moest niet verbaasd zijn als ze werd gestraft met een rusteloos bestaan. Het was afwachten wat het lot voor haar in petto had...

Langs haar huis liep het smalle paadje naar ‘de bosjes’: een redelijk ruim gemeentelijk terrein vol onkruid en dichtbegroeide struiken. Tieners maakten graag gebruik van dit stukje groen om ongestoord samen te kunnen zijn. Hiervoor slopen ze als dieven in de nacht langs haar huis. Ze stalen er stiekeme kusjes van elkaar en meer. Manja wist er alles van, ze was er tenslotte mee opgegroeid.
Eén keer was ze ‘s nachts wakker geworden van onderdrukt gegiechel. Het duurde even voordat ze begreep wat ze hoorde, maar toen ze het wist, lag ze daarna nog uren met een glimlach op haar gezicht. Die heerlijke jeugdliefdes. Even vergat ze hoe leeg haar eigen bed tegenwoordig was.
In heel Driestenen was sinds jaar en dag bekend dat de bosjes de perfecte plek waren om seksuele, eh, ontdekkingen

te doen. Niemand kon je zien en niemand hoefde ergens van te weten. Tieners hebben verder geen eisen, dus de bosjes waren voor hen paradijselijk. Je zou heus vragen kunnen stellen bij deze ‘perfecte’ plek... Wat is er tenslotte zo geweldig aan het liggen op de uitgedroogde of juist drassige grond? Met doornen in je huid of insecten in je haren? Er staan veel sleedoornstruiken. Die bieden goede ruimte om je gang te kunnen gaan, maar de stekels zijn verraderlijk scherp en het hout is bovendien erg sterk. Toch ging iedereen erheen, al generaties lang en gelukkig nu dus nog steeds.
Zelf was Manja er destijds ook vaak genoeg geweest. Eerst met Aron en daarna met Dennis...
De herinneringen aan die tijd kwamen door deze woning ineens dichtbij. Soms schoot Manja zomaar in de lach als ze dacht aan ervaringen uit haar jeugd.

Zoals toen met Dennis. Pas nadat ze weer opstonden, ontdekten ze dat de muffe geur nu écht van een dikke hondendrol kwam die naast hun hoofden lag! Manja glimlachte om de herinneringen toen ze deed alsof ze luisterde naar de makelaar die uitweidde over bouwstijl en de staat van de schutting. Dennis en Manja hadden elkaar destijds geschrokken aangekeken toen ze de drol ontdekten en ze hadden geroepen: ‘Meneer Van Zanten!’, waarna ze gillend van angst en gierend van de lach terug naar de bewoonde wereld waren gerend.
‘Is er iets?’ vroeg de makelaar vriendelijk.
‘Nee hoor, gaat u verder,’ antwoordde Manja beleefd en ze deed haar best om de anekdotes uit haar hoofd te schudden die alsmaar tevoorschijn plopten. Ze wist allang dat ze hier graag zou wonen, ze had Driestenen veel te lang gemist.

Meneer Van Zanten woonde vroeger in dit huis, heel vroeger. Hij was al lang dood en daarvoor was hij langdurig ziek en erg oud. Manja had hem zelf nooit gezien, maar de verhalen waren springlevend. Ze zeggen dat hij een oude schoolmeester was met een rug zo krom als de takken van de bruidssluier. Iedereen was bang voor hem – dat maakte het alleen maar spannender in de bosjes. Hij ergerde zich kapot aan de blozende, hijgerige, giechelige en natuurlijk ook geile tieners die langs zijn huis glipten.
Het verhaal ging dat hij met zijn spitvork naar je stak. Hij had zo’n bezemsteel met stalen punten aan het einde, het ding was sterker dan een riek en het kon hem niet schelen welke verwondingen hij ermee aanrichtte.

In Manja’s vriendengroep was het verhaal legendarisch waarin meneer Van Zanten op een dag het geritsel rond zijn huis zo zat was, dat hij met zijn spitvork in een van de bosjes was gaan zitten. Hij wachtte een uur en nog een... Er kwam niemand. Hij bleef zitten toen het nacht werd en koud – maar niet koud genoeg voor meneer Van Zanten, die nog had gevochten in de oorlog.
Pas drie dagen later – zegt het verhaal – glipte eindelijk een jong stel de bosjes in. (Hier maakte altijd een van de tieners de opmerking dat het dus wel meeviel met de overlast.) Giechelend en opgewonden liep het jonge stel rond, zoekend naar de beste plek voor een amoureus samenzijn. (‘Samenzijn? Een goede neukpartij bedoel je,’ zou een van de tieners zeggen.) Geen seconde bedachten de jonkies dat ze boosaardig werden bekeken en nota bene gevaar liepen.

Nu komen we op een punt waarop het verhaal in verschillende versies wordt verteld. In de ene versie friemelde de jongen nog urenlang aan de knoopjes van de jurk van het meisje, en heeft meneer Van Zanten dat allemaal afgewacht. In de andere versie wierp het meisje juist vlot de jurk van zich af en stond ze in niets meer dan een onderbroekje voor hem – niet alleen voor de jongen van haar keuze dus, maar ook voor meneer Van Zanten.
Het schijnt dat meneer Van Zanten woest tevoorschijn sprong. Schijnbaar had hij daarbij gebruld als een leeuw. Daarna stak hij ze dood. Allebei. Tegelijk. Ieder aan één vork van het spitgereedschap. Manja moest altijd lachen als kinderen – met grote ogen – waren aangekomen bij dit stuk van het verhaal.

‘Dat kan niet eens!’ hikte ze vrolijk. Maar een ding was zeker: in de bosjes liep je gevaar. Wat de aantrekkingskracht ervan alleen nog maar groter maakte...
‘Ik neem het,’ knikte Manja.
‘Wil je niet even binnen kijken?’ vroeg de makelaar verrast.
‘O ja. Natuurlijk. Sorry, ja.’ Gedwee liep ze achter de dame aan. Het moest niet te lang duren, dacht ze nog, want ze moest Rayan op tijd van school halen in een andere provincie, hij zat nog in zijn klas in Drenthe.

Een paar weken later was het zover. Het huis was leeg en alle dozen stonden in de verhuisbus die ze had gehuurd. Manja trok de deur achter zich dicht van de twee-onder-een-kap in Drenthe, waar haar zoon Rayan was geboren. Hier had Manja haar volwassen leven geleefd, als moeder en als juf van groep vijf in het kleine dorpsschooltje, dat ze erg zou missen. Wel vaker had ze gespeeld met het idee om haar baan op te zeggen. Ze wist dat dit het juiste moment was, hoezeer ze ook van haar leerlingen hield. Al een flinke periode had ze nu het gevoel dat ze een nieuwe start móést maken – en dan benauwde het haar dat ze de sprong niet durfde te wagen. Waarom zegde ze niet gewoon haar baan op? Waarom nam ze haar kind niet onder de arm naar waar zij heen wilde? Tot het leven ineens de keuze voor haar maakte.
Manja legde haar arm om Rayan. Samen bleven ze op de stoep staan.
‘Dag, papa,’ fluisterde Rayan.

‘Dag, Raymond,’ zei Manja naar het huis en de hemel. Ze kneep in Rayans bovenarm en zei: ‘Papa volgt ons gewoon, hè, we kunnen hem vanavond nog steeds zien.’
‘Ja, de staartpunt van de Kleine Beer.’
‘We kunnen naar hem zwaaien vanaf ons nieuwe huis, beloofd,’ zei ze en ze trok hem stevig tegen zich aan. ‘We hebben een balkon aan de voor- én achterkant, dus dat moet lukken.’
Ze reden de straat uit en Manja probeerde niet te vaak om te kijken. In de achteruitkijkspiegel zag ze haar oude huis en haar oude leven langzaam verdwijnen. Rayan zat alweer gebogen over zijn draagbare spelcomputer druk te gamen. Manja zette haar zonnebril op. Een traan rolde over haar wang, maar ze veegde die weg voordat Rayan hem had gezien.

Drenthe was niet haar eerste keuze geweest, maar ze was ervan gaan houden. De hunebedden natuurlijk, die ze hadden bezocht tot ze er haast simpel van werden. Maar ook de ruimte die er in het dorp was voor onderlinge vriendelijkheid. Iedere woonplaats kent zo haar eigen mores en dat gold voor Driestenen niet anders – de buurt waar ze was opgegroeid en waar ze nu haar zoon naartoe bracht. De afgelopen jaren had ze eindeloze fietstochtjes gemaakt met de kleine Rayan, langs weilanden waar ze veldboeketten plukten voor in de vaas op tafel. Zijn krulletjes tegen haar kin en soms dat kleine handje dat zomaar naar boven reikte om even haar wang aan te raken.

Vele middagen met gezellige picknicks liet ze achter – en Rayan die een heel weiland door rende nadat hij een wesp had gezien. Het jaarlijkse dorpsfeest waar ze van hield, plus natuurlijk haar lieve, lieve collega’s van het schoolteam die met alle kinderen van groepen vijf en zes een witte roos waren komen brengen op de begrafenis.
Opnieuw rolde een traan over haar wang. Een prachtig beeld was het geweest; de negen- en tienjarigen die niet alleen haar leerlingen uit groep vijf waren, maar bovendien Rayans klasgenootjes uit groep zes. Plus een deel van de ouders die met hen hadden meegeleefd, waarvan sommigen haast harder moesten huilen dan Manja zelf.

Het was hartverwarmend, maar eerlijk gezegd waren er ook voldoende momenten geweest waarop Manja de aandacht als beklemmend had ervaren. Net als vroeger bij haar moeder, toen ze een puber was die graag wat ruimte voor haar geheimen had gehad. Helaas voor Manja, bestonden er geen geheimen voor haar moeder – die wist altijd álles. Er waren momenten geweest waarop ze wel had willen gillen: ‘Laat me met rust, laat me met rust!’
Maar ja. Je kunt het nou eenmaal nooit perfect krijgen en als het erop aankwam, was het altijd haar moeder die haar hielp. Nu ook. Manja wist dat haar moeder haar opwachtte op de stoep van haar nieuwe, schattige huurhuis. Dat maakte de rit toch net even minder eenzaam.
Bij de verhuisberichten had ze handgeschreven bedankjes gestopt voor iedereen die zijn neus maar had laten zien – zelfs voor de moeder van de kleine Angela, die zo werd opgeslokt door haar eigen vechtscheiding.

Haar moeder, oma Dorien, was zoals verwacht al ter plaatse. Ze zat op de stoep te wachten met een thermoskan koffie en zelfgebakken appeltaart toen ze in het busje kwamen aanrijden.
‘Och, mijn lieve kind, ochoch,’ zei haar moeder ter ontvangst.
‘Je bedoelt zeker: welkom in je nieuwe huis?’ vroeg Manja lachend. Ze zat hoog op de chauffeursstoel en leunde met haar elleboog nonchalant in de raamopening.

Ze had er zin in, ja, het voelde goed – ondanks alles. Een nieuwe start in de woonplaats van haar jeugd. Misschien zou ze oude bekenden tegenkomen en dan zou ze in een mum van tijd weer een gezellig sociaal leven hebben. Aan de andere kant moest je niet onderschatten hoeveel mensen wegtrokken uit hun jeugddorp, dus misschien kende ze er niemand. Officieel was Driestenen een buurt die hoorde bij de grote stad, maar je kon het net zo goed een dorp noemen, want zo voelde het en hier was een eigen cultuurtje gecreëerd.
Met haar moeder nabij zou ze hulp hebben met het opvangen van Rayan. Dus ja. Ondanks de verdrietige omstandigheden zag ze het eerlijk gezegd best zitten. ‘Arme Rayan...,’ zei haar moeder en ze opende de deur bij de bijrijdersstoel.

‘Ha, oma.’ Rayan wierp zich in de gespreide armen van Dorien en even dacht Manja dat hij begon te huilen. Was hij aan het huilen? Haar moeder streelde de donkere haren van haar zoon. Hij had als tienjarige de perfecte lengte om zijn wang op de pronte boezem van oma te leggen. Dorien was een donzig kussen om je aan te warmen, ja, oma was lief. Als hij wilde huilen, was hij in goede handen.
‘Och, och,’ kermde haar moeder opnieuw.
‘Mam, we zullen ermee leren leven,’ knikte Manja.
‘Dat weet ik toch, dat weet ik...’ Ze kuste Rayan op zijn kruin. ‘Wat heerlijk dat je zo lekker in de buurt komt wonen, jongen, wat heb ik jou en je moeder gemist.’ Haar moeder liet Rayan los en richtte zich op Manja. ‘Welkom thuis, lieve meid,’ zei ze warm – als ze zo doorging moest Manja straks zelf nog huilen.
‘Wij kunnen dit,’ knikte Manja.

‘Jullie kunnen dit,’ knikte Dorien instemmend. ‘En anders ben ik er voor jullie.’ Haar moeder was een moederkloek, ze kon niet anders zeggen en bij vlagen was dat verstikkend geweest. Als tiener kon ze niet wachten om zo ver mogelijk bij haar weg te gaan. Maar gaandeweg had ze geleerd dat het soms ook fijn is om een overbezorgde, aanwezige moeder te hebben. Als er hete kolen waren, haalde mama die voor haar uit het vuur, zo was het altijd geweest.

Bij Raymond had ze wel gezien dat het ook anders kon; zijn moeder was meestal te druk om een handje te helpen en zijn vader leek totaal niet te begrijpen dat zijn zoon heus emoties had. Gevoelens, zoals blijdschap om zijn huwelijk en existentiële vragen om het vaderschap – bij elke gelegenheid zat Raymonds vader daar maar met zijn krantje en zijn leesbril en moest Ray zelf maar oplossen wat hij tegenkwam. Vaak mompelde haar schoonvader wat, meestal vroeg hij naar de krant. Dan gromde hij als het om buitenlandpolitiek ging en knikte hij instemmend bij commentaren en opiniestukken – soms schudde hij juist verwoed het hoofd.

Kleine Rayan kon op zijn schoot klauteren en zijn kleine kleuterhandjes om zijn oren vouwen om geheimpjes te fluisteren – maar opa speelde niet mee. Het deed Manja letterlijk pijn om haar kleutertje Rayan teleurgesteld te zien afdruipen. Des te erger was het dat haar eigen vader er niet meer was, die zou de hele dag als ridder hebben gevochten en zich hebben laten berijden als paard.
Toch had Manja vooral moeite met Raymonds moeder, die altijd drukdrukdruk was en o-zo-belangrijk-werk moest doen. Was het misschien de vrouwenkift? Eerlijk gezegd kwam ze er nooit helemaal uit of zij haar schoonmoeder onplezierig vond omdat ze haar nou eenmaal onplezierig vond, of dat ze toch jaloers was op haar succesvolle carrière als bedrijfsadviseur.
‘Gebakken lucht verkopen’, zo noemde haar vader het altijd en zo zag Manja het eerlijk gezegd ook. Haar schoonmoeder kon nog geen koekje bakken voor haar kleinzoon, maar o, wat was ze belangrijk!

Andersom was het evengoed onduidelijk of haar schoonmoeder blij was dat haar zoon zo’n zorgzame vrouw had gekozen... Manja had zich vanaf de geboorte gestort op de opvoeding van Rayan, misschien ergerde het haar dat ze niet meer werkambitie had getoond. Nou goed, wat maakte het nog uit: Raymond was veel te jong overleden en Manja woonde vanaf vandaag weer in Driestenen. De kans was klein dat zijn opa en oma vaak op de stoep zouden staan. Opa zou er niet eens aan denken en oma zou er te druk voor zijn. Vanaf nu vormden Rayan en zij een familie met oma Dorien en de liefdevolle herinneringen aan haar simpele, maar hardwerkende vader die zo van grapjes hield.

Een paar uur later was de verhuisbus nog maar half uitgepakt en zaten Manja, Rayan en oma Dorien in kleermakerszit op de grond in de woonkamer. Ze hielden een stukje appeltaart in hun handen en dronken de koffie die lauw was geworden ondanks de thermoskan. Voor Rayan had Dorien ijsthee meegenomen – ‘ice tea, oma’ – en Manja waardeerde vandaag extra dat haar moeder aan hem had gedacht.
‘Het zijn IKEA-kasten mam, dat is gemakkelijk.’
‘Ik wou dat we een man hadden die alles in elkaar kon zetten.’
‘Die hebben we toch!’ riep Manja terwijl ze naar Rayan wees.
Rayan lachte zijn tanden bloot. ‘Ik wil wel een kast in elkaar zetten, hoor.’
‘Dat kan hij toch niet,’ zei Dorien met grote ogen.

‘Kan ik echt wel,’ knikte Rayan. Zoals hij daar zat met zijn sprieterige armen en zijn knokige benen, hield Manja zo mogelijk nog meer van hem.
‘Echt? Wil jij dat straks aan oma laten zien?’

Manja glimlachte tevreden. Wat deed haar moeder dit weer lief. Ze voelde de neiging om tegen haar aan te kruipen en alles te vertellen wat haar op het hart lag, echt alles. Maar dat zou ze niet doen, wist ze, dat zou ze nooit doen. Ze mocht niet in de verleiding komen en dat zou ook niet gebeuren. In het beste geval mocht ze vanavond tegen haar moeder aan kruipen. Lekker weer eens in die stevige armen, met haar eigen arm over de zachte buik van haar moeder gedrapeerd. Samen naar simpele tv-programma’s kijken en weinig meer doen dan af en toe gapen of een slokje cola nemen. Door de afstand tussen Driestenen en Drenthe was ze bijna vergeten dat ze ook nog een dochter was van een springlevende moeder. Door de ambities van schoonmama was ze bijna kwijtgeraakt dat er ook nog haar eigen moeder was die zich bezighield met bridgen, knuffelen en hulp bieden. Wat was ze blij dat ze deze stap had gezet en hiernaartoe was verhuisd.

Het liefste zou ze haar moeder alles opbiechten, maar dat moest ze niet doen nu alles eindelijk achter de rug was.
‘Zullen we het samen proberen?’ vroeg Dorien en ze kwam met veel gesteun en gekreun omhoog.
Rayan veerde juist licht als een veertje overeind.
‘Als jij de planken vasthoudt,’ zei oma, ‘dan zet ik ze op elkaar.’
‘Oké,’ zei Rayan.

Manja besloot om zelf verder te gaan met het binnenbrengen van de verhuisdozen. Sommigen waren loodzwaar, zoals de vele boeken die ze meebracht, en anderen waren vederlicht. Dat waren de snuisterijen, de leuke dingetjes die minder compact in een doos hadden gepast. Op zich had ze veel achtergelaten en bijvoorbeeld stapels voorleesboeken aan school gedoneerd. Maar dan nog was de bus tjokvol. Alles nam zoveel ruimte in beslag!

Dozen met servies en bestek, kleding van Manja, kleding van Rayan, speelgoed en kinderboeken, beddengoed, toiletspullen en romans, prulletjes voor de vensterbank (daar was ze dol op), bloemenvazen en drie flinke planten. Knutselspullen, keukenmachines – met als belangrijkste apparaten de blender en het tosti-ijzer –, sportkleding en hun fietsen. De meubels had ze grotendeels achtergelaten. Die pasten toch niet in de bus en bovendien kleefden er te veel herinneringen aan. Manja was van plan alles nieuw te kopen, behalve de meubels van Rayans kamer. Zijn eenpersoonsbed paste er nog gemakkelijk bij en zijn kledingkast ook, daar had ze netjes alle schroefjes van in een zakje gedaan en aan de kastdeur bevestigd. Gelukkig is ze een goede organizer en had ze eraan gedacht om een slimme plattegrond te tekenen waarop een volgorde kon worden aangebracht zodat alles in de bus paste

Ook had ze een tijdsplanning gemaakt: vanavond om acht uur zouden Rayans bed, kast en bureau in elkaar moeten zitten. Zijn knuffel Leonard, een slappe leeuw, zat veilig in haar handtas en kon tevoorschijn komen wanneer Rayan er maar om vroeg.
Manja de jonge weduwe. Ze zou zich gaan redden, ze was sterk genoeg. Bovendien zat ze goed op schema. Het lopen met de spullen was eigenlijk wel prettig voor de transitie, op een vreemde manier voelde het zen. Voorlopig was ze vastbesloten om zich nergens druk om te maken behalve om het welzijn van Rayan en zichzelf. Deze stap was een verdrietige maar ook belangrijke. Een kans op een nieuwe start, de mogelijkheid om een tweede leven te beginnen. 

‘Bent u de nieuwe bewoner?’ vroeg ineens een stem. Manja zag niemand, maar toch zei ze: ‘Ja.’ Ze bleef staan op de stoep en keek om zich heen, waar dus echt niemand stond.
‘Dan kom ik u even groeten.’ Pas toen een van de bosjes begon te ritselen, ontdekte Manja waar het geluid vandaan kwam: de buren. Een sympathieke heer op leeftijd stapte tevoorschijn in een broek met omgeslagen pijpen en een blouse met opgerolde mouwen. Hij had een zonnehoed op zijn hoofd en in zijn handen hield hij een snoeischaar. ‘Ab Fersande,’ zei hij met uitgestrekte hand. ‘Mijn vrouw Loes zit binnen.’
‘Manja Sata– eh, Manja,’ fluisterde Manja geschrokken. Hoe moest ze zichzelf nu noemen? Haar officiële naam was nog Raymonds naam Sataro, maar misschien was het beter om haar meisjesnaam Van Manen te gaan gebruiken.

‘Welkom dan maar,’ knikte meneer Fersande. ‘Lukt het met al die dozen?’
Manja knikte van ja. ‘Het is zelfs wel zen,’ grapte ze.
‘Hoe?’
‘Het is wel zen,’ herhaalde Manja en zei toen: ‘Ik vind het wel ontspannend.’
‘Ontspanning. O ja, dat heb ik ook.’ Hij hield zijn snoeischaar omhoog. ‘Rozen moet je goed bijhouden, dan bloeien ze langer.’
‘Ja.’
‘U heeft ook mooie rozen, wist u dat? Achter in de tuin, in de rechterhoek.’
‘Noemt u mij alstublieft geen “u”,’ zei Manja snel.
Haar nieuwe buurman was ouder dan haar moeder. Als hij ook jong aan kinderen was begonnen, net als Dorien en Manja, had hij zelfs haar overgrootvader kunnen zijn!

Bij Dorien was het jonge moederschap een ongelukje geweest. Ze was nog maar achttien toen ze ontdekte dat ze zwanger was en het was al te laat om abortus te ondergaan. ‘Sowieso doe je dat niet,’ zei Dorien altijd. ‘Dat doe je niet.’
Manja reageerde elke keer. ‘Maar als je hele leven een puinhoop wordt, mama, met armoede en kansloze situaties en het kind wordt ongelukkig en de moeder ook...’
‘Ja, dan moet je het doen,’ knikte Dorien dan.

Manja was al jong slimmer dan haar moeder, maar ze was óók slim genoeg om te weten dat slimmigheid niet altijd belangrijker is dan hartelijkheid. Manja wenste geregeld dat ze net zo warmhartig zou zijn als haar moeder, maar ze was wie ze was en dat was ook prima. Ze had een fijne man getrouwd – in ieder geval in het begin – en ze had een geweldige zoon. Haar leerlingen waren dol op haar geweest, dus zo slecht kon ze niet zijn voor een ongelukje.
Jaja, Manja was ‘het ongeluk’ van Dorien, zo werd het door de hele familie genoemd. Op iedere bijeenkomst, elke verjaardag en alle feestdagen moest de kleine Manja dezelfde lolligheid aanhoren over hoezeer haar komst de toekomst van haar moeder in de war had geschopt. Hoe opa en oma zich ‘de tering’ waren geschrokken en trouwens opa en oma van papa’s kant ook. Gelukkig was haar vader zo dol op haar moeder dat hij haar pardoes ten huwelijk vroeg en zo hebben ze het tot zijn dood volgehouden.

‘Je bent geen ongeluk, hoor, je bent een cadeautje,’ fluisterde haar piepjonge moeder dan altijd in haar oor.
‘Laat mij u helpen,’ zei haar nieuwe buurman en meneer Fersande trok zijn tuindershandschoenen al uit.
‘Dat is niet nodig meneer, ik red het wel,’ zei Manja beleefd.
Meneer Fersande keek haar aan en gaf een korte, vriendelijke knipoog. ‘Mijn naam is Ab voor jou.’ Toen nam hij de verhuisdoos uit haar handen en bracht die naar binnen.

Drie

Toen de volgende ochtend de wekker ging, schrok Manja wakker. Waar was ze, waar was ze! O ja, het huis... Ze had een beroerde nacht gehad, zoals ze wel had kunnen verwachten. In het nieuwe huis klonken allerlei onbekende geluiden – er sloeg zelfs een spookachtige tak tegen het raam – en er waren trouwens ook enge schaduwen. Als moeder wilde ze zich niet bang laten maken door kinderlijke angsten, maar helaas vond ze het griezelig alsof ze zelf nog jong was. Uiteindelijk had ze op de gang toch maar een lampje laten branden. Voor Rayan, zei ze in gedachten, maar wetend dat ze het voor zichzelf deed.

Ieder uur was ze wakker geworden met een vervreemd gevoel. Ze had gedroomd dat Rayan en zij waren ontvoerd en in een pakhuis waren verstopt, ze had gedroomd dat Raymond nog leefde en hen in een sloepje meevoer naar de open zee, hoezeer ze ook schreeuwde dat het te gevaarlijk zou zijn, en ze droomde zelfs dat haar moeder naast haar bed zat met een druipende nachtkaars. Elke keer dat ze wakker schrok, begreep ze niets van de dozen om haar bed. Nou ja, bed, het was een matras op de grond. Het duurde steeds enkele tellen voordat ze wist waar ze was – en met wie en waarom. Ondanks het slaaptekort was ze blij dat de nacht tenminste voorbij was.

Ze stond op en wandelde naar Rayans kamer, de enige ruimte die ze gisteren volledig hadden ingericht. In zijn deuropening bleef ze even staan om naar hem te kijken: dat groter groeiende joch van wie ze zo hield. Hij sliep in totale overgave, met een voet buiten het matras en een arm boven zijn hoofd. Rayan was de liefste, beste, mooiste man die ze ooit in haar leven had gekend. Ze zou hem zo goed mogelijk door deze verhuizing loodsen en ze zou zo lang mogelijk uitstellen dat ze moest beginnen aan een nieuwe baan.
‘Psst, Rayan.’ Manja ging naast hem zitten op zijn matras en legde haar hand op zijn been. ‘Opstaan.’ Rayan draaide zich om, de vouw van het laken stond afgedrukt in zijn wang. Ze hield zo mogelijk nog meer van hem.
‘Je gaat naar je nieuwe school.’
Rayan kermde.

Manja deed enthousiast, ook al voelde ze een steen in haar maag. Wat als hij deze school niet leuk vond? Ze had het met hem overlegd toen zijn vader ziek werd. Of hij in Drenthe wilde blijven wanneer ze met zijn tweetjes waren overgebleven en ja, dat wilde hij graag. Manja had toen eerlijk benoemd dat zij liever naar Driestenen wilde, vanwege oma die kon helpen en het vertrouwde gevoel dat ze erbij had. Ze vroeg hem om een dagje mee te komen naar Driestenen zodat hij eerlijk kon beslissen wat hij wilde. Ze beloofde hem dat ze samen in Drenthe zouden blijven als hij echt niet wilde verhuizen, maar in ruil daarvoor vroeg ze aan hem om open te staan voor Driestenen. Dat heeft hij netjes gedaan en gelukkig was hij er toen snel uit: hij vond het goed.

Deze nieuwe basisschool was gebaseerd op een jenaplanprincipe, wat betekende dat groepen 6, 7 en 8 samen een stamgroep vormden, een basisklas. Vanuit deze basisgroep gingen ze naar andere lokalen voor rekenen en taallessen, waarbij ze kinderen van de parallelklassen zouden treffen.
Manja had met Rayan nog een wandeling gemaakt door Driestenen en natuurlijk waren ze ook naar het grote stadshart gegaan waar het winkelcentrum was. Tot slot waren ze bij oma Dorien gaan eten. Zij had haar beroemde kroketten gemaakt en bleef maar roepen hoe geweldig het zou zijn als Rayan en Manja bij haar in de buurt kwamen wonen. Daarna was Rayan overstag.

Manja was blij, vooral omdat ze niet had hoeven opbiechten hóé graag ze weg wilde uit hun oude huis. De kans was groot dat ze haar wens alsnog zou hebben doorgedrukt, maar zo wilde ze niet over zichzelf denken… Maar ook al was ze tevreden met de verhuizing, ze was tegelijkertijd bang dat Rayan spijt zou krijgen.
Als moeder kon je ook nooit eens rustig genieten van de keuzes die je maakte, dacht ze terwijl ze bezorgd googelde of zijn rouwproces hierdoor zou worden verstoord. Zou hij als volwassene in therapie moeten vanwege deze stap en zou hij met terugwerkende kracht zijn moeder alsnog haten omdat hij, terugkijkend, toch vond dat hij onder druk was gezet – ze hoopte van niet.
‘Weet je al wat je aan wilt?’ vroeg Manja.
Rayan haalde zijn schouders op.

‘Ik leg iets klaar wat neutraal is en niet suf kan zijn, oké? Dan kun je morgen of volgende week kiezen of je op deze school een coole dude wilt zijn of liever de Ray- star.’
Het alter ego, de Ray-star, kwam tevoorschijn toen hij nog maar vier jaar was en alles wilde weten van sterren en planeten. Hij las ruimteverhaaltjes en als die niet voorhanden waren op zijn leesniveau, dan verzon hij zelf dat zijn hoofdpersoon eigenlijk een astronaut was. Op zijn kamer hing een poster van André Kuipers en ja, die was meegekomen met de verhuizing. Voor Manja was de ruimtewetenschap een nieuwe wereld. Ze genoot van de kleine Rayan die haar het verschil uitlegde tussen planeten en zonnen, die elke keer voor haar uit rende om te laten zien hoe ver ze wel hadden gelopen als ze in de ruimte waren geweest. Op een dag had Rayan ontdekt dat Ray of Light

lichtstraal betekende en bovendien een geliefd popalbum was van zijn vader. ‘Ik ben ook een ray of light,’ besloot hij al gauw. ‘Maar dan van de sterren. Ik ben een Ray-star.’ Zijn bijnaam en alter ego waren geboren.
‘Oma heeft melk en cornflakes voor je gekocht, zal ik die op tafel zetten?’
Rayan knikte en wreef in zijn ogen. Het leek erop dat Manja zenuwachtiger was dan hij. Het leek alsof hij niet helemaal begreep dat hij vandaag ‘de nieuwe jongen’ zou zijn – dat wist hij toch wel?

Driestenen leek zo’n overzichtelijk buurtje, maar er kwamen toch heel wat mensen tevoorschijn uit straten die ze nog niet kende. Kinderen werden met de auto gebracht, sommigen kwamen op de fiets en anderen gingen met de benenwagen naar school. Rayan en Manja wandelden over de stoep. De Beatrixschool was maar vijf minuutjes lopen, aan het einde van de straat.
‘Ben jij nieuw?’ schreeuwden twee meisjes die langs hen kwamen. Zie je, ze zagen het direct.
Rayan fluisterde ‘ja’ en Manja trok een glimlach die ze zelf als hysterisch beschouwde. Ze probeerde haar zoon niet te besmetten, maar ze moest toegeven dat ze erg nerveus was. Gelukkig schonken die meiden verder geen aandacht aan haar – of hem – en Manja trok gauw haar gezicht weer in de plooi.

De Beatrixschool was geen grote school: twee normale kleuterklasjes, twee onderbouwgroepen en twee keer bovenbouw. Bij elkaar zijn dat toch nog tweehonderd kinderen, sowieso beduidend meer dan de tachtig leerlingen op het dorpsschooltje in Drenthe. Daar waren de klassen ook gemengd, maar dat kwam doordat ze niet meer leerlingen hadden – dat had Rayan toch wel begrepen? Ineens begon Manja eraan te twijfelen of ze alles wel goed met hem had doorgenomen.
‘Je weet dat dit jenaplan is, hè?’ fluisterde ze.
‘Jaja.’ Rayan keek naar de stoep.
‘Hier hóórt het dat de kinderen door elkaar zitten, op je vorige school was dat uit nood.’
‘Mam, ik weet het.’

Hij sprak kortaf, dat wees erop dat hij ook gespannen was. Nu werd Manja nóg nerveuzer. Kon ze iets doen? Moest ze iets doen? Ze wilde hem niet benauwen zoals haar eigen moeder had gedaan, maar ze wilde hem wel de beste begeleiding geven die er maar bestond. Had ze soms iets over het hoofd gezien?
‘Tussen de middag kom je lekker thuis eten. Bijna alle kinderen gaan naar huis, dat is hetzelfde als vroeger.’
‘Het maakt mij niet uit, mam, ik had ook best willen overblijven.’
‘Nou ja, maar toch.’ Ze wist niet waarom ze doelloos woorden begon uit te spreken.
‘Het komt wel goed,’ zei Rayan.

Ze stapten het plein op en Manja deed haar best om er niet bleu bij te staan. Ze was bezorgd om door achtstejaars te worden aangereden, die over het plein naar de fietsenstalling crosten. Ook maakte ze zich zorgen over de indruk die ze zelf maakte. Niet alleen Rayan was de nieuweling, tenslotte, maar zij ook. Een schoolplein vol moeders en vaders. Keken andere volwassenen haar na?
‘Ik loop wel even mee naar de klas.’
‘Hoeft niet, mam, ik weet toch waar het is?’
‘Ja, maar hallo schat, je bent nieuw.’
‘Hé, jij bent die nieuwe.’ De twee meisjes die zonet langs hen waren gefietst, kwamen naast ze lopen. Hun fietsen waren geparkeerd en nu ren-hupten ze met hun rugzakjes naast Rayan. Zoiets had ze kunnen verwachten, op elke school was wel een setje meisjes dat alles wilde regelen. Manja glimlachte tevreden en twijfelde over het afscheid dat ze moest nemen.

Zou Rayan zich schamen voor een kus, moest ze buiten blijven? Maar ja, ze wilde graag de leerkracht van haar kind zien – en wat moest de juf van haar denken als ze niet eens even kwam groeten?
‘Doei mam, ik ga,’ zei Rayan ineens en hij stapte voor haar uit.
‘Wacht even!’ riep ze nog, maar hij hoorde haar al niet meer.
De meisjes liepen ieder aan een kant van hem en Manja hoorde hen dingen vragen als ‘waar kom je vandaan?’ en ‘waarom ben je van school gewisseld?’
‘Aan de kant, dit is de nieuwe!’ gilde het meisje met de hoge donkere paardenstaart (van wie Manja later zou horen dat ze Annabel heette).

Manja wist zich geen raad, wat moest ze doen? Ze keek om zich heen. Er leken verder geen ouders op het plein te staan. Tot op heden was ze altijd zelf de juf geweest en eigenlijk had ze geen idee wat normale ouders deden nadat ze hun kind op school hadden gebracht. Gingen zij meteen door naar kantoor? Of eerst boodschappen halen?
Toen zij de juf was, in Drenthe, waren ouders voor haar gevoel niet met een knuppel weg te slaan bij hun kinderen. Die wilden altijd nog doorgeven dat Ilse slecht had geslapen en dat Björn zich boos voelde omdat hij straf had gekregen. Zo ging dat maar door: Sem moest niet vergeten om uit school meteen naar huis te komen en Lotte moest beide boterhammen opeten.

Manja dacht aan haar oude klasje met een grote glimlach. Die vijfdegroepers hadden hun gedachten nog totaal niet bij elkaar, haha. Elke week was iemand wel zijn of haar gymspullen vergeten, elke week was er iemand in tranen omdat er iets (een pen, een pop, een kledingstuk) was kwijtgeraakt en de ouders vast en zeker heel kwaad zouden worden. Kinderen...
Maar goed, op deze school was ze niet de juf, nee, ze was een ouder. Ze besloot naar binnen te stappen. Tenslotte had zij ook wensen. Rayan mocht het niet in zijn eentje bepalen en zij wilde nou eenmaal de juf een hand geven.
‘O hallo, bent u zijn moeder?’ vroeg de meester.
Voor Manja stond de tijd op slag stil. Die meester…

Een bries stak op die haar haren in wapperende lokken veranderde. Haar kleding was ineens een zijdezachte galajurk met een ellenlange split die haar bovenbeen ontblootte. Ze kreeg een schalkse glimlach om haar lippen en keek hem vanonder lange wimpers uitdagend aan. Als in een parfumreclame stapte deze hunk met een gespierde torso op haar af. Onder zijn giletje droeg hij niets. Hij zou haar optillen en door de kamer dragen. Hij zou haar op een tweepersoonshemelbed laten vallen en achter haar aan springen. Hij zou…
‘Ik ben Menno.’ Hij schudde haar hand en Manja voelde hoe alle ogen op haar waren gericht. De kinderen zaten in een kring en Rayan zat naast de stoel van de meester – die was opgestaan om haar te groeten.
‘Als u wilt, mag u er wel even bij blijven,’ knikte meester Menno. Manja schrok ervan, Raymond was nog maar net dood!

‘Nee hoor, dank u wel,’ knikte ze met droge mond. Vanuit haar ooghoek zag ze dat Rayan zuchtte.
Zie je, hij wilde dat ze weg was. ‘Ik was gewoon nieuwsgierig,’ zei ze met een kuch.
‘U bent altijd welkom. Misschien volgende week meteen een oudergesprek plannen, vindt u dat prettig?’
Manja zag dat een paar meisjes begonnen te giechelen. Een blos kwam op haar wangen. Toen stotterde ze: ‘Ja, dat zou ik prettig vinden, dankuwel.’
Meester Menno snelwandelde naar zijn bureau en pakte zijn agenda.

Ze greep met één hand naar zijn bil en met de andere pakte ze hem bij zijn riem. Hierrr komen, zei de blik in haar ogen… Hij draaide zich om en greep haar vast, zijn tong likte naar haar hals.
‘Zullen we maandag doen, of dinsdag?’
‘Dinsdag is goed. Dank u wel.’ Ze kon zichzelf wel voor haar hoofd slaan om haar beleefde antwoorden. Ze was toch geen klein kind!
‘Fijn, zie ik u dan.’
‘Tot dan. Dag Rayan.’
‘Dag mam.’
‘Dag mevrouw,’ zei een ander joch brutaal. Opnieuw giechelden een paar kinderen.

En toen zat ze thuis. Tussen de dozen, in haar eentje. Over drieënhalf uur zou Rayan pas een boterham komen eten. Daarna zou hij teruggaan naar school en was ze weer twee uur alleen thuis. Manja keek naar de kale muren en zuchtte diep. Ze had totaal geen zin om nog meer dozen uit te pakken...
‘Kom op, meid, je kunt het,’ zei ze zacht en ze opende de eerste. Er zat bestek in en een stapel borden en kopjes in alle kleuren van de regenboog; oranje, blauw, paars en geel.
‘Is toch gezellig?’ had ze tegen Raymond gezegd toen ze ermee thuiskwam.

‘Wat jij wil,’ deed hij afhoudend. Raymond had weinig met het bouwen van hun nest, terwijl Manja er allerlei plannen en ideetjes bij had. Ze wilde een romantisch, gelukzalig, vrolijk en gezellig bestaan, zoals ze dat op haar veertiende had geformuleerd. Dat heerlijke bestaan zou ze leven tussen romantische meubels en gezellig servies, samen met haar vrolijke man in een gelukzalig gezin. In haar dagboekje maakte ze al lijstjes met alles wat ze nodig zou hebben voor haar verrukkelijke toekomst. Dus voorlopig lag ze, zeg maar, een tikje uit koers.
Ze stond op en wandelde met de zware verhuisdoos naar de keuken. Haar moeder was al voor de verhuizing ‘flink komen soppen’ en inderdaad was het huis brandschoon, dat was wel prettig.

‘Dank je, mam,’ fluisterde ze terwijl ze haar bestek in de la schoof. De bordjes kregen een plekje in de kast en de kopjes stapelde ze erin. Kijk, zie je, dat was alvast de eerste stap. Nog maar een paar honderd te gaan.
De volgende doos met ‘keuken’ erop bevatte de pannen, dat ging alvast snel. Ze legde schone theedoeken op een plank en besloot dat ze die allemaal zou vervangen zodra ze leuke nieuwe zag.
‘Heb je nou theedoeken met roosjes erop gekocht?’ had Raymond gevraagd.
‘Ja, dat vond ik romantisch.’
‘Het zijn roosjes!’
‘Leuk toch?’
‘Als je maar niet denkt dat ik daarmee ga afdrogen.’
Destijds moest ze erom lachen en nu is ze zo verrast dat deze herinnering zo scherp tevoorschijn komt, dat ze opnieuw in de lach schiet. Tegelijk met haar lach, volgt echter ook een soort kreet die ze niet had verwacht. En daarna de tranen. ‘Och meisje,’ troostte ze zichzelf in gedachten – en daarvan moest ze opnieuw glimlachen.

Ineens hoorde ze zichzelf hardop zeggen: ‘Jeetjemina, ik ben een wrak!’ Haar stem klonk zo luid in het lege huis, dat ze nu eerst haar Spotify aanzette voordat ze verderging.
Ze had haar kruidenpotjes en haar koffiemachine op het aanrecht geplaatst. Met de waterkoker ernaast bleef er nog maar een klein gedeelte van het aanrecht vrij. Voldoende om groenten te hakken en borden op te scheppen, maar dan moest ze de afwas vlot in de vaatwasser plaatsen. Dat zou geen probleem zijn, ze was goed geordend.
Op de wc hing ze nog een handdoekje en ze zette er de wc-borstel neer waarvan ze zich afvroeg waarom ze die in vredesnaam in de verhuisbus had gepropt.

Haar kledingdozen waren voor een deel al naar boven gebracht door haar moeder. ‘Dank je, mam,’ fluisterde ze weer in zichzelf. Ze zette de dozen plat op elkaar, op hun zijkanten, zodat de voorkant open was. Drie dozen naast elkaar en drie dozen op elkaar maakten een mooi geheel van negen vakken. Hierin legde ze haar shirtjes en broeken in nette stapeltjes en voilà, ze had haar eigen kartonnen kledingkast geconstrueerd. Dit zou volstaan totdat ze een echte kast voor zichzelf had gekocht. Tevreden pufte ze een haarlok uit haar gezicht.
‘Mam, ik ben thuis!’ hoorde ze ineens Rayans stem.
‘Zo vroeg?’ riep ze en toen zag ze dat het al lunchtijd was. De tijd was voorbijgevlogen. Ze rende de trap af en riep enthousiast dat ze bordjes hadden. En kopjes en zelfs bestek.
‘Nou en?’ vroeg Rayan verbaasd.

Ze kuste hem op zijn kruin en zei: ‘Dat betekent dat we van servies kunnen eten. Weet je wel hoe fijn dat is!’ Rayan schudde lachend zijn hoofd.
‘Wil jij de stoel of zal ik hem nemen?’ vroeg ze vrolijk.
‘Wat jij wil,’ glimlachte Rayan.
Manja pakte brood uit de la en smeerde er chocopasta op – met een echt mes van staal, niet van plastic. ‘Hoe was het?’
Rayan haalde zijn schouders op. ‘Gewoon.’
‘Zeg, je gaat nu geen ‘gewoon’ antwoorden, hoor!’ Rayan lachte. ‘Wat wil je weten?’

‘Alles. Zijn de kinderen aardig, zijn de lessen leuk en hoe is je meester... Menno?’ Ze voelde haar nek alweer warm worden, gelukkig reageerde Rayan er niet op.
‘Gaat wel,’ zei hij schouderophalend. ‘Ik ken nog niemand, maar ze zijn wel aardig.’
‘En die meisjes van het plein?’
‘Die brengen me de hele tijd pennen en werkboeken en ze wijzen me elke pauze waar de wc is.’
Manja schoot in de lach. ‘Wel handig toch, zulke hulpjes?’
‘Ze zijn wel aardig.’
‘Wat hebben jullie gedaan in de ochtend?’
‘Eerst zaten we in de kring, dat heb je gezien.’
‘Het zag eruit alsof de meester je netjes voorstelde aan de klas.’
‘Ze zitten elke ochtend in een kring.’

‘Hoe vind je het om een meester te hebben?’ Ze werd alweer warm. Meester Menno. Het werd duidelijk tijd dat ze zich weer eens met mannen zou inlaten, als ze het al zo warm kreeg van de eerste de beste die ze tegenkwam. Gezonde mannen. Maar hoe? Ze was zo lang met Ray geweest en natuurlijk hadden ze tijdens zijn ziekbed wel besproken dat ze niet de rest van haar leven alleen zou blijven. Maar dan nog: hoe?
Ze was nog lang niet te oud om te daten, er waren zat vrouwen die op hun drieëndertigste vrijgezel waren. Meestal hadden die geen kind van tien. En geen man die was gestorven. En geen diep, zeediep geheim. Meteen nadat het was gebeurd, wist ze dat ze erover zou zwijgen. Sommige dingen zijn te groot om uit te spreken, de gevolgen zouden simpelweg te groot zijn.

Op het moment dat ze de schok voelde, wist ze dat ze zou zwijgen als het graf. Dat bestaat dus in het leven, kennelijk. Haar geheim was terstond naar zo’n diepte geschoten, dat het nauwelijks moeite kostte om haar mond te houden.
‘Wel cool. Hij is wel aardig.’
‘Ja, ik vond hem ook aardig.’
‘Hij zei dat je ook vanmiddag even na schooltijd mag komen,’ knikte Rayan. ‘Dan kan hij alles met je doornemen.’
Manja verslikte zich in haar koffie, maar Rayan legde gelukkig geen verband met de uitnodiging.’

‘Hij wil weten wat voor een leerling ik in Drenthe was en ik heb hem verteld dat jij daar zelf juf was. Dat vond hij interessant, geloof ik.’
Manja moest zich inhouden om geen sexy reactie te geven over wat er allemaal doorgenomen kon worden – wat was er toch met haar aan de hand? Ze had vriendinnen nodig met wie ze over mannen kon praten. Ja, vriendinnen. Daar had ze nog niet aan gedacht. Zonder een beste vriendin zou het leven pas echt onleefbaar worden. Een vriendin vinden in Driestenen, dat zou het eerste doel worden op haar lijstje.
‘Ik moet weer gaan,’ zei Rayan terwijl hij opstond.
‘Nu alweer?’
‘Een uurtje,’ knikte hij. ‘Ik wil niet te laat terug zijn.’
‘Wacht, dan loop ik met je mee.’
‘Mam...’ Rayan draaide nog net niet met zijn ogen. ‘Het is misschien honderd meter.’
‘O. Oké.’ Ze begreep dat de schooltijden voor haar geen momentje zouden zijn waarop ze zich even onder de mensen kon begeven. Hoe moest ze dan vriendinnen vinden?

Al om kwart voor drie stond ze te dralen voor het hek. Ze had een leuk jurkje aangetrokken, ook al was het er eigenlijk te fris voor, dat ze gemakkelijk kon vinden in haar creatieve dozenkast. Maar make-up droeg ze niet. Pas nu ze een gesprek ging voeren met een man – een leraar, de leraar van haar kind, doe even normaal – realiseerde ze zich dat ze geen make-up meer droeg.
Het was zomaar uit haar leven verdwenen, ze wist niet eens wanneer precies. Als juf kleedde ze zich altijd netjes en kapte haar haren (nou ja, ze trok er een borstel doorheen) en droeg altijd mascara en een prettig lichtblauw lijntje om haar ogen.

Nu zou ze niet eens weten waar die waren... Was het ten tijde van Raymonds uitslag? Wat een bizarre periode was dat geweest! Het begon toen hij moe werd. Hij bleef moe en eerst leek het nog te komen door de spanningen tussen hen, maar op den duur was wel duidelijk dat het geen normale vermoeidheid was. Van zijn werk als salesmanager bij een uitgeverij kwam hij steeds grauwer thuis – het ging allemaal zo snel.
Een tijdje zochten ze naar redenen. Kwam het doordat het niet was gelukt om via interne vacatures de overstap naar een baan als uitgever te maken? Dat had hij zo graag gewild. Kwam het door de problemen die zij ondervonden in hun huwelijk?

Het werd maar niet beter terwijl de dokter niets voor hem kon doen. Zijn bloed was goed en zijn lichaam reageerde prima op de testen van de huisarts. Hij begon te leven op paracetamol, misschien dat ze daardoor niet meteen in de gaten hadden dat hij buikpijn ontwikkelde – en al die tijd werkte hij door (en ruziede door).
Raymond was niet gewend om veel aandacht te vragen voor zijn problemen, mede doordat hij die bij zijn ouders – moeder – nooit had kunnen krijgen. Manja had zich geregeld afgevraagd of het allemaal anders zou zijn gelopen als hij uit een zorgzamer nest was gekomen.
Op een dag kreeg hij koorts en was het advies om thuis te blijven van zijn werk en ‘lekker’ uit te zieken. Maar hij is nooit meer teruggekomen bij de uitgeverij. Twee weken later was de koorts nog niet gezakt en pas toen raakte ook de huisarts ongerust. Ze stuurde hem door naar de spoedeisende hulp en daar besloten ze dat hij een grondig onderzoek moest krijgen. Toen kwam het tevoorschijn: een groot en agressief gezwel in zijn darmen en flinke uitzaaiingen door zijn hele lichaam.

Zelfs al naar zijn longen.
Het was bizar zo snel als het ging. Binnen drie maanden na de eerste vermoeidheidsklachten was hij dood. Soms weet ze niet of ze nog steeds in shock is of dat ze nou eenmaal haar leven goed weet op te pakken, met dank aan haar organiserend vermogen. Hoe kan het dat haar tranen zo snel zijn opgedroogd? Er kwam misschien nog een moment waarop ze compleet instortte, maar tot die tijd zette ze haar beste beentje voor. Voor Rayan en voor zichzelf.
‘Komt u maar,’ zei meester Menno onverwacht in haar oor.
Manja schrok hardop. Hij kwam van achteren langs haar gelopen en niet alleen hij, maar de hele klas! Menno volgde zijn bovenbouwgroep die met verhitte koppies over het plein bewoog. ‘Kom maar mee,’ knikte hij, ‘we hebben net gym gehad.’
Ze voelde haar wangen tintelen van de felle kleur die ze aannamen. ‘O.’

‘Ha, mam,’ zei Rayan – en hij rende alweer achter een klasgenoot aan.
‘Had je wel gymkleren?’ riep Manja hem toe.
Rayan knikte. ‘Gekregen van school.’
Daar waren de twee meisjes die zich om het wel en wee van Rayan bekommerden – Annabel en haar vriendin. Ze kwamen bij Manja staan en pakten nog net niet haar hand om haar vooruit te helpen. ‘Van de verloren voorwerpen,’ knikte het meisje dat Annabel heette.
Manja kwam eindelijk in beweging, maar ze was er nog niet helemaal bij. ‘Ben ik een verloren voorwerp?’
Annabel giechelde met een hikje zoals alleen kleine meisjes dat nog kunnen. ‘Nee, de gymkleren!’ Ze verborg haar lachende mond achter haar hand. ‘We hebben elke maandag en donderdag gym.’
‘Ah, dank je,’ zei Manja en ze dacht: misschien ben ik wel een verloren voorwerp.

‘Ik zal het nog tegen Rayan zeggen,’ lachte Annabel lief. ‘Dan weet hij het ook.’ Het meisje miste een hoektand, maar de volwassen tand groeide al in het gat.
‘Komt u binnen,’ knikte Menno in de deur van zijn lokaal en hij stak Manja zijn hand toe. ‘Ha, meiden,’ lachte hij naar Annabel en haar vriendin. ‘Pak gauw je spullen en dan moeten jullie weg.’

Op de gang stond Rayan te dralen en Manja wuifde hem dat hij erbij mocht. ‘Hij mag er toch bij?’ vroeg ze voor de zekerheid.
‘Op deze school mogen kinderen er altijd bij,’ knikte Menno. Hij ging zitten en keek hen afwisselend in de ogen. Toen kneep hij Rayan in zijn knie. ‘Het gaat tenslotte om jouw toekomst.’
Ja, dacht Manja, het gaat om Rayan. Voor hem heb ik dit allemaal gedaan. Maar het ging ook om haar eigen toekomst en het was tijd om weer make-up te gaan dragen.

Steeds meer mensen kwamen hun huis uit gerend met geschrokken gezichten. Het ging toch hopelijk niet om iemand die ze kenden? Ook Dorien kwam er haastig aan gefietst, nadat ze was gebeld door een bridgepartner. ‘Waar is Manja?’ bleef ze maar zeggen. ‘Waar is Manja?’ In de eerste chaos leek het of niemand iets wist, niet over het slachtoffer en niet over de chauffeur. Wie was de chauffeur! Natuurlijk hadden sommigen de feitelijke informatie wel, maar niemand was nog in staat om echt te spreken. Behalve dan meneer Fersande, die wel ergere dingen had meegemaakt in zijn leven. ‘De ambulance komt eraan,’ had hij gezegd. Op dat moment was nog niets duidelijk, behalve dat het om een man en een vrouw ging. ‘Is dat Manja?’ vroeg Dorien. ‘Waar is Rayan!’

Vier

Chagrijnig zat Ilya in haar woonkamer. Ze dronk vandaag te veel en dat wist ze zelf ook wel. Toch schonk ze nog eens bij. Het zou beter zijn als haar dochters het niet merkten, maar wat kon ze. De meiden waren nu twaalf en veertien, die gingen tegenwoordig te laat naar bed om daarna pas te starten met het wegdrinken van haar teleurstelling. Of, verdriet... met het wegdrinken van gewoon álles.
Dus, wat zou het dat het nog geen avond was? Ze had zichzelf gewoon nog eens ingeschonken en daarmee uit.

Het liefste was ze naar een vriendin gegaan om kinderlijk te foeteren op alles wat haar leven was geworden, alles, alles, alles. Wie zegt dat moeders geen uitlaatklep nodig hebben? Zij had die nu nodig. Ze had een boksbal nodig om tegen te slaan, een man die aanwezig was zodat ze op hem kon schelden en wist-zij-wat-nog-meer. Vooral had ze een vriendin nodig. Maar in de loop van de jaren waren haar vriendschappen een voor een verwaterd, zelfs die met haar hartsvriendin Monique. Hoe had dat kunnen gebeuren!
Nu zat ze klem. Ze wilde zo graag uit de band springen dat ze dacht dat ze er gek van werd, maar haar taken als moeder lieten het niet toe. Daarom was ze maar gaan drinken terwijl haar dochters nog wakker waren, het was zelfs nog maar namiddag, maar het kon haar gewoon niet schelen.

Ze wist heus wel dat ze in actie moest gaan komen, ze wist het sinds de eerste klap die hij uitdeelde. Ooit zou ze stappen ondernemen tegen hem, maar eerst had ze meer wijn nodig dan goed voor haar was en het liefste ook een dikke, vette jankbui. Ze was vandaag zielig, ja, dat moest iedereen maar begrijpen.
Ze voelde zich verkwanseld door Danny. Hij had meer dan eens zijn woede op haar bekoeld, maar daarover had ze al te veel tranen vergoten in haar leven. Wat ze vandaag het ergste vond, was het besef dat ze zichzelf in de steek had gelaten. Waarom was ze niet voor zichzelf opgekomen? Nu was ze tweeënveertig en eerlijk gezegd herinnerde ze zich amper iets van de jaren waarin ze dertiger was. Zó moe was ze tien jaar lang geweest, en zó druk met het verbergen van zijn daden.

Haar moeder had er nooit iets van mogen merken en nu was ze dood en was het te laat… Ilya zou haar nooit meer om raad kunnen vragen. Ze had geen toevluchtsoord meer waar ze advies zou kunnen krijgen. Toen haar moeder nog leefde, bleef Ilya erover zwijgen. Ze wou dat ze het anders had gedaan. Ze wou dat ze het had verteld en dat ze zich door haar moeder had laten troosten.

Haar dochters Yara en Yfke waren het mooiste dat ze in haar leven had, zonder twijfel, maar het werd tijd om ook in te zien hoe zwaar het was geweest. Hoeveel dagen had ze versleten met wachten tot Danny thuiskwam – en die kwam dan niet. Hij was aan het werk en o zo druk en zo mogelijk nog belangrijker dan een minister en uiteindelijk was hij alleen nog maar een carrièretijger. Terwijl: wat stelde zijn salesbaan nou eigenlijk helemaal voor, als je erover nadacht? Hij belde niet eens meer af als hij het eten niet haalde. Ilya en haar dochters waren allang compleet gewend aan een leven zonder Danny.
En zij had het laten gebeuren. Dat vond ze vandaag nog het ergste van alles. Ze had haar carrière (voor zover het een carrière was) onderbroken, terwijl ze echt had genoten van het modellenwerk. Al was het voor Het Kruidvat geweest, wat maakte het uit – ze deed het toch maar, naast haar baan als administratief medewerker.

Totdat er iemand bij die kleintjes moest blijven. Dat werd zij, zodat hij zijn ladder succesvol kon bewandelen naar internationaal niveau, en zodat zij hun twee dochters kon opvoeden. Maar nu maakten die meiden een grote kans om later net zulke ongeïnteresseerde klootzakken te kiezen als zij had gedaan…
Tenzij, misschien, ze nu eerlijk liet zien dat ze een verkeerde keuze had gemaakt en beter voor zichzelf zou moeten opkomen. Ze had geen idee wanneer ze zich tot dit afhankelijke popje liet degraderen en misschien oordeelde ze nu wel erg streng, maar het stond vast dat ze niet langer afwachtend zou zijn. Ze moest alleen nog even bedenken hoe ze uit deze situatie kon komen. En eerst nog een slok wijn.

Boven hoorde ze de meisjes rommelen. Yara draaide muziek op haar kamer en Yfke zat vrijwel zeker aan haar bureau te tekenen of armbandjes te maken. Straks zou Yara die gaan bekijken en er een paar om haar pols schuiven. Daarna zouden de zusjes óf ruziemaken óf elkaar geheimen toevertrouwen, dat was altijd even afwachten.
Ilya nam een slok en zuchtte...
Ooit was ze toch een heel leuke vrouw, echt wel een catch – zelfs al dacht ze het desnoods alleen maar zelf, wat zou het? Ze was rank, slank, energiek en enthousiast. Een echte catch dus, ja toch zeker – mag ze even een momentje trots zijn op wat ze te bieden had? Goeie tieten en een goeie kop. Jong nog, god, wat was ze lekker jong.

Toen ze Danny voor het eerst zag, stond ze midden op de dansvloer van disco De Leeuw, dat wist ze nog precies. Het was de perfecte avond. Ze schreeuwde met een bezweet hoofd ‘I will survive’ en danste met vrije heupbewegingen en haar armen zwierden boven haar hoofd. In die periode dacht ze werkelijk dat ze het juk van haar strenge opvoeding had afgeworpen en me dunkt dat het zo leek. Maar nu, twintig jaar verder, wist ze helaas wel beter.
Ze danste met haar beste vriendin Monique, Moon, Moontje. Hun haren plakten op hun voorhoofd en Ilya’s hemdje plakte aan haar rug. Het was een warme zomeravond, ze dronken bacardi-cola en hielden van elk disconummer dat voorbijkwam.
Ineens begon die knappe jongen met haar te dansen. Jezus, wát was hij lekker. Hij zong zachtjes mee en keek onophoudelijk naar Ilya. Het was direct duidelijk dat hij zijn oog op haar had gericht en Moon droop al snel af – lachend dat ze dorst had gekregen.

‘Ik heb ook dorst,’ fluisterde Danny in haar oor. ‘Ik dorst naar jou.’
Mijn hemel, dat ze hem niet meteen gillend had weggeduwd! Ondanks haar chagrijn, schoot ze nu toch in de lach.
‘Mama, gaat het wel?’ vroeg Yara onverwacht.
Ilya veerde op alsof ze werd betrapt. ‘Sorry! Ja! Het eh, het gaat goed.’
‘Omdat je hier zo zit,’ knikte Yara.
‘Hoe, zo?’
‘Alleen, in het halfdonker.’

Pas nu merkte Ilya dat het allang was gaan schemeren en dat ze geen enkele lamp had aangedaan.
Yara ging verder: ‘We krijgen honger.’
‘Ik ga straks koken,’ knikte Ilya en ze lette erop dat ze niet met dubbele tong sprak.
‘Hoe laat?’ vroeg Yara. ‘Want het is al zeven uur.’
Nu veerde Ilya op. ‘Zeven uur!’ Ze vergat haar dubbele tong en zei meer iets als: ‘Zzzesen uur!’
‘Ben je dronken?’ vroeg Yara ineens.
‘Och, ehm, sorry meid.’ Dit moment, begreep Ilya ineens met een verrassend heldere geest, was een omslag in de band met haar dochter. Cross point, krozz pointz… Als ze nu eerlijk was, zou ze met recht een voorbeeld zijn voor haar kinderen. Misschien een voorbeeld van hoe ze het níét moesten doen, maar dat was beter dan dat ze een voorbeeld werd van een moeder die haar kinderen voorloog dat alles altijd in orde was.

Kinderen voelen het aan als je liegt. Ze voelen het als het niet goed met je gaat. Het minste dat ze kon doen, als ouder zijnde, was een eerlijk inkijkje geven in hoe haar leven was geworden na de keuzes die ze had gemaakt. Yara en Yfke waren geen kleine meisjes meer die bang waren voor monsters of boeven. Ze hoefde nooit meer pleisters te plakken en ze gingen ook zelfstandig slapen. Het was tijd om ze serieuzer te gaan benaderen.
Was dit dronkenschap of wijsheid die tot haar sprak? Ze moest razendsnel een keuze maken in haar benevelde toestand. Werd ze nu eerlijk tegen haar tiener, of bleef ze in de rol van de beschermende opvoeder? Ze hoorde zichzelf zeggen: ‘Ik weet niet wat ik heb. Het gaat niet zoals ik wil...’ Dus de keuze was gemaakt: ze zou van het voetstuk afstappen van de lieve onbekommerde moeder, en proberen een vrouw van vlees en bloed te zijn voor haar dochters.

‘Mama...’ Yara legde een onhandige hand op Ilya’s schouder.
Ilya keek haar aan en maakte toen haar besluit. ‘Ik weet niet of ik wel de juiste keuzes heb gemaakt in mijn leven.’ Ze lette erop om niet te huilen. Ze probeerde in al haar zwakheid toch enige kracht uit te stralen. Hoewel ze dit nooit had gedaan, wist ze ineens vrij zeker dat ze deze weg zou inslaan.
‘Zal ik anders even friet gaan halen?’ vroeg Yara – nog steeds jong genoeg om uit elke situatie een slaatje te willen slaan.

‘Waar heb ik jou toch aan verdiend.’ Ilya voelde haar keel dichtschroeven, mede dankzij de alcohol, maar ook omdat ze een belangrijke emotionele drempel over was gegaan. ‘Ja, het is fijn als jij even eten haalt.’ Het werd nog erger: de tranen sprongen in haar ogen zoals regelrechte zatlappen nou eenmaal om niks in janken kunnen uitbarsten. ‘O jee,’ huilde ze, ‘ik schaam me dood!’
‘Hoeft niet, mama.’ Yara zette een stapje dichter bij haar, maar bleef toch ongemakkelijk staan. Zo’n jonge puber had geen idee van volwassen verdriet en wist al helemaal niet hoe ze daarmee om moest gaan.
Ilya beet op haar lip, maar voelde dat haar kin in allerlei bobbelige huilbochten wilde kronkelen. ‘Weet je wat? Laten we met zijn drietjes friet gaan eten. En ik gooi deze wijn weg.’

Een paar straten verderop zat snackbar ‘Kooklust’. Dat vonden ze altijd een grappige naam omdat je natuurlijk nauwelijks van kooklust kunt spreken als je alles in de frituur gooit. Toch was de snackbar er ten opzichte van zijn soortgenoten eentje die nog het dichtste in de buurt van een ‘restaurantje’ kon komen; er was een aparte ruimte met gezellige zitjes en verlichting. Hier kreeg je je friet op een bord en eventueel met saté, loempia of biefstuk – maar die kwamen wel allemaal gewoon uit het hete vet, ja, óók de biefstuk.
Je kon ook in een tl-verlichte ruimte je patat uit een plastic bakje eten, dat was de kant van de afhaalsnacks.
‘Aan welke kant gaan we?’ vroeg Yfke.
‘Waar jullie willen,’ besloot Ilya. Ze legde een arm om haar beide meiden heen en zei: ‘Wat ben ik blij dat we dit doen.’
‘Je stinkt,’ zei Yfke giechelig.

Yara lachte met haar zusje mee en ze vroeg: ‘Heb je nu een arm om ons heen omdat je ons lief vindt, of omdat je te dronken bent om recht te lopen?’
‘Hé!’ riep Ilya gespeeld verontwaardigd. ‘Kijk maar uit wat je zegt, dame!’ Maar eerlijk gezegd moest ze nog best opletten waar ze haar voeten plaatste. Zoveel wijn had ze toch niet gehad? Nee, dat viel heus mee. Twee glazen, misschien drie, maar zeker geen vier. Maar als je niks meer gewend bent en bovendien niet hebt gegeten...
‘Ik wil wel in het restaurantje,’ knikte Yfke.
‘Ik ook,’ zei Yara.
‘Dan ik ook,’ knikte Ilya.
Destijds in Disco Jansen, werd de sfeer tussen Danny en Ilya al snel broeierig. Hij was dan ook zo lekker, ook jong natuurlijk; gespierd en een strakke kaaklijn. Met het zelfvertrouwen van de jeugd. Hij was bovendien zo charismatisch dat hij desnoods ‘poep’ kon zeggen en dan was ze nog voor hem gevallen.

Toen hij eenmaal haar naam wist, vroeg hij naar de spelling ervan. Het ging nergens over maar ze hadden geen inhoud nodig gehad om aan de praat te blijven. Ze wilde zijn lippen likken en aan zijn oren knabbelen, man, wat een stuk!
‘Ilya met een i-grec?’ vroeg hij verbaasd alsof er een enorme waarheid achter school. ‘Een ypsilon, de Griekse y?’

Ilya knikte en kreeg de slappe lach alsof hij zojuist de grap van de eeuw had verteld. Het was iets in zijn ogen, zijn soepele haar en zijn fijne geur. Elke keer als hij naar haar toe boog om iets in haar oren te fluisteren of zelfs te schreeuwen, dan voelde ze de warmte van zijn lichaam door zijn blouse heen. Een keurige jongen, niks minder dan dat, maar dan een sexy variant die duidelijk het liefste van alles bij haar wilde zijn. ‘Ik heb ook een i-grec!’
‘Danny, ja, meestal heb je dan ook een Griekse y,’ glimlachte ze stralend.
‘Dus we zijn voor elkaar gemaakt!’ Hij zei het alsof hij de ontdekking van de wereld had gedaan.
‘Nouww,’ zei ze destijds nog, ‘laten we niks overhaasten’, maar toen lag ze allang als boterzachte was aan zijn voeten.
‘Dat betekent dat onze kinderen ook een i-grec moeten krijgen,’ besloot hij. ‘Ik vind Yari leuk en Yannick ook.’

Dit was het moment waarop Ilya haar slok uitproestte.
‘Hoezo?’ lachte hij naar haar. ‘Zit je nou mijn blouse onder te spugen?’
‘Sorry, sorry.’ Ze sloot haar ogen en giechelde met haar hand voor haar mond, terwijl discodreunen door haar lijf gierden en ze op die roze, knalroze wolk zat. Yfke haalde haar uit haar gedachten. ‘Mogen we iets bij de patat?’
‘Vandaag wel,’ zei Ilya.
‘En ook een milkshake?’ vroeg Yara.
Ilya schoot in de lach. ‘Jullie nemen het ervan.’

De meiden liepen voor haar uit naar binnen en hupten als lichtgewichtjes over de drempel. Zelfs de bel van de snackbar klonk haar als muziek in de oren. Deze dag, deze normale dag, deze oergewone dag waarop ze zich ellendig voelde, zou het begin worden van haar nieuwe leven. Dit bezoek aan snackbar Kooklust werd een keerpunt in haar bestaan, dat was haar plan. Ze zou geen dag meer zwelgen in teleurstelling en geen dag meer wachten op Danny. Waarom heeft ze dat al die jaren gedaan? Eerlijk gezegd heeft ze geen idee; ze dacht dat het zo moest, of zo. Man aan het werk, vrouw thuis en kinderen aan tafel voor het avondeten.
Maar vandaag even niet. Hij mocht bij thuiskomst voor de verandering eens raden waar ze allemaal waren gebleven.

Er lag veel te veel friet op de borden, maar ze konden er alleen maar verlekkerd naar kijken. Yfke had een broodje hamburger gekozen en Yara een frikandel speciaal. Voor zichzelf had Ilya een sateetje besteld. Eén ding deed Kooklust echt wel aardig: er lag niet alleen een lepel rauwkost naast, maar ook een flinke lepel met gebakken groenten. Paprika, champignons en ui...
‘Dat hoef ik niet,’ riep Yfke meteen, maar Ilya vond het juist lekker om haar friet samen met de groenten op een vork te prikken.
‘Kom maar hier,’ zei ze.
‘Mag ik dan jouw mayo?’ vroeg die kleine.

‘Vind je het niet genoeg?’ Ilya trok haar wenkbrauwen op. Ze was geen gemakkelijke moeder geweest als het ging om snacks en snoep, maar ze was toch zeker geen moeilijke! Ieder weekend zaten ze samen aan de chips en er waren ook altijd koekjes in huis. Ze haalden niet vaak friet, meestal deed ze patat in de oven, maar fritessaus hadden ze wel in huis en die aten ze gerust bij gebakken aardappeltjes of zelfs bij stukjes vlees.
‘Misschien wil ik straks nog meer,’ knikte Yfke. Haar paardenstaart zwiepte ervan.
Ilya haalde haar schouders op. ‘Wat maakt het ook uit.’ Ze schoof haar bakje mayo naar Yfke – waar Yara meteen haar patatjes in doopte. ‘Eigenlijk wil ik wel iets met jullie bespreken,’ knikte Ilya.
‘O jee..,’ zei Yara en op slag zag ze er geschrokken uit. Ilya zag dat Yara en Yfke een blik van verstandhouding met elkaar wisselden, waar ging dat over?

‘Misschien hebben jullie wel gemerkt dat ik de laatste tijd niet erg gelukkig was.’ Ilya durfde haar meiden bijna niet aan te kijken.
Het was haar jongste, Yfke, die reageerde: ‘Ja.’
‘We snappen het wel,’ knikte Yara, haar oudste.
Barstte ze nu weer bijna in huilen uit? Ilya nam een slok van haar cola light. ‘Ik wil graag dat jullie weten dat ik sterk genoeg ben om er weer uit te komen.’ Ze knikte haar meiden toe. Zouden ze haar geloven? Als ze het maar vast hardop zei, dan zou het bijbehorende gedrag hopelijk vanzelf wel komen. ‘Ik heb een goede studie gedaan en ik ben hartstikke trots op hoe ik jullie heb grootgebracht.’ Yara en Yfke keken elkaar even kort aan – alweer die veelbetekenende blik, wat was dat toch? Hadden ze een sterke zussenband opgebouwd waarover je weleens leest? Ja, waarom niet? ‘Ik hou van jullie en alles zal alleen maar beter worden als ik weer goed in mijn vel zit.’

Het roesje van haar wijn begon gelukkig weg te zakken en het lukte Ilya steeds beter om helder ‘in het moment’ te zijn, hier bij snackbar Kooklust, en om de volle aandacht te hebben voor haar dochters. Wat waren het toch mooie meiden geworden.
Yara zat al in de tweede havoklas. Ze had het gered in de brugklas ondanks de ziekte van haar oma en daardoor de afwezigheid van haar moeder. Ilya voelde kramp in haar hart nu ze aan haar overleden moedertje dacht. Wat kostte het veel tijd om haar te verzorgen en wat had ze het met veel liefde gedaan. Maar ja, daardoor was ze er nauwelijks om haar dochter Yara te helpen met het vinden van haar weg op de middelbare.
‘Gaat het eigenlijk goed op school?’ vroeg Ilya.
‘Volgende week proefwerkweek,’ knikte Yara met volle mond.

Tegenwoordig ging al het schoolwerk via een of ander digitaal programma. Het idee was dat je leerlingen daardoor goed kon volgen, maar in werkelijkheid was het voor haar, als moeder, totaal onmogelijk geworden om haar kind nog te helpen. De online-omgeving was een oerwoud aan mappen waarin alle schoolvakken waren verdeeld. De ene docent zette het huiswerk er elke week op en de ander vergat dat vaak… Sommige vakken hadden alle lesstof voor het hele jaar erop gekwakt en andere vakken verwezen naar vage websites. Het was geen doen.

Zeker toen Ilya daarnaast voor haar moeder moest zorgen – maar dat deed ze graag. Gelukkig bleek Yara een meisje te zijn dat het schoolwerk prima aankon. Ze werkte zelfstandig en raakte niet gespannen van toetsen of cijferlijsten. In de brugklas was ze een vroeger vriendinnetje tegengekomen. Maxine had ooit op de Beatrixschool gezeten, hier in Driestenen, bij Yara in de stamgroep. Maar nadat haar ouders waren gescheiden, was ze naar de stad verhuisd en van school gewisseld. Binnen een dag hadden die twee in elkaar een BFF gevonden, een Best Friend Forever. Maxine was nu kind aan huis bij hen.

De ziekte van Ilya’s moeder had ook een druk op haar huwelijk gelegd natuurlijk. Ilya was veel vaker weg dan normaal en ze was natuurlijk ook erg verdrietig geweest, daardoor was ze nóg minder beschikbaar op de weinige vrije momenten van Danny. Misschien dat hij daardoor extra geërgerd was. Hij klaagde er weleens over en zei dat het voor hem nou eenmaal niet mogelijk was om zijn werk- en vluchtschema af te stemmen op de verzorging van zijn schoonmoeder. Hij baalde als zij niet thuis was voor hem (wat eigenlijk betekende dat hij seks wilde). Ilya liet het langs zich heen gaan onder het motto first things first. Haar zieke moeder ging echt voor. Als hij daardoor vaker een klap uitdeelde, dan was dat maar zo.
‘En bij jou ook?’
De kleine Yfke zat naast haar moeder en ze veegde haar mond af terwijl ze knikte. ‘We hebben een nieuwe jongen in de klas.’

‘O ja?’ vroeg Ilya. Ook voor Yara was het nieuws.
Yfke haalde haar schouders op. ‘Hij heet Rayan.’
‘Ook met een i-grec?’ vroeg Yara, die als dochter natuurlijk gevormd was door de obsessie van haar ouders.
Yfke giechelde en knikte. ‘Ja.’
‘Hoera, ook een i-grec!’ Yara gaf een high five aan haar zusje.
‘Misschien zijn jullie dan straks ook het perfecte stel,’ knikte Ilya.
Yfke lachte, draaide met haar ogen en werd tegelijk rood terwijl ze schudde van ‘nee’. ‘Hij zit pas in groep zes.’
‘Bij Menno?’
‘Hm-m,’ knikte ze en vroeg: ‘Mogen we nu een milkshake?’
Natuurlijk mochten Yara en Yfke dat. Zelf twijfelde Ilya ook even over een ijsje, een dame blanche bijvoorbeeld, met lekkere chocoladesaus, maar ze had uiteindelijk toch gewoon een cappuccino besteld.

Bij Kooklust hadden ze extra koekjes op het schoteltje gelegd. ‘Anders bent u die meteen kwijt,’ zei de eigenaar met een knipoog. Voor ze het in de gaten had, hadden haar dochters inderdaad al een koekje achter de kiezen. Ilya lachte, het werd op deze manier alsnog een heerlijke avond!

‘Ik zal niet verdrietig meer zijn,’ knikte ze nog eens naar haar dochters. ‘Jullie hoeven je geen zorgen om mij te maken, ik ben supersterk en sowieso echt wel krachtig genoeg om mijn geluk weer te vinden. Dat weten jullie toch, ik ben tenslotte je moeder.’ Yara en Yfke keken elkaar met een glimlach aan boven hun milkshakes. Toen vroeg Yfke: ‘Betekent het dat we niet meer hoeven te zwijgen over die andere mevrouw?’
‘Wat?’ vroeg Ilya – hoewel ze de vraag niet meteen begreep, voelde ze toch direct de pijn van een dolksteek.
‘Papa zegt dat je er te zwak voor bent, dat we het daarom geheim moeten houden.’
‘Wat, wat?’ herhaalde ze.
‘De mevrouw naar wie papa altijd toe gaat.’ Yfke haalde haar ranke schoudertjes op, alsof ze wilde zeggen: je weet wel. ‘Soms koopt ze een ijsje voor ons.’

Ilya herhaalde: ‘Wat, wat?’ Ze klemde zich aan de tafel vast omdat ze wel voelde dat de grond onder haar voeten verdween. Onder haar kwam een put tevoorschijn. Een metersdiep gat waar ze in zou vallen als ze zich niet aan de tafel vastgreep.
Als een boze grote zus gilde Yara: ‘Yfke!’ Ze probeerde haar zusje over de tafel heen een mep te verkopen, maar in plaats daarvan gooide ze haar eigen milkshake om. Van schrik goot Yfke de helft van haar bananenmilkshake over haar schoot.
Ilya sprong op omdat de ijskoude scheuten aan haar kant van de tafel gleden. ‘Wat!’ gilde ze. Haar koekje viel op de grond en alsof het nog steeds niet voldoende was, stapte Ilya er in de consternatie bovenop. Dit was haar leven geworden, alles was er mis aan; alles, alles, alles – en meer.

Het personeel kwam geschrokken aangerend met vaatdoekjes en keukenpapier. Ze haalden vlot alle servies weg en namen haast ongezien de omgevallen bekers van de milkshakes mee.
‘Jullie hoeven niet te zwijgen,’ hijgde Ilya verwilderd en ze moest moeite doen om het niet door de zaak te brullen. ‘Ik ben niet zwak.’ Ze stond met haar armen breed naast de tafel, als een vrouwelijke worstelaar die klaar was om haar rivaal te bespringen.
Yfke zat huilend op haar stoel. ‘Sorry!’
Yara had haar gezicht in haar handen begraven.

Ilya kon niet zien of ze huilde, boos was, of gewoon geërgerd omdat ze bij dit tafereel hoorde. Het was niet haar huilende twaalfjarige door wie Ilya bij zinnen kwam, maar haar veertienjarige, diep geëmotioneerde puber.
‘Sorry,’ zei Ilya en ze schraapte haar keel. Ze wilde Yfke een moederlijke kus op haar hoofd drukken, maar in werkelijkheid klauwde ze zo’n beetje naar het arme kinderhoofdje en snoof er wat aan. ‘Nee, jullie hoeven niet te zwijgen.’ Ze trok haar shirt recht en streek haar haren glad. ‘Ik wil juist alles horen,’ zei ze.
‘Sorry mama,’ herhaalde Yfke met een betraand gezicht.
‘Nee, het geeft niks.’
Intussen zat Yara woest-verdrietig aan de overkant van de tafel. Met haar armen over elkaar en rode ogen die erom vochten geen traan te laten.

‘Lieverds,’ benadrukte Ilya opnieuw, ‘ik zei dat ik sterk genoeg was en dat ben ik ook. Wat denken jullie dan van mij, dat ik het niet aankan soms?’ Haar hart bonkte zo’n beetje haar keel uit en in haar oren klonk een luide piep. ‘Ik vind het afschuwelijk dat jullie met een geheim hebben geleefd. Dat is nooit de bedoeling geweest.’ Zelf heb ik ook met een geheim geleefd, dacht ze, maar ze zou hoe dan ook verzwijgen dat ze zich door haar man, hun vader, liet slaan.
Bij Kooklust deden ze hun lustige naam eer aan door vlot twee nieuwe milkshakes te brengen voor de meiden.
‘Hoeft niet hoor,’ zei Yara.
‘Van het huis,’ zei de eigenaar met opnieuw een knipoog.
Ilya boog voorover en zei met een hoofdknik in de richting van de uitbater: ‘Weet hij er soms van? Vindt hij mij ook zielig?’ Ze keek er vrolijk gepijnigd bij. ‘Zal ik laten zien hoe sterk ik ben?’

Eindelijk brak een kleine lach weer door bij haar jongste. Yfke giechelde haar heerlijke kleine meisjes- klank. ‘Ik weet niet.’
Ze keek haar oudste ernstig aan. ‘Papa moet niet aan jullie vragen om geheimen te hebben voor mij,’ zei ze en ze voelde zich tevreden over de wijsheid die ze kon opbrengen op dit hysterische moment. ‘Wij leven zonder geheimen,’ knikte ze, wetend dat het een leugen was. ‘Hoelang houden jullie dit al voor mij verborgen? Dat is niet de bedoeling.’

Alweer een blik van verstandhouding tussen haar dochters. Ilya keek verbaasd van Yara naar Yfke en weer terug. Ze besloot dat ze misschien uit Yfke het gemakkelijkste informatie zou kunnen halen, maar dat het toch verstandiger zou zijn om de iets oudere Yara voor het blok te zetten. ‘Hoelang al, Yara?’
Haar knappe jonge puber haalde haar schouders op. ‘Gewoon, altijd al.’
Dat was het moment waarop Ilya zich omdraaide naar de bar en toch maar een ijscoupe dame blanche voor zichzelf bestelde.

Vijf 

‘Heb je nou je jas gevonden?’ riep Ineke door de gang. Zoals elke dag deed ze haar best om niet bazig te klinken. Het viel niet mee om het te laten klinken als een echte vraag, want ze stond te zuchten van ongeduld. Wat kon die man toch treuzelen ineens! Vroeger gebeurde dat niet, toen was hij sterk en snel. Maar tegenwoordig... Allemachtig, hoe lastig kon het zijn om een arm in een mouw te steken? Puffend en grommend stond hij het te doen – ze hoefde hem niet eens te zien om het te weten. Als dan eindelijk die armen erin zaten, kon hij onderaan zijn bolle buik de beide ritshelften niet in elkaar krijgen. Duurde dat weer uren...

Ineke had altijd enige controledrift gehad, maar dat wilde ze voortaan afleren. Vroeger was het nodig dat ze de leiding nam. Ja, wat wil je, met een klas vol kleuters onder je hoede. Het was altijd belangrijk om een lieve doch strenge juf te zijn, anders hingen ze aan het einde van de dag allemaal in de gordijnen. Lijm in de haren, vingertjes tussen de deur, elkaar op de grond geduwd…
Maar tegenwoordig hoefde dat niet meer. Zo belangrijk als het voor een kleuterjuf was om de roedel stevig in de hand te houden, zo belangrijk was het om in je privéleven uiterst bescheiden aanwezig te zijn. Anders maakte je nog dingen kapot. Zoals de relatie met je enige kind, bijvoorbeeld. En dan zag je je kleinkind nooit meer…

Ze had de boodschap inmiddels goed begrepen, daarvoor hoefde haar zoon niets te zeggen. Haar bazigheid had haar al te veel gekost en ze was druk doende om haar leven te beteren. Zoals het ernaar uitzag, zou Jan alleen maar trager en trager worden. En zijzelf natuurlijk ook. Uiteindelijk is het ieders wens om samen oud te worden, ja toch. Dan word je dus ook samen traag en daar hoefde ze niks ongeduldig over te doen.
Achter haar gezucht ging overigens meer schuil dan alleen maar egoïstische haastgevoelens, er zat heus ook bezorgdheid achter. Als het te lang duurde voordat Jan antwoordde, naar Inekes zin, werd ze ook nog eens zenuwachtig. Hij zou toch niet ineens dood in de gang liggen? Je hoorde dat soort dingen weleens. De kans is natuurlijk maar klein, maar Ineke hield er in haar achterhoofd toch rekening mee. Pasgeleden nog, had ze gelezen over een vrouw die ‘s ochtends opstond om gewoon maar even te plassen terwijl haar man lag te kruiswoordpuzzelen in hun bed. Kwam ze terug: zat hij dood te wezen. Met de pen nog in zijn hand!

Er waren mensen gevonden die rechtop in hun stoel zaten maar al jaren dood bleken te zijn, wist ze uit het nieuws. Door alleen maar een buitendeur open te doen, door luchtverplaatsing of zelfs maar door tocht, vielen die mensen zomaar in elkaar tot een hoopje stof op de zitting.
Ze bedoelde maar; het kon in een vloek en een zucht gedaan zijn, zelfs gewoon maar als je op weg was naar de kapstok voor je jas. Bij haar vriendin Gerda was het vorig jaar ook ineens mis. Ze ging naar de dokter voor een nare hoest en vijf maanden later was ze dood. Het is alweer een jaar geleden, maar het gemis is nog steeds groot. Misschien zou ze eens bij Gerda’s lieve dochter op bezoek mogen, zou daar niet een klein verzetje mogelijk zijn? Dan zou ze eens wat te doen hebben – want van dit tempo werd ze nog eens helemaal dol. ‘Kunnen we gaan, Jan?’

Op de gang hoorde ze hem stommelen – hij leefde nog. Ze hoorde zichzelf met enige ergernis zeggen: ‘Schiet nou eens op!’ Dat was niet haar bedoeling. Ze was tenslotte toch blij dat hij daar bezig was en niet dood op de grond lag.
Wat zou ze zonder hem moeten? Natuurlijk kwam die gedachte vaker in haar op tegenwoordig, het klimmen van de jaren zorgde er vanzelf voor. Om hen heen waren al een paar mensen doodgegaan en zelf werden ze ook strammer, vooral Jan.
‘We kunnen,’ zei Jan monter. Hij schoof zijn rits met enige moeite tot aan zijn kin dicht. Daarna toonde hij haar trots de systeemkaarten: ‘Ik ben er klaar voor.’ Als je Ineke vroeger had gezegd dat ze op haar oude dag een kaartspeler zou worden, had ze je hartelijk uitgelachen. Kaarten! Eerlijk gezegd kon het bridgen haar nog steeds niks schelen, het was vooral het contact met de andere ouwetjes en even de deur uit te zijn naar het Kunstencentrum.

‘Wil je fietsen of wandelen?’ vroeg haar man.
Ze kenden elkaar nu bijna veertig jaar. Wat een eind. Ze leerde hem kennen toen hij negenentwintig was en zij drieëntwintig, dat was rijkelijk laat in hun tijd, mede daardoor zijn ze destijds vlot getrouwd. Ook om tenminste samen te kunnen zijn, natuurlijk, want ook al begon ze zich al een ouwe vrijster te voelen, toch liet haar vader haar gerust niet gemakkelijk alleen met haar vriend.

‘Wandelen,’ knikte ze, en ze schoof haar arm in die van Jan. Dat ze bezorgd was dat hij van zijn fiets zou vallen, zei ze niet hardop. Sowieso zei ze niet zoveel meer hardop, althans, dat probeerde ze. Na die keer met haar zoon had ze haar lesje wel geleerd... Max was haar alles. Altijd geweest. Haar prins en haar grote cadeau. Natuurlijk had ze graag nog zo’n jochie gehad en stiekem het liefste ook een meisje dat op haar zou lijken, maar het was ze niet gegund. Na de eerste die zo vlot kwam, lukte het niet meer om nog eens zwanger te worden.
Gelukkig had ze haar kleuterklasjes, die kinderen voelden ook eigen. Op school kon ze opvoeden naar hartelust; snotneuzen vegen, veters strikken en tranen drogen.

Zo gingen de jaren voorbij met Max als haar enige eigen kind. Jan ontpopte zich als een zachtaardige huisvader, vriendelijk en behulpzaam. Hij kon niet per se goed klussen, maar hij regelde altijd dat er iemand kwam als de gootsteen verstopt raakte of de douche bleef druppen. Het gezinsleven was ze gemakkelijk afgegaan – mede doordat Ineke zo goed de scepter kon zwaaien. Misschien was het niet altijd goed, maar het moet toch gezegd: ze kon heel erg goed de baas zijn.
Vanaf haar vijftigste begonnen de jaren echter te tellen; haar gewrichten werden pijnlijk en het lukte niet meer om de hele dag te hurken naast de tafeltjes van de kleintjes. Ze begon bijvoorbeeld ook moeite te krijgen met het helpen met knippen, die botte kleuterschaartjes werkten maar weinig mee. Tijdens pauzes werd het lastig om op ze toe te snellen als ze dreigden uit een rek te vallen, of als ze struikelden en plat op hun neus vielen. Het was niet anders; Ineke moest jong beginnen met afbouwen.

Omdat ze zo graag dingen regelde, kon ze nog een baantje aanhouden van een dag per week. Ze organiseerde dan de schoolreisjes en het team van vrijwillige ouders voor allerhande hand-en- spandiensten. Het plein werd sneeuwvrij geveegd, of de herfstbladeren werden weggeblazen. Alles onder beheer van Ineke. Maar dat je je werk goed doet, wil niet zeggen dat je privé de boel ook moet bestieren, hè? Nee, dat moet je proberen te scheiden van elkaar. Ineke was voorzitter van het Sinterklaas- en het Kerstcomité, daar kwam nog Pasen bij en ze waren er net mee bezig om ook een schoolfeest te ontwikkelen rond het Suikerfeest. Maar voordat ze eruit waren hoe het zou worden ingevuld (de een wilde eten, de ander wilde uitvoerinkjes – dat liep soms nog hoog op), moest ze het helaas voor gezien houden. Ze had gerust graag later met pensioen willen gaan, maar dat was niet aan de orde.

‘Let er nou vanavond op als ik je aankijk dat ik een goed bod heb,’ begon Jan. ‘Bij klaver pak ik mijn glas, bij harten krab ik even aan mijn borst, zo.’
Hij stond werkelijk even stil om voor te doen hoe hij aan zijn borst zou krabben en Ineke schoot in de lach.
‘Wat?’ grapte Jan. ‘Moet ik je soms een schoppen geven voor je het snapt?’
‘Ik ga erheen voor de gezelligheid,’ knikte Ineke en ze schoof haar arm weer in de zijne.
‘Jawel,’ antwoordde Jan begripvol, ‘maar dat betekent niet dat we nooit eens mogen winnen.’
‘Op een dag zullen we winnen,’ suste Ineke.

Het was een mooie avond, ze was blij dat ze voor de wandeling had gekozen. De lente liet zich volop zien en in de avond lieten musjes en spreeuwen van zich horen. In de voortuintjes van de buurtbewoners waren de tulpen al opgekomen, ze toonden trots hun kleurenpracht. Leibomen hadden de eerste uitschieters te pakken en in de fruitboompjes ontstond bloesem. Ineke snoof tevreden. Het zou vast een mooie zomer worden. Als het lukte, zou ze Max binnenkort te eten vragen, samen met zijn Carlijn. Ze zuchtte.
‘Als je er in ieder geval maar voor zorgt dat we de punten van ons contract behouden,’ zei Jan. ‘Zodat we zo veel mogelijk slagen halen.’
Ineke knikte wel, maar ze lette niet meer op. Ze zou speciale aardappeltjes bakken voor de kleine Amber en bidden dat dit keer ook haar kleindochter Maxine mee zou komen. Zodat ze het een beetje goed kon maken.

Het Kunstencentrum Driestenen was in de crisisjaren opgezet. Ineens moest de bibliotheek verdwijnen en het lokale theatertje – al jaren gerund door het echtpaar Brouwers – werd opgedoekt. Vanuit de gemeente was besloten dat er een chic Kunstencentrum moest komen waar alles centraal werd geregeld. Er was een gemeenteloket dat hierdoor vaker bemand kon zijn en ook andere organisaties konden ervan profiteren, was het idee.

Als buurt vonden ze er wat van en er is flink gemopperd. Vooral die oude Fersande was een pittige strijder voor behoud van het oude. Maar nu moest Ineke toegeven dat ze met veel plezier elke week naar het nieuwe gebouw ging. Het verleden was vergeven en vergeten en Driestenen had nu een heus Kunstencentrum. Hier werden toneel- en danslessen gegeven, plus muziekles aan jong en oud. Er was zelfs yoga tegenwoordig. Elke maand draaide er een filmhuisfilm en ook schoolvoorstellingen werden voortaan hier gehouden, wat voor veel gezelligheid zorgde.
De bibliotheek was weer veel vaker geopend nu er meer mensen kwamen, vroeger was het drie middagen per week en nu vijf volle dagen. Schoolklassen kwamen hier hun boeken halen, ook al hadden sommige scholen een eigen bibliotheek gekregen. Nou, als dat in haar werkjaren had gekund, was ze daar zeker blij mee geweest.

Het was een pand vol stimulerende activiteiten geworden, het Kunstencentrum, want elke week kreeg ze zin om ook eens een creatieve cursus te gaan doen. Misschien zou ze er toch eens informatie over aanvragen, maar niet nu, want vanavond was het bridgeavond en veel mensen zaten al aan de koffie. Over een uurtje zouden ze aan de borrel gaan.
Ze speelden aan zes tafeltjes, waar steeds twee teams tegen elkaar streden. Dus vierentwintig mensen. Ze zag meneer en mevrouw Mol en het echtpaar Van Susteren, plus de Fersandes, ook trouwe kaartspelers. Meneer Van Vliet was er al, die had geen vaste spelpartner meer sinds zijn echtgenote Gerda was overleden (ze hadden normaal afscheid kunnen nemen maar het bleef een verdrietige situatie). Daarom speelde meneer Van Vliet nu geregeld met mevrouw Van Manen, die al jaren weduwe was.

Vandaag was de dochter van mevrouw Van Manen, voornaam Dorien, het onderwerp van gesprek. Die dochter was afgelopen weekend naar Driestenen verhuisd en bleek nu de buurvrouw van meneer en mevrouw Fersande te zijn geworden.
Ineke hoorde het met enige jaloezie aan. Zij had er altijd naar uitgekeken om haar volwassen Max in de buurt te hebben. In haar fantasie zou ze samen met zijn toekomstige vrouw struinen over de markt op zaterdagen, om maar iets te noemen, en samen lekkers kopen dat ze thuis met de mannen zouden opeten. Speciale koeken of lekkere taartjes, het hoefde heus niks groots te zijn, als het maar gezellig was.
Max en Jan zouden zichzelf een mannenhobby aanmeten en Ineke zou beste vriendinnen zijn met haar schoondochter (in haar fantasie heette de schoondochter altijd Belle). Nou goed, het had geen zin om haar kaartavondje daardoor te laten bederven.

Voor de terugweg liet Jan weer ontzettend op zich wachten. Waar bleef hij toch! Ineke had haar jas allang aan en straks stond ze nog te puffen van de hitte.
‘Jan!’ riep ze door het centrum.
‘Jaja,’ hoorde ze in de verte. Eindelijk kwam hij eraan, na minstens tien minuten wachten.
‘Wat heb jij nou?’ vroeg ze.
‘Voor jou.’ Jan glunderde. Hij was altijd een lieverd geweest, maar eerlijk gezegd was hij geen man van verrassingen. En nu had hij iets voor haar.
‘Doe niet zo gek.’ Ze trok de deur open en stapte naar buiten, ook al voelde ze een tinteling van plezier. ‘Dat is toch nergens voor nodig?’
Jan haalde zijn schouders op. ‘Het kwam er zo van.’ Hij stapte mee naar buiten en had glimmertjes in zijn ogen.
‘Dat is toch veel te zwaar voor je.’ Ineke wees naar de doos in zijn handen.
‘Wil je het alvast uitpakken?’

‘Doe niet zo gek,’ zei ze weer, maar ze glimlachte toch.
‘Weet iedereen ervan?’ vroeg ze toen.
‘Misschien.’
Goh, die Jan. Hoelang was het geleden dat ze door hem was verrast, misschien wel tien jaar geleden, ze kon zich de laatste keer niet herinneren! Ineke moest flink graven in haar geheugen, ze mompelde iets als: ‘Dat is toch niks voor jou’, maar Jan kon heus wel zien dat ze het leuk vond.
Toen de kleine Maxine werd geboren, hoe oud was haar kleindochter nu: veertien al – wat vloog de tijd. Toen had Jan haar verrast. Die avond feliciteerde hij haar met een nieuw bedeltje voor haar armband met de tekst ‘oma’.
Inekes maag kromp ineen. Ze zag Maxine al zes jaar niet meer, sinds haar achtste verjaardag, sinds de scheiding… Max deed alsof het goed ging, maar dat ging het niet, als ze elkaar alleen nog maar op verjaardagen zagen.

‘Wil je het nog uitpakken?’ vroeg Jan.
‘Wat is het dan?’ vroeg Ineke en ze greep naar het pakket.
Jan hield de kartonnen doos bij haar weg en zei: ‘Je moet voorzichtig zijn!’
‘Is het breekbaar?’
Hij dacht even na. ‘Ja, dat zou wel kunnen, denk ik.’

‘Mallerd.’ Ineke stootte zacht met haar schouder tegen zijn bovenarm. Niet te hard, want hij stond tegenwoordig echt niet meer stevig op zijn benen en dan liep hij ook nog met die doos. Ze dacht aan een kandelaar misschien, of een vaas. Waarom zou het anders in zo’n hoge doos zitten?
Het was een mooie lenteavond. De buitenlucht was zacht. Ineke had geen haast met de verrassing, want zo’n fijn gevoel had ze in tijden niet gehad. Het was maar een klein eindje naar hun huis en ze wilde ervan genieten. Op dit soort avonden zag je maar weer hoe fijn hun buurt werkelijk was. Ze waren allemaal eenvoudige mensen, maar niemand was te beroerd om de tuin te onderhouden. Zo hadden ze samen een prettig geheel gecreëerd en op dit soort avonden rook het ook zo goed naar boerenjasmijn. Op verschillende plaatsen waren tulpjes uit de grond gekomen.

‘Heb je nog met Dorien kunnen spreken over haar dochter Manja?’ vroeg Ineke uiteindelijk.
‘Ben je vergeten dat ik hier met een verrassing loop?’ vroeg Jan lachend.
Ineke stak haar arm door de zijne. ‘Nee, maar ik wil er nog even van genieten.’
‘Als je niet wilt tillen, kan je dat ook gewoon zeggen, hoor,’ knikte Jan voor de grap. ‘Volgens mij draag ik mijn hele leven al spullen voor jou.’
‘Ik vind het zo zielig voor die meid van Dorien,’ zei ze.
‘Ze heeft er zo te horen een heel leuk huisje van gemaakt,’ knikte Jan.
‘We zullen er met zijn allen voor zorgen dat ze zich hier snel thuis voelt,’ knikte Ineke vastberaden. ‘We helpen elkaar.’
Jan knikte. ‘We helpen Dorien en haar dochter Manja.’
‘Zo doen we dat in Driestenen,’ besloot Ineke trots.

Even lieten ze een stilte vallen. Ineke luisterde naar een brommer in de verte en hoorde hoe Jan luid ademend naast haar liep. Ze waren met recht samen oud aan het worden. Toen besloot ze te zeggen: ‘Oké, laat maar zien.’
Jan stond stil op de stoep. ‘Weet je het zeker?’
Ze knikte.
‘Oké,’ zei hij toen, ‘kijk er maar in.’
‘Hou jij hem vast?’
‘Ik blijf de doos stevig vasthouden.’

‘Wat een rare verrassing,’ glimlachte ze en ze tilde een kartonnen flap op. ‘Wat is het?’ vroeg ze. ‘Ik zie niks.’ Ze keek naar Jan en zei: ‘Zit je me soms te foppen?’
‘Neenee –’
Maar toen hoorde ze het al. Heel zachtjes klonk het. ‘Miew.’ Ineke trok haar wenkbrauwen op, de blauwe oogschaduw meenemend die helemaal tot aan de arcadeboog was gesmeerd. ‘Is dat een mauw?’
Jan haalde zijn schouders op, glunderend alsof hij de stoep eigenhandig zou verlichten.
Ineke schoot in de lach. ‘Is dat een kat?’ Ze trok de doos open en stak haar hoofd er zowat in.
‘Poesje,’ knikte Jan zachtjes. ‘Lief hè?’
‘Is het een tijger?’
‘Lapjes.’

Ze keek Jan aan met zachte ogen. Haar mond had dezelfde cirkelvorm als de maan. ‘Wat moet ik nou met een kat?’ vroeg ze opgewekt.
Opnieuw dat schouderophalen. ‘Wat moest je nou met mij,’ zei Jan. ‘En dat heeft toch ook aardig uitgepakt.’
‘Gekkie.’ Ze stak haar arm weer door de zijne.
‘Voorzichtig!’ zei Jan – maar hij liet de doos niet vallen. Samen stapten ze verder.
‘Hoe zullen we hem noemen?’ vroeg Ineke.
‘Ik vind alles goed,’ zei Jan met zachte stem.
‘Het is tijd om Max en Carlijn uit te nodigen,’ knikte Ineke toen.
‘Ja, het is tijd.’ Jan knikte. ‘Misschien weet Amber een leuke naam.’
‘Maar dan voelt Maxine zich misschien gepasseerd,’ zei Ineke.
‘O ja.’
Jan dacht dat hij de meest invoelende vrouw op aarde had getrouwd. Hij moest eens weten.

Van de fiets was amper nog iets over; compleet verkreukeld en ingedeukt. Maar het was nog duidelijk een vrouwenfiets. ‘Wie is het?’ vroegen verschillende stemmen. ‘Laat de ambulance haar werk doen!’ riep meneer Fersande. Hij had genoeg gelezen in de krant over mensen die verplegers in de weg liepen bij noodsituaties. En dit was duidelijk een noodsituatie. ‘Iedereen een stap achteruit!’

Zes

Manja steunde op haar schouders, althans, dat probeerde ze. Vanuit ligstand op haar yogamatje had ze haar benen omhoog weten te werken en nu was het de bedoeling dat ze ‘in de kaars’ terechtkwam. Wie had ook alweer gezegd dat yoga goed voor haar zou zijn?
Het kwam destijds ter sprake in een pauze, ze herinnerde zich dat ze met een kop thee in de lerarenkamer zat. Een van de collega’s kwam ermee; dat haar situatie met Raymond zo pittig was en dat yoga perfect voor haar zou zijn.
‘Blijf staan,’ zei de stem van de docente zacht – ze bedoelde ondersteboven natuurlijk. ‘Adem diep in.’ Manja wist niet waar anderen hun ademruimte nog vonden, want zelf lag ze inmiddels behoorlijk te stikken. Het was gelukt om haar handen onder haar billen te krijgen en ze kon haar lichaam ondersteunen. Dat vond ze al heel wat.

Als kind had ze zo vaak in deze kaarsstand gestaan. Je hoefde er maar over te praten en hup, ze deed het al. Een zwaantje aan de ringen ook. Manja het zwaantje. Zo was het trouwens ook met de handstand geweest; ze kon gerust vijf minuten blijven staan en gemakkelijk een stukje over de stoep lopen. Alles ging even soepel, ze was een licht en lenig kind.
Nog steeds was ze niet erg zwaar en na de stress rond Ray was ze zelfs kilo’s afgevallen die ze eigenlijk niet kwijt had gewild. Dus deze kaars moest heus ook wel lukken. Haar benen konden nog een beetje rechter en haar lichaam dacht er automatisch aan om ook haar tenen te strekken.
‘En uit.’

Op de matjes naast haar werd luidruchtig uitgeademd. Oeps eh, Manja had dat alláng gedaan. En zelfs al meerdere keren weer in- en uitgeademd – wat wou je ook, met zo’n druk op je middenrif. Hoe deden die mensen dat? Nou ja, ze probeerde weer ‘in het moment’ te zijn, maar voorlopig had yoga totaal niet de rust gebracht die haar in het vooruitzicht was gesteld.
Omdat haar hoofd te vol zat. Natuurlijk droeg ze nog een hoop verdriet bij zich. Wat was er allemachtig veel gebeurd in haar leven. Verhuisd met haar zoon, in haar eentje een heel huis ingericht en nu zowaar met yoga begonnen.

Het leven tussen de nieuwe gezichten viel niet erg zwaar. Eerlijk gezegd beviel het haar wel. Niemand wist hoe zij in Drenthe was geweest, dus er lagen kansen op een nieuwe eerste indruk. Dat vond ze wel fris, daar had ze wel zin in. Manja 2.0! Moest ze alleen nog even bedenken wie die vernieuwde Manja dan zou zijn, ahum.
Rayan was trots om alleen thuis te blijven nu zij naar yoga was, hij was tenslotte al tien, een hele knaap! Voor hem was het pas echt een zwaar jaar geweest. Om zijn lieve papa te zien verzwakken. Om afscheid te nemen van niet alleen zijn vader, maar ook van al zijn vrienden en van de omgeving zoals hij die kende... Het ziekteverloop van Raymond stond natuurlijk bovenaan de lijst van dramatische gebeurtenissen. Elke dag, elke minuut, elke seconde vonden mensen haar de zielige jonge weduwe. Af en toe werd ze er helemaal simpel van en soms dacht ze te zullen gillen.

Ze ging rechtop staan en plaatste haar handen tegen elkaar. Straks zou ze afsluiten met een mooie downward dog, maar ze had geen plannen om hier nog terug te komen.
Ze had iets anders nodig dan dit. Geen zachte emoties, maar hard gillen! Krijsen! Het liefste zou ze ergens tegenaan slaan en schoppen. De docente liet een eindeloze stilte in de ruimte hangen zodat iedereen in complete rust tot zichzelf kon komen. Maar Manja wilde juist buiten zichzelf treden, het kon haar niet schelen hoe. En ze wilde niet stil zijn maar luidruchtig! Tegen muren slaan en tegen deuren trappen.
Werd zoiets hier misschien ook georganiseerd? Waarschijnlijk was boksen een perfecte uitlaat voor haar geweest, maar dan had ze niet in het kleine Driestenen moeten gaan wonen... ‘Namaste,’ zei de docente met de handen op elkaar.
‘Namaste,’ antwoordden de deelnemers.

Het liefste had Manja de wierook platgestampt en iedereen met haar bolster om de oren geslagen voordat ze de deur knálhard had dichtgesmeten. Als zielige weduwe.
‘Ging het goed?’ vroeg de vrouw naast haar.
Manja knikte en trok een glimlach. ‘Ja. Lekker hoor,’ perste ze eruit.
‘Hopelijk lukt het om ontspannen tot jezelf te komen.’ De vrouw legde haar hand op Manja’s schouder. ‘We weten wat je hebt doorgemaakt.’

Misschien dacht ze dat Manja’s ogen waterig werden van verdriet, maar in plaats daarvan werden ze waterig omdat ze van verbazing veel te lang niet had geknipperd.
Hoe kon ze ooit – ooit ooit ooit – aan iemand vertellen dat ze van plan was geweest om van Raymond te scheiden en dat ze alleen is gebleven omdat hij plotseling ernstig ziek bleek te zijn?

Manja bleef hangen in het yogalokaal tot de rest weg was. Aan de ene kant had ze geen zin om met de docente te praten, maar aan de andere kant wilde ze ook niet socializen met de groep – die kennelijk alles al van haar wist. Het was een keuze uit twee kwaden dus, maar de lerares was in haar eentje en dat kon Manja nog wel aan.
‘Vond je het leuk?’ vroeg de vrouw.
‘Ja,’ loog Manja.
De docente blies de wierook uit en haalde haar iPhone met meditatieve muziek uit de installatie. ‘Volgende week weer?’
‘Misschien,’ loog Manja opnieuw. ‘Het was erg leuk, bedankt.’
‘Oké, tot ziens!’ De vrouw boog haar lenige lijf naar de vloer en raapte soepel haar matje en handdoek van de grond.
Manja duwde de deur open en zuchtte. Zou ze in haar joggingbroek naar huis gaan of zou ze de moeite nemen om zich helemaal aan te kleden…?

Meteen na de geboorte van Rayan had ze zich teleurgesteld gevoeld in Raymonds houding. Voordat ze een kind hadden, waren ze een vlot koppel. Hij hield van dansen met haar, een heerlijke tijd. Hij verraste haar met cadeautjes – als ze eraan terugdenkt, kan ze zich wel voor de kop slaan dat ze niet inzag hoe cliché het eigenlijk was.
Na de bevalling voerde Ray ineens een ouderwetse koers. Hij wilde geen dag minder werken, hij pleitte ervoor dat zij zou stoppen... Het was nog een geluk dat ze op de basisschool werkte waar hun kind naartoe ging, anders had hij er misschien veel grotere ruzies om gemaakt.

Helaas was Manja slim genoeg om in te zien dat hij vóór de bevalling óók een ouderwetse benadering had gekozen, met zijn complimentjes en cadeautjes. Maar ze was zo dom geweest om erin te tuinen. De vleierijen, ja, die vond ze natuurlijk wel prettig. Dat was fijn! Zijn mannelijke vorm van hofmakerij was een genot, ze had zich er compleet in gewenteld. Ze had de kettingen omgehangen die hij voor haar kocht en de oorringen ingedaan – en alles beloond met een dankbare kus. Ze verruilde haar studentenstad voor Drenthe, waar het groen en rustiek was, en trok bij hem in. Zelfs kleding kocht hij voor haar en eerlijk gezegd deed hij dat vaak beter dan zijzelf.
Maar ja, later kon ze zich wel voor de kop slaan natuurlijk, toen het vreemdgaan begon en zij aan huis gekluisterd was.

In de kleedkamer trok Manja een glimlach naar de andere yogini’s. Gelukkig hadden de meesten hun jas al aan.
‘Vond je het leuk?’ vroeg iemand.
‘Hartstikke,’ loog Manja. Ze had geen zin om uit te leggen dat het niet haar ding was en dat de kans klein was dat ze haar ooit nog terug zouden zien. Normaal gesproken kende ze zichzelf als iemand die altijd energie had om vriendelijk contact te maken, maar deze dagen was er iets in haar veranderd. Ze voelde geen kracht om nog haar best te doen. Ze was moe. Op. Ze wilde ergens tegenaan meppen of anders een potje janken – zo zag ze zichzelf niet vaak.
Nu ze als alleenstaande moeder naar Driestenen was verhuisd, had ze het stempel van de treurige jonge weduwe gekregen. Dat beviel haar niet, ze had juist zoveel plannen voor een nieuwe start. En dan dit... Haar meelijwekkende verhaal was ineens de basis van haar nieuwe leven geworden. Het was allemaal zo verdrietig.

Toen Rayan er eenmaal was, werd pas echt duidelijk dat Raymond voor zijn carrière zou gaan en niet voor zijn gezin. Achteraf vindt ze dat ze het had moeten inzien. Zijn hele achtergrond was gericht op uiterlijke schijn en succes, het was zo’n contrast met haar simpele gezin dat nota bene trots was om zo gewóón te zijn.
Maar goed, hij werkte bij een uitgeverij – daar was hij erg trots op. Boekpresentaties mondden geregeld uit in drinkgelagen met liefst jonge vrouwelijke auteurs of hun aanhangers. Hij bleef het ontkennen, dat maakte dat ze zich dubbel bedrogen voelde.
Al binnen twee jaar na de geboorte van Rayan overnachtte hij op wekelijkse basis in een hotel. Ineens was Drenthe niet meer ‘lekker groen en rustgevend’, ineens was het te ver verwijderd van allerhande belangrijke mensen. Langzaam maar zeker groeiden ze uit elkaar.

In de kleedkamer kleedde Manja zich helemaal uit en liep in haar blootje naar de douches. Zo. Dan had iedereen dat ook maar vast gezien. Na yoga hoef je niet per se te douchen, vooral niet als je zo weinig hebt gepresteerd als zij, maar ze wilde het. Ze wilde de teleurstelling van zich af wassen en ze wilde ook nog wat langer alleen zijn. Nog eventjes, even...

Ze sloot haar ogen onder de warme waterstraal. Het liefste zou ze nog niet naar huis gaan. Het allerliefste zou ze een leven bouwen waarbij ze vriendinnen op de bank had met wie ze geheimen kon delen en met wie ze kon gieren van de lach.
Als ze meteen naar huis ging, zou ze niemand ontmoeten. En voor Rayan maakte het niet uit. Hij had haar ook nog niet gebeld. Waarschijnlijk ging het gewoon goed. Wie weet vond Rayan het ook lekker om alleen thuis te zijn, net zoals zij het heerlijk vond om even weg te zijn.

Terwijl ze de kraan dichtdraaide, dacht ze aan wat haar moeder over het Kunstencentrum had verteld. Niet alleen dat er yoga was, maar ook dat haar bridgeclub er samenkwam. Er werden ook schilder- en boetseerlessen gegeven. Misschien zou ze daar volgende week een proefles van volgen, misschien was stompen op een homp klei een beter idee dan zuchten in de yogales. In haar nieuwe leven zou ze een creatieve vrouw kunnen zijn, een ondernemende dame die niet vies was van een beetje avontuur. Een stoere chick, waarom niet? Tenslotte was ze al helemaal door een verhuizing heen gekomen, dat was ook iets om trots op te zijn.

Ze hoefde niet in haar eentje thuis te zitten, ze kon gerust eerst de bar verkennen. Centraal in het gebouw was de horeca geplaatst. Volgens haar moeder was het er niet hip en ook niet druk, maar toch gezellig. Alle mensen die er kwamen, waren geïnteresseerd in velerlei hobby’s. Leuke, frisse mensen dus. Wie weet zou daar iemand zitten met wie ze aan de praat kon raken. Gewoon, even haar hart luchten. Hoe heerlijk zou dat zijn. Misschien zou ze er zelfs een vriendin vinden. 

‘Ben je ook alleen?’ Een man stak zijn drankje in de lucht.
Nou, dat ging vlot! Manja had amper een bil op de barkruk geschoven en hij sprak haar al aan. ‘Ja.’ Een goeie, lekkere vent zat er. Ze was in één klap wakker. Vanbinnen werd ze lacherig, kijk, dat ging de goede kant op. Als avontuurlijke vrouw hoorde een kennismaking-aan-de-bar op haar cv te staan. Ja, zo was het ook.
‘Ik ben hier pasgeleden komen wonen,’ knikte ze.
‘Laten we dat vieren,’ zei de man en hij stond op om naast haar plaats te nemen. ‘Wat drink je?’
‘Doe maar een rode wijn.’
De man hoefde het niet te herhalen, want het was hier zo rustig dat het personeel meteen begon in te schenken. Toch zei hij: ‘Zet maar op mijn rekening.’

‘Dank je,’ knikte Manja. Ze voelde zich vanavond zo raar; eerst was er die behoefte om iets in elkaar te slaan en nu kwam er een prikkel in haar vrij die haar giechelig maakte. Als ze niet uitkeek, barstte ze om niks in lachen uit. Straks zat ze hier nog te hikken van de slappe lach!
Ze haalde diep adem. En nog eens. Pas bij de derde ademteug had ze haar lachprikkel in bedwang. Ze nam het glas aan en hief het op om samen te klinken.
‘Proost. Waarom ben jij alleen?’

‘Och...’ Een diepe zucht ontsnapte aan hem. Deze man was zo knap als veertigers alleen in wensdromen voorkomen. Goed onderhouden, slank postuur en een volle haardos met een rimpelloos gezicht. Geen neushaar, oorhaar of bierbuik – niets van de klachten die zowel vrouwen als mannen vaak geven over het ouder worden. Dit hapje was puntgaaf gebleven. Dat hij superlekker rook, had ze gemerkt toen hij naast haar plaatsnam. Bij Raymond was ze gevallen op zijn verzorgde uiterlijk en eerlijk gezegd kon deze man ook op haar goedkeuring rekenen.
‘Wil je dat echt weten?’ Hij keek haar schuin aan als een pup die net straf had gekregen.
‘Nee, het hoeft niet,’ besloot Manja. ‘Je zit hier vast om het lekker te vergeten.’

‘Ik werk internationaal,’ begon hij toch. ‘Maar elke keer als ik van huis ben, bouwt mijn vrouw een weerstand tegen me op, ik heb geen idee waarom ze dat doet. Ze zegt weleens dat het een reactie is op het feit dat ze me zo mist.’
Manja dacht: shit, een vrouw.
‘Maar het gekke is, dat ze me totaal niet hartelijk ontvangt wanneer ik dan thuiskom. Ik snap daar helemaal niks van. Soms heeft een vlucht vertraging, dat kan gebeuren toch? Dat weet iedereen. En soms mis ik daardoor mijn aansluiting. Als ik op een later tijdstip thuiskom dan ik met haar had afgesproken, laat ze me er dus niet in.’ Hij nam een slok van zijn whiskey. ‘Zoals een moeder ook woedend kan zijn als haar kind na een vermissing weer opduikt, zoiets schijnt het te zijn.’
Manja dacht: wat een onredelijke vrouw! En ze zei: ‘Echt waar? Daar snap ik niks van.’

Hij zette zijn glas neer. ‘Ik ook niet.’ Daarna glimlachte hij een werkelijk parelwitte rij tanden bloot. Ineens kreeg hij iets jongensachtigs over zich. De zielige pup liet doorschijnen dat er een pretletter in hem schuilging! ‘Maar je leert ermee leven.’ Hij knikte naar zijn tas, waar kennelijk overnachtingsspullen in zaten. Nu begon Manja echt te lachen. De knappe man lachte met haar mee. ‘Dus je bent eruit gegooid?’
‘Niet eens binnengelaten!’
‘Hahaha!’
‘Geloof je dat nou? Ik woon hier niet eens, ik ben zomaar een eind gereden om ergens rustig te kunnen zitten!’

‘Nee, hihi.’ Ze lachte tot de tranen over haar wangen rolden. Om niks. Ze lachte niet eens om deze avond, maar om de hele situatie: het overlijden van Raymond, de nieuwe school met de sexy meester, haar huurhuis met de geile bosjes erachter, haar moeder met haar zelfgemaakte kroketten, Driestenen en haar sociale controle – alles. Ze lachte tot voor haar gevoel de tijd stilstond en al die tijd deed haar nieuwe kennis net zo hard mee. ‘Zó grappig is het niet, hoor,’ lachte hij, ‘of vind je het wel leuk dat ik nergens heen kan?’ Manja viel bijna van de barkruk en de man hield haar tegen. Ze lachte met haar hoofd in haar handen, met haar hand tegen zijn schouder, met haar hoofd tegen zijn schouder, ze lachte tot ze niet meer wist waar ze het nog zoeken moest.

‘Sorry,’ hikte ze, ‘wat was dat heerlijk.’ Ze ademde diep in en hijgde: ‘Hèhè, dat had ik echt even nodig.’
‘Ik heb nog wel meer lekkers in de aanbieding dat je misschien goed kunt gebruiken?’
De zielige pup werd van pretletter ineens een ietwat hijgerige casanova.
‘Dat geloof ik best,’ knikte Manja. ‘Maar ik ken je niet eens.’
‘Vind je dat nodig?’
Ze proestte kort en zei toen: ‘Nee!’
‘Ik ook niet, hoor!’
‘Ik weet je naam niet eens!’
Hij knikte en stak zijn hand uit. Hij draaide zich naar haar toe, waardoor zijn knie tegen de hare kwam. Meteen werd ze warm en verspreidde zich een gloed door haar lichaam. Net zoals het pasgeleden bij meester Menno was gebeurd. Allemachtig, ze had écht te lang geen man gehad. ‘Aangenaam kennis te maken, hoe heet je?’

De vroegere Manja had er met geen haar op haar hoofd aan gedacht. Maar nu dacht ze toch: waarom niet? Het was niet de wijn en het kwam ook niet door de tergende yogales. Aan eenzaamheid lag het, mwah, wel een beetje. En natuurlijk ook aan de wens om eindelijk iets spannends te doen.
Als het om avonturen ging, stond seks met een vreemde wel bovenaan. Ze had in geen maanden gevreeën, voor haar gevoel in geen jaren! Geen goede vrijpartij en zelfs geen slechte. Als ze dan toch terug moest in het spel, waarom dan niet via deze overduidelijk heerlijke man? Hij rook lekker, hij maakte leuke grapjes, bewoog soepel met zijn lendenen... Zijn bewegingen aan de bar waren al ‘ fingerlicking good’, moest je nagaan hoe dat in bed zou zijn...
Raymond was trouwens ook een lekkere man geweest. Soepel lijf, heerlijk. Hij kon haar strelen tot ze zich totaal aan hem overgaf. Ja, in bed waren ze een fantastische match geweest. Als ze met een andere man zou zijn, besloot ze terstond, moest de seks net zo geweldig zijn.

‘Heb je geen naam..?’ Oeps, ze had nog geen antwoord gegeven! Ze had zijn hand vastgepakt en was direct weggedroomd. Nu zat ze daar nog, op die barkruk met die tintelende mannenhand in de hare. Het liefste was ze met die hand en al naar huis gegaan. Ze wilde haar gezicht ertegenaan duwen en er kusjes op geven – maar ze wilde hem ook om haar schouders vouwen zodat die er kleine kneepjes in kon geven om te laten weten dat alles voor altijd goed zou komen.
‘Manja,’ knikte ze.
‘Danny,’ antwoordde hij.

Niet veel later stonden ze te kussen op de parkeerplaats. Hij was meegelopen tot aan haar fiets en had minstens drie keer aangeboden om haar met de auto naar huis te brengen.
‘Kom in mijn auto,’ zei hij – en zij schoot alweer in de lach alsof het niet om een auto ging, maar een hotelkamer met een zacht, sexy bed.
‘Ik kom daar niet in,’ grinnikte ze dubbelzinnig. (Ze herkende zichzelf amper terug en dat was heerlijk.)
Hij glimlachte. ‘Ik zal je geen pijn doen.’
Maar serieus: ze wilde per se met haar fiets naar huis omdat ze die morgenochtend misschien weer nodig had. Rayan en zij hadden geen auto tot hun beschikking, de verhuisbus was allang weer ingeleverd. Het zou vervelend zijn als ze Rayan morgen misschien moest helpen, maar dat haar fiets op een halfuur wandelen stond.
‘Zal ik je dan fietsen?’ vroeg hij toen.
‘Maar je auto…’

‘Die haal ik morgen op.’ Met snelle stappen gooide hij zijn reistas in de kofferbak. Vlot holde hij terug. Kijk, dat was duidelijk een avontuurlijk type. Hij dacht niet aan morgen en ging mee in de heerlijke flow van het moment. Wat zijn vrouw er allemaal van dacht, was haar zaak niet. Normaal zou ze zich er zeker druk om hebben gemaakt, absoluut. Maar ze had dit vrolijke verzetje zo hard nodig… Zou dat voor de meisjes van Raymond ook zo zijn geweest? Waren het allemaal sneue types geweest om op zijn avances in te gaan? Als je wanhopig was zoals Manja, dan kon het je ineens niks meer schelen, dat was alvast één ding dat ze nu leerde.
Danny pakte het stuur van haar fiets en vroeg: ‘Waar woon je?’

Geschrokken sloeg ze tegen zijn arm. ‘Nee joh, we kunnen niet naar mij! Wat zal mijn zoon ervan denken!’ Als het goed was, zat hij nog lekker voor de tv. Het begon zijn bedtijd te worden, maar hij kon ook gemakkelijk nog een uurtje opblijven.
Het nieuws leek hem niet te raken en anders verborg hij het goed. ‘Heb je een zoon?’ vroeg hij onaangedaan. Manja knikte. ‘Rayan. Hij is al tien.’
‘Met een i-grec?’
Opnieuw knikte Manja en Danny deed alsof het het grootste toeval uit zijn leven betrof. ‘Ik heb óók een i-grec!’ Tevreden nam hij de sleutel van haar over en haalde de fiets van het slot. ‘We worden vast goede vrienden,’ zei hij terwijl hij de fiets uit het rek trok.

Maar toen ze eenmaal voor haar deur stonden, werden ze allebei toch wel zenuwachtig. ‘Je mag niet mee naar binnen,’ fluisterde Manja.
‘Ik kan hier ook niet blijven staan,’ zei Danny terwijl hij schichtige blikken de straat in wierp.
Manja boog naar hem toe om een kus op zijn wang te planten, maar hij bood haar zijn mond en trok haar stevig tegen zich aan. ‘Je bent zo’n lekkere meid,’ fluisterde Danny. ‘Kunnen we dit avontuur niet even voortzetten? Nog eventjes maar.’
Hij leidde haar naar de zijkant van haar huis, waar ze uit het zicht van pottenkijkers konden staan. Een goed idee, want als Rayan haar nu zag, zou ze dat vreselijk vinden.

Door deze manoeuvre werd het in Manja’s gedachten een detective-achtige scène. Zoals ze daar stonden, was hij de onbevreesde en gespierde speurneus – met hoed – en dat maakte van haar de sexy en slimme stoeipoes.
Opnieuw giechelde ze.
‘Er loopt hier een oud paadje...’
Hij maakte grote ogen. ‘Bedoel je de bosjes?!’
Manja haalde haar schouders op. ‘Je mag absoluut niet naar binnen.’
‘Maar wel naar de bosjes?’
Opnieuw lachte ze. ‘Ik ken ze nog van vroeger.’
‘Ja, daar heb ik ook alles van gehoord. Ken je het verhaal van meneer Van Zanten?’
‘Haha, ja. Maar die woont hier niet meer. Ik woon hier nu. Het enige risico dat je voortaan loopt, is om mij tegen te komen in eh, compromitterende houding.’ ‘Wat een vrouw,’ verzuchtte Danny tevreden en hij veegde een lok uit haar gezicht.
Intussen wist Manja totaal niet wat haar bezielde om dergelijke teksten uit te slaan. Maar hem óók nog bij de hand te nemen en langs het huis te leiden!

Seks in de bosjes was, nou ja, ánders dan ze zich herinnerde. De angst om in een hondendrol te liggen was veel groter dan vroeger en de zorg om te worden betrapt was huizenhoog. Ze zou zich kapot schamen als iemand haar zag, echt ka-pot.
Toch zette ze het door. Niet alleen omdat ze opgewonden was, maar ook en misschien vooral omdat ze nieuwsgierig was. Wanneer zou ze ooit opnieuw in zo’n situatie komen? Dit was once in a lifetime. Pluk de dag. Je kon ieder moment doodgaan. Ze wist niet wat er allemaal in haar lijf en leden groeide, ze wist niet of ze de rest van haar leven vrijgezel zou blijven, ze wist niet of ze ooit een baan zou vinden en ooit nieuwe vrienden zou maken...

Voor Danny was het ook een eenmalige ‘kans’, want de droge moddergrond deed nogal pijn aan zijn knieën, zei hij. Ze probeerden of het staand zou lukken, maar omdat er geen muurtje of boom was waar ze tegenaan konden leunen, vielen ze bijna om.
Danny grapte: ‘Kijk uit, zie je die punten? Straks word je nog gespietst!’
Half ontbloot keken ze naar de witte bloemen aan de sleedoorn. Meteen toen Manja die zag, wist ze dat ze ze had gemist in haar vorige leven. ‘Welkom terug in mijn leven, bosjes,’ knikte ze lieflijk. De struiken waren ruim twee meter hoog gegroeid, ze torenden boven Manja en Danny uit. Als je niet beter wist, leek het wel een trouwerij.
Natuurlijk zag ze ook de scherpe punten die door de verschillende bloemen heen staken, de vinnige uiteindes van oude, uitgegroeide takken. Achter haar hand fluisterde ze: ‘Welkom terug, Manja’ en deed alsof ze blij verrast was door het antwoord van de struik.

‘Het is hier gevaarlijk,’ knikte Danny samenzweerderig. Hij keek haar aan en zei: ‘Misschien loop je gevaar.’ Hij kuste in haar hals en fluisterde: ‘Iemand probeert je te veroveren.’
‘Kijk maar uit,’ fluisterlachte Manja terug, ‘misschien krijg ik jou eerder te pakken en moet jij bescherming zoeken!’

Het was buitengewoon gênant en tegelijkertijd clownesk om te zoeken naar de beste manier om eh, sámen te zijn. Gelukkig waren er wel voldoende bloemen en bladknoppen aan de takken om redelijk ongezien te kunnen zijn. Behalve deze sleedoorn waren er natuurlijk ook andere struiken, die wel al flink blad droegen. Hoewel het nog niet donker was, was het toch zeker schemerig te noemen en dat hielp ook. Af en toe wierp Manja een schuin oog op haar kersverse woning. Buiten dat het een superschattig huisje was, stemde het haar ook tevreden dat er duidelijk niemand naar buiten keek. Rayan zat voor de tv, dat kon niet anders. Waarschijnlijk had hij via zijn gamekanaal YouTube aangezet en zat hij nu lekker te lachen om video’s.
Ze vond doggy style zelf niet zo’n goed idee omdat ze dan allebéí met hun knieën op de aardegrond moesten zitten en zij bovendien op haar handen moest leunen. Wat een gedoe!

Uiteindelijk is hij met zijn blote kont op de harde, gruizige klonten gaan zitten en zij boven op hem. Lieve hemel, romantisch was anders! Maar: een avontuur was het tenminste en als het goed was, zou ze hierover smakelijk kunnen vertellen zodra ze een vriendin had gevonden.
Toen ze de bosjes weer uit slopen, was ze stiekem vooral blij dat het erop zat en dat ze gauw naar haar zoon kon. Misschien gold dat voor hem ook; blij om snel terug te kunnen naar zijn comfortabele auto.
‘Kan je het wel terugvinden?’
‘Natuurlijk,’ knikte hij.
‘Moet ik je de weg wijzen?’
‘Weet jij die dan.’ Manja grinnikte. ‘Niet echt, haha, maar een beetje toch wel. Ik was erheen gefietst, weet je nog?’ Hij drukte een kus op haar voorhoofd. ‘Bedankt voor de leuke avond.’
‘Jij ook.’

Pas toen ze de sleutel in het slot draaide, kwam het in haar op dat hij uit zichzelf de bosjes had benoemd. En de legende over meneer Van Zanten. Wat stom dat ze er nu pas aan dacht dat hij dat toch helemaal niet kon weten… Hij zei toch dat hij niet van hier was?
Ze haalde haar schouders erover op. Wat kon haar het ook schelen. Ze stapte naar binnen en riep Rayans naam. Hij zat nog YouTube te kijken en had niet eens in de gaten dat ze tot voorbij zijn bedtijd was weggebleven.

Zeven 

‘Laten we een ritje gaan maken,’ zei Ilya tegen haar dochters. Er waren een paar dagen verstreken sinds haar dochters Yara en Yfke per ongeluk lieten glippen dat hun vader al zo’n beetje hun hele leven vreemdgaat – en dat de klootzak hen erin betrekt door te vragen zijn geheim te bewaren.
Toen hij eenmaal thuiskwam na zijn zakenreis, had ze hem bij de deur opgewacht. ‘Het lijkt me beter als je niet naar binnen komt,’ had ze gezegd. Dat ze stond te trillen op haar benen, probeerde ze te maskeren. Haar handen had ze tot een vuist gebald, haar nagels priemden in haar handpalm.
‘Doe niet zo achterlijk,’ gromde hij. ‘Ik ben te moe voor dit stomme gedoe.’
‘Dus jij gaat al ons hele huwelijk vreemd,’ had ze gezegd, wijdbeens de deuropening blokkerend.

‘Wie heeft dat verteld? Die kleine meiden soms?’ Zijn ogen kleurden donker en zijn lippen werden smal. Hij gluurde omhoog, naar de eerste verdieping waar hun slaapkamers waren.
‘Nee,’ had Ilya gelogen. ‘Wat doet het ertoe wie het mij heeft verteld?’
‘Ik weet dat het die meiden zijn. Wat een manier om je vader thuis te verwelkomen.’
‘Wat een manier om je vrouw te behandelen,’ riposteerde Ilya. Eén ding wilde ze duidelijk hebben: zij was níét zwak.
‘Nou goed,’ had hij schouderophalend gezegd. ‘Dan ga ik wel achterom.’
Ook Ilya had haar schouders opgehaald. Natuurlijk, normaal was de achterdeur niet op slot. Maar dacht hij werkelijk dat zij er niet voor had gezorgd dat het nu anders was? ‘Die zit op slot,’ had ze gezegd toen hij het al niet meer kon horen – en ze gooide de deur dicht. De sleutel stak ze er vanbinnen in, zodat hij niets aan zijn eigen sleutel zou hebben.

Natuurlijk had hij aangebeld.
En nog eens…
En weer…
Uiteindelijk had Ilya opnieuw opengedaan. Draaiend met haar ogen had ze willen zeggen dat hij zich eerst maar moest verklaren, maar zo ver kwam het niet. Hij greep haar direct bij de keel, nog voor de deur helemaal open was. Hij duwde haar tegen de muur in de gang, met haar hoofd vlak naast de sleutelhaakjes. Ze moest er niet aan denken wat er was gebeurd als hij haar schedel met zoveel kracht óp een haakje had gebeukt.

Ze had naar adem gehapt. Met schorre stem had ze geschraapt: ‘De meiden.’
Hij had gesist: ‘Die meiden moeten leren hun kop te houden.’ Hij bleef haar keel dichtknijpen, ze was in gedachten al bij haar moeder geweest. Ze had zich afgevraagd hoe het met haar dochters verder moest, nadat papa hun moeder had vermoord. Als hij in de gevangenis belandde, stonden zij er alleen voor… Het was begonnen met een donkere vlek en een paar sterretjes. Daarna werd alles zwart.
Toen ze bijkwam, was de voordeur dicht, maar Danny was weg. Ze was meteen naar de kamers van Yara en Yfke gekropen, maar halverwege de trap was ze blijven zitten. Op deze manier kon ze hen niet onder ogen komen, ze zouden zich kapot schrikken… Dus kroop ze in het – lege – bed en huilde zichzelf in slaap. 

Een paar dagen later wist ze nog steeds niet goed wat ze moest doen. Wat kon ze nog? Ze kon moeilijk blijven zwijgen en doen alsof er niks aan de hand was. Er zijn hele generaties stilzwijgend opgegroeid en die zeiden allemaal achteraf dat je het aanvoelt als er problemen zijn. Zo wilde Ilya haar dochters niet aan hun lot overlaten. Maar wat dan wél de juiste route was, wist ze ook niet. Leefde haar moeder nog maar…

Ze greep haar autosleutels van de vensterbank en wandelde in een flink tempo naar de kapstok. Sinds ze Danny de deur had gewezen, waren haar gebaren sowieso wat haastig en nerveus. Ze vertrouwde het niet. Hij had niets meer van zich laten horen. Wanneer kwam het moment waarop dat zou veranderen? Hij belde niet. Het bleef al dagen stil. De stilte maakte haar bang. Elke dag vreesde ze dat hij terug zou komen om zijn werk ‘af’ te maken. Letterlijk. Zijn vrouw te vermoorden onder het oog van haar dochters. Daarom had ze haast. Als ze maar weg zouden zijn voor het geval Danny aan de deur kwam...
‘Maar ik heb paardrijden,’ zei Yfke, haar jongste, bovenaan de trap.
‘Dat zien we later wel,’ antwoordde Ilya terwijl ze de drie jassen greep. ‘Of we nemen Yara gewoon gezellig een keertje mee en blijven lekker kijken bij de les.’
Yfke zoefde de trap af. ‘Moet ik dan mijn paardrijlaarzen aandoen?’

‘Neem ze maar mee.’ Ilya greep de laarzen met haar vrije hand.
‘Ik zit midden in een aflevering,’ riep Yara van bovenaan de trap.
‘Schiet nou op!’ reageerde Ilya korzelig. ‘Ik wil nu gaan, nu!’
‘Dat hoef je toch niet zo pissig te doen!’ Yara was alweer boos. ‘Doe gewoon normaal!’ Maar ze kwam toch, zij het zuchtend, naar beneden.
‘Ik wil gewoon lekker gaan,’ verklaarde Ilya met de deur in haar hand. In haar bange gedachten kwam Danny de oprit al op gewandeld en als ze hem nu tegenkwam, stond ze niet voor zichzelf in. ‘Als we niet opschieten, komen we meteen al nergens meer want Yfke heeft paardrijden en daarna moet ik alweer koken...’
‘Heeft iemand mijn cap gezien?’
‘Gewoon daar.’ Ilya wees met de berg jassen nog in haar armen. ‘Waar die altijd ligt!’

Waarom kon je nou nooit eens vlot de deur uit komen met een gezin... Ze zuchtte diep en probeerde haar gevoelens van haast te onderdrukken zoals ze zo vaak moest doen. Met kinderen was er altijd wel wat. Jas kwijt, handschoenen kwijt, telefoon kwijt... Als ze eindelijk buiten stonden, bedacht er één dat ze geen overblijf had meegenomen, dat haar drinken nog binnen stond of dat ze gym had die dag... Het schoot gewoon nooit eens lekker op! Maar vandaag moesten ze vlot weg, het móést.

Om meerdere redenen voelde ze zich opgejaagd. Ook al wist ze dat hij fout zat en dat ze hem terecht de deur had gewezen, toch besprongen twijfels haar als boze Gremlins. Misschien moest ze er verder niet over nadenken, maar dat lukte niet. Het feit bleef dat het huwelijk inderdaad was uitgehold. Ze deden nooit meer iets geks, er waren geen vrolijke prikkels. Wat was haar aandeel, dat vroeg ze zich af. Tenslotte was er het gezegde over waar twee schuld hebben... Wat zou ze zelf hebben gedaan in zijn positie…

Vanwege zijn werk was Danny zoveel in het buitenland dat hij haast gek zou zijn om er geen misbruik van te maken. Als hij zich net zo eenzaam voelde als zij, ja, dan was het misschien begrijpelijk dat hij pleziertjes bij anderen zocht. Vooral als je naging dat hij een man was met fysieke wensen... Hij was gefrustreerd en uitte dat in agressie. Helemaal verkeerd natuurlijk, maar er was een reden aan te wijzen voor zijn frustratie. Had zíj hem toch te veel gefrustreerd?
Maar nee, dan schudde ze haar hoofd en vocht ze innerlijk terug. Had zij hem geslagen? Was zíj soms vreemdgegaan? Had zij niet evenveel mogelijkheden gehad aangezien haar man zoveel van huis was? Nee hoor, nee, het was echt zijn eigen keuze geweest om haar te bedriegen en om erover te liegen. Hij had zelfs hun dochters erin betrokken, hoe durfde hij.

Als alleen die malende gedachtenstroom maar uit te zetten was, zou ze al verlossing voelen. Daar had ze intussen veel voor over. Het was killing. Al in de ochtend voelde ze de neiging om zichzelf een glas in te schenken, in de hoop haar gedachten te kalmeren – maar daar werd ze nóg onrustiger van. Ineens begreep ze dat ze zichzelf al tijden verdoofde met alcohol.
Van die gedachte schrok ze dan weer. Mijn hemel, wat was ze aan het doen met haar leven? Haar dagen te verdoven met alcohol… Hoelang zat ze al op dit pad dat haar totaal de verkeerde kant op leidde? ‘Heb je alles?’ vroeg ze toen de meiden eenmaal op de achterbank van de auto zaten. ‘Borstels en paardrijbroek?’
‘Mijn borstels!’ schrok Yfke. Ze maakte aanstalten om de auto weer uit te klimmen, maar Ilya hield haar tegen. ‘Gebruik de borstels van de manege maar.’
‘Maar ik wil mijn eigen...’

Ineens hoorde Ilya zichzelf uitvallen: ‘Vandaag gebruik je die van de manege! Ga zitten!’ Met een klap smeet ze de deur dicht.
Nu zat Yfke van schrik te snikken en Yara zat pissig te mopperen. ‘Doe eens normaal! Jezus, wat héb jij!’

Pas nadat ze de straat uit waren, begon het jachtige gevoel te zakken dat ze Danny zou tegenkomen. Dat moest niet gebeuren, want ze had geen idee wat er dan zou gebeuren. Het liefste zou ze krijsend over straat gaan, zodat alle emoties eruit konden. Hoe hij het in zijn hoofd haalde om hun huwelijk zo armoedig in te vullen, dat zou ze gillen. Ze zou de longen uit haar lijf schreeuwen en de kans was groot dat ze hem zou aanvliegen – zie je wel, ook zij zou hem willen aanvliegen.
De hele buurt zou uitlopen, zonder twijfel, iedereen is altijd zo nieuwsgierig hier, met die oude Fersande van de overkant voorop. In welke slechte film had ze deze hoofdrol te pakken...
Daarom moesten ze de deur uit. Ze kon niet slapen sinds ze wist dat hij constant buiten de pot had gepist.

Het ging niet om één keer, wat al vreselijk zou zijn, maar hij deed het al zo lang als de meiden het zich herinnerden. Wat een lamlul... Ze kon alsmaar niet voor zichzelf bepalen of het verantwoord was om hierover met de meiden te praten – of juist niet. Was de waarheid erger dan het geheim..?
Yara was al veertien, die praatte met haar vriendinnen de hele tijd over jongens. Als het aan Ilya lag, zou Yara haar alles vertellen wat zij wist. Maar kon je dat aan de dochter vragen, wat zei het Grote Boek van Goed Moederschap over zulke situaties?

‘s Nachts lag Ilya naar het plafond te staren terwijl haar brein haar tartte met alle mogelijke scenario’s. Toen ze zwanger was van Yara, begonnen Danny’s internationale klusjes. Begonnen toen ook zijn affaires? De kans was groot; hij klaagde destijds steen en been over zijn gebrek aan seks en hij vond het trouwens ook moeilijk om aan te zien hoeveel ze was aangekomen. De lulhannes. Het slaan was toen al een paar keer voorgekomen, maar ze geloofden allebei dat het door de drukte kwam – en het speet hem elke keer vreselijk.
Op de dag dat Yfke begon in groep één zat Ilya in haar eentje thuis een taartje te eten en pinkte ze een traantje weg omdat nu allebei haar dochters schoolgaande kinderen waren. Wat was het stil in huis... Maar terugkijkend realiseerde ze zich dat Danny waarschijnlijk had liggen wippen met een collegaatje in plaats van een vrije ochtend te nemen voor deze mijlpaal.
‘Het is rood, mama,’ riep Yara ineens.

Geschrokken trapte ze op de rem. ‘Ja, ik zag het, ik zag het!’ zei ze haastig, maar iedereen wist dat het niet waar was. Op de achterbank bleef het ijzig stil. Ilya fatsoeneerde haar haren in de achteruitkijkspiegel en bekeek haar grote dochters die allebei aan een andere kant uit het raam staarden. ‘Wat willen jullie doen?’ vroeg ze.
De meiden haalden hun schouders op.
‘Het mag een meidending zijn. Alles wat je maar wilt!’ Nog steeds geen reactie. Alsof zíj degene was die alle fouten had gemaakt. De kinderen hadden niet door dat hun vader thuis was gekomen en dat zij hem de deur had gewezen. Tenminste, dat was wat llya geloofde. Yara en Yfke vonden ‘slechts’ dat hun moeder raar deed. Ze zou het dus nog terug kunnen draaien, flitste door haar gedachten – maar ze schudde snel haar hoofd. Geen twijfel dat ze van hem af moest ajb, want dat kon ze er echt niet bij hebben.

‘Waar denken jullie dat papa nu is?’ vroeg ze toch.
Opnieuw die schouders.
‘Japan of zo,’ zei Yfke.
Ja, dacht Ilya, dat is bijna goed: ze had hem namelijk naar Verweggistan gestuurd.
‘Missen jullie hem?’
‘Waarom vraag je dat nou weer,’ zei Yara pissig.
‘Zeg, madam,’ antwoordde Ilya scherp. ‘Ga je de hele tijd zo tegen mij praten?’
Yara keek weer naar buiten en klemde haar kaken op elkaar.
‘Want daar ben ik niet van gediend, hoor!’ Het was niet de bedoeling dat ze haar frustratie zou afreageren op de meiden. Maar ze voelde de woede samenballen in haar lijf en het vuur kwam al via haar luchtpijp omhoog om eruit gespuwd te worden. ‘Je kunt normaal tegen me doen en anders zet ik je eruit!’ gilde ze ineens.

Yara reageerde geprikkeld, maar ze kon geen kant op. ‘Ik doe hartstikke mijn best om er wat van te maken terwijl die vader van jullie allang is afgehaakt! Ik ben degene die het doet hè, ík! Je kunt normaal tegen me doen!’
‘Ik doe normaal!’ riep Yara.
‘Ze doet normaal,’ verdedigde Yfke haar.

‘Dat kan me niet schelen!’ gilde Ilya. ‘Ik kan niet de hele tijd rekening houden met iedereen. Het wordt tijd dat jullie ook rekening houden met mij!’
‘Dat doe ik!’
‘Dat doen we, mam.’
‘Ik wil iets leuks doen en jullie gaan mee! Nou, kom op, wat gaan we doen!’ Ilya wist dat ze belachelijk deed, maar ze had geen normale gedachten meer. Als haar moeder nog leefde, was ze naar haar gereden. Oma Gerda. Die had haar kunnen troosten en adviseren, en intussen een spelletje met haar kleindochters gespeeld.
Maar dat was niet het geval – ze voelde haar verdriet aanzwellen alsof een bouwvakker per ongeluk de waterleiding had geraakt. Voor ze het wist, stroomden de tranen over haar wangen. ‘Ik heb niet eens een partner die er voor me is,’ huiljankte ze terwijl haar verdriet zich mengde met schuldgevoelens.
‘Daar kunnen wij toch niks aan doen,’ zei Yara gemeen. Een echte puber was ze al.

‘Maar je gaat er wel rekening mee houden!’ zei Ilya bars.
‘Oké, oké.’
‘We houden rekening met je, mama,’ zei Yfke lief. Ze schoof naar voren op de achterbank en legde haar kinderhand op Ilya’s schouder. ‘Zeg maar wat je wilt doen, wij gaan met je mee. Het is niet erg als ik paardrijden mis.’
‘Dank je, lieverd,’ zei Ilya en ze snoot haar neus.

Ze wist niet waarom, maar Ilya was naar het nabijgelegen pannenkoekenhuis gereden. Vroeger gingen ze hier nog wel naartoe, toen de meiden vier en zes waren. Nu waren ze eigenlijk te groot, maar toch vonden ze het leuk om het weer eens te zien.
Het pannenkoekenhuis had een speelterrein waar een evenementenorganisatie nog wat van kon leren. Er waren springkussens, een waterschiettent en een looprad. Een kleine kabelbaan liep langs de buitengrens en er was een watertje vol eenden waar een spannende wiebelbrug overheen ging. Alles netjes afgerasterd voor de veiligheid, waardoor Ilya hier vroeger altijd rustig kon zitten met Danny terwijl de meiden speelden. Ze had er goede herinneringen aan.
‘O, dit vond ik vroeger zo leuk,’ lachte Yfke. Ze stapte in het looprad en riep: ‘Ik pas er nog steeds in!’ Als een hamstertje begon ze te lopen in het rad.

‘Die zijn we voorlopig kwijt,’ lachte Yara tegen haar moeder.
‘Wil je ook even kijken?’ vroeg Ilya.
‘Nee hoor, ik blijf bij jou.’
Net als vroeger bestelde Ilya een pannenkoek met spek en groenten – paprika, ui en champignons. De meiden kregen altijd een kinderpannenkoek, dus die moesten nu wat langer zoeken naar wat ze wilden.
‘Doe anders die met rozijnen en appel, dat is een klassieker.’
Yfke haalde haar neus op, maar Yara zei dat ze die wel wilde proberen. ‘Doe voor Yfke gewoon de kinderpannenkoek,’ knikte ze. ‘Iedereen gelooft toch dat ze een klein kind is.’
‘Oho!’ riep Yfke, maar het was eigenlijk wel duidelijk dat ze inderdaad het liefste het kindermenu wilde. Met stroop en suiker, plus wat snoepjes op de pannenkoek. Ilya glimlachte dat het een goed idee was en Yfke rende alweer naar de speeltoestellen.

Nu ze hier op een doordeweekse schooldag waren, was het lekker rustig. Yfke kon rondrennen en Ilya kon voor zich uit staren terwijl Yara probeerde op de wifi in te loggen.
‘Lukt het niet?’ vroeg Ilya, maar eigenlijk kon het haar niet schelen. Uiterlijk zat ze er kalm bij, daar deed ze haar best voor. Maar innerlijk worstelde ze met een maag vol woede en verdriet. Als ze maar zo min mogelijk bewoog, deed het minder pijn.

‘Nee,’ zei Yara, ze schoof de mobiel in jaar jaszak. ‘Gaat het met je, mam?’ Kennelijk hadden haar puberhormonen haar weer naar de lieve kant gestuurd.
‘Jawel,’ knikte Ilya zonder nadenken.
‘Als er iets is wat ik voor je kan doen, moet je het maar zeggen,’ knikte Yara.
‘Dat is lief van je, dank je.’
‘Echt hoor. En je krijgt de groetjes van Max. Zij vindt het ook heel vervelend voor je.’
Max is Maxine, het beste vriendinnetje van Yara. ‘Wat heb je haar verteld?’ vroeg Ilya.
Yara haalde haar schouders op. ‘Gewoon, alles. Wij delen alles, dat weet je toch?’
Ilya knikte verbouwereerd. Tienermeiden die nog dachten dat hun goede gedrag voor een betere wereld zou zorgen...
‘Als papa en jij uit elkaar gaan, mag ik bij haar logeren. Zodat jij even rust hebt. Ze heeft me allerlei tips gegeven van toen haar ouders gingen scheiden.’
‘Tips?’
‘Ja, dat het allemaal wel goed komt, en zo.’

‘Dat het allemaal wel goed komt?’
Yara legde haar handen op die van haar moeder. ‘Maak je maar geen zorgen,’ zei ze – en Ilya moest zich inhouden om niet in lachen uit te barsten of zelfs boos te worden. Wat dacht die meid te weten van haar leven? Wat dacht ze überhaupt te weten van het leven? Dacht ze soms dat ze alles wist?
‘Ik maak me wél zorgen,’ zei Ilya dan. ‘Er moet geld worden verdiend en we moeten wonen in een goed huis.’
‘Ik vind het niet erg als ik naar een kleinere kamer moet,’ zei ze.
Ilya keek haar geschrokken aan. ‘Denk je… dat papa en ik uit elkaar zijn?’
Yara hield nog steeds haar handen vast. ‘Je hebt hem weggestuurd, toch? Ik heb niks tegen Yfke gezegd hoor, dus je kunt het gewoon toegeven. Hij was erg boos, hè? Ik ben toen onder mijn deken gaan liggen.’ Alweer deed die kleine, kleine... púber alsof ze groot genoeg was om voor haar moeder te zorgen.
‘Yara...’ zei ze. ‘Heel lief dat je voor me wilt zorgen, maar dat is niet nodig, echt.’

Haar dochter knikte. ‘En als je wilt, kan ik de moeder van Maxine vragen of ze tips aan jou wil geven. Dat doet ze vast, ik weet het zeker.’
‘Maar lieverd!’
‘Sst, daar komt ze weer.’
Lieve, onschuldige Yfke stormde op hun tafel af. ‘Is het er al?’
‘Bijna,’ glimlachte Ilya.
‘Mam, heb jij gehoord van meneer Van Zanten?’
Ilya schoot in de lach. ‘Wát zeg je!’
‘Meneer Van Zanten steekt kinderen dood die in de bosjes lopen naast school. Dat zeiden ze.’
‘Wie zei dat!’
Yfke haalde haar schouders op. ‘Kinderen uit groep acht. Tegen die nieuwe jongen, weet je nog?’

‘Zeg hem maar dat het een verzinsel is,’ antwoordde Ilya. ‘Ze hebben dat vroeger bedacht en heel Driestenen is ermee aan de haal gegaan. Een buurtlegende is het, weet je wat dat betekent?’
Yfke schudde haar hoofd.
‘Dat er niks van waar is,’ vervolgde Ilya. ‘Meneer Van Zanten heeft niet bestaan en er is niemand vermoord. Ik kan het weten, want ik ben hier zelf opgegroeid.’
De serveerster zette een etagère neer waar drie borden in stonden met de pannenkoeken. In haar andere hand hield ze een dienblad met twee cola en een sinas.
Yfke stak een marshmellow in haar mond en begon meteen te gieten met de stroop. ‘Ze zeiden van wel, hoor.’

God, wat had Ilya graag een wijntje besteld. Nou, zeg maar gerust een glas of drie! Nu ze met de auto op pad was met haar dochters, merkte ze hoe moeilijk het was om niet te drinken. Bij het pannenkoekenhuis had ze serieus overwogen om toch een glas te vragen. Het was dat de serveerster even op zich liet wachten, dat gaf voldoende tijd om zich op het nippertje te vermannen en het bij cola te houden. Wanneer was ze verslaafd geworden, wilde iemand haar dat ajb even laten weten?

Ze dacht dat ze een gewone gezelligheidsdrinker was. Aan het einde van de dag een glaasje kon toch geen kwaad? Maar sinds ze had ingezien dat ze totaal niet gelukkig was met zichzelf, voelde ze hoe ze snakte naar een glas. Het liefste witte wijn, een droge, ook omdat het zo lekker paste bij het zachte lenteweer. Buiten kwamen de fruitbomen in bloesem te staan, het was een terugkerend wonder. Terwijl haar leven instortte, werd de buitenwereld steeds fleuriger. Mereltjes zaten ‘s avonds al te kwinkeleren, het was een genot om naar te luisteren tijdens het onderdrukken van haar verdriet. Ze zou het liefste haar shawltje afdoen, maar dat kon echt niet vanwege de blauwe plekken in haar hals.
‘Zullen we nog even langs de manege?’ hoorde ze zichzelf zeggen.
‘JA!’ juichte Yfke.
‘Dat zouden we toch overslaan?’ vroeg Yara.

‘De les halen we niet meer, maar je kunt nog wel helpen met aftuigen en borstelen,’ knikte Ilya.
‘Hoezo gaan we dat ineens doen?!’ vroeg Yara, die nu weer een puber was.
‘Er is tijd,’ knikte Ilya. ‘En ik kan er even een cappuccino drinken.’ Dat ze nog wat langer wilde uitstellen omdat ze ertegen opzag om thuis te moeten zitten, noemde ze niet. Nee zeg, ze was hun moeder, ze moest haar dochters er niet mee lastigvallen. Dat. Was. Niet. Goed. Maar het liefste zou ze hen jankend in de armen zijn gevallen, nou en of, en huilschreeuwend vragen waarom haar leven zo gruwelijk was mislukt. Sinds haar moeder was overleden, vorig jaar, was er niemand meer. Een goede vriendin had ze nodig, dat was wel duidelijk. Ze wou dat ze er één had...

Bij de manage sprong Yfke uit de auto en vloog naar de stallen. ‘Ik ben er toch!’ riep ze naar meisjes in de verte. ‘Ik kom helpen!’
Tevreden stond Ilya naast haar auto. Het was een goede keuze geweest om de afslag hierheen te nemen. Moest je zien hoe blij die kleine was, zo zag ze het graag. Ze gaf Yara een elleboogstoot en vroeg zachtjes: ‘Zullen wij ook naar de paarden rennen?’
‘Nee.’ Yara keerde zich van haar af alsof Ilya een echt voorstel deed, in plaats van een grapje maakte.
‘Ik bedoel het toch niet echt!’
‘Ik ga niet hysterisch op de paarden af rennen.’
‘Natuurlijk niet, haha.’ Ilya legde haar arm om haar grote dochter heen. ‘Wij gaan hysterisch op de jóngens af rennen!’
‘Mam, doe normaal!’
‘Op de meisjes dan?’
‘Ik ga in de auto zitten als je zo blijft doen, hoor!’

‘Oké, oké, sorry...’ Met een brede lach op haar gezicht liep Ilya door. Het goede ding aan deze manege was dat ze een stukje horeca boden. Toen ze bij een oriënterend bezoek de koffiehoek zag, wist Ilya meteen dat ze voor deze manege zou kiezen. Er was goede koffie, ook cappuccino, en als je wilde kon je er een koek bij kopen of chocolade. ‘Wil je warme chocolademelk?’
‘Nee,’ zei Yara. Maar ze bedacht zich en zei: ‘Ja. Met slagroom.’

Aan het begin van de avond reden ze pas terug. Wat Ilya betrof, had het nog veel later mogen zijn, maar ze moest om de bedtijden van haar meiden denken. Ze wist niet wat Danny aan het doen was. Misschien zat hij al uren op de oprit te wachten tot ze eindelijk thuiskwamen – goed in het zicht van de buren, zodat iedereen zijn kant zou kiezen.
Dat zou trouwens wel raar zijn, want hij had gewoon de sleutel nog. Ze moest zo snel mogelijk de sloten laten vervangen. Ze moest eraan gaan wennen om de achterdeur elke keer op slot te draaien. Dat moest ze ook haar dochters gaan aanleren – hm, die missie zou dus kansloos zijn want die meiden dachten nergens aan.

Misschien lag hij straks gewoon in hun eigen bed te maffen, als een ongevoelige zak hooi. Misschien lag hij klaar voor goedmaakseks en zou hij afdwingen dat die er kwam. Het is eerder gebeurd. Ze dacht er niet bij na dat het seksuele intimidatie was, misschien gold het als verkrachting binnen het huwelijk. Ze was het gewoon met hem eens geweest dat hij er ‘recht’ op had. Hoe was ze aan die idiote ideeën gekomen? Zie je, nu was het jammer dat ze er niet over kon praten met haar moeder. Die zou het wel weten. Misschien zou die haar eigen geheim wel onthullen – misschien zou ze ineens weten waarom ze niet graag bij haar vader langsging, ook al leefde die nog. Ilya schudde haar hoofd. Het was ook goed mogelijk dat Danny alweer in het vliegtuig zat voor een nieuwe conferentie.

Die drukke baan had hij destijds nooit moeten accepteren. Niet met een jong gezin dat in een buurtje woonde. Ze hadden hun huwelijk burgerlijk ingevuld: huisje-boompje-beestje. Maar bij het leven zoals Danny dat leidde, hoorde een graatmagere yup of een ambitieuze carrièrekat, in ieder geval een geparfumeerde dame en toch geen rustig wachtende huisvrouw zoals zij... Misschien was het krijgen van kinderen achteraf geen goed idee voor hem. Daarna werd zijn frustratie alleen maar groter. Toen de meiden nog maar kleutertjes waren, ging er geen maand voorbij zonder blauwe plekken. 

‘Hoelang moeten jullie al geheimen voor papa bewaren?’ had ze bij de manege gevraagd. Het was heus niet de bedoeling om haar puberdochter uit te horen, maar ze zaten met zijn tweetjes aan een tafeltje te wachten tot Yfke was uitgeborsteld bij de paarden en toen hield ze het niet meer.
Yara haalde haar schouders op. ‘Weet ik veel.’
‘Dat weet je toch wel?’
‘Ja, gewoon. Zo lang als ik weet.’
‘Zo lang als je je kunt herinneren, serieus? Wat is dat, vanaf je vierde of vijfde jaar al?’
‘Mam, weet ik veel, dat zeg ik toch!’
‘Oké, oké.’ Ilya roerde in haar cappuccino. Ze had zich afgevraagd hoeveel loyaliteit ze van een dochter kon vragen. Als ze vriendinnen waren, had ze kunnen eisen om de waarheid te vertellen. Hoe zat dat eigenlijk tussen moeder en dochter?

‘Het was wel zo lang als ik weet,’ zei Yara toen berustend. Het leek alsof ze zich dezelfde vraag had gesteld. Moeder en dochter; twee zielen, één gedachte.
Mede daarom had Ilya gevraagd: ‘Was het meestal één vrouw of ging het om verschillende vrouwen?’
Toen was Yara als een blad aan de boom omgeslagen.
‘Jezus, dat weet ik toch niet!’
‘Oké, oké,’ had Ilya weer gezegd, maar dit keer werd de stilte niet doorbroken door een bekentenis van een of ander schokkend feit.
Het leven van Danny paste allang niet meer bij het hare. Maar als ze probeerde het andersom te beschouwen, vond ze het lastiger. Wat deed zij nou eigenlijk en welk type hoorde er bij haar... Ze wist het niet. Ze wist het niet eens! Vroeger hield ze van dansen. Ze was een lekker ding, maar ambitieus was ze nooit geweest.
‘Laten we gaan,’ zei Ilya ineens.

Yara wees bozig in de richting van de borstelplaats. ‘Doe normaal.’
‘Yfke!’ Ilya liep naar de paarden. ‘We moeten gaan, kom snel.’
‘Maar ik ben nog niet klaar.’
Ilya greep de teugels van het paard dat grondig door Yfke werd geborsteld en toegesproken. Het ging om Vince, de zachtaardige haflinger die al geruime tijd Yfkes lievelingspaard was.

‘Dag Vince,’ zei Ilya terwijl ze hem voorging naar de stal.
‘Mama!’
‘We moeten nu gaan,’ zei Ilya geagiteerd. In zichzelf dacht ze: als ik niet gauw vertrek, sta ik hier straks te krijsen. Ze plukte slordig hooi uit de baal en schoof dat in Vince’ deur. ‘Hier.’ De staldeur gooide ze met zo’n kracht dicht, dat Yfkes vinger ertussen zat.
‘Au!’ De tranen sprongen in haar ogen. ‘Au au au!’
‘We moeten gaan.’ Ilya pakte haar huilende dochter bij de arm en trok haar mee naar de auto.
‘Jezus, wat héb jij!’ mopperde Yara toen ze de twee zag aankomen.
Ilya wist niet wat er was. Er was nu niks zichtbaars, maar tegelijkertijd was er álles. 

‘Stel dat ik een baantje zou zoeken,’ vroeg Ilya toen ze enigszins waren gekalmeerd. ‘Wat zouden jullie bij mij vinden passen?’
‘Ga je werken?’ reageerde Yara mat.
‘Leuk, mam,’ zei Yfke op de achterbank. Haar vinger deed al geen pijn meer.
‘Vroeger werkte ik ook, hoor,’ knikte ze. ‘Een simpel administratief baantje maar dat vond ik hartstikke leuk.’ Even liet ze een stilte vallen. ‘Als bijbaan was ik model,’ zei ze – en Yara zat al te proesten.
‘Jij zeker!’
‘Zeg, Yara, ik krijg eigenlijk wel genoeg van de manier waarop je tegen me praat.’
Meteen reageerde de puber op hoge toon: ‘Ik doe helemaal niks!’
Dit keer viel Yfke haar bij: ‘Ze doet niks, hoor.’

Gelukkig waren ze bijna thuis en lukte het Ilya om de boel niet te laten escaleren. Het kon haar niet meer schelen of Danny er misschien zat. Ze zou de auto parkeren en de kloothommel mooi bij zijn dochters laten. Hun zou hij niks aandoen, dat had hij nog nooit gedaan. En dan zou zij ervandoor gaan. Niet voor altijd natuurlijk, gewoon even naar een bar of zo. Haar verdriet verdrinken...
Maar natuurlijk zat hij er niet. Hoewel ze de hele tijd wilde dat hij er niet was, voelde ze toch teleurstelling.
‘Mam, je vergeet de auto op slot te doen.’
‘Die doe ik thuis nooit op slot.’ Ze liep al naar de voordeur omdat ze zich niet kon voorstellen dat Danny er echt-echt niet was. Misschien was hij naar binnen gegaan, natuurlijk had hij dat gedaan. Hij was vast binnen. Hij hield toch van hen?
‘Natuurlijk wel! Zo kan iedereen hem stelen!’

‘Schat, we zijn in Driestenen en ik zet mijn auto hier nooit op slot.’ Ze liep al naar binnen omdat ze zich toch niet kon voorstellen dat hij er helemaal niet was. Zou er vandaag werkelijk niemand aan haar vragen waar ze bleef en waarom ze niet thuis was met eten?
‘Ze is gek geworden,’ hoorde ze Yara tegen Yfke puffen.
‘Volgens mij doet ze hem echt nooit op slot, hoor. Ook niet als we naar paardrijden zijn geweest,’ zei Yfke. Danny was er niet. In de woonkamer niet en in de slaapkamer ook niet. Nergens. Hij had zelfs geen schone kleren opgehaald.

Steeds meer mensen kwamen op de onheilsplek af, vanuit de hele wijk stroomden ze toe. Hardop werd besproken wie het slachtoffer kon zijn dat zo veel mogelijk uit het zicht werd gehouden. De ambulancemedewerkers hadden al gauw een scherm geplaatst op de plaats van het ongeluk. Ze waren er druk doende mee toen in de verte de politie eraan kwam. ‘Hèhè, daar komen zij ook eens aangetuft,’ zei iemand. Meneer Fersande besloot te zeggen: ‘De politie is onze vriend. Maak een beetje ruimte voor de politie.’ In de groep wees iemand naar de fiets die verbogen onder het wiel van de auto lag. ‘Is die niet van dat nieuwe vrouwtje?’ ‘Ken jij soms alle fietsen uit de buurt?’ vroeg mevrouw Verbies daarop chagrijnig.Verderop in de straat parkeerde een auto, langs de stoep voor het schoolplein. Een volwassen man in pak stapte eruit. ‘Maxine!’ schreeuwde hij. ‘Yara!’ Hij leek zich niet goed raad te weten

Eerst zag het eruit alsof hij graag afstand wilde bewaren, maar uiteindelijk rende hij op de groep toe. ‘Maxine!’ zei hij. Niemand reageerde op hem. Ze kenden de meisjes wel die hij riep, maar die hadden ze hier niet gezien. ‘Max, Max,’ zei iemand ‘van buiten’ tegen hem. Ze pakte de man bij de schouders en begon te huilen.

Acht

‘Dus Maxine wilde niet mee?’ vroeg Ineke aan haar zoon Max.
Hij schudde zijn hoofd. ‘Ik weet niet wat het is met die meid, ze doet soms zo raar...’
‘Is ze vandaag weer bij Ebru?’ vroeg Ineke met een drukkend gevoel op haar borst. Ze heeft haar ex- schoondochter niet meer gezien sinds de scheiding en ze verwacht haar nooit in haar hele leven nog excuses te kunnen aanbieden. ‘Wil je koffie?’ Ebru is vrijwel direct teruggegaan naar de stad, nog voor Ineke goed en wel in de gaten had dat die twee het niet zouden redden.
‘Carlijn drinkt geen koffie,’ zei Max, ‘ze heeft haar eigen thee meegebracht.’ Ineke draaide ongezien met haar ogen.
Max verhuisde al gauw ook naar de stad zodat Maxine de helft van de tijd bij hem kon wonen en zelf naar hem toe kon fietsen. Als Ineke had geweten hoe het allemaal zou aflopen, had ze het nooit gedaan, echt nooit. Het was een opwelling. Opnieuw kreeg ze dat drukkende gevoel.

‘Nee, ze is bij dat vriendinnetje van haar, Yara. Ken je die nog?’
Ineke trok haar wenkbrauwen op. ‘Dacht het niet.’
‘Jawel, je kent haar nog wel,’ knikte Max, ‘maar het is echt lang geleden. Als kleutertjes deden ze zo’n schattig dansje. Ze is de dochter van de dochter – de kleindochter – van mevrouw Van Vliet.’
‘Gerda?’
‘Heet ze zo? Dat weet ik niet.’
‘Gerda is afgelopen jaar overleden…’ Ineke liet haar hoofd hangen. Gerda dood, Ebru weg, Maxine afwezig, Max verhuisd…
‘Ze was toch jouw vriendin?’ Max ging verder: ‘Die meiden kwamen in dezelfde brugklas, op de middelbare, dat verzin je niet, hè. Opnieuw werden ze beste vriendinnen, een bijzonder verhaal.’
‘Je bedoelt toch dat meisje met die blonde paardenstaart?’ zei Carlijn, de nieuweling.

In de keuken wachtte Ineke even tot ze zich sterk genoeg voelde om het dienblad op te pakken. Ze had drie zwarte koffies voor haar gezinnetje, met een kuipje koffiemelk voor zichzelf erbij, een kop heet water voor haar nieuwe schoondochter Carlijn – waar ze haar eigen geweldige thee in kon dopen – en een glaasje limonade voor de kleine Amber.

Als Ineke had geweten dat na Ebru deze Carlijn zou komen, dan had ze zich niet zo aan Ebru hoeven te ergeren... Ebru had een grote mond, nou, en overal een mening over. Ineke werd er niet góed van. Volgens Jan botste het omdat ze gewoon op elkaar leken, allebei een sterke wil, maar Ineke wist dat dat beslist niet waar was.
Die Ebru, Ebru... drukte altijd haar zin door. Ze wilde pertinent om halfzes aan tafel voor de kleine Maxine, ze wilde per se een speciale kinderschaar voor de ontwikkeling van haar motoriek terwijl Ineke heus het beste wist waar een kleuter mee kon werken! Ebru deed niet aan Sinterklaas en zat zich dan de hele avond luidkeels te verwonderen over de hoeveelheid verspilling. Ebru was echt een lastpak, eentje die ze er nooit onder heeft gekregen. Terwijl Ineke ieder kind aankon, alle kinderen. Dat was juist zo speciaal aan haar!

Ze had Ebru in haar dromen vaak weg gewenst, dat gaf ze (in stilte) gerust toe. Maar toen het eenmaal zover was, loste er slechts één probleem op en kwamen er meerdere problemen bij. Max vertrok ook uit Driestenen om dichter bij zijn dochtertje te kunnen zijn – dat had Ineke niet voorzien toen ze zo gemakkelijk haar verwensingen prevelde in de nacht. Voortaan kon ze niet zomaar bij hem aanwaaien, maar moest ze een afspraak maken om te weten of ze elkaar konden zien. Maxine ging naar een andere school en kwam niet langer in de pauzes naar Oma Juf. Een drama was het met een groot gemis…
Vrij vlot na Ebru kwam Carlijn. Alweer zo’n heethoofd, maar dan macrobiotisch. Mijn hemel. Voortaan was niet alleen Sinterklaas verkeerd, te veel chemische marsepein en slavenchocolade, maar élke maaltijd. Carlijn at vegetarisch, ze ging twee keer per week naar yoga en kocht haar boodschappen bij de biologische supermarkt. Zo eentje die ze in Driestenen nooit zullen hebben, Ineke had er toentertijd zelfs nooit van gehoord!

Maar, ze had geleerd van haar eerste fout. Dit keer beet ze op haar lip. Carlijn bracht zelfs haar eigen macrobiotische koekjes mee voor bij de thee. Soms had ze een stuk pure chocolade waar biologisch geteelde vruchtjes in waren verwerkt. Dan zaten ze daar allemaal met lange tanden op te knagen en te liegen hoe lekker het allemaal was. Ineke kon zich niet meer voorstellen dat het ooit een probleem was dat Ebru geen varkensvlees at – een klein probleem hoor, ze kon er gemakkelijk mee omgaan maar ze vond het wel een brutaal verzoek destijds. Nou, deze Carlijn at namelijk helemaal niks!
‘Max heeft wel geprobeerd om Maxine mee te krijgen,’ ging Carlijn inene zeggen, ‘maar ze wou het absoluut niet en ze kregen zelfs ruzie in de auto.’ Alsof ze een dolk in Inekes rug stak, nou, maak er maar een dolk in haar hart van. Dus kleine Maxine nam het haar ook kwalijk...

Max liet zijn hoofd zakken. ‘Het had niks met jou te maken, mam. Het was iets over een scheiding, waarschijnlijk die van Ebru en mij. Daarom moest ze naar haar vriendin. Kennelijk was het allemaal uiterst belangrijk.’
Zie je, kleine Maxine nam het haar kwalijk. En gelijk had ze.
‘We drinken gezellig een kopje koffie en we halen haar straks weer op bij Yara. Geen probleem.’ Max pakte met een glimlach zijn kopje van het dienblad. ‘Lekker, mam.’ Hij nam een krakeling ook al zag hij Carlijn wel kijken. Kom op zeg, dacht Ineke, af en toe mocht hij toch wel even gewoon doen? Maar dat zei ze niet hardop natuurlijk, voortaan keek ze wel beter uit.

Jan begon de aandacht van Amber te trekken. ‘Amber, Amber,’ zei hij. Het duurde niet lang voordat het meisje al naar hem toe kwam lopen.
‘Wat isse opa?’
Max had samen met Carlijn nog een schattig kindje gekregen, dat moest gezegd. Amber had de donkere haren van Max en die vielen lekker sprieterig langs haar gezicht. Carlijn probeerde haar dochtertje steeds te fatsoeneren door er een mooie haarband overheen te schuiven, maar die trok Amber direct van haar hoofd. ‘Neeneenee,’ schudde ze dan – en iedereen moest lachen.
‘We hebben een poes, wil je die zien?’
Jan stak zijn hand naar haar uit.
‘Poes? Poes is lief.’
‘Ja, dat vind ik ook,’ zei opa, ‘zullen we hem zoeken?’
Tevreden fluisterde Ineke naar haar zoon en tweede schoondochter: ‘Ze mag een naam voor de poes verzinnen.’

‘Dat is leuk, mam,’ knikte Max. Gelukkig begon hij er niet over dat Maxine nu niet mee kon doen.
‘Vroeger was ik allergisch voor katten,’ zei Carlijn bezorgd en het lukte Ineke om niet met haar ogen te draaien.
‘Wat vind je een mooie naam?’ vroeg Jan.
Ineke hoorde Amber antwoorden: ‘Weet ik niet.’
‘Jawel, je weet wel een mooie naam. Wat is eigenlijk een naam?’
‘Wat isse naam, opa?’
‘Een naam, dat is hoe je heet. Ik heet bijvoorbeeld Jan. Ik ben Jan.’
‘Nee, jij bent opa.’

‘O ja, ik heet opa.’ Jan aaide zijn handen door Ambers haren. Daardoor werden ze nog wilder en klitteriger. Ineke vond het altijd heerlijk, die piekende haartjes als kleuters zo in hun spel opgingen. Vooral bij de meisjes natuurlijk: staarten op halfelf, haarbandjes op de grond en gerust hele vogelnesten op het achterhoofd. Niemand die er aanstoot aan nam, want ze waren allemaal kleuters en zagen er midden op de dag allemaal verfomfaaid uit. Onderbroeken torenden boven de broekrand uit, shirts hadden vlekken van melk of limonade, er zaten gerust stukjes worst op de schouders die zouden zijn blijven liggen als Ineke ze er niet allemaal vanaf plukte, allemaal.

‘En jij heet Amber.’ Jan tikte haar borstbeen aan. Ook zo heerlijk aan kleuters: ze zijn nog seksloos en vrij. Hun gedrag is eerlijk en onbevangen.
‘Ik Amber en jij heet opa.’
‘Precies! En nu mogen we een naam kiezen voor de poes. Weet jij een mooie naam?’
‘Amber is een mooie naam.’
‘Ja,’ knikte opa Jan, ‘een heel erg mooie naam zelfs, voor het allermooiste meisje.’ (Ineke hoorde het hem zeggen en dacht: als Maxine het maar niet hoort...) ‘Maar zo heet jij al. Zo kunnen we de poes niet noemen.’
‘Wel.’
‘Maar dan hebben we twee Ambers!’
‘Poesje Amber.’
O god, dit ging helemaal verkeerd... Alles in Ineke wilde ingrijpen. Ze voelde de drang om op te staan en Amber uit te leggen dat ze voor de poes mocht kiezen uit namen als Vlekje of misschien Bloem.

Jan liet de mogelijkheden te ruim, dat is voor kleuters te veel. Kleintjes hebben zelf nog geen overzicht. Hij moest haar niet zomaar een naam laten kiezen uit alle honderden, miljoenen namen die er bestonden. Hij moest een selectie maken waaruit Amber dan mocht kiezen. Ineke nam het vooral zichzelf kwalijk. Waarom had ze dit niet even met hem doorgesproken, ze had er niet eens bij stilgestaan dat hij zoiets niet zou weten.
Dit is toch basiskennis!
Ze hield zich stevig vast aan de stoelleuning alsof ze zichzelf ervoor kon behoeden om zich ermee te bemoeien. Het ging nu al een paar jaar goed, ze moest het volhouden, het móést.
Max keek haar aan. ‘Mam, gaat het goed met je?’
‘Heel goed,’ pufte ze, ‘waarom zou het niet goed gaan?’

‘Gewoon,’ zei Max, maar ze zag dat hij zich alweer terugtrok. Hun contact was een schim van wat het ooit was. Ooit waren ze twee handen op één buik. Er waren gerust dagen waarop Jan zich overbodig voelde en om eerlijk te zijn werd hij jarenlang ook niet gemist. Samen met Max had Ineke een heerlijke bubbel van vertrouwen en vriendschap en knuffels. Ze begrepen elkaar zo gemakkelijk, zo moeiteloos.

Pas toen hij aan meisjes begon, werd het lastiger. Terwijl Ineke hem heus geen strobreed in de weg wilde leggen, ze had zich juist altijd zo voorgenomen om hem alle ruimte te laten in het zoeken naar zijn eigen pad. Natuurlijk had ze geweten dat de pubertijd een belangrijke verandering met zich mee zou brengen. Ze was erop voorbereid dat er enige afstand zou ontstaan. Althans, dat dacht ze en zo was het ook haar bedoeling.
Er waren meisjes die haar onverschillig lieten en meisjes die haar wel aardig leken en die gingen allemaal weer voorbij. Maar toen kwam hij met Ebru en die bleef...
Haar handen begonnen een beetje te zweten. Ze voelde nu ook dat ze licht werd in haar hoofd, ineens zag ze overal sterretjes. ‘O...’ zei ze zomaar zonder reden. Op haar borst begon het te drukken en haar armen tintelden.
‘Gaat het, mam? Mam?’

‘Jawel...’ Ze veegde met haar hand over haar voorhoofd. Ze realiseerde zich dat ze zat te hijgen. Carlijn stond op en ging op haar hurken naast haar zitten. ‘Adem in...’ Ze legde haar hand op Inekes buik om aan te geven waar de lucht naartoe moest. ‘Rustig maar...’
Ineke hield nog steeds de stoelleuning krampachtig vast, maar ze probeerde toch te volgen wat Carlijn haar voordeed. ‘En rustig weer uit...’
‘Jeetje, mam,’ zei Max geschrokken.
‘Rustig weer in...’ Carlijn had een kalmte over zich waar Ineke zich aan de ene kant aan stoorde en waar ze tegelijkertijd bewondering voor had. Het was het soort overwicht waarin ze zichzelf herkende. Als ze aan zichzelf als kleuterleidster dacht, dan zag ze een vrouw die de situatie onder controle had en nergens van in paniek raakte.
‘Ik dacht dat je een hartaanval had,’ verzuchtte Max.

‘Pfoe...’ was het eerste wat Ineke uitbracht. Carlijn ging achter haar staan. Ze legde een platte hand tegen haar voorhoofd en drukte met de andere hand tussen haar schouderbladen.
‘Wat is er toch met je, mam?’ vroeg Max toen. ‘Ik heb al jaren het idee dat het niet goed met je gaat.’
‘Het gaat wel weer...’

Max schoof naar het puntje van de zitting. ‘Nee, ik bedoel, mam, ik krijg nog maar zo moeilijk contact met je.’ Hij keek naar zijn schoenen en fluisterde soms. ‘Ik denk weleens dat je het me kwalijk neemt dat ik van Ebru ben gescheiden. Is dat zo? Want sindsdien gedraag je je zo gek.’
‘Ik? Nee…’ Ineke voelde een schokgolf door haar lichaam en moest opnieuw moeite doen om voldoende adem te happen. Wat moest ze zeggen? Was dit het moment waarop ze toe moest geven dat die hele scheiding haar schuld was? Wat moest ze doen?
Op dat moment kwam Amber binnen. ‘Wasse opa nou?’ Haar handjes met de handpalmen omhoog. Eerlijk vragend.
‘Wat is er, schat?’ vroeg Carlijn.
‘Opa isse weg,’ zei Amber.
‘Weg?’ Ze sprongen allemaal op. Max en Carlijn liepen al met Amber mee, terwijl Ineke nog even haar schouders rechtte en diep insnoof tot de sterretjes uit haar hoofd waren verdwenen. Toen kon ze achter de kinderen aan. Opa weg – wat was dat nou weer voor een raar gedoe...

Maar serieus: Jan was weg. ‘Pap?’ riep Max en Ineke riep: ‘Jan?’ Er kwam geen antwoord. Ze keken in het toilet en in de schuur. Hij was niet in de keuken en niet in de tuin. Het was zeer onwaarschijnlijk dat hij zich boven schuilhield, maar toch liepen ze naar boven.
‘Deden jullie verstoppertje?’ vroeg Carlijn aan Amber, maar die schudde haar hoofd. ‘Ik heb niet verstopt,’ zei ze terwijl ze met grote stappen de trap op ging.
‘Nee, want jij bent hier gewoon,’ glimlachte Max lief tegen haar. ‘Maar opa niet.’
‘Wasse opa nou?’ vroeg Amber opnieuw.
‘Jan!’ riep Ineke nog maar eens. Het lukte haar niet om haar ergernis te verhullen. ‘Waar zit je nou!’

Hij was niet in de slaapkamer en ook niet op de vroegere kamer van Max. Die stond er nog net zo bij als de dag waarop hij uit huis ging. Vrij jong was Max vertrokken om te gaan studeren in Nijmegen. Ineke had het keer op keer bekeken en berekend: met de trein, met de streekbus… Maar het was echt te ver om heen en weer te reizen en bovendien wilde Max zo graag het studentenleven in. Ze gunde hem alles, maar hij was nog zo jong...
De eerste weken bracht ze elke avond een uur door op zijn kamer. Huilend met haar gezicht in zijn kussen gedrukt. Jan liet haar begaan en dat zorgde voor wisselende gevoelens bij haar; de ene dag was ze blij dat hij haar de ruimte liet en de andere dag vervloekte ze hem erom en noemde hem een egoïst. Ze was destijds nog maar een veertiger en haar enige kind was al de deur uit. Daarna had ze alleen nog maar haar kleuters om voor te zorgen en dat deed ze vol overgave.

‘Kijk, mijn oude kamer,’ zei Max tevreden.
‘Ja, blijft schattig hè,’ knikte Carlijn terwijl ze alweer verderging met haar zoektocht naar Jan.
Maar de kamer was meer dan schattig, vond Ineke. De kamer was… een heiligdom! Hij stond voor alles waar Max zijn jonge jaren aan had besteed. Er was Star Wars

en er slingerden de eerste videogames. In de lade van het bed lag nog steeds zijn vroegere walkman, wat zou ze die graag aan Maxine laten zien – die meid zou het amper geloven. Er lagen nog wat floppydiscs van toen Max samen met zijn vader een computer had aangeschaft. Ineke had er niks van gesnapt en nu wilde ze dat ze zich geïnteresseerder had opgesteld.
‘Pap, doe open!’ hoorde ze Max roepen. Ineens drong het tot haar door. Max en Carlijn stonden voor de gesloten badkamerdeur te roepen. Maar Jan gaf geen antwoord. Ze wisselden een blik en Carlijn nam de kleine Amber mee naar beneden.

‘Wij gaan even koekjes eten,’ zei ze en Amber knikte tevreden op haar moeders arm. Dat was wel een afleidingsmanoeuvre waar Ineke respect voor kon hebben, ook al gebruikte ze er lekkers bij; de kleuter afleiden met iets wat hij/zij graag wil, zodat ze zonder problemen met je mee gaan. Die techniek had ze zelf ook vaak gebruikt.
‘Pap, ik hoor je niet, maar ik denk dat je binnen zit,’ zei Max tegen de gesloten deur. ‘Daarom ga ik hem nu opentrappen, goed, zoals ik weleens eerder heb gedaan toen ik vijftien was.’ Hij glimlachte kort. ‘Niet schrikken, oké?’ Hij hief zijn been op en trapte er met zijn platte schoen keihard tegenaan. De deur zwaaide nog niet open, maar bewoog al zichtbaar mee. ‘Nog een keer!’ riep hij tegen de deur en hij trapte hem nog eens harder. Met flink geraas brak de deur nu open, met zo’n vaart dat Max bijna zijn evenwicht verloor.
Geschrokken rende hij naar binnen. ‘Pap!’

Ineke stond het van een afstand te bekijken, vanaf de deur van Max’ jongenskamer. Pas nu Max naar binnen was gestormd, viel het haar op dat ze als bevroren in de gang stond met haar handen voor haar mond. Ze moest iets doen, ze moest iets doen! Maar wat?
Bangelijk was Ineke naar de badkamer geschuifeld. De laatste jaren had ze zichzelf liever voorgedaan dan ze werkelijk was, voor Max, maar nu was ze precies zo hulpeloos als ze juist níét wilde zijn. Het ergste was dat ze ook werkelijk niets wist te doen. Als ze naar voren stoof, zat ze Max in de weg. Als ze wegging, kon ze niet meer helpen als het nodig was. Wat moest ze doen?
‘Bel 112!’ riep Max.
‘Mee bezig!’ klonk Carlijn van beneden. En zachter: ‘Amber, blijf maar even bij mama.’

In de hoek van de badkamer lag Jan, haar Jan. Hij moest een handje water over zijn gezicht hebben geplensd en toen in elkaar zijn gezakt. Zijn borst was helemaal nat... Tussen het toilet en het wasmeubel was hij terechtgekomen. Hij ademde niet.
‘Pap, er komt een ambulance, oké, hou vol!’ Max zat op een knie naast zijn vader. Ineens zag Ineke hoe oud hij eigenlijk was. Max, haar kleine jochie, was een volwassen man, een grijzende vent... En Jan, haar lieve vriendje, was ineens zo breekbaar...
‘Jan...’ zei ze en ze voelde de tranen prikken. ‘Niet doodgaan, Jan.’ Ze rolden al over haar wangen.
In een snelle beweging maakte Max de bovenste knoopjes van Jans blouse los. ‘Voelde je je niet goed?’ vroeg hij. ‘Je wilde zeker niet dat Amber je zo zag.’ Jan reageerde niet. Max legde zijn hand op de wang van zijn vader.

Ineke had er altijd voor gestreden dat vader en zoon goed met elkaar overweg zouden kunnen. In haar uitspraken was dat misschien iets sterker tot uiting gekomen dan in haar daden. Tenslotte waren Max en zij twee handen op één buik, terwijl Jan en Max...
Maar wat ze hier nu zag, was een volwassen zoon die overliep van liefde voor zijn bejaarde vader. Als Jan zo’n warrige en afwezige man was, hoe had hij dit dan voor elkaar gekregen? Er sprak een natuurlijk vertrouwen uit. Max leek totaal niet verlegen om zijn vaders borst te ontbloten, kijk dan hoe liefdevol hij zijn oogleden optilde om zo zijn pupillen te checken.

Max schoot overeind en schudde de beker met de tandenborstels leeg. Hij vulde die met koud water en ging weer bij zijn vader zitten. ‘Wil je een slokje of zal ik het lekker over je voorhoofd sprenkelen? De ambulance is onderweg. Niet doodgaan, pap, alsjeblieft niet doodgaan...’ Hij legde zijn voorhoofd op Jans borst. Hij beet op zijn lip, maar barstte toch in huilen uit. Op de gang liep bij Ineke het waterige huilsnot allang uit haar neus. Ze slaakte kreten van angst waarvan ze niet wist dat ze die in zich had.
‘Ik leg je plat op de grond, pap, ik ga op je borst duwen om je zuurstof rond te pompen. We wachten intussen op de ambulance, oké, het komt vast allemaal goed.’

Het leek een eeuwigheid te duren... Max zat in alle concentratie met twee handen boven op elkaar op Jans borst. Hij telde in gedachten en gaf dan een fikse krachtstoot op de ribbenkast. Het was zelfs zo, dat hij Jan bij zijn neus pakte en adem in zijn mond blies. Haar zoon, met haar man...
‘Wat moet ik doen, moet ik iets doen?’
‘Ineke!’ klonk het ineens vrij dwingend. ‘Ik heb je beneden nodig.’
Ja, o ja, ze was nodig. ‘Ik kan niet...’
‘Kom, je moet je voorbereiden.’ Ze hoorde Carlijn tegen Amber fluisteren dat ze rustig op de bank moest blijven zitten. Toen kwam ze met rasse schreden naar boven. ‘Ik heb je nodig, kom maar.’ Carlijn pakte haar bij de arm en trok haar gerust weg bij de badkamer.
‘Laat me met rust!’ siste Ineke pissig.
‘Je moet spullen pakken voor straks,’ verklaarde Carlijn.

Ineke keek haar met een woeste blik aan. ‘Jij vertelt mij niet wat ik moet doen,’ zei ze terwijl ze haar kaken op elkaar klemde. Nu had Carlijn de felheid in haar karakter gezien – ook dat nog. Ze verwachtte dat Carlijn terug zou deinzen, misschien zelfs in huilen zou uitbarsten.
In plaats daarvan vroeg ze: ‘Zal ik dan wat bij elkaar rapen? Een onderbroek en een schoon overhemd, bijvoorbeeld?’ Ze wees naar de slaapkamer. ‘Mag ik...’ Ineke knikte van ja. Dat mocht. Natuurlijk mocht dat. Zolang ze maar niet begon te zeuren, mocht van haar eigenlijk gerust wel alles.
Ineens stonden er ambulancemedewerkers naast haar. Hoe waren die binnengekomen? ‘Goedenavond,’ knikten ze terwijl ze met enige vaart de badkamer in stormden. ‘Laat ons even kijken. Er wordt eerste hulp gegeven, goed zo.’ Een als compliment bedoelde hoofdknik in de richting van Max.
‘Het is mijn vader!’ riep hij gespannen.

‘Ga daar alstublieft mee door,’ knikte de medewerker naar Max. ‘Het beperkt de schade aanzienlijk.’
‘Wij brengen het infuus aan,’ zei zijn collega. ‘Hebben jullie hem hier zo gevonden?’
‘Ja. Ik wist niet... Kunt u erbij?’ Max verschoof moeizaam. Zijn knie was stijf geworden van het lange zitten op de vloer.
‘Zo zal het lukken, dank u wel.’

In een mum van tijd lag Jan met zijn borst ontbloot. Zonder waarschuwing waren de hulpverleners al begonnen Jans borstharen af te scheren. Op een vreemde manier schrok Ineke daarvan.
Het was een leven geleden dat Ineke haar hoofd tegen die borst had gevlijd, verliefd als een dartel veulentje. Hij maakte grapjes om ‘zijn ene borsthaar’ en zij was blij dat ze nergens doorheen hoefde te kroelen. Ze was geen borsthaartype. Maar door de jaren heen groeiden er toch meer en meer haren, en kijk nu eens wat een matje eraf werd geschoren. Jans borstharen, ze wou dat ze er nog veel vaker doorheen had gekroeld.
‘We geven hem een elektrische schok, blijft u op afstand.’
‘Hij heeft water geknoeid! Hij ligt erop!’

De ene ambulancemedewerker keek hem vorsend aan terwijl de andere een infuus inprikte. Het ging zo vlug; er waren al plakkers op Jans borst geplakt en er stond al een automatische beademer klaar voor gebruik.
‘Dat is geen probleem,’ zei hij.
Jans lippen waren blauw gekleurd, zijn huid leek wel grijs. Na een korte stilte – een stop in de tijd – pakten de medewerkers hem op en schoven hem op een draagbaar. ‘Drie, twee, één’ – en hup, daar ging hij.
‘Het komt goed, pap,’ zei Max zwetend. ‘Hou vol.’
Toen de mannen omhoogkwamen en de brancard omhoogbrachten, deed Max een stap achteruit. Carlijn kwam naast Ineke staan en greep haar arm vast. Dat vond Ineke niet prettig, ze trok zich los. Ze had hier nooit met Carlijn moeten staan maar met Ebru. 

*

Max had haar thuisgebracht. Carlijn en Amber waren al eerder door hem naar huis gebracht, toen Jan zijn onderzoeken kreeg.
Alle koffiekopjes stonden er nog, het was alsof die de stilte benadrukten. Boven was het allemaal gebeurd, ze moest er niet aan denken wat de aanblik van de badkamer aan verdriet teweeg zou brengen.
‘Miauw,’ hoorde ze ineens en de poes drukte stevige kopjes tegen haar enkels. Wat zei Amber ook alweer toen ze vertrokken? ‘Dag Poes’, meer was het niet. Ze had kunnen weten dat er geen bijzondere kattennaam van zou komen, ze had het kunnen weten...
Met een plof kwam ze op de bank terecht. Daar bleef ze uren voor zich uit zitten staren alsof er geen wereld meer bestond.

Negen

Manja stond in een lange rij bij Ikea te wachten op de Zweedse balletjes. Haar moeder Dorien zocht met Rayan alvast een plaatsje in het restaurant. Voor de drukte was het niet zo handig geweest om op zaterdag te gaan, maar ach, nu kon Rayan mee en die twee hielden elkaar lekker bezig.
Van twee kanten werd het publiek als vee door de stallen langs het eten geleid. Via de taartjes en salades naar het warme buffet. Supersnel kreeg Manja nu al haar drie borden friet met balletjes aangereikt, het kostte ook amper wat – dus ja, ze voelde zich tevreden.

Ze had er een soort looprek bij gepakt. Een looprek voor het stapelen van voedsel. Wie dat had uitgevonden, verdiende zowel een medaille als een pak slaag. Het was zo banaal dat ze van schaamte haast in de lach schoot. Maar ja, Manja kon haar twee dienbladen er gemakkelijk in schuiven en had zo zelfs haar handen vrij om er nog papieren bekers voor frisdrank bij te pakken. Plus twee kopjes voor koffie en zes zakjes mayonaise, doe maar duur!
Het kon haar niet schelen als ze lang moest wachten in de rij voor de kassa, maar ook daar was ze supersnel aan de beurt. Ze pakte nog een ijshoorntje mee voor Rayan. Met de hele geurige handel wandelde ze, een geurspoor van frituur meenemend, naar haar moeder en haar zoon.

Met grote gebaren zat Rayan iets aan oma uit te leggen. Van een afstand zou niemand denken dat deze jongen onlangs zijn vader had verloren. Was dat een goed teken of slecht? Manja wist het niet... Rayan leek de nieuwe situatie goed te verwerken. Soms was hij een beetje stilletjes, soms wel een hele avond, maar hoorde dat er niet bij als je tien bent? Hij was niet meer het kleine druppie dat hij vroeger was. Tien jaar, dan groei je al richting puberteit… Nu hij in Driestenen bij kinderen van groepen zeven en acht in de klas zat, had hij ook contact met de ouderejaars. Manja glimlachte. Haar zoon, haar lieve kleine sterrenjager, werd groot...
‘Ah, daar is ze.’ Dorien merkte haar als eerste op. Ze gaf Rayan een duw tegen zijn bovenarm. ‘Ga jij eens gauw je moeder helpen.’
‘Het gaat wel hoor,’ zei Manja gebarend naar het metalen voedsellooprek. ‘Ik heb balletjes voor iedereen.’
‘Yes!’ juichte Rayan.
‘Vind je dat zo lekker?’ vroeg Dorien.
Rayan knikte met zijn mond al vol.

‘Jij weet niet wat lekker is.’ Dorien prikte glimlachend in een bal. ‘Is dit het lekkerste dat je kunt bedenken?’
Rayan knikte tot zijn hoofd in zijn nek lag en lachte erbij, maar hield zijn mond wijselijk gesloten zodat hij geen eten over tafel spuugde (wat vroeger veel en veel te vaak was gebeurd).
Dorien stak een balletje in haar mond en fronste haar wenkbrauwen. ‘Dit is lekker omdat het een vette hap is.’ Ze sneed er één doormidden. ‘Alle structuur is uit het vlees, zie je wel?’
Rayan knikte nog steeds en stak er twee tegelijk in zijn mond. Het was het soort luisteren dat kinderen doen als ze het allemaal wél heel gezellig vinden, maar níét bijster interessant.
Manja drukte een zakje mayonaise leeg en haalde er een frietje door. ‘Lekkere vette bek, mam,’ zei ze – ze schoten alle drie in de lach.

‘Weet je wat ik ga doen?’ Dorien sprak het uit terwijl het idee in haar hoofd opkwam. Manja hield ervan als haar moeder zo was; het zag eruit alsof ze door een gedachte werd betoverd en haar hele gezicht klaarde op van het leuke plannetje dat ze kennelijk had bedacht. ‘Ik ga jou kroketten leren maken!’
‘Kroketten?’ Rayan hield drie frietjes tussen zijn vingers.
‘Mama maakt de lekkerste kroketten,’ knikte Manja enthousiast. Dát was lang geleden. Het was echt een goed idee.
‘Is dat met die korreltjes erop of een lange staaf?’ vroeg Rayan. Verlegen voegde hij eraan toe: ‘Ik weet het niet meer.’
‘De korreltjes,’ knikte Manja automatisch, maar Dorien zei tegelijk: ‘Wat moet die lange staaf dan voorstellen?’
‘Hoe heet het ook alweer,’ zei Rayan.
‘Frikandel,’ knikte Manja met volle mond.

‘Aha,’ zei Dorien guitig. ‘Ik dacht al. Ik weet veel woorden voor lange staaf, maar die durf ik niet allemaal te noemen.’
Manja wist niet of ze harder werd getroffen door de schok of door de grap. Feit was, dat zij nu bijna degene was die haar eten over tafel proestte. ‘Mam!’
Lachend stopte Dorien een frietje in haar mond. ‘Die oma van jou,’ knipoogde ze naar Rayan – maar het ontging hem wat er precies gebeurde.
‘Ik hou niet zo van die met de korreltjes,’ ging Rayan verder.
‘Heb je liever een staaf?’ vroeg Dorien met een uitgestreken gezicht.

‘Frikandel,’ herhaalde Manja. Jeetje, was dit haar moeder? Zat die hier grapjes te maken en dan zelfs seksueel getinte grapjes? Wanneer was dat nou weer gebeurd!
Haar gedachten dreven af naar haar nacht in de bosjes met die vreemde man, die Danny. Ze was al dagen giechelig om de herinnering en ze wilde dat ze een vriendin had met wie ze het kon bespreken. De dag erna had ze in haar eentje de korstjes op haar knieën ontdekt, op de wc in de badkamer. Alsof het niet waar kon zijn, had ze eroverheen gewreven – maar echt, op elke knie zaten minstens drie wondjes. De slappe lach borrelde omhoog zoals buikkramp soms in je buik bruist. Maar dan met het omgekeerde effect. Ze zat lachend op de wc, zo hard moest ze lachen dat haar plas onregelmatig in het toilet plensde en daar schoot ze opnieuw van in de lach.

Ze had haar handen bestudeerd – och néé, de palmen waren rood van de schaafplekken! Giechelend tot de tranen over haar wangen rolden, had ze zichzelf bekeken. ‘Och jee, och jee, hahaha.’ Totdat Rayan zelfs kwam vragen of ze wel opschoot omdat hij naar school wilde vertrekken.
Wat ze sindsdien het liefste zou doen, was dit verhaal met iemand delen. Wat ze had gedaan, zoiets ‘stouts’, en graag voordat er geen zichtbaar bewijs meer van was… In haar smartphone bewaarde ze een paar fotootjes van de wondjes, voor het geval er een moment zou komen waarop ze deze ervaring kon delen – maar dat zou alleen leuk zijn met een gelijkgestemde. Iemand die zich erin kon verplaatsen en die het net zou grappig zou vinden als zij. In een preek had ze natuurlijk totaal geen zin. En nu zat ineens haar bloedeigen moeder... Seksistische grapjes...

Maar nee. Ze schudde haar hoofd. Het was uitgesloten dat ze dit met haar moeder zou bespreken. Sommige ervaringen waren too much information tussen moeder en dochter. Stel je voor dat ook Dorien ineens anekdotes zou gaan delen. Over zichzelf met Manja’s vader! Jaiks! Stel je voor, haha, dat ze óók in die bosjes hadden gelegen met zijn tweeën! Ze zag al voor zich hoe haar moeder, wijntje erbij, zou zeggen: ‘In die tijd leefde meneer Van Zanten, weet je dat nog?’
Nee hoor, dank je, dat hoefde Manja allemaal niet te weten. Mocht haar moeder de striemen op haar armen zien, dan zou Manja er vanzelf een leugentje op bedenken. Als je in zo’n kleine gemeenschap als Driestenen opgroeide, dan was liegen niet zo moeilijk. Iedereen wist toch altijd al te veel van je, dus ze hielden allemaal graag het een en ander voor zichzelf.

Rayan had al een nieuw dekbed gekozen en ook twee knuffels: de grote en de kleine Ikea-hond. ‘Mag ik deze?’ had hij gevraagd en eerlijk gezegd was zowel oma als Manja verbaasd geweest. ‘Wil je een knuffel?’ Hij had geknikt terwijl hij hem aaide in de overvolle knuffelbak. ‘Ja, de vader en de zoon wil ik.’ Nou ja, toen was het al besloten natuurlijk.
Het was een handige zet geweest om zijn kinderkamer zo volledig mogelijk mee te verhuizen. Rayan voelde zich snel thuis in Driestenen. Hij sliep goed, hij ging graag naar school en hij leek tevreden. (‘Meester Menno vraagt of je naar de ouderavond komt.’)

Ze hoefden nu alleen maar een mooie woonkamer in te richten en het was helemaal klaar. Behalve de slaapkamer voor Manja, maar ze wist niet wat ze daarmee wilde en eigenlijk had ze zelfs nog niet besloten of ze daar al meubels voor wilde kopen. Gek genoeg beviel het haar wel om op de grond te slapen, met een kledingkast van gestapelde verhuisdozen. Ze voelde zich er... klein en alsof het allemaal wel goed kwam. Ja, veilig. Een kind voor wie werd gezorgd.
Natuurlijk wist ze heus dat het haar verantwoordelijkheid was, maar eenmaal op de slaapkamer-zonder-meubels leek het alsof er een last van haar schouders viel. Dit was hoe studenten woonden en dat ging toch ook prima? Het herinnerde haar eraan dat het niet erg was als ze tijdelijk geen werk had; ze had tenslotte een dak boven haar hoofd en verwarming plus eten. Wat wilde een mens nog meer?

Ze sliep elke nacht op een eenpersoons matrasje. Aan de ene kant was het jammer dat Rayan niet gemakkelijk naast haar kon kruipen, maar het was ook even lekker om een plekje te hebben waar ze alleen maar Manja was. Geen man die zich in haar armen wrong, geen kind dat zich tegen haar aan vlijde. Alleen maar zichzelf. Ze hoefde ook geen twijfel te voelen om minnaars in huis te halen, want waar moesten die blijven?
‘Wil je een stoffen bank of een leren?’ vroeg haar moeder terwijl ze de laatste mayonaise van haar bord veegde met een patatje.
‘Mag ik nu het ijsje gaan halen?’ vroeg Rayan en hij vertrok.
Manja haalde haar schouders op. ‘Stof zit wel zacht, maar een vlek krijg je er nooit meer uit.’
‘Natuurlijk wel!’ wuifde Dorien met haar hand. ‘Ik zal je wat vlekkentips geven, om die reden hoef je niet op dat kouwe leer te gaan zitten, meid!’

Manja glimlachte. ‘Ik heb eigenlijk nog niet eens besloten welke stijl ik zal kiezen. Zal ik een felle kleur doen of juist een basistint?’ De hoeveelheid aan mogelijkheden was aan de ene kant verlammend, maar ook ronduit geweldig. Zolang ze niets koos, lagen alle opties open. Ze kon een knalgele woonkamer maken, of oranje of pimpelpaars. Ze kon gaan voor een zakelijke uitstraling (nee, die wilde ze niet), of die van de gezellige rommelkont of de warme, zorgzame hier-krijg-je-een-kopje-soep-woning. Wie was ze en wie wilde ze zijn?

Als ze van Raymond was gescheiden, dan zou ze hier compleet anders zitten. De kans was groot dat ze financieel aan de grond had gezeten in plaats van met een flinke som verzekeringsgeld. Haar moeder zou haar niet zo lieflijk hebben opgevangen, maar in plaats daarvan zou ze eindeloos zijn blijven argumenteren dat het huwelijk heilig was, en dat ze toch voor Raymond had gekozen in voor- en tegenspoed, en hoe moest het nu verder met Rayan?
Niets van dat al. Ze keken in vrijheid om naar Rayan, die bij de machine zijn eigen ijsje tapte. Ze glimlachten naar elkaar en Dorien legde zacht haar hand op die van Manja.
‘Het is een bevrijding voor je, hè?’ fluisterde Dorien toen.
Geschrokken trok Manja haar hand terug. ‘Nee,’ antwoordde ze te snel en niet naar waarheid. ‘Misschien.’
‘Je hoeft het niet te vertellen,’ knikte haar moeder. ‘Ik ben allang blij dat ik jullie weer terug heb.’

Alsof ze met een speld was geprikt, stroomde ze ineens leeg als een ballon vol tranen. ‘Ik weet niet wat ik heb,’ zei Manja met trillende kin.
‘Ik had niets moeten zeggen,’ vond Dorien. ‘Sorry, meid, ik had niks moeten zeggen. Maar ik ben toch blij dat het is gebeurd.’
Manja knikte terwijl ze over haar gezicht veegde. Haar linkeroog, haar rechteroog – maar niets hielp en in een mum van tijd waren haar wangen helemaal nat. Ze wreef langs haar neus, eerst met de rug van haar hand en al gauw met haar mouw. ‘Ik weet het niet,’ piepte ze op fluistertoon.

Ze huilde niet van verdriet. Ja, natuurlijk óók van verdriet. Die arme Raymond had maar zo kort mogen leven. Hij kon zijn zoon niet zien opgroeien en andersom miste Rayan nu voor altijd een vader. Ze miste de man die haar zoon geboren had zien worden, natuurlijk miste ze hem. Hij was het die de zwangerschapstest voor haar had gekocht, hij was degene die speciaal midden in de nacht broodjes shoarma ging halen – die ze normaal nooit at. Ze had zoveel meegemaakt met hem en nu konden ze die herinneringen nooit meer samen ophalen...
Maar toch huilde ze vandaag ook van opluchting. Ze had zomaar de kans gekregen om haar leven opnieuw te beginnen. Zonder geldzorgen en met een heerlijk kind. Hoe anders was dat geweest als het op een scheiding was uitgelopen?
In principe hoefde ze nooit meer een relatie aan te gaan als ze niet wilde, ze kon genieten van haar zoon en zelfs van haar moeder.

‘Ik heb servetjes gehaald.’ Dorien legde zo’n grote stapel op tafel dat Manja onwillekeurig in de lach schoot. Ook haar moeder moest, ingehouden, lachen.
‘Denk je dat je er genoeg aan hebt of zal ik vragen of ze in het magazijn nieuwe voorraad hebben?’
Natuurlijk waren er mensen die steels naar ze keken. Zo’n drama met zo’n intens huilende, jonge vrouw. Wat moest iedereen wel denken: verlaten, in scheiding, wellicht vechtscheiding, grote schuldenlast...? Het echte geheim dat op Manja drukte, zouden ze nooit weten. Ook haar moeder niet, zelfs haar moeder zou haar lelijkste geheim niet raden. Manja probeerde het uit haar geheugen te wissen, maar tot op heden lukte dat verdorie alsmaar niet.
‘Ik loop een rondje met Rayan,’ besloot Dorien. ‘Ik haal eerst een cappuccino voor je en daarna neem ik hem mee terug naar de kinderafdeling. Het kan zijn dat ik hem die nieuwe lamp geef die hij mooi vond.’
Manja knikte dat het goed was. ‘Tot zo.’ Ze begon haar gezicht te deppen en ze kon alleen maar raden hoe afschuwelijk ze eruit moest zien.

Uiteindelijk had ze in een opwelling besloten om alsnog een driezitsbankje te kopen, plus drie stoelen voor de eetkamer. ‘Manja, hij is geel,’ stamelde haar moeder, ‘kanariegeel.’
‘Mij maakt het niet uit,’ vond Rayan.
‘Ik word er vrolijk van.’ Manja haalde haar schouders op met de beschrijving in haar hand. ‘Hij is niet duur en bovendien is het goudgeel, mam, niet kanariegeel.’
Ze had deze kleur nodig, dat wist ze toen ze hem zag. Zo geel dat het pijn deed aan haar ogen – ze had de felheid nodig om het te kunnen voelen.
‘Daar krijg je geen vlek ooit uit,’ ging Dorien verder.

‘Elke vlek mag gezien worden,’ knikte Manja terwijl ze de naam Vimle opschreef en het artikelnummer plus waar ze hem in de opslag kon vinden. Natuurlijk wist ze dat het een slechte keuze was. Normaal zou ze nooit voor deze bank kiezen. Rayan zou één keer hagelslag op de bank eten en de rest van hun leven zouden ze naar de vlekken ervan kijken. De bekleding was dan wel afritsbaar, maar ze ging echt niet elke week de hoezen van haar bank wassen. Dat zou hoogstens één keer per jaar zijn en dat was nooit genoeg voor de hoeveelheid vlekken die Rayan en zij erop zouden maken.
De derde zitplaats was eigenlijk meer een losse poef die aan een tweezitter was geschoven. Die kon ook open, ze kon er een warm dekentje in bewaren. Warmte had ze nodig... ‘Deze is perfect,’ knikte ze. ‘Ik wil hem.’
Voor de eetkamer koos ze groene stoelen. ‘Schatje...’ verzuchtte haar moeder.

‘Deze stoel heet Teodores, mam, hoe kan ik die nou laten staan?’ In gedachten zag ze zichzelf elke ochtend ‘goeiemorgen Teodores’ mompelen, en aan Rayan vragen of hij Teo even netjes wilde aanschuiven. Ze zou vrolijk worden van deze stoelen, was dat niet voldoende?
‘Nu heb je geel en groen gekozen,’ zei haar moeder hoofdschuddend.
‘Ik kan nog niet zo goed nadenken,’ glimlachte Manja en ze noteerde het artikelnummer en de vindplaats in het magazijn. Het groen deed haar aan gras denken, het gaf haar rust. Teodores zou haar elke ochtend natuurfris laten voelen, ze wist het zeker. Totdat ze in staat was om betere stijlkeuzes te maken, had ze het nodig om emotioneel in balans te komen.
‘Laten we maar gauw gaan,’ knikte Dorien, ‘voordat je nog meer ziet dat je per se nodig hebt.’

Manja lachte te hard. Ze had de rode vlekken van haar huilbui nog in haar nek, maar haar gezicht straalde daarentegen iets licht hysterisch uit. ‘Wil je nog een leuke tafel, Ray?’
Hij legde zijn arm om haar heen. ‘Van mij hoeft het niet, hoor.’
‘O.’ Dorien stak haar vinger in de lucht. ‘Heb je keukenpapier in huis? Die hebben we nodig voor de kroketten.’
‘O ja, lekker.’ ‘Heb je eigenlijk een frituurpan? Die dingen zijn niet duur hoor, laten we er op de terugweg eentje halen bij de MediaMarkt, dat is wel zo gemakkelijk.’
‘Is dat bij die Burger King?’ vroeg Rayan opgetogen.
‘Gaan we naar Burger King?’
‘Zeg, heb jij nog niet genoeg gehad?’ vroeg Manja.
Lacherig schudde Rayan zijn hoofd.

‘Je krijgt geen Burger King, je krijgt zelfgemaakte kroketten.’ Dorien nam de notitieblaadjes van Manja over en stapte vooruit in de richting van het magazijn. ‘Liever een frituurpan dan dat jij straks een knalroze ontbijttafel loopt te kopen.’
En Manja dacht: geen gek idee! Het was natuurlijk een enorme klus om die stomme pakketten in de auto te krijgen. Het waren tien dozen, tien! Dat ging echt niet. Toen is haar moeder naar huis gereden om hulp te vragen aan de buurman, meneer Fersande. Zijn vrouw Mia tufte kennelijk graag met haar autootje rond en was blij als ze voor iemand kon chauffeuren – zoiets was het. ‘Dat is een bijzondere, Manja, aan hem heb je een goeie buur!’ Dorien stoof al weg en Manja en Rayan bleven achter om een goedkope hotdog te scoren.
‘Mag ik nog een ijsje, mama?’
‘Krijg je dan geen buikpijn?’ Ze aaide hem over zijn krullen. ‘Vooruit dan maar.’

Even later belde Dorien dat ze voor de deur stond. Samen met Ab Fersande en zijn vrouw Mia kwam ze aangelopen. ‘Waar is de schade?’ vroeg hij lachend. ‘Ik hoor dat er een kanariepiet is doodgereden?’
‘Klopt, haha, en Teodorus wil ook graag een lift.’
Tevreden legde Manja haar arm om Rayan heen en samen liepen ze achter de buurman aan.

 ‘Kijk, je laat de boter smelten en dan roer je er rustig bloem doorheen. Let je wel op?’
‘Ja, oma.’
Maar Rayan lette niet op. Hij stond met zijn hondenknuffel, de zoon, onder zijn arm geklemd in de keuken. Het was dat Dorien hem zo graag kroketten wilde leren maken, anders had het voor hem niet gehoeven. ‘Kijk, dit is al het halve werk!’
Manja had geen tijd om haar moeder en zoon te volgen, ze had zojuist eigenhandig het onderstel van haar kanarie in elkaar gezet. De goudgele hoes kon er al omheen. Volgens de instructie moest die eerst netjes worden gestreken, maar dat sloeg Manja over.

Op zich had ze het graag gedaan, maar dan moet je wel een strijkijzer in je huis hebben. Nog zo’n dingetje waar ze niet aan had gedacht. Maar, dacht ze, welk studentenhuis zou erom malen? Haar huis was dan geen studentenhuis, maar ze voelde zich prettig bij het idee dat ze net zo weinig verantwoordelijkheid hoefde te dragen. Ze hadden te eten, kroketten zelfs, en een slaapplaats. Dat was voorlopig prachtig. Ze deed het goed, het ging goed...
‘Kijk nou, Rayan, ik roer de bloem erdoor, kijk dan!’
‘Ik kijk!’
‘Je moet opletten dat de bloem niet aanbrandt, dat is de truc. Zie je dat het een pasta wordt?’
‘Ja.’
‘En dan begin je er rustig bouillon bij te schenken. Hier, pak aan, schenk het er maar bij. Ik zei toch rustig? Langzaam, Rayan, rustig! Nou heb ik allemaal klonten!’
‘Sorry, oma.’
‘Geeft niks, lieverd.’ Dorien knipoogde naar hem. ‘Je oma lost het allemaal op.’

Manja sneed de derde doos alweer open en begon haar voetenbank te maken. In gedachten zou zij tegen de leuning zitten en Rayan lag lekker tegen haar aan. Ze zouden gedachteloos tv-programma’s volgen, net als vroeger. Hij hield van talentenshows en van alle soorten familieprogramma’s. Gelukkig maar, want anders zou hij altijd maar YouTube kijken. Naar tv- programma’s keken ze samen, gezellig op de bank. Maar die Danny zou ze er niet op laten zitten, dacht ze. Die moest maar buiten blijven. Voorgoed in de bosjes, haha, dan kon er een mooie nieuwe legende ontstaan voor Driestenen!
Nadat de kroketjes twee uur in de koelkast hadden gelegen en nadat ze in de tussentijd al patat waren gaan bakken, kon eindelijk de frituurpan opnieuw aan.
‘Ik heb geen honger meer,’ zei Rayan.
‘Wil je nog meer eten, mam?’ vroeg Manja.
‘Ja, natuurlijk! We hebben ze toch gemaakt? Dan gaan we ze eten, ook!’

De overbezorgde moeder die Manja zich van vroeger herinnerde, was veranderd in een gezellige vrouw. Iemand aan wie je geheimen kon toevertrouwen. Maar daar piekerde ze niet over.

Na het eten schoof Dorien gezellig naast Manja en Rayan op de bank. ‘Als we er meteen doorheen zakken, ga ik huilen,’ zei Manja.
Rayan voelde voorzichtig aan de zitting voordat hij ging zitten, maar hij viel niet op de grond. ‘Zit lekker,’ vond hij.
‘Het doet lekker zeer aan je ogen,’ knikte Dorien tevreden. De bank was echt goed goudgeel, zeg maar gerust knalgeel.
‘Echt hè?’ Manja zette voorzichtig haar billen naast Rayan en keek hem met grote ogen aan. ‘Houdt het..?’ Rayan vond het allang gezellig en klopte haar glimlachend op de rug. ‘Ik denk niet dat oma er nog bij past!’
‘Oma wil erbij!’ lachte Dorien. ‘Ook al heb ik buikpijn na zoveel kroketten!’

Ze waren mooi gelukt, maar Rayan had echt geen honger meer en omdat ze het zonde vond, heeft Dorien toen ook zijn portie gegeten. Op zich kon ze het hebben; ze was geen superslanke vrouw maar ook niet dik. ‘Hoef jij niet naar bed?’ vroeg ze aan haar kleinzoon.
‘Ik blijf zitten, oma,’ lachte hij. ‘Als we erdoorheen zakken, komt het door jou!’
Als een oprecht oude dame ging Dorien door haar knieën. ‘Ik durf niet!’ gierde ze.
‘Als we op de grond ploffen, moet jij een nieuwe kopen!’ lachte Manja.
‘Doe ik, doe ik!’

Ja, het was echt gezellig. En dat, terwijl Manja eigenlijk van plan was geweest haar moeder op afstand te houden. Ze wilde haar wel in de buurt hebben als ze oppas nodig had, maar andersom wilde ze eerlijk gezegd niet speciaal beschikbaar zijn als haar moeder om gezelschap verlegen zat. Voor je het wist, zat je hele dagen met haar opgescheept. Had ze gedacht. Maar nu het zover was, vond ze het echt gezellig met haar moedertje.
Dorien was nu bijna vijfenvijftig. Ze zei dat haar gewrichten begonnen op te spelen. Maar eerlijk gezegd had ze haar humeur er niet om verloren. Onder de bezorgde vrouw die Manja altijd had gekend, zat kennelijk een lieverd die in staat was veel gezelligheid te bieden. Door de afstand die ze had genomen, zowel letterlijk als figuurlijk, was dat niet eerder zichtbaar geworden.

Normaal zou Manja haar moeder nooit hebben meegevraagd naar Ikea, laat staan dat ze mocht blijven tijdens het in elkaar schroeven van de meubelstukken. Maar nu nood de wet brak, bleek het supergezellig te zijn.
‘Mam, lust je soms een wijntje?’ hoorde Manja zichzelf vragen.

‘Kind, wat gezellig.’
‘Rood of wit?’
‘Doe maar wit, daar drijven de kroketten beter in.’
‘Mag ik cola?’ vroeg Rayan.
‘Jij mag cola.’
In haar keukentje zocht Manja de glazen waar ze met enig fatsoen wijn in kon schenken. Ze realiseerde zich dat ze een grote glimlach op haar gezicht had. In haar moeder bleek ze alvast één vriendin te vinden, wat een heerlijke verrassing. Misschien was het niet de vriendin aan wie ze over haar escapade in de bosjes zou vertellen, en zeker was het niet de vriendin aan wie ze haar grote, schandelijke geheim zou durven opbiechten.

Soms lag ze wakker van wat ze had gedaan. Er waren ook nachten geweest waarop ze uit een nachtmerrie wakker schrok. Ze vroeg zich af hoelang het duurde voordat je fouten eindelijk achter je kwamen te liggen. Als ze zichzelf maar vergaf, zou het beter gaan, hield ze zichzelf voor. Maar dat lukte de ene dag beter dan de andere.
Normaal gesproken was ze niet het type dat geheimen bewaarde, maar nu had ze geleerd dat iedereen zoiets kon, als je maar erg genoeg was geschrokken van wat je had gedaan. Als Dorien het wist, zou het hun relatie voorgoed veranderen, daar was Manja van overtuigd. Maar goed. Haar moeder was nu wel een vriendin met wie ze op de bank kon ploffen, een glaasje wijn kon drinken en een relaxed avondje voor de buis kon doorbrengen.
Ze stond er misschien alleen voor, maar ze had toch een fijn kind en een mooi huisje. Er was gezelligheid met Dorien en ze had zelfs seks gehad met een nieuwe vent. Zie je, dit zou allemaal helemaal goed komen.

Tien

Uit respect voor Jan werd de bridge-avond afgezegd. De leden van de kaartclub vonden het ongepast om gezellig samen te komen terwijl ze wisten dat Jan en Ineke leefden tussen hoop en vrees.
Haar kennisje Dorien was het bij Ineke aan de deur komen vertellen, met een bloemetje in haar ene hand en een plastic bakje in haar andere. Zij had het van Ab Fersande gehoord en die wist het weer van een ander. De bridgeclub kende nog de ouderwetse belpiramide, zoals vroeger, waarbij de één de ander moest informeren. Maar Dorien had besloten om Ineke niet te bellen en in plaats daarvan persoonlijk langs te gaan. Ze bood ook aan om degene te bellen die bij Ineke op het lijstje stond, zodat de piramide niet zou worden verstoord.
‘We leven erg met je mee. Ik heb kroketten voor je meegenomen.’ Ineke wist niet wat ze moest zeggen. Na een ongemakkelijke stilte zei Dorien: ‘Dan hoef je tenminste niet te koken.’

‘Mijn zoon komt me ophalen,’ antwoordde Ineke.
‘Des te beter,’ zei Dorien.
Ineke wist dat haar dochter onlangs naar Driestenen was verhuisd. Het was een verdrietige aanleiding, de dood van haar jonge man, maar toch had Dorien destijds op de bridgeavond drankjes uitgedeeld om het nieuws van de verhuizing te vieren. Ineke was een beetje jaloers geweest, op dat moment, maar ze wilde Dorien niets misgunnen. Bovendien was haar eigen situatie heus niet zo slecht. Natuurlijk miste ze haar kleindochter, maar haar zoon kwam in ieder geval regelmatig langs.

Niet lang erna werd ze opgehaald. Toen Max er eenmaal was, zat Ineke nog met het bakje kroketten in haar hand. ‘Wat heb je daar?’
‘Kroketten. Gekregen.’
‘Wat aardig.’
‘Iemand van bridge.’
De hartaanval van Jan was nu twee dagen geleden, maar Ineke had nog steeds haar woorden niet gevonden. Als je zei dat het twee seconden geleden was, dan klopte het voor haar gevoel ook. Ze wist niet hoe de uren voorbij waren gegaan, ze wist alleen dat Jan er niet was. Morgen werd hij gedotterd en daarna zou hij alweer naar huis mogen, hadden ze gezegd.
‘Mam, kom maar.’ Max pakte haar hand en nam haar mee. Voor één seconde dacht ze eraan hoe het ooit andersom was, dat zij zijn hand pakte. Hoe jong ze allebei waren en hoe oud ze nu ineens was...

Ze stonk, dat wist ze zeker. Ze had het niet kunnen opbrengen om te gaan douchen. Ze had geen schone kleren aangedaan, alleen haar tanden had ze gepoetst. Wat maakte het nog uit?
Het huis was leeg. Dat het zó leeg kon zijn… Jans luie stoel was kaalgesleten bij de armleuningen, dat was haar niet eerder opgevallen. Ze twijfelde of ze het bed zou verschonen. Aan de ene kant leek het haar heerlijk voor hem om thuis in een fris bed te kunnen stappen.
Maar aan de andere kant hield de gedachte dat hij bijna dood was geweest haar tegen. Stel dat hij alsnog het loodje legde, dan was dit bed het laatste waarin hij had geslapen... Ze snoof zijn geur op alsof het zijn enige nog bestaande geurspoor was. Ze wilde het in haar herinnering prenten zodat ze hem kon ‘ruiken’ wanneer ze maar aan hem dacht. Voorlopig lukte dat totaal niet. Ze rook het parfum van haar zoon, die een goedverzorgde man was geworden. Hij zei iets over avondeten en iets over het ziekenhuis morgen, maar ze hoorde hem nauwelijks.

Jan moest gedotterd worden en dat zou morgenochtend gebeuren. Daarna mocht hij weer naar huis. Naar zijn vrouw en de poes die al had geplast in de wasmand en die al een plakje ham van haar boterham had gestolen. Iemand moest dat beestje opvoeden, anders kwamen ze nog in de problemen met hem. Normaal zou Ineke haar hand er niet voor omdraaien. Ze zou het beestje in zijn nekvel grijpen zo lang als het nodig was. Ze zou Poes op de kattenbak zetten tot hij begreep dat hij daar zijn behoefte moest doen. Maar Poes werd niet opgevoed. Poes werd nu zelfs alleen gelaten in het huis – en hij kon daar alle ravage aanrichten die hij maar wenste.
Ze stapte in de auto van haar zoon. Vierenveertig jaar, haar kleine Maxie. Met een eigen adviesbureau voor marketing en sales. Twee dochters, bij twee verschillende vrouwen...
‘Wil je de kroketten meenemen?’

Ineke keek omlaag. Het was alsof ze pas nu besefte dat ze haar vingers om het tupperwaredoosje had geklemd. Ze keek Max geschrokken aan. Ze liep er al mee sinds ze van plan was om ze in de vriezer te leggen.
‘Wil je ze straks eten?’ vroeg hij.
Ineke haalde haar schouders op.
‘Hoe lang loop je er al mee? Als ze al ontdooid zijn, kun je ze beter niet opnieuw invriezen.’ Max glimlachte. ‘In dat geval rijd ik even langs de MediaMarkt voor een frituurpan, mam. Dan gaan we ze bij mij thuis lekker bakken.’
Ineke knikte naar hem, de tranen sprongen in haar ogen.
‘Amber zal niet weten wat ze proeft.’ Max klopte liefdevol op haar knie terwijl hij de straat uit reed.

Toen Max destijds met Ebru thuiskwam, was hij al zevenentwintig. Het was echt niet zo dat Ineke nog jaloerse gevoelens koesterde richting de meisjes, zoals dat misschien bij zijn eerste vriendinnetjes wel het geval was geweest – als ze heel eerlijk was.
Het was ook niet zo dat zij in Max de droomprins zag voor wie alleen een Assepoester goed genoeg zou zijn. Ineke was heus modern en wist dat het voor Max prettig zou zijn om een zelfstandige vrouw te treffen. Nou, zelfstandig was Ebru! Maar echt, dat was niet het grootste probleem. Zelf was Ineke ook een vrouw die je niet zonder handschoentjes aanpakte, dat wist ze best. Jan had haar altijd gesteund als werkende vrouw, terwijl dat in hun generatie niet vanzelfsprekend was.
Als ze het zelf mocht beslissen, zou Ineke zichzelf wel geëmancipeerd noemen, ook al had zij de volledige verantwoordelijkheid gedragen voor het huishouden en de opvoeding.

Maar Ebru was van een andere soort. Ebru was niet alleen zelfstandig, ze was ook overheersend. Ze was werkelijk niet het type dat Ineke bij haar zoon had verwacht. Was dit waar haar Maxie voor koos?
Ebru nam geen blad voor de mond, meteen al niet. Volgens haar herinnering was het al bij de eerste kennismaking dat Ebru uitriep: ‘Heeft u nog suiker in de koffie?’ Ze had zich omgedraaid naar Max. ‘Daar moet je niet aan meedoen, hoor.’ Ze zei het terwijl ze in zijn beginnende zwembandjes kneep – dat was toch knap brutaal van haar.

Jan haalde zijn schouders erover op en zei dat het zo erg niet was geweest. Hij steunde haar totaal niet. Tijdens een van de ruzies die ze erover hadden, zei hij nota bene dat Ineke zélf wilde domineren en dat ze daarom moeite had met haar schoondochter. Toen had ze gerust een paar dagen niet tegen hem gesproken. Jan stond er anders in, hij zag ook voordelen van Ebru. Zo was hij bijvoorbeeld wel trots dat zijn zoon het zakenleven in ging. Hij hoopte voor zijn kind op een glansrijker bestaan dan hij zelf had gehad bij zijn verzekeringsmaatschappij. Jan argumenteerde dat Max een ‘stevig’ typetje koos omdat hij daarmee was opgegroeid.

Misschien was dat zo, dacht Ineke, ja, maar dan nog... Het kwam nooit echt goed tussen de twee vrouwen, daarvoor botsten ze te veel. Maar Ineke was nooit van plan om ze uit elkaar te drijven, nooit! Al was het alleen maar vanwege haar kleindochter Maxine. Zij was een lichtpunt in haar leven en omdat Ebru en Max zo hard werkten, kwam Maxine geregeld logeren. Een heerlijke tijd.
Van Ebru mocht Maxine geen snoep, maar zodra mama de deur uit was, haalde Ineke de zak met ringelings tevoorschijn en schoof om elk vingertje een zogenaamde prinsessenring. ‘Jij bent mijn prinses,’ zei ze dan – en Maxine knikte dat het zo was. 

‘Gaat het, mam?’ Max haalde haar uit haar gedachten.
‘Ik... voel me schuldig,’ zei ze ineens.
Max legde zijn hand op haar knie. ‘Over papa?’
Ineens rolden de tranen over haar wangen. Ze verstevigde haar greep om het tupperwaredoosje met de kroketten. ‘Over Ebru. Voor jou. Het spijt me dat ik jullie uit elkaar heb gedreven. Dat was nooit mijn bedoeling, nooit. En ik mis Maxine!’ Ze schaamde zich kapot. Nu was het wéér niet gelukt om haar gevoelens verborgen te houden!
Naast de MediaMarkt zat een Burger King. Het was niet ideaal, vond Max, maar het was tijd dat ze samen een gesprek zouden voeren. Met veel te sterke koffie in een kartonnetje, schoof Max bij zijn moeder aan tafel.
‘Wil je een hamburger?’ vroeg hij vrolijk.
‘Mag dat van Carlijn?’

Max schudde zijn hoofd. ‘Nee. Daarom zijn ze zo lekker.’
‘O,’ riep Ineke geschokt voordat ze begon te gniffelen.
‘Doe je dat?’
‘Natuurlijk doe ik dat.’ Hij knipoogde naar haar. ‘Alles voor de lieve vrede. Vertel eens, mam, wat was dat nou ineens? Wat denk je dat jij ermee te maken hebt?’
Ineke wist dat het tijd was. Als ze kon, zou ze het eeuwig hebben verzwegen, maar daar was kracht voor nodig die ze niet langer bezat. Ze was een treurig hoopje van zwakte geworden. ‘Ik ben bang dat je me nooit meer wilt zien.’
‘Doe niet zo gek.’
‘Weet je nog die iPad waar Maxine mee liep als ze kwam logeren?’
‘Ja, ze was dol op dat ding. Toen had je nog geen kinderschermen, hè? Ze liep echt met een stikdure gadget.’
‘Ik eh, ik snapte niet goed hoe die werkte.’

Max klopt op haar pols. ‘Dat hebben we je toch geleerd, mam? En Maxine wist het al gauw helemaal zelf, hoe klein ze ook was.’
‘Maareh... er kwamen berichtjes binnen op dat ding. Eerst dacht ik dat ze van jou waren.’
‘Berichtjes?’
‘Ja, ik zag ze. Dan stond er twee tellen een bericht op en dat was daarna weer verdwenen. Ik snapte er niks van.’

‘Misschien was die gesynchroniseerd met sms, zou dat kunnen?’ Max stond op en zei: ‘Ik hou het even niet, mam, ik ga er één bestellen, hoor. Wil je ook?’ Hij hield zijn hoofd schuin en keek haar aan met die lieve brutale blik die hij al zijn hele leven had. ‘Straks is je kans voorbij.’
‘Ik hoef geen hamburger, schat.’
‘Ik haal er gauw even eentje.’
Terwijl hij wachtte op zijn bestelling, probeerde Ineke razendsnel haar gedachten te ordenen. Wat was ze hem allemaal aan het vertellen en waarom zou ze dat doen? Moest hij weten dat ze de knop uiteindelijk had gevonden waarmee ze antwoorden kon schrijven? Er waren notificaties zichtbaar waar ze nog op kon klikken – ze wist niet alles, maar ze wist heus wel wat.

Destijds was Maxine op haar schoot in slaap gevallen terwijl dat ding naast haar lag. Toen er weer een berichtje kwam, drukte Ineke erop en kijk, ineens opende er een nieuw scherm met alle berichtjes die de hele tijd waren gestuurd.
‘Ik zit op je te wachten,’ was zo’n tekst. ‘Ben je er bijna?’ ‘Waar blijf je nou?’ Zulk soort berichtjes, helemaal niets liefs of vriendelijks. Alles was dwingend aan Ebru, zelfs haar teksten. Achteraf moest Ineke toegeven dat het misschien wel meeviel, misschien kwam Max wel vaker te laat en misschien was ze daar geërgerd over.
Maar Ineke dacht niet aan Ebru’s kant van de zaak. In die tijd zag ze Ebru door een donkerder bril – ze wist toen natuurlijk niet hoezeer ze haar nog zou missen, samen met haar dochtertje. Met één hand had ze de ravenzwarte haren van Maxine geaaid, en met de andere tikte ze op het scherm. ‘Ik kom niet,’ had ze getypt. Voor ze het wist, was het bericht verstuurd.

Het was niet zo dat ze schrok van haar gedrag. Eerlijk gezegd was ze zelfs trots dat het was gelukt om zoiets te doen. Een opluchting was het ook om eindelijk iets terug te kunnen zeggen, ook al wist Ebru niet dat zij het was die had geschreven. Tegenwoordig appt Ineke natuurlijk wel, ze is heus niet achtergebleven. Maar tien jaar geleden was het allemaal nog relatief nieuw. Het duurde even voordat er een nieuwe notificatie verscheen. ‘Wat is dit?’

Ineke had met haar ogen gedraaid. Ze voelde een onredelijke boosheid in zich omhoog borrelen en ze tikte: ‘Ik kom niet. Ik ben er klaar mee dat jij mij zegt wat ik moet doen. Ik haat het!’ Op zich zei ze niks geks, ze zei gewoon wat Max al veel eerder had moeten zeggen.
Daarna kwam Jan binnen en had ze de iPad snel onder een kussen geschoven. ‘Zal ik de kleine prinses naar bed tillen?’ vroeg hij.
‘Dat is goed,’ knikte Ineke met een bonkend hart. Tien jaar terug was Jan nog een sterke opa die zijn kleinkind gemakkelijk over zijn schouder kon leggen. Hij fluisterde: ‘Geef die iPad ook maar mee, dan leg ik die naast haar bed.’
‘Oké,’ zei Ineke en ze gaf hem het ding mee met net zo’n uitgestreken smoeltje als kleuters kunnen hebben. Had zij iets gedaan? Nee, hoor. Als je het maar lang genoeg volhield, werd het vanzelf waar. Het was maar iets kleins en het was vast niet belangrijk, dat prentte ze zichzelf in.
Maar niet lang daarna kwam het bericht van de scheiding. Het trof haar als een mokerslag. 

‘Ahh, zo lekker.’ Max schoof energiek aan tafel en nam een fikse hap van zijn Whopper. ‘Ooo,’ herhaalde hij met volle mond, ‘zo lekker.’ Met pretoogjes keek hij haar aan en zei: ‘Dit moet wel geheim blijven, dat begrijp je, hè? Nou, kom op, vertel maar wat je hebt gedaan.’
Ineke haalde diep adem. Van de zenuwen begon ze bijna met haar vingers op de tafel te trommelen. Ze nam geen slok van de koffie uit angst dat ze die om zou gooien.
‘Ik eh, ik...’
‘Zeg het maar gewoon, mam.’
‘Vlak voordat jullie uit elkaar gingen...’
‘Ebru en ik? Wat heb jij ermee te maken?’
‘Vlak ervoor, heb ik... ruzie met haar gemaakt.’ Max maakte grote ogen, maar Ineke sloeg die van haar neer. ‘Ik heb haar gezegd dat ik vond dat ze jou overheerste en ik vond ook dat ze Maxine te weinig ruimte gaf om kind te zijn.’
‘Is dat wat je wilde vertellen?’

Nee, dat was niet wat ze wilde vertellen. Maar dit is wat ze besloot te zeggen. Max mocht de waarheid niet weten, wat had je aan de waarheid als die alleen maar dingen stukmaakte? ‘Ja,’ knikte ze beverig. ‘Ik ben een bemoeizuchtige schoonmoeder geweest en dat spijt me.’ Ze hoefde haar trillende handen niet langer te verbergen, want die pasten ook prima bij dit moment.
Max liet zich achterover zakken tegen de leuning. ‘Ben jij een bemoeizuchtige schoonmoeder, is dat zo?’
Ineke hield haar ogen terneergeslagen.
Max legde zijn Whopper aan de kant en pakte haar handen. ‘Mam, wás je maar weer bemoeizuchtig. Sinds de scheiding lijk je bang te zijn om aanwezig te zijn. Ik mis je, waar ben je! Carlijn heeft geen idee wie jij bent omdat je amper een stom woord zegt. Ja, de beleefde dingen wel. Maar niet je intelligente opmerkingen. Carlijn denkt dat je een hekel aan haar hebt!’
Ja, dat heb ik ook, dacht Ineke. Maar ze zei: ‘Ik vind haar juist lief. Maar ik voel me zo schuldig. Ik wil niet nog een huwelijk voor je verpesten.’

‘Jij hebt mijn huwelijk met Ebru niet verpest.’ Max nam de Whopper en beet er een flink stuk uit. ‘Heerlijk,’ zei hij opnieuw. ‘Ebru en ik waren uit balans geraakt. Ze heeft me destijds flink geholpen, hoor. Dankzij haar ben ik carrièregericht gaan werken, daar ben ik haar eeuwig dankbaar voor. Ze heeft me Maxine geschonken en daarom zal ik altijd van haar houden. Maar ik wilde vooral mens blijven en zij wilde nog veel hoger op de carrièreladder. Dáárdoor is het misgegaan. We hadden verschillende toekomstbeelden. Ik dacht dat je het wel wist.’
‘Ja, ja...’ Ineke haalde twijfelend haar schouders op. ‘Nu je het zegt, herinner ik me dat het voorbij is gekomen, maar ik was ervan overtuigd dat ik iets verkeerd had gedaan.’
‘Gekkie.’ Max stond alweer op en leunde over de tafel om een kus op haar wang te drukken. ‘Kom, we gaan kroketten frituren.’
‘Is Maxine er ook?’ vroeg Ineke.

‘Nee.’ Voor het eerst keek Max nu bedrukt. ‘Ze wil alsmaar bij haar vriendinnetje logeren, kennelijk gaan die ouders scheiden, ik weet het niet precies. Yara heet dat meisje, ken je haar?’
‘Yara…’ Ineke dacht lang na.
‘Haar zusje heet Yfke.’
‘Dat zijn toch de kleindochters van Gerda?’ vroeg Ineke toen. ‘Wat is er aan de hand, heeft haar dochter hulp nodig?’
Max haalde zijn schouders op. ‘Hoe het met de ouders is, weet ik niet. Maar dat meisje Yara heeft het ergens heel zwaar mee.’ De laatste brokken van de hamburger schoof hij in zijn mond. ‘Het zijn ook pubers natuurlijk. Als er niks aan de hand is, verzinnen ze wel wat.’
Ineke lachte instemmend. Ze zou er wat voor overhebben om een puber in haar huis te zien.

Max keek haar aan. ‘Wat had de iPad hier nou mee te maken? Niks toch?’ Hij stond op om te vertrekken en Ineke volgde zijn voorbeeld.
‘Nee, het ging niet om de iPad,’ zei Ineke en daarmee was de kous af en het besluit genomen. Hij zou nooit weten dat ze zich die avond had laten gaan. ‘Weet je zeker dat ik bemoeizuchtiger mag zijn?’ vroeg ze.
‘Hoezo?’ Max keek haar schuin aan en legde een arm om haar heen. ‘Kan je soms niet wachten om ermee te beginnen, haha? Zeg op, wat heb je op je lever.’

‘Je moet Maxine niet zoveel ruimte geven. Ze wil toch ook voelen dat ze belangrijk is in jouw nieuwe gezin? Als je alles maar goedvindt, denkt ze dat het je niet kan schelen.’
‘Kijk, daar is mijn mama eindelijk weer.’
Met een sierlijke zwaai trok hij de deur voor Ineke open.
‘En ik mis haar,’ zei Ineke. ‘Misschien lust Maxine ook wel een kroket.’
‘Niet vergeten dat we de Whopper verzwijgen, hè?’ herhaalde Max voordat hij de motor aanzette.

Elf

Ilya deed de voordeur open met het haakje er nog op. Met haar verstand wist ze wel dat het Danny niet zou zijn, dat hij geen verontschuldigingen zou komen aanbieden en dat hij haar niet om vergiffenis zou smeken… Maar ze nam toch het zekere voor het onzekere.
Het was Maxine, de beste vriendin van Yara. ‘Ze is boven,’ zei Ilya.
‘Oké.’ Maxine knikte en liep langs Ilya naar de trap.
Ilya haalde haar schouders op en plofte weer op haar stoel in de woonkamer. Hoewel het begon te schemeren, deed ze geen lampen aan. Het shawltje om de blauwe plekken te verbergen, was niet meer nodig. Ze klapte de laptop van haar dochter open en typte in de zoekbalk: ‘Wat is een leuk beroep voor mij?’ Ze zuchtte.
Bovenaan de trap wachtte Yara haar vriendinnetje op, haar BFF, Best Friend Forever. ‘Hé schat,’ zei Maxine zodra ze Yara zag. ‘Het komt wel goed.’

Yara omhelsde haar vriendin en huilde in haar armen. Beneden deed Ilya haar best om haar eigen tranen in bedwang te houden, ze merkte niet hoe hard haar dochter erom huilde. Als ze het had gezien, had ze Danny erom gehaat – maar dat was nu niet het geval. Ilya zat beneden te googelen en de meiden waren boven.
‘Het komt wel goed,’ suste Maxine opnieuw. ‘Ik help je.’
Toen Yara was uitgesnotterd, keek ze haar vriendin met rode ogen aan. Ze schoot in de lach, maar de volgende tranen rolden alweer over haar wangen. ‘Kom,’ knikte Maxine. ‘Laten we niet op de overloop blijven staan. Zal ik beneden even wat te drinken voor je halen?’
Yara knikte terwijl ze schokkend ademhaalde.
‘Denk je dat ik ook chips mee mag pakken?’ Maxine wiebelde haar wenkbrauwen op en neer.

‘Vast wel.’ Yara liep haar kamer in en ging op haar bed zitten. Ze pakte een roze kussen dat ze op schoot nam als een teddybeer. Haar snotterige rode neus haalde ze wel snuffend op, maar ze snoot hem niet.
‘Ik ben zo terug.’ Maxine was kind aan huis en wist gemakkelijk de weg. Ze leerde Yara in de brugklas kennen en sindsdien zijn ze onafscheidelijk.

Toen ze de eerste keer in dit huis kwam, had Yara’s moeder haar met grote ogen aangekeken en ze had gevraagd: ‘Heet jij Maxine? Wat is jouw achternaam?’ Nog voordat Maxine antwoord had kunnen geven, had Yara’s moeder zelf al gezegd: ‘Is het Verbruggen?’ Stomverbaasd had Maxine ‘ja’ uitgeroepen. Hoe wist deze vrouw dat! Toen bleek dat Yara en Maxine als kleutertjes al vriendinnen waren. ‘Je zat hier op school, weet je dat niet meer?’
Maar nee, dat wist Maxine niet meer… Toen haar ouders scheidden, was ze pas zes jaar oud. Papa had wel verteld over vroeger, toen ze op een school zat waar haar oma ook een kleuterjuf was en dat mama er door de scheiding ‘niets meer’ mee te maken wilde hebben. Ze was halverwege groep drie naar een andere school gegaan en daar had ze snel nieuwe vriendinnetjes gekregen en was ze haar oude leventje langzamerhand vergeten.

Sinds de scheiding was Maxine alleen nog in Driestenen gekomen om haar oma te bezoeken. Oma zei altijd dat Maxine wel Oma Juf mocht zeggen, maar eerlijk gezegd vond Maxine dat nogal irritant – waarom bedacht die vrouw een bijnaam voor zichzelf? Haar vader deed er weinig aan. Hij zei weleens dat haar oma een kleuterjuf was, maar hij dwong haar niet om Oma Juf te gaan zeggen of zo.
Soms twijfelde Maxine eraan of haar ouders een vechtscheiding hadden gehad, want elke keer als Maxine een vraag stelde over haar familie, maakte haar moeder zich er met een grom van af. Uiteindelijk heeft Maxine het erbij gelaten. Het leek haar vader weinig te kunnen schelen – die was druk met zijn nieuwe vriendin, blegh – en een kind wil tenslotte niets liever dan dat beide ouders tevreden zijn.

Normaal gesproken was Yara’s moeder, ze mocht haar Ilya noemen, allang aan het koken rond dit tijdstip. Maxine wist niet beter of Yara’s moeder Ilya stond altijd groenten te snijden als Yara en zij thuiskwamen uit school. Ze had ook altijd tijd voor een praatje, heel anders dan haar eigen moeder.
‘Hallo, Ilya?’
Maar vandaag praatte Ilya niet. Ze zat in het halfdonker naar een laptop te staren.
‘Mag ik chips mee naar boven nemen?’
‘Ja, doe maar.’ Ilya schraapte haar keel.
‘Oké.’

De kamer van Yara was een typische tienermeidenkamer, maar zo dacht Maxine er niet over. Zij vond het gewoon een leuke kamer. Het dekbed had roze hartjes, er lagen verschillende sierkussentjes met diverse printjes en kleurige knoopjes.
In de hoek stond nog een roze opbergdoos met knuffels en de poppen waar Yara vroeger mee had gespeeld. Soms pakten Maxine en Yara de opmaakpop eruit en smeerden er alles op wat ze maar konden vinden. Het arme ding had allerlei vlekken die ze er nooit meer uit kregen. In de synthethische haren zaten een paar vlechtjes die Maxine en zij er vorig jaar in hadden gemaakt, toen ze nog maar brugpiepers waren – onderwijl pratend over de jongens in de klas (vooral hartje Jason) en de leraren op hun middelbare school. Maxine legde een zak paprikachips op Yara’s bed en ze zette een fles cola op het kleine nachtkastje.
‘Straks gaan ze uit elkaar!’ piepte Yara.

‘Nee joh, zo snel gaat dat niet.’
Natuurlijk wilde Yara niet op deze manier snikken, ze schaamde zich maar tegelijkertijd was haar verdriet te groot. Het leven zoals ze dat kende dreigde uit elkaar te vallen. Hoe moest het als haar ouders zouden scheiden, waar moest ze naartoe? ‘Mijn vader is al de hele week niet thuis geweest.’
‘Hij komt vast terug.’
Yara ademde hortend en stotend in. ‘Denk je?’
Maxine aaide over haar armen. ‘Vast wel. Misschien kunnen we ze een handje helpen.’
‘Helpen? Hoe dan?’
‘Ze moeten elkaar in ieder geval eindelijk eens zien, denk je ook?’
‘Hoe bedoel je?’

‘Misschien kunnen we een afspraak regelen waarbij ze elkaar per ongeluk expres wel moeten zien. Jij kunt op hetzelfde moment met allebei afspreken ergens, misschien bij die bar hier in de buurt. Daar fietsen we weleens langs.’
‘Het Kunstencentrum bedoel je. Ja, dat kan.’
‘Nou, en als ze dan aankomen, dan blijkt dat wij er niet zijn.’
‘Maar dan zijn zij er alleen maar.’ Het begon Yara te dagen waar Maxine aan dacht. ‘Ooo...’
‘Ja, dan moeten ze wel met elkaar praten.’
‘En dan komt het vanzelf weer goed.’
Maxine knikte. ‘Ze hoeven elkaar alleen maar tegen te komen.’ Tevreden trok ze de zak chips open en stak haar hand erin. 

‘Heb je gehuild?’ vroeg Ilya aan haar dochter toen ze eenmaal beneden kwam. In de keuken bakte ze drie eieren tegelijk in de pan. Het was óf een simpel gebakken ei op brood, óf niks, want meer kon ze niet opbrengen. Aan Maxine vroeg ze: ‘Wil jij Yfke roepen dat we gaan eten?’
‘Is goed.’
‘Oh nee, sorry, laat maar!’ Ilya schudde haar hoofd. ‘Yfke is naar paardrijden, ze wordt straks thuisgebracht. Eet jij mee, Maxine?’
‘Eh, ja, dat is wel goed, denk ik. Mijn moeder is toch niet thuis.’
‘Werkt ze nog steeds zoveel?’

‘Pfft,’ deed Maxine om aan te geven dat ze het haatte dat haar moeder er nooit was. Het was natuurlijk niet waar; Ebru deed haar uiterste best om weliswaar haar carrière te behouden, maar er ook te zijn voor haar dochter. Maxine had natuurlijk nog geen idee hoe moeilijk het was om de beide bordjes in de lucht te houden, die dacht slechts aan de avonden waarop ze alleen moest eten omdat haar moeder niet thuis was – geregeld bakte ze dan ook maar gewoon een ei.

Maxine had een prima vader maar toch kwam ze niet vaak bij hem. ‘Het kan hem niet schelen,’ zei Maxine dan schouderophalend en Ilya had dat eigenlijk voor waar aangenomen zonder verder iets te vragen. Ilya wist hoe vervelend Maxine haar thuissituatie vond. Geregeld had ze hier thee ingeschonken en koekjes uitgedeeld terwijl ze liefhebbend luisterde naar Maxines verhalen over haar allenige thuis en haar afwezige moeder. Als ze daar nu aan dacht, kromp haar maag ineen. Niet alleen schaamde ze zich om hoe graag ze met haar ogen had zitten draaien over de afwezigheid van haar moeder. Ja, ze had zich werkelijk verlustigd aan alle fouten die Maxines moeder maakte en ze had weinig moeite gedaan om het begrip van de dochter voor de moeder te vergroten. Pas nu ze er zelf ineens slecht voor stond, begreep ze dat ze een waardeloze collega-moeder was geweest. Liever had ze op zulke middagen geëtaleerd hoe ruim zij voorhanden was voor haar dochters. Ja, ze had de afwezigheid van Maxines moeder werkelijk gebruikt om zichzelf beter te voelen over haar eigen aanwezigheid.

Hoe anders was het nu. Ze begreep nog maar half hoe haar nabije toekomst eruit zou zien. De meisjes zouden sleutelkinderen worden en hun eigen avondeten moeten maken. Waren ze daarop voorbereid? Nee, totaal niet. Ilya had ze lekker laten knutselen en ze vond het prima dat Yara geregeld naar haar kamer verdween. Ze hadden nooit hoeven koken of boodschappen hoeven halen, laat staan een wasje draaien of kleren in de kast vouwen. Daar was Ilya voor en misschien was dat meteen een reden waarom ze het zo weinig waardeerden.
Binnenkort zou alles anders worden. Ze wilde het nog niet helemaal geloven, maar diep vanbinnen wist ze hoe ze ervoor stond. Danny kwam niet terug, want hij zou niet veranderen. Zij mocht dat niet accepteren, dus ze moest bij hem weg.

Het was eerste prioriteit om economisch zelfstandig te worden. Niet alleen Yara zou daardoor aan de bak moeten, maar ook Yfke zou als achtstegroeper al voor zichzelf moeten gaan zorgen. Het was Ilya die de verkeerde partner had gekozen, maar haar meisjes moesten er allebei voor boeten. Ze hoopte maar dat de andere moeders, in andere huizen, bij andere vriendinnetjes, hun klagende verhalen zachtaardig zouden aanhoren en dat ze hen meer over de wereld zouden leren dan Ilya zelf had gedaan.
Yara schoof aan tafel en bekeek haar moeder. ‘Jij hebt ook gehuild.’
Tsja, dat was waar...

Het lukte Ilya deze week om niet compleet hysterisch te worden, maar daar was het wel mee gezegd. Het lukte helaas niet om haar shock te verbergen en het verdriet dat ermee gepaard ging. Hoe kon Danny haar dit aandoen? Sinds Ilya de pijnlijke waarheid wist, had hij zich weg laten sturen en ze had nadien niks meer van hem gehoord. Hij vocht totaal niet voor haar, hij probeerde niet eens te bellen! Ook zijn dochters hadden niets gehoord, ze begon zich af te vragen met wat voor man ze eigenlijk was getrouwd – en waarom.
‘Het komt door Yfke, hè?’ vroeg Yara. ‘Zij had niks moeten zeggen, dan was nu alles nog goed geweest.’
‘O nee, lieverd toch, zo is het niet!’ Ze zette een groot bord op tafel met daarop meerdere gebakken eieren. Daar legde ze een gesneden volkoren brood naast, nog gewoon in de plastic zak, het brood werd nog net niet achteloos neergesmeten. ‘Ik ben juist blij dat ik het weet.’

‘Je ziet er anders niet blij uit.’
Ilya zuchtte. Ze knikte naar Maxine dat ze met eten mocht beginnen. Een traan rolde als vanzelf omlaag. ‘Ik ben ook niet blij met de waarheid, maar het was nog veel erger geweest als ik die niet wist.’ Haar stem piepte van verdriet. ‘Binnenkort ben ik wel weer blij, meer nog dan eerst. Zo gaat dat na moeilijke periodes.’ Meteen begon ook Yara weer te huilen. ‘Het spijt me, mama.’
‘Nee schat, nee...’ Ilya boog naar haar grote tienermeid en knuffelde haar. ‘Jij hebt toch niks verkeerd gedaan? Yfke niet en jij ook niet.’
‘Wij dachten dat we het stil moesten houden om jou te beschermen. Eerst wist ik niet eens dat papa iets verkeerds deed. Later natuurlijk wel, maar hij zei dat het geheim moest blijven omdat jij te zwak was. Hij zei dat het onze schuld zou zijn als je verdrietig was.’
‘Jullie hebben me niet verdrietig gemaakt, dat heeft hij gedaan.’

Nu huilden ze allebei met rode ogen en snotterige neuzen. Ze spraken met piepstemmetjes tegen elkaar, maar er was liefde. Ze pakten elkaars handen en gaven af en toe een knuffel. En Maxine, die at in stilte haar boterham met ei.
Het duurde niet lang voordat Ilya zichzelf bij elkaar raapte, de laptop erbij pakte en vroeg: ‘Wat vinden jullie een geschikte baan voor mij?’
‘Wil je nog steeds werken?’ vroeg Yara.
Ilya keek haar aan. ‘Ik zal wel moeten en ik kan het ook. Wat denk je dat ik het beste zou kunnen? Vroeger heb ik administratief werk gedaan, had ik dat al verteld?’
‘Ja, mam, en ook dat je soms fotomodel was.’ Yara grinnikte naar Maxine en die deed haar best om niet in de lach te schieten.
‘Heb je genoeg gegeten, Maxine, wil je nog een boterham? Pak gerust, hoor.’
‘Nee, bedankt, ik moet weer naar huis.’
‘Echt?’ Yara keek haar teleurgesteld aan.

Maxine knikte. ‘Voordat het te donker is geworden.’ ‘Wat heerlijk dat het steeds later donker wordt, hè?’
Ilya knikte instemmend en deed haar best om de huilbui van net te doen vergeten. ‘Nu schemert het al, maar over een maand blijft het de hele avond licht. De lente. Je ruikt haar al.’
‘Dus... dan ga ik maar.’ Maxine stond op.

‘Normaal gesproken zou ik je wel naar huis willen brengen, maar Yfke wordt straks thuisgebracht door de moeder van een vriendinnetje.’
‘Ik fiets gewoon hoor, anders kan ik morgen niet naar school.’
‘Mam,’ zei Yara waarschuwend.
‘Oké, ja, jullie redden jezelf. Prima. Voorzichtig fietsen, hè, heb je wel licht op je fiets? Doe dat maar vast aan joh, dat kan nooit kwaad. Tot gauw dan maar.’
‘Dag mevrouw, dag Ilya bedoel ik.’

Samen met Yara zat Ilya aan de eettafel. Er lag nog één onaangeroerd, koud geworden ei op het bord en ernaast de open zak brood waar de sneetjes lusteloos uit waren gezakt. Yara had een half aangegeten boterham van zich af geschoven, waarna Ilya een kopje thee maakte voor hen beiden. Ze probeerde niet te zuchten, maar toch hoorde ze het zichzelf doen. ‘Ik weet niet hoe het kan dat dit ineens onze situatie is,’ begon Ilya.
Yara keek haar niet aan toen ze fluisterde: ‘Komt papa niet meer terug?’
Ilya voelde haar ogen vochtig worden. ‘Dat weet ik niet eens.’ Ze haalde diep adem en zei: ‘Ik moet bij hem weg, lieverd. Ik moet voor mezelf opkomen.’
Yara pulkte aan de plastic broodzak. ‘Maar je kunt hem toch bellen om het uit te praten?’
‘Vind je dat ik het goed moet maken omdat hij zijn hele leven blijkt vreemd te gaan? Of denk je dat hij zijn best zou moeten doen?’

Yara zat er ineens weer bij als de veertienjarige die niet nadacht voor ze wat zei. ‘Hij is wel mijn vader, hoor.’
‘Ik neem even niet de verantwoordelijkheid voor jouw vader, schat. Jouw vader is jóúw vader die óók zelf zijn dochter kan bellen om contact te houden.’
‘Hij neemt niet eens op als ik hem bel.’
Ilya merkte dat ze schrok van deze mededeling. ‘Heb je hem gebeld? Heb je hem gesproken?’ Hoewel het natuurlijk logisch was dat een dochter haar vader belde, had Ilya hier totaal niet aan gedacht.
‘Natuurlijk heb ik gebeld. Ik zeg toch net dat hij niet opneemt?’ Ze haalde haar schouders op en ging verder met alweer ergernis in haar stem. ‘Hij stuurt alleen maar elke dag een appje om te zeggen dat we erg stom zijn geweest om het geheim te onthullen.’
‘Doet hij dat?’
Yara liet de broodzak los. ‘Hij zegt dat het onze schuld is als hij nooit meer thuiskomt.’

Ilya knipperde niet met haar ogen. ‘Geloof je hem?’
‘Ik niet, maar Yfke wel. Ik heb haar al gezegd dat hij de vader is en zij het kind. Maar als jullie uit elkaar gaan, zal zij denken dat het door haar komt.’
‘Fijn dat je dit hebt verteld. Ik zal binnenkort met haar gaan praten.’ Ze keek haar dochter lief aan. ‘Laten we geen geheimen meer hebben voor elkaar.’
‘Oké.’

Vol liefde keek Ilya naar haar dochter. Haar haren waren een dikke, volle bos geworden, die weelderig over haar schouders hingen. Ze droeg geen make up, of misschien was die eraf gehuild, maar haar pruilende mondje zou sexy genoeg zijn voor veel jongens (en helaas ook mannen). Ze groeide groot, haar dochter, Yara, was een jonge vrouw aan het worden. Met recht een bloem in de knop.
‘Heb jij nu een bh aan?’ vroeg Ilya.
‘Hallo, wat heb jij daarmee te maken!’
‘Is het zo?’
‘Ja.’
‘Ik vroeg me gewoon af of je die elke dag aantrekt.’
‘Duh.’

Ondanks het verdriet, moest Ilya nu toch glimlachen. Hoelang was het geleden dat ze een bh-hemdje voor haar dochter kocht, was het niet gisteren? Nu waren ze ongemerkt doorgegroeid naar een situatie waarin het haar niet eens meer opviel dat haar dochter bh’tjes droeg, haar baby. De tijd ging door, het leven stroomde verder, dat gold voor hen allebei.
‘Zelfs als papa zou terugkomen en zelfs als we hier doorheen zouden komen, moet ik gaan werken,’ zei ze.
‘Het is tijd.’
‘Maar wie is er dan als we thuiskomen?’
Nu was het Ilya’s beurt om haar schouders op te halen. ‘Niemand. Nou ja, misschien ik toch gewoon, misschien vind ik een deeltijdbaan. Maar misschien word ik wel een belangrijke geleerde wetenschapper die onmisbaar is bij baanbrekend onderzoek!’
‘Ja mam, vast.’

‘Waarom niet? Misschien mag ik bij de politie en daar ontdekken ze dat ik zo’n geweldig talent heb dat ik – als enige op de wereld – kan worden ingezet voor het bestrijden van internationale terreur!’
Yara veerde op. ‘O! Weet je wat je moet doen? Je moet bij New Yorker gaan werken. Dan krijg ik korting op nieuwe kleren!’
Het was vast niet pedagogisch verantwoord om haar problemen met haar kind te bespreken. Er was heus veel over te zeggen, dat begreep Ilya goed; de moedermaffia zou een lekkere kluif aan haar hebben. Als moeder moest ze een veilige haven zijn, een baken van rust.

Maar ja, als vrouw moest ze haar verhaal toch ook ergens kwijt? Bij wie dan? Ze had geen vriendschappen onderhouden sinds haar dochters kleuters waren. De schade daarvan realiseerde ze zich pas nu het te laat was. Ze kon haar ellende verzwijgen en zichzelf verdrinken in de wijn, of helder van geest blijven maar wel uiten wat haar bezighield. Beide opties waren waarschijnlijk niet goed, soit, ze koos deze kant: ze deelde haar misère.
‘Willen we hier blijven wonen? Want we kunnen ook naar een goedkoper huis... Misschien dichter bij school...’
‘En Yfke dan?’
‘Die gaat na groep acht ook naar de middelbare in de stad.’
‘Oh! Kun je bij Starbucks gaan werken, pleaseplease? Daar wil ik in de pauzes heen met Maxine en onze vriendinnen. Dan kan jij ons gratis koffie geven!’

‘Je begrijpt dat ik er dan ook alle uren werk waarop jij niet aanwezig bent, hè?’ Ilya glimlachte. ‘Eet je broodje maar even op, joh.’
‘Moet jij zeggen.’
‘Ja, je hebt gelijk. Zullen we allebei nog iets eten?’
‘Ik heb tenminste een halve gehad.’
‘Laten we daar allebei een hele van maken. Gebakken ei is koud ook lekker. Wil je er iets bij, een plakje tomaat bijvoorbeeld?’
‘Nee, bah.’
‘Stukje komkommer?’
‘Moet het?’
‘Komkommer is wel even lekker, toch? Toe, dat is amper groente te noemen.’
‘Oké dan.’
‘Volgens mij hoor ik Yfke eraan komen. Ja, daar is ze. Mooi. Ik zal even wachten of ze haar ei liever warm of koud eet, dan mag zij kiezen.’ BAM – de deur werd met een knal dichtgesmeten –
‘Mam!’

Yfke rende op haar paardrijlaarzen naar binnen. Haar cap en zweep hield ze in één hand, met de andere wees ze naar de deur. ‘Ik zag papa lopen. Papa!’
‘Papa?’
‘Papa?’
‘Hij liep daar, bij het schoolplein. Hij ging langs het hek. Ik weet zeker dat hij het was. Schiet op, dan kunnen we het goedmaken!’

Als gestoken sprong zowel Ilya als Yara omhoog. In een reflex ging Ilya meteen zitten. En ze stond weer op. Wat moest ze doen? Moest ze de deur uit rennen en hem tegemoet gaan? Of hield ze haar deur gesloten en liet ze hem smeken of die open mocht... Hoe moest het dan met die twee meiden erbij…
‘Kom!’ gilde Yfke luidkeels.
‘Ik ga mee.’ Yara draaide zich om naar haar moeder, alweer pissig, en riep: ‘Blijf je nou zitten?’
‘Ik weet het niet,’ deed Ilya paniekerig.
‘Wij gaan,’ zei Yara tegen haar zusje en ze renden naar de voordeur.
Ilya hoorde Yara nog vragen: ‘Waar is hij dan?’
‘Hij liep daar. Echt!’
‘Bij het schoolplein?’
‘Kom dan kijken.’

Ilya hoorde de deur dichtgaan en de meisjes waren buiten. Onwillekeurig fatsoeneerde ze haar haren. Ze streek met haar vingers onder haar ogen, om eventuele mascaravlekken te verwijderen. Ze kuchte. Ze kneep zelfs even in haar wangen – dat was het moment waarop ze zich realiseerde wat ze aan het doen was.
Meteen legde ze haar handen op elkaar op tafel. Er was geen reden om mooi te moeten zijn. Hij was degene die heel wat te verklaren had. Hij was degene die ze een scheiding moest voorstellen. Ze moest het doordrukken dat ze uit elkaar zouden gaan en niemand wist hoe hij daarop zou reageren.

In haar ergste nachtmerrie zou hij eerst Ilya doodslaan en daarna Yfke met een levenslang schuldgevoel opzadelen. Op de tweede plaats kwam de verontrustende gedachte dat het een vechtscheiding zou worden waarbij hij de meiden zou bewijzen hoe ‘zwak’ ze was en zou ze haar dochters nooit meer zien… Maar het idee om dit leven te blijven leiden en dit huwelijk voort te zetten, was net zo vreselijk. Voor deze situatie was geen goede oplossing…
Zo bleef ze zitten en ze keek naar de gang, ze luisterde naar de deur. Maar er gebeurde niets. Een minuut ging voorbij en nog een... Wat waren ze nou buiten aan het doen?

Yara en Yfke staken de straat schuin over, precies zoals ze vroeger deden toen ze nog samen op de Beatrixschool zaten. De schemering was al een redelijke donkerte geworden. Gelukkig regende het niet, maar lekker warm was het ook niet. Er trok een huivering door Yara heen. ‘Koud.’
‘Ik heb het niet koud.’ Yfke had zelfs haar cap en zweep nog in haar handen. Ze zette dribbelpasjes, waardoor haar zoektocht naar haar vader er nog haastiger en urgenter uitzag dan die al was.
‘Waar zag je hem dan?’
Yfke wees naar school. ‘Daar. Hij liep naar ons huis.’
‘Bedoel je dat hij langs het schoolplein liep?’
‘Ja, de straat in. Wij kwamen met de auto van Marsha vanaf dezelfde kant ook de straat in. Ik riep meteen dat het mijn vader was. Marsha en haar moeder zagen het ook, echt, hij was het.’
‘Maar hij is niet naar ons toe gekomen.’
‘Nee.’

‘Heeft hij wel naar je gezwaaid?’
‘Ik weet het niet, ik ben meteen naar jullie gerend.’
Ze passeerden aan de overkant het huis van meneer Fersande en liepen langs de woning van het nieuwe jochie, Rayan. ‘Misschien durfde hij niet naar ons toe.’
‘Hier is niemand.’ Yara liep zelfs even het schoolplein op om zeker te zijn. ‘Daarachter zijn de bosjes,’ zei ze.
‘Niet gaan kijken, hoor!’ Ze trok haar zus weg van het pad dat langs het huis naar de bosjes leidde.
Yara lachte. ‘Wat is er, ben je soms bang voor meneer Van Zanten?’
‘Niet grappig, Yaar.’
Even waren ze stil. Yfke wist het zeker, ze zag hem, maar natuurlijk was er ook twijfel aangezien hij in rook leek te zijn opgegaan. Bedremmeld bleven ze staan waar ze stonden. ‘Hij zal toch niet... in de bosjes leven? In een tent of zo?’

Yara schudde haar hoofd. ‘Dat zou raar zijn. Waarom belt hij dan niet bij ons aan?’ Ze verzekerde haar zusje ervan dat haar vader niet in een tent in de bosjes leefde, maar ze verzweeg dat het wel een verklaring kon zijn voor zijn niet-opnemen toen ze hem belde. Misschien was zijn batterij leeg, daar had ze nog niet aan gedacht. Misschien was hij hongerig en had hij het koud...

‘Kijk dan!’ Yfke greep zo hard naar Yara’s arm, dat ze haar feitelijk een pittige klap uitdeelde. ‘Daar is hij!’
‘Au.’
‘Hij zit daar, dat is hem toch? Dat is hem!’ Yfke wees over de heg naar het raam van de nieuwe buren. Ze pakte haar zus bij de arm en trok haar achter de liguster. De gordijnen waren nog open, ze zag het nieuwe jochie op een kanariegele bank zitten. Hij had een koptelefoon op en staarde naar een tv-scherm. ‘Dat is Rayan.’
‘Wie?’
‘Sst, wacht nou even!’ Daarna fluisterde Yfke: ‘Het nieuwe jochie uit groep zes, dat weet je toch!’
‘Die heb ik toch nog nooit gezien. Djiez!’ Ze zaten gehurkt op de stoep, aan de straatkant, maar het voelde alsof ze verstopt zaten. ‘Is dat zijn moeder?’
‘Ja. Nog even wachten. Volgens mij zag ik hem. Zijn moeder kwam laatst de klas in, toen werd ze helemaal rood.’

Hoewel Yfke informatie door elkaar husselde, begreep Yara precies waar Yfke het over had. Ze zagen een vriendelijke vrouw lopen met twee colaglazen. Gewoon een moeder, net als die van henzelf. Niks mis mee. Ineens schrok Yara zo dat ze haar zusje een duw gaf en zijzelf omviel. ‘Dat is hem!’
Samen krabbelden ze omhoog. Verbijsterd bleven de meisjes kijken. Het was hem...
‘Wat moet hij nou daar?’
‘Misschien helpt ze hem omdat hij naast haar in de tent –’ Yara maakte haar zin niet af. Wat nu zojuist gebeurde... Yfke begon meteen te snikken. Hun vader...
Eerst checkte hij opzichtig of Rayan op hem lette, wat niet zo was. Toen fluisterde hij iets tegen de moeder. En toen... gaf hij haar een kus. Op haar mond. Hij sloeg zijn armen om haar heen. Zijn handen wreven over haar billen.
‘Papa,’ huilde Yfke.

Automatisch begon Yara haar zusje te aaien en te troosten. ‘Stil maar.’ Ze voelde het niet letterlijk gebeuren, maar haar hart werd zojuist gebroken. ‘Ik heb een plan, Yfke. Maxine en ik hebben een plan bedacht. Wacht maar. Ik zorg dat het allemaal goed komt.’

Eén buurvrouw zei tegen de ambulancemedewerker: ‘Die auto begon uit zichzelf te rijden. Ik heb het met mijn eigen ogen gezien.’ Mevrouw Verbries reageerde geprikkeld dat dat niet kon en dat zij er nota bene eerder was dan de vrouw. Een wijkbewoner knikte dat Ilya waarschijnlijk gewoon achter het stuur zat. ‘Ik zou zelf ook woedend zijn!’ Mevrouw Fersande bleek te beschikken over een stemgeluid dat boven iedereen uitkwam. Ze was van mening dat het elke crimineel kon zijn omdat haar overbuurvrouw Ilya de auto thuis nooit op slot zette. ‘Waarom zou ze ook, we zijn hier in Driestenen.’ De achterbuurvrouw knikte. ‘Misschien is ze gewoon de handrem vergeten aan te trekken. Dat wijffie had zoveel aan haar koppie, het zou me niks verbazen als ze de helft vergeet de hele dag. Dan gaat die auto vanzelf zomaar rollen, hoor.’ Mevrouw Verbries fulmineerde dat de buurt steeds crimineler werd sinds de ringweg was afgerond

‘Je ziet hier de hele dag ongure types lopen,’ vond ze. ‘Iemand kan zo instappen en proberen je auto te jatten.’ ‘Heeft u niemand zien weglopen met een hoofdwond bijvoorbeeld?’ vroeg een politieagent die eindelijk ter plaatse kwam. Verbouwereerd keek hij samen met zijn partner naar de lege stoel van de bestuurder. ‘Hier heeft toch echt iemand gezeten, een klein iemand of een licht persoon,’ knikte zijn partner en de agent keek haar veelbetekenend aan. ‘Welkom in Driestenen,’ zei hij met een diepe zucht.

Twaalf

De nieuwe schoondochter van Ineke, Carlijn, wandelde met haar dochtertje Amber naar de school waar haar Ineke vroeger kleuterleidster was. Aan de ene kant was het uit verplichting dat ze hier ging kijken. Max was enthousiast bij het idee dat zijn dochter naar dezelfde school zou gaan als hij destijds; het was toch een beetje het familieschooltje. Ze hadden Ineke niet eens durven vertellen dat ze het overwogen – die zou naar adem moeten happen van blijdschap.
Max had de gedachte geopperd om met zijn drietjes naar Driestenen te verhuizen. Eerst dacht Carlijn dat hij een grapje maakte, maar tot haar ontzetting was hij serieus. Het was goed voor kinderen, betoogde hij, om buiten op te groeien. Lekker ravotten in de tuin, springen in de waterplassen – alsof je zulke dingen in een stad niet kunt.
‘Nee joh,’ had hij gezegd, ‘in de stad moet je ze constant begeleiden. Dat merk je toch? Hoe vaak kan Amber zelf buiten spelen?’

Opnieuw was Carlijn in de lach geschoten – natuurlijk speelde Amber niet zelfstandig buiten, ze was dríé! Maar op hetzelfde moment realiseerde ze zich dat zij de onwetende was. Als ze een tuin hadden gehad, dan had Amber allang haar eigen bloemetjes kunnen planten...
Ineens had ze het romantische plaatje voor zich gezien: Amber met een gietertje in de tuin, Max die struiken snoeide met een heggeschaar en die zijn armspieren liet rollen. Carlijn die in de zon haar lotushouding aannam… Alles was kalm en zen. Ze waren gelukkig en hadden nergens nog woorden voor nodig. Misschien was Max’ idee toch niet zo gek.
‘Driestenen is een superbuurt,’ was Max verdergegaan. ‘Iedereen let op elkaar en zorgt voor elkaar.’
‘Oké,’ had ze toen geantwoord. ‘Ik zal een afspraak maken om te kijken. Hoe heet het ook alweer?’

‘De Beatrixschool,’ zei Max tevreden. ‘Zal ik vrij nemen zodat we met zijn drietjes kunnen gaan?’
‘Als je het niet erg vindt, ga ik liever alleen met Amber.’
‘O?’
‘In mijn eentje kan ik mijn gevoelens beter horen.’ Voor Carlijn was het volkomen normaal om zo’n zin te zeggen. ‘Ik kan dan ook beter focussen op de emotionele reactie van Amber. Bovendien ken jij het, jij weet al dat je erheen wilt, toch?’

Max knikte.’Ik had het me niet eerder zo gerealiseerd, maar nu we het erover hebben, merk ik dat ik Driestenen mis. Het is er veilig, Amber kan er beschermd opgroeien. Mensen komen er nog ouderwets voor elkaar op, wist je dat?’
‘Je hebt het weleens verteld.’
‘Vroeger had ik een vriend, Arthur, die kwam uit een moeilijk gezin. Op een dag had hij een fikkie gestookt en het gymlokaal van school was totaal uitgebrand. Denk je dat de politie ooit heeft kunnen achterhalen wie de dader was? Mooi niet. Wij gingen met zijn allen voor Arthur staan. Ook mijn moeder. Ze wist heus wie de dader moest zijn, heel Driestenen wist het!

Maar niemand wilde die jongen in de problemen met justitie brengen, stel je voor dat ze hem uit huis zouden plaatsen. We hebben met de hele buurt de schouders eronder gezet en het gymlokaal opgeknapt. Let er maar op als je er bent. Rechtsboven in het plafond, zie je als het goed is nog wat kringen van het bluswater.’
‘Zou je dat nu nog kunnen zien?’
Max haalde zijn schouders op. ‘Het is vijfentwintig jaar geleden, ik weet het niet zeker. Hoe vaak heb jij gezien dat een gymlokaal wordt gerenoveerd of overgeschilderd?’
‘Nooit.’
‘Ik ook niet.’

Sindsdien was de gedachte bij haar blijven spelen. Zou ze kunnen aarden in een buurt als Driestenen? Officieel hoorde het bij de stad, maar in wezen was het een dorp met een compleet eigen cultuur waar de gezaghebbers weinig vat op hadden. Voor haar biologische boodschappen zou ze naar de stad moeten, dat sowieso, en ook haar yogaschool was verder weg. Normaal gesproken zou ze daar niet voor kiezen, maar de waarheid was, dat ze zich ook moe voelde van alle drukte in haar leven. Moe om alles steeds maar ‘goed’ te moeten doen. De opvoeding, het eten, haar huwelijk, haar werk...
Yoga bracht haar geluk, maar de yogaschool was ook een hoop geregel. Hoe vaak voelde ze ‘s ochtends de neiging om er uren eerder heen te gaan voor de administratie? Als ze verder weg woonde, zou dat minder gemakkelijk gaan. Misschien zou ze dan wat meer zen in haar dagelijkse leven vinden.

Soms voelde ze zich uitgeput van het nadenken over álles. In Driestenen zou ze het moeten doen met wat er voorhanden was: de buurtsuper en de buurt. Minder keuzes zouden haar misschien ook minder stress opleveren. Natuurlijk bleef ze vegetariër, dat sowieso, maar moest werkelijk iedere noot en elke vrucht biologisch verantwoord geteeld zijn? Het liefste wel, heus, maar moest zij in haar eentje de lasten dragen zolang de rest van de maatschappij amper in beweging kwam? Ze begon eraan te twijfelen. De laatste tijd had ze zichzelf erop betrapt dat ze sommige dingen graag nonchalanter wilde doen. Hoe erg zou het zijn om een hand pinda’s te eten uit de buurtsuper? Een bloemkool zonder keurmerk, hoe erg was het als ze de teugels een beetje liet vieren...

Volgens Max zou zijn moeder Ineke haar kunnen bevrijden van haar zelfopgelegde regels. Hij beweerde dat ze no-nonsens was en dat ze perfect zin van onzin kon scheiden. Daar had Carlijn helaas maar weinig van gemerkt. Hoelang was ze al met Max, inmiddels alweer vijf jaar. Al die tijd kwam zijn moeder op haar over als een nerveuze vrouw, die bang was haar zegje te doen. Ze zou werkelijk niet weten hoe Ineke een klas kleuters in bedwang had gehouden.
‘Hallo, kom jij de school bekijken?’
Carlijn werd abrupt uit haar gedachten getrokken door een jonge vrouw die minstens vijf meter verderop stond. Niet bepaald een afstand waarop je elkaar snel aansprak, maar kennelijk was dat in Driestenen anders.
‘Ja,’ antwoordde Carlijn namens haar dochter.
‘Wat leuk, zeg.’ De vrouw knikte naar Carlijn en richtte zich weer tot Amber. ‘Je zult het hier vast leuk vinden.’
‘Ja,’ zei Amber nu. En daarna: ‘Ikke dwie.’
‘Ben jij drie jaar? Wat groot!’
‘Al bijna vier,’ knikte Carlijn. ‘Vandaar.’

De jonge vrouw bracht Carlijn en Amber naar het kantoortje van een oudere, grijzende man. ‘Je afspraak is er,’ zei ze en even vroeg Carlijn zich af of ze op het plein was opgewacht.
‘Ah, mevrouw Keizer.’ De man veerde energiek omhoog en stak zijn hand uit. ‘Bent u nieuw in Driestenen?’
Carlijn knikte dat ze overwoog om vanuit de stad te verhuizen. Ze had expres onder haar eigen naam de afspraak gemaakt zodat ze een neutrale ontvangst zou krijgen. Ze schatte de kans redelijk groot in dat iemand Max danwel Ineke kende en ze wilde juist graag eerst zelf contact maken voordat ze door bestaande connecties werd ondergesneeuwd.
‘Waarom overweegt u Driestenen, als ik vragen mag, heeft u hier kennissen wonen?’ Hij wees naar de stoel tegenover zijn bureau en Carlijn ging zitten. Ze nam Amber op schoot.

‘Een paar,’ knikte Carlijn naar waarheid. Daarna zweeg ze zodat de directeur hopelijk begreep dat ze de namen niet wilde noemen. ‘Ik ben vooral op zoek naar een leuke school waar Amber zich veilig kan voelen.’
‘Dan bent u aan het goede adres. Wilt u koffie?’
‘Graag,’ zei Carlijn. Het was echt zo, ze snakte naar een kopje koffie. Of het biologisch geteeld en gebrand was, kon haar niet schelen. Opnieuw overviel haar het moedeloze gevoel dat ze tegenwoordig vaker had. Alsof ze ineens niet meer wist waarvoor ze het allemaal deed...

‘Onze school is gebaseerd op de principes van het christelijk regulier onderwijs,’ begon de directeur uiteen te zetten, ‘maar we hebben elementen van dalton en jenaplan geïntegreerd in onze praktijk.’ Normaal gesproken zou Carlijn snel nagaan welke elementen er speciaal uit de verschillende schoolsystemen stammen. Ze zou hebben verteld dat ze een montessorikind was en waarschijnlijk zou ze hebben gevraagd welke elementen uit die stroming waren verwerkt in het onderwijs van de Beatrixschool. In plaats daarvan knikte ze en goot ze een kuipje koffiemelk in haar koffie. Ouderwets gefabriceerde koffiemelk.

Met een knipoog ging de directeur verder: ‘Nu is het zo, dat we natuurlijk ook te klein zijn om ieder jaar een eigen leerkracht te geven. Dat is een belangrijke reden waarom de bovenbouw bij elkaar zit en de onderbouw ook.’ Hij leunde achterover in zijn stoel. ‘Maar goed, we hebben daarom goed het jenaplan bestudeerd en het is zeker zo dat jongere kinderen leren van de ouderen. Andersom werkt de herhaling van sommige basisstof erg prettig voor de kinderen die er in hogere jaren behoefte aan hebben.’
Carlijn had geen idee meer waar dit over ging, maar dat maakte haar niet uit. Max zou erop hebben gehamerd dat ze de theorie zou begrijpen, maar zij zette in plaats daarvan haar voelsprieten open. Als ze zich inbeeldde dat ze hier dagelijks was, dan voelde ze... rust. Vertrouwdheid. Vertrouwen. Veiligheid.

‘Je kunt echt voelen dat je in een hechte gemeenschap zit,’ zei ze ineens. Gelukkig keek de directeur haar niet aan alsof ze gek was, maar hij knikte instemmend.
‘Driestenen is zeker hecht te noemen. We komen voor elkaar op en we zorgen voor elkaar.’
‘Dat is me inderdaad op die manier verteld,’ glimlachte ze.
Met zijn drieën liepen ze een rondje door de school. Amber wandelde mee zonder Carlijns hand vast te houden. Ze vroeg wat de kinderen in de klassen deden en of zij er ook bij mocht. De directeur ging verder met zijn betoog aan Carlijn, maar zij luisterde onaandachtig en genoot – net als haar dochter – van alle activiteit die zo duidelijk voelbaar was in de school.

Er hingen papieren te drogen waarop met rietjes ecoline vooruit was geblazen. Er was een waslijn met omtrekkingen van kinderhanden, die daarna met kleurige strepen waren ingekleurd. Er waren foto’s van de kinderen waarbij een verjaardagsmuts was geplakt en waar data bij waren geschreven van, waarschijnlijk, de verjaardagen. Uiteindelijk bleef Amber staan bij de zandtafels die de kleuters op de gangen hadden.
‘Ze mag hier wel blijven spelen terwijl wij de bovenbouw bekijken?’ De directeur trok vragend zijn wenkbrauwen op. ‘Als u dat een goed idee vindt.’
‘O, maar ik...’
‘Ikke spelen.’ Amber gebruikte een plastic schelp als zandlepel en was al druk met het bouwen van een toren.

‘Maar, ik... Kan dat zomaar?’ Nu voelde ze zich pas echt een stadse meid. Voor ze er erg in had, zei ze al hardop: ‘Kan er niemand komen om –’ Ze stopte licht beschaamd met praten.
‘Om wat?’ vroeg de directeur. ‘Om haar mee te nemen?’ Hij lachte inwendig om het idee. Hij stak zijn hand uit om aan te geven dat hij nu graag met haar verder zou wandelen. ‘In Driestenen doen we niet aan ontvoeren.’
Carlijn lachte en liep met hem door de lange gang. Ze keek wel vier keer achterom, maar Amber ging helemaal op in haar spel.
In het midden van de school was een ouderwetse aula waar ook wat tafeltjes stonden, waar sommige kinderen bezig waren met hun werk. Langs de muur stonden enkele computers opgesteld. Via klapdeuren kwamen ze in het bovenbouwgedeelte terecht.

Eigenlijk was Carlijn bij binnenkomst al om. Ze wilde mee naar Driestenen. Zelf was ze doodmoe van alle drukte in de stad, maar ook voor haar kind was het de beste keuze. Dit was kleinschalig en persoonlijk, ja, echt wat ze graag wilde voor Amber.
Amber zou niet door een krioelende menigte hoeven te gaan, zoals zij haar eigen schooltijd heeft ervaren. Carlijn bleek gevoelig voor de stressprikkels van grote groepen en pas nu ze de optie bekeek om uit de stad te stappen, besefte ze hoe graag ze dat inderdaad wilde. Ze zag al voor zich hoe ze Max zou aantreffen, straks in het ziekenhuis, en hoe ze zou zeggen dat ze mee zou gaan naar Driestenen. Het voelde zó zeker dat ze zelfs wilde voorstellen om het meteen aan Ineke te vertellen, als positief lichtpuntje in deze nare dagen.
Totdat er ineens een hels tumult uitbrak...

Vanuit het niets kwam er gegil uit een lokaal. De directeur sprong als een haas naar voren, waardoor hij vrijwel direct de deur tegen zijn kin kreeg. ‘Au!’ hoorde Carlijn hem zeggen voordat hij onderuitging – eigenlijk klonk het eerder als ‘oempf’.
Doordat de directeur nu op de grond lag, vielen een paar kinderen over hem heen. Het waren jongens, nee, een meisje en een jongen. Ja, nu zag ze het goed. Een jongen was met een meisje aan het vechten. Ze rolden door de gang. Hoe bestond het! Zij was ouder dan hij, ze leek al een jonge puber. Ze hield een kleiner jochie bij de kraag, het arme kind.
‘Ophouden! Nu!’ schreeuwde de leraar. Hij greep met een rood aangelopen gezicht naar de kluwen kinderen, maar hij kwam er niet doorheen.

‘Wat is hier aan de hand?’ riep de directeur met zijn hand aan zijn kin. Het was Carlijn duidelijk geworden dat hij gewend was om de boel strak in de hand te hebben, maar dat was nu totaal niet het geval. Een van de grotere jongens probeerde het meisje te helpen en het kleinere joch omver te werpen. Hij was zeker een jaar ouder, misschien zelfs twee. Het jongere kind deed zijn uiterste best om overeind te blijven. Niemand kwam voor hem op, het was afschuwelijk om te zien.
Zijn shirt was uit zijn broek getrokken en zijn ontblote rug was zichtbaar. Carlijn stond er met grote ogen bij. Gedachten vlogen als sprinkhanen op in haar hoofd. Waren ze hier soms racistisch, was het een gevecht na discriminatie? Dan zou Amber hier nooit naartoe mogen.

‘Ophouden!’ brulde de meester nog eens. Carlijn vroeg zich af of zij iets moest doen. Maar wat kun je met zulke grote kinderen, moest ze zich er schreeuwend in mengen? ‘Dimitri! Rayan!’ De meester duwde leerlingen opzij die om de vechtende kinderen heen stonden. Carlijn stond er als bevroren bij. ‘Ophouden!’
Nu zag Carlijn dat geschrokken meisjes zich ophielden in de klas. Ze stonden in een kluitje bij elkaar naar het gevecht te kijken. Eéntje huilde, met een vuurrood gezicht, tranen met tuiten. Haar klasgenootjes streelden haar haren en aaiden haar rug. Was het een gevecht na seksisme, vroeg Carlijn zich nu af. Hoe gingen jongens en meisjes eigenlijk met elkaar om in deze achtergebleven volksbuurt? Als het hier niet geëmancipeerd was, zou ze haar dochter er nooit naartoe brengen.

‘Uit elkaar, uit elkaar!’ De meester bleek over flinke spieren te beschikken. Hij hield de twee leerlingen in hun nekvel vast, bijna met gespreide armen. Natuurlijk ontgingen zijn biceps haar niet. ‘Meester Menno’ las Carlijn op het bordje naast de deur. Nou, als alle meesters hier zo knap en doortastend waren, moest ze dit haar dochter misschien toch maar gunnen! Nee, natuurlijk moest ze niet echt lachen, natuurlijk niet. Het kwam door de stress, daar reageerde ze altijd al gek op.
‘Hij heeft de vader van Yfke afgepakt,’ riep een grotere jongen boos, waarschijnlijk heette hij Dimitri. Tegen het jongere kind zei hij: ‘Kijk dan wat je hebt gedaan, kijk dan!’ Hij wees naar het huilende meisje.
‘Ik weet niet wie de vader van Yfke is,’ zei het aangevallen joch.

‘Dat weet hij toch niet,’ zei meester Menno met enige urgentie. ‘Je mag er nooit zomaar op slaan, Dimitri, dat weet je. Jullie blijven allebei in de pauze binnen zodat we erover kunnen praten.’
Met ogen vol woede, siste Dimitri naar het kleine jochie: ‘Dat je eigen vader dood is, betekent niet dat je die van haar mag stelen.’
‘Oh!’ sloeg Carlijn geschrokken uit.
‘Dimitri Verkaaijk, naar mijn kantoor. Nu.’ Ineens klonk weer de stem van de directeur. Hij zocht Carlijns blik en verontschuldigde zich. ‘Dit gebeurt normaal nooit. U begrijpt hopelijk dat ik hier meteen op moet ingaan zodat het meteen weer stopt. Wij zijn een sociale school en wij steunen elkaar.’
Toen de kinderen weer in de klas waren, hoorde Carlijn ineens een klein stemmetje. ‘Mama? Wat isse?’

‘O, lieverd!’ Carlijn haastte zich naar Amber en tilde haar op. Wat was zo’n schoolgang ineens groot en wat was haar meisje nog maar klein…
‘Ben je boos?’
‘Nee schat, ik ben niet boos.’
‘Meneer isse boos.’ Amber wees met een kromme vinger naar de directeur.
Met haar vrije hand wreef Carlijn Amber haar over de rug. ‘De kinderen waren even boos op elkaar, lieverd. Maar nu is het weer goed.’
Amber draaide haar handpalmen naar boven en trok haar kleuterschoudertjes op. ‘Waarom?’

Carlijn trok haar dochter tegen zich aan. Ze wist niet of ze Amber moest troosten of dat ze zelf eigenlijk troost nodig had. Wat was ze toch overprikkeld. Ze had echt te veel hooi op haar vork genomen de laatste jaren. Misschien was het tijd om de banden wat te laten vieren, ze hield het gewoon niet meer vol.
‘Laten we maar gaan,’ knikte ze tegen haar dochtertje. ‘We gaan even naar opa in het ziekenhuis. Hij mag vanmiddag naar huis.’
‘Opa weg,’ knikte Amber.
‘Ja, opa was ineens weg, hè? Toen waren we ook al zo geschrokken.’
‘Ja. Poes.’

Als je een ziekenhuis in loopt, ga je een compleet andere wereld binnen, dacht Carlijn. Het tempo lag er lager, de geur was er anders en de omgang tussen de mensen was zachter en zorgzamer.
‘Mag ik die ballon?’ Amber wees naar het ziekenhuiswinkeltje met cadeautjes voor de zieken.
‘Ja schat, maar die gaan we dan wel aan opa geven.’
‘Maar hij is van mij,’ zei Amber.
‘Kies maar een mooie uit.’
Max was in de ochtend naar zijn vader gegaan, samen met zijn moeder. Ineke had vannacht voor het eerst bij hen gelogeerd. Ze hadden een frituurpan gekocht en kroketten gebakken, allemaal tijdens de yogalessen van Carlijn. Eerst probeerde Max het te verzwijgen, maar dat was lastig aangezien de frituurwalm in het hele huis hing.

Ze hadden een goed gesprek gehad, zei Max. Zijn moeder had hem aangespoord om de band met Maxine aan te halen.
‘Dat zeg ik ook zo vaak,’ had Carlijn instemmend geknikt.
‘Echt waar?’ vroeg haar schoonmoeder. ‘Daar ben ik blij om.’
‘Hij denkt dat ze uit zichzelf moet komen, maar dat zal zo’n meisje nooit doen,’ zei Carlijn.
Ineke was het er helemaal mee eens en Max had beloofd dat hij Maxine naar huis zou halen. Hij benadrukte dat zijn tienerdochter ertegen zou protesteren, maar Carlijn en Ineke hadden tegelijk gezegd dat hij daar maar tegen moest kunnen.
De route naar de hartafdeling liep ze automatisch, het was ongelooflijk hoe snel je je thuisvoelt in een ziekenhuis. Amber had een Dory-vis gekozen en de heliumballon was aan haar polsje vastgeknoopt. Trots liep ze met de vis boven haar hoofd. ‘Kom maar naar opa,’ zei ze.

Carlijn stak haar hoofd om de hoek en zag Max op de rand van zijn vaders bed zitten. Jan probeerde hem de regels van bridge uit te leggen, maar aan de blik in zijn ogen te zien, lukte het niet erg. ‘Ik snap er niks van!’ riep hij ter begroeting.
Ineke stond op en wandelde naar Amber. ‘Wat heb je daar voor moois?’
‘Vis. Van mij.’
‘Nee,’ lachte Carlijn, ‘voor wie mocht jij een ballon uitkiezen?’
‘Opa. Maar hij is van mij.’

Jan zag er kwetsbaar uit in het ziekenhuisbed. Hij lag er in een mannenhemd en zijn gezicht zag bleek. Hij glimlachte naar Amber. ‘Dat klopt. Ik ben van jou. Ik ben jouw opa.’
‘Nee opa. Deze!’ Ze priemde met haar kleutervinger omhoog.
‘Aha, je bedoelt de vis.’
Amber knikte. Ze klauterde op het bed en had daarbij een kontje nodig van haar oma. ‘Is van mij. Asseblief.’
‘Mag ik die hebben?’
Ze schudde driftig haar hoofd. ‘Nee. Isse mij!’
‘Heel mooi, Amber, dank je wel.’
Amber kroop in haar vaders armen en zette het op een duimen.

Max bekeek Carlijn grondig en trok vragend zijn wenkbrauwen op. Zij gebaarde dat ze niet kon zeggen hoe het op de Beatrixschool was geweest. Toen fronste hij zijn wenkbrauwen en schudde vragend zijn hoofd. Zij gebaarde met haar hand dat hij het moest laten zitten. Dat was het moment waarop Ineke de stilte doorbrak. ‘Wat is er dat jullie zo nodig moeten bespreken, dat wij niet mogen weten?’ Max en Carlijn schoten in de lach. Ze wisselden nog een paar blikken uit, voordat Carlijn vertelde: ‘Ik was vanmorgen in Driestenen. Ik ben met Amber op de Beatrixschool gaan kijken.’
‘Echt?’ Ineke klapte haar handen op elkaar.
‘Eerlijk gezegd ging het eerst helemaal goed. Ik dacht dat we op visite zouden komen met goed nieuws.’
‘Komen jullie naar Driestenen?’ Ineke stond nog steeds met haar handen in elkaar gevouwen.
‘Nou, nee, ik weet niet...’

Max knikte naar zijn ouders. ‘We hebben het erover gehad. Zeker nu papa misschien wat zwakker wordt. Sorry, pap.’
Jan stak zijn hand in de lucht om aan te geven dat hij het niet erg vond. ‘Vroeger waren we ook erg blij om Maxine in de buurt te hebben.’
‘Ik ben van plan om Maxine strenger te zeggen dat ze bij me moet komen,’ knikte Max. ‘Dan neem ik haar ook mee naar jullie.’
Carlijn ging verder. ‘Voor mij is het ook goed. De laatste tijd ben ik wat gespannen, misschien heb ik mezelf te veel regels opgelegd.’
‘Zoals de regel tegen snoepjes?’

‘Ik blijf vegetariër en ik ben ook tegen alle suikers. Maar inderdaad wil ik vooral een warme moeder zijn, en niet gestrest. Als dat soms een lolly betekent, hou ik het niet langer tegen.’
Ineke haalde nu pas haar handen uit elkaar en stak die licht-juichend omhoog. ‘Mag ik dan met Amber een ijsje gaan halen?’
Glimlachend schudde Carlijn haar hoofd. ‘Maar Max had me even apart moeten aanspreken hierover, want er gebeurde iets vreemds. In de bovenbouw brak een gevecht uit. Tijdens mijn bezoek. De directeur viel op de grond en de meester schreeuwde op de toppen van zijn longen.’ Ze keek Ineke verlegen aan. ‘Ik weet dat jij er altijd met plezier hebt gewerkt, maar dit was echt vreemd. Daarom weet ik niet...’
‘Een gevecht?’ vroeg Ineke verbaasd. ‘Bij ons? Was het een echt gevecht?’

‘Een grotere jongen sloeg in op een kleiner kind. Hij beledigde hem zelfs met het feit dat zijn vader dood is.’ Van afschuw sloeg Ineke haar handen voor haar mond.
‘Was dat bij ons, dat kan niet...’
‘We komen er net vandaan,’ zei Carlijn schouderophalend.
Ineke trok haar mond in een strenge streep. Ze sloeg haar armen over elkaar. ‘Dit klinkt niet als de Beatrixschool. In Driestenen komen we voor elkaar op, bij gebrek aan respect uit de stad. We leren de kinderen al jong dat we verschillend mogen zijn en dat we elkaar steunen.’ Ze sloeg haar armen over elkaar. ‘We gaan daar ver in, hoor!’
Jan zag dat Ineke zich opwond. ‘Schat...’ zei hij.
‘Ja. Ja.’ Ineke ademde in. ‘Wie waren het, weet je de namen?’
Carlijn schudde van nee.

‘O, ik snap het al,’ zei Ineke toen. ‘Er was vast iets met dat nieuwe jochie. Dat is de kleindochter van Dorien. Weet je wel Jan, Dorien van bridge?’
Jan knikte dat hij het wist.
‘Die heeft onlangs haar man verloren. Het was vast haar zoontje, het moet haar zoontje zijn geweest.’ Ze richtte zich tot Max en zei: ’Van haar had ik de kroketten gekregen, weet je nog?’
‘Je bedoelt de kroketten van gisteravond? Ja, dat weet ik nog, mam.’ Hij wisselde een vrolijke blik met Carlijn.

Ineke zocht in haar tas naar haar mobiele telefoon. ‘Ik ga meteen Dorien bellen. Dan kan ze even checken bij haar dochter en kleinzoon. Het is niet de bedoeling dat dit soort dingen plaatsvinden. We hebben het allemaal al zwaar genoeg met het gewone leven, daar hebben we dergelijke onzin niet bij nodig.’ Ze keek Carlijn aan. ‘Weet iedereen ervan?’
‘Dat weet ik niet,’ zei Carlijn.
‘Het is niet de bedoeling dat dit bekend wordt,’ zei Ineke gemeen fel. Ze wierp haar rol als niet-wetende vrouw nu compleet van zich af. Als Driestenen haar nodig had, dan kon de buurt op haar rekenen. Ze had er kracht genoeg voor. Wat zei ze; ze had er kracht te véél voor. Ineens begon het haar te dagen dat ze haar vrije tijd aan het buurtwelzijn kon besteden. Geen kleuters begeleiden, maar buurtbewoners. Dat kon ze wel. Zodra alles rond Jan weer rustig was, zou ze zich erin verdiepen.
‘Jullie kunnen veilig naar Driestenen komen,’ knikte ze. ‘Amber kan er gerust naar school. Daar zorg ik wel voor.’

Dertien

Wat deed de vrouw die niet hoefde te werken en wier kind op school was? Nou, op het moment dat de telefoon ging, oefende Manja ‘de kaars’. Met haar handen onder haar rug gesteund, wilde ze haar benen zo recht en zo hoog mogelijk de lucht in strekken. Ze lag op haar eenpersoonsmatrasje, waar Danny ‘helaas’ niet naast paste. Aan de ene kant was het jammer dat hij gisteravond niet kon blijven, maar aan de andere kant was het het perfecte excuus om hem de deur te moeten wijzen.

Het was nog te vroeg voor een nieuwe man... Ze vond het prima als Rayan zag dat ze vriendschappen sloot, zowel met oma als met deze man. Over niet al te lange tijd kwamen daar hopelijk vriendinnen bij met wie ze gierend van de lach op de bank kon zitten terwijl Rayan zich, desnoods, kapot schaamde voor die drukke vrouwen. Maar geen geliefde. Liever geen geliefde. Ze wilde Rayan niet blootstellen aan een minnaar. Zeker niet iemand zoals Danny, die ze eigenlijk niet als een serieuze kandidaat beschouwde.
Danny was meer... een leuk speeltje tussendoor. De transitional man – was dat niet de Amerikaanse term ervoor? Ze vermaakte zich met hem, maar ze wilde zich niet binden. Dus ja, het bleek een goede stok achter de deur, zo’n smal matras!

Met de tenen van haar rechtervoet ‘wandelde’ ze langs de muur omhoog. Haar kin lag op haar borst terwijl ze steeds hoger probeerde te komen. Uiteindelijk besloot ze dat ze er een koprol achterover van zou maken.
Die had ze in geen honderd jaren gedaan. Dus ‘liep’ ze met haar tenen naar de andere muur, boven haar hoofd. Ze bracht haar benen verder omlaag totdat ze dubbelgevouwen op haar matras lag, met haar hoofd onderop en haar billen bovenop. Ze was net aan het bedenken hoe ze het laatste zetje moest geven dat haar kont over haar hoofd zou werpen – toen haar telefoon ging.

Ze was een vrouw die haar mobiel niet mee naar bed nam, dus hij lag nog beneden op de keukentafel. Ze werd amper gebeld. Sowieso had nog geen enkele collega uit Drenthe de moeite genomen om haar te bellen en te vragen hoe het haar en Rayan verging. Dat stelde haar diep teleur, echt diep, ook al wist ze met haar verstand dat het zo zou gaan. Maar goed, misschien was er nu dan iemand die interesse in haar toonde – naast haar moeder en Danny, natuurlijk.

‘Manja.’
‘Ja, hallo Manja. Met Menno.’
‘...’
‘De meester van Rayan.’
‘Dat weet ik!’ riep ze veel te luid. Hoe kon ze ooit uitleggen dat haar stilte van schrik was, dat ze het op slag weer warm had gekregen en dat ze in gedachten verzonken was over het feit dat dit dus was hoe zijn stem klonk? Hij belde haar. Ze had een telefonisch gesprek met Menno. Onwillekeurig vroeg ze zich af of ze hier ooit aan zou kunnen wennen. Antwoord: Ja, dat kon ze – het was geen moeilijke vraag.
‘Is het mogelijk om... hierheen te komen? Het gaat allemaal goed hoor, maar ik wil iets bespreken over Rayan.’
‘Nu? Bedoel je dat het haast heeft?’
‘Het zou prettig zijn als het nu kan, ja. Maar maak je alsjeblieft geen zorgen.’

‘Ja, nee, ja. Ik kom eraan.’ Ze durfde niet te zeggen dat ze nog niet eens had gedoucht. Wat zou ze doen, zou ze stinkend naar meester Menno gaan? Nee wacht, dat ze het alleen al overwoog was een teken dat ze aan het afglijden was. Ze moest zich fatsoeneren! Hij hoefde toch niet aan haar te zien (ruiken) dat ze de hele ochtend op een matras had gelegen? Wat moest hij wel denken!
Haastig rende ze de trap op. Haar open dozenkast kwam goed van pas. ‘Jurkje, jurkje...’ murmelde ze. Maar alles wat ze had, was te zomers. De temperatuur was meer geschikt voor een broek. Er waren al wel zonnige momenten, maar die werden afgewisseld door stortbuien. Voor een schattig jurkje was het echt te vroeg. ‘Broek,’ besloot ze hardop. Ze greep een spijkerbroek en de trui waarin gouden strepen waren verwerkt. Raymond vond deze altijd mooi...

Met een schok bleef ze staan. Raymond. Het stomme was dat ze ineens overspoeld werd door het besef dat hij er niet meer was. Ook al was ze niet langer gelukkig met hem, was dit natuurlijk nooit haar bedoeling geweest. Waarom was ze zo stom geweest? Had het niet anders kunnen aflopen met hem? Dat zou ze nooit weten…

‘Broek. Trui,’ zei ze weer hardop. Als er problemen met Rayan waren, wilde ze niet als een verleidster bij meester Menno aankomen. Wat was dat sowieso – hij deed toch gewoon zijn werk? Zij moest niet kinderachtig zijn en hem gewoon benaderen als een normale man. Als het andersom was, als een man zo tegen een vrouw zou doen, zou ze het vreselijk vinden. Verwerpelijk! Nu wist Manja zeker dat ze zich alleen gauw met een washandje zou wassen zodat ze niet meurde. Maar parfum was niet nodig. Als meester Menno voor haar viel, dan moest het vanwege haar karakter zijn en niet omdat ze zich zo opzichtig aan hem aanbood. Wilde ze soms het cliché bevestigen van de jonge weduwe die om seks verlegen zit? Daar had ze Danny al voor, op de een of andere manier paste hem die rol prima. Maar Menno niet. Menno was van een ander niveau.

Tandenpoetsend sprak ze zichzelf streng toe. ‘Hallo Manja, ga je nog normaal doen?’ Het klonk als: ‘Fallo Banja, ba je nob nowwaal boen?’
Gauw trok ze een borstel door haar haren, gauwgauw. Ze hees zich in haar sokken en raakte half verstrikt door een kleine teen die alsmaar weigerde ín de sok te gaan. Bij het strikken van haar gympen trok ze de veters veel te hard aan. Maar daar wilde ze niet moeilijk over doen. Ze had meester Menno gezegd dat ze eraan kwam, hij wachtte op haar!

Binnen enkele minuten haastte ze zich al het schoolplein op. Het regende pijpenstelen waardoor ze in één seconde doorweekt was geraakt. De lente met haar slagregens, die kon haar gestolen worden! Ze voelde haar haren als natte druipers om haar gezicht plakken. Nog een geluk bij een ongeluk dat ze geen mascara op had.
Ze holde gauw naar de ingang, maar omdat het gebouw nog onbekend was voor haar, twijfelde ze even welke kant ze op moest. Gelukkig zag ze al snel dat de directeur haar wenkte. ‘Hier zijn ze.’ Ze liep vlot zijn kantoor in en schrok toen ze Rayan zag zitten.
Daar zat haar zoontje, haar baby. Op een grotemensenstoel en meester Menno zat naast hem. Rayan huilde met schokkende ademhaling. De tranen stroomden onophoudelijk over zijn wangen. Manja trok bleek weg. ‘Wat is er gebeurd?’ Ze voelde de druppels van haar neus glijden, ze gleden van haar jas en ze dropen langs haar schouders.

‘Ik zal even een handdoekje voor je halen,’ knikte Menno. ‘Ga maar even naast hem zitten.’
De directeur fluisterde tegen Menno: ‘Ik blijf bij Yfke, red jij het hier?’ Hij knikte naar Manja en Rayan en wandelde weg.
‘Wat is er gebeurd?’ vroeg Manja opnieuw toen ze samen met Rayan was. Ze legde haar hand op zijn schouder en drukte een kus op zijn bol. Ze wreef over zijn rug terwijl Rayan bleef schokschouderen en af en toe een piepgeluid liet horen. ‘Was het zo erg?’
Ze onderzocht zijn gezicht en legde haar handen als een kommetje tegen zijn achterhoofd. Dat was een gewoonte die ze uit Drenthe had meegenomen, toen ze zelf soms huilende kinderen moest opvangen na bijvoorbeeld een valpartij. ‘Ben je gevallen?’ Hij schudde zijn hoofd terwijl hij bleef huilen- huilen... Gelukkig zat er geen bloed in zijn haren, maar rechtsboven op zijn voorhoofd leek wel een schrammetje te zitten. ‘Ben je tegen iemand aan gebotst?’
Het was pas ongeveer tijd voor de eerste pauze. Waarbij zou hij gevallen kunnen zijn, misschien tijdens gym? ‘Heb je gym gehad?’

Opnieuw schudde hij zijn hoofd. Hij huilde en hoestte en liet daarbij vlokken kwijl uit zijn mond ontsnappen. Aan de ene kant had Manja er een hekel aan als kinderen geen woord loslieten. Hoe kon ze de situatie nou verbeteren als niemand iets vertelde? Maar aan de andere kant ging het dit keer om haar eigen zoon. De laatste keer dat ze hem zo verdrietig zag, was toen Ray en zij hem het slechte nieuws van de terminale ziekte vertelden. Daarna niet meer, zelfs niet bij de begrafenis. ‘Gaat het om papa?’
Meester Menno kwam gauw weer terug en gaf Manja een vaal handdoekje. Dankbaar depte ze haar doorweekte haren ermee. Ze voelde dat er een natte plek op haar schouderblad was ontstaan en onwillekeurig rilde ze.
‘Fijn dat je er bent.’ Menno ging op de stoel van de directeur zitten. ‘Wil jij het vertellen, Rayan?’

Alweer schudde hij zijn hoofd. Hij legde zijn kin op de borst en huilde door. ‘Wat is er toch gebeurd?’ vroeg Manja nu aan Menno.
‘Rayan heeft... gevochten.’
‘Wat?’ Nee, dat kan –’ Ze liet een stilte vallen. ‘Heb je gevochten?’
Even leek Rayan juist harder te gaan huilen, maar in plaats daarvan ademde hij een paar keer trillerig diep in. Hij boog zijn hoofd. Nog altijd ontsprongen de tranen aan zijn ogen alsof het om luchtbelletjes ging. Manja keek Menno aan. ‘Waarom?’
‘Ik vind het belangrijk om je te laten weten dat het ging om een achtstegroeper. Rayan is vast erg geschrokken toen zo’n grote jongen hem aanviel. Het had allemaal te maken met onze Yfke.’
‘Een meisje?’ Ze keek Rayan verbluft aan. ‘Vochten jullie om een meisje?’ Rayan hield nog steeds zijn hoofd gebogen en beet op zijn betraande lippen. Uit zijn neus liep een gootje waterig snot.

‘Het had iets te maken met haar vader,’ knikte Menno.
Op de een of andere manier werd deze informatie verkeerd verwerkt in het brein van Manja. ‘Ging het om je vader?’ Ze keek naar Menno. ‘We praten over zijn vader en we delen geregeld herinneringen aan hem. Ik doe mijn best om hem zo goed mogelijk door deze periode van rouw te helpen en...’
‘Het ging eigenlijk om háár vader,’ benadrukte meester Menno.
‘Is haar vader ook...?’
‘Het schijnt dat haar vader vreemdgaat,’ knikte Menno. ‘Met u.’

Dat was het moment waarop Manja het gevoel had dat ze van haar stoel viel. De vloer in het kantoor van de directeur leek ineens vloeibaar en er was sprake van enige golfslag. Ze greep zich vast aan de zitting. ‘Ik? Nee. Ik heb. Niet. Ik wil met niemand. Wat zei u?’
Meester Menno keek naar Rayan en weer naar Manja. Hij twijfelde. ‘Misschien is er iemand in uw leven gekomen...’
Manja gaf geen antwoord. Ze gaf een schichtige blik in de richting van Rayan en een angstige blik naar Menno. Haast onzichtbaar schudde ze van ‘nee’. Hoe was dit mogelijk? Ze had een man gevonden voor haar eigen plezier – als je het al plezier kon noemen want zo geweldig was het allemaal niet. Natuurlijk dacht ze dat hij alleenstaand was, natúúrlijk! Rayan had hier nooit van mogen weten. Zo’n meester Menno had hier nóóít van mogen weten!

‘Het zou kunnen dat het de vader van een klasgenootje is.’ Menno trok zijn wenkbrauwen naar haar op. ‘Driestenen is een kleine buurt waar bijna nooit iets geheim blijft.’
‘Ik kom zelf uit Driestenen,’ reageerde Manja. ‘Ik ken de mores.’ Ze realiseerde zich hoe weinig ze wist. ‘Misschien leeft er toch meer in deze buurt dan u denkt.’
‘O help.’ Er ontsnapte haar een diepe zucht.

Het liefste was ze net als Rayan in onbedaarlijk huilen uitgebarsten. Wie wist het allemaal, was iedereen in Driestenen op de hoogte? Danny had gelogen tegen haar, hij woonde helemaal niet ergens anders. Hoe was het mogelijk: net nieuw in de wijk en dan de man van een buurvrouw aan de haak slaan...
Dat was dus het begin van haar nieuwe start, nou, ze kon er net zo goed meteen mee ophouden. Als Driestenen nog steeds zo klein was als iedereen trots beweerde, dan waren haar kansen bij dezen voorbij. Waar moest ze dan nog heen? Ze kon moeilijk haar zoon naar weer een nieuwe school verkassen. Mijn hemel, hij zou niet alleen voor altijd ‘die nieuwe’ zijn, maar ook nog eens de jongen met de sloerige moeder. Wat had ze gedaan, als ze dit had geweten was het nooit gebeurd!

Ze vroeg zich af waarom niemand in het Kunstencentrum haar een seintje had gegeven, die avond. Als iedereen hier de laatste nieuwtjes kende, dan moeten de medewerkers hebben geweten dat zij de jonge weduwe was. Wellicht wisten ze zelfs dat Dorien haar moeder was, haar moeder deelde sowieso graag haar verhalen met Jan en alleman.
Maar, als dat zo was, dan hadden ze toch gezien dat Danny een Driestener was? Dan wisten ze dat hij was getrouwd, dan hadden ze – iemand – haar voor deze misstap moeten behoeden. Tenzij het toch niet helemaal waar was dat ‘heel Driestenen’ alles van elkaar wist. Misschien ging het gewoon om een kliekje waar haar moeder toevallig deel van uitmaakte, zoiets zou het misschien zijn. 

‘Dat is ze,’ zei Rayan zacht. Ze liepen samen over het plein nadat meester Menno en Manja tot de conclusie waren gekomen dat het misschien het beste was om vandaag maar lekker naar huis te gaan. ‘Morgen weer een dag,’ had Menno met een knipoog gezegd. Maar dat was precies waar Manja nu tegen opzag...
‘Wie?’ vroeg ze.
‘Dat meisje. Yfke.’
Nu zag Manja een blond, sprieterig meisje lopen. De directeur had aangegeven dat hij met haar in gesprek zou gaan. Zij mocht wellicht ook eerder naar huis. Maar dan was die vrouw... Nee toch!
Van schrik kreeg Manja spontaan slappe benen. Het had niet veel gescheeld of ze had in haar broek geplast van angst. ‘Is dat haar moeder?’
Rayan haalde zijn schouders op. ‘Weet ik niet.’

Natuurlijk was het haar moeder, wie zou het anders moeten zijn? De dochter had duidelijk ook een flinke huilbui achter de rug. Jeetjemina, zelfs op haar oude school had ze zo’n situatie niet bij de hand gehad – wat moest het team wel van haar denken? Ze zouden het erover hebben in de lerarenkamer, zoveel was zeker. Een aantal zou sowieso in de lach schieten, en een paar volwassenen zouden haar veroordelen. Hoeveel mensen werkten er eigenlijk op de kleine Beatrixschool?
Ineens hield Manja stil.
‘Wat doe je?’ vroeg Rayan.

‘Ik moet naar die vrouw.’ Het was geen beslissing die ze vanuit haar verstand nam, maar vanuit een impuls. Als ze nu niet handelde, zou er geen tweede kans komen. Ze had het niet geweten, ze zou er direct mee stoppen – dat moest toch iets waard zijn. De gigantische schade kon misschien een klein imagodeukje zijn als ze nu deed wat haar ingegeven werd. Alleen moest ze dan wel in beweging komen, want intussen stapten moeder en dochter het plein al bijna af.
‘Hallo?’ zei ze – en ze zette het op een lopen.
‘Mam, wat doe je!’
‘Kom!’ riep ze tegen Rayan. ‘Mevrouw, alstublieft. Meisje!’ Uit haar ooghoeken zag ze wel hoe de bovenbouw zich voor het raam verzamelde om te zien wat er gebeurde. In haar leven had ze zich nog niet zo diep geschaamd. ‘Ik wil jullie graag zeggen dat het me spijt. Ik wist het niet. Ik zou zoiets nooit doen.’

De vrouw stopte nu eindelijk ook met lopen. Haar dochter trok nog aan haar armen en ze gaf een dwingende kreet, maar ze kreeg haar moeder niet mee.
‘Dank je wel,’ zei Manja, voor het feit dat ze stopte om naar haar te luisteren. ‘Het spijt me, ik wil zoiets helemaal niet doen. In mijn leven heb ik dit nooit meegemaakt en het stopt natuurlijk direct.’
Vlak voor de vrouw hield Manja hijgend stand. Ze zag aan haar rode ogen dat ook de moeder had gehuild. Een seconde keek ze omhoog in de hoop dat nu een nieuwe bui uit de hemel zou vallen, dan konden ze hun tranen laten lopen en zeggen dat het de regen was. Maar nee, het bleef natuurlijk droog. ‘Ik ben Manja en ik ben nieuw. Als ik niet nieuw was, had ik het geweten en was het nooit gebeurd.’
‘Ik. Ik...’

De eerste seconden waren verstreken zonder dat Manja een klap had gekregen. Het leek erop dat ze niet agressief zou worden behandeld – een opluchting. ‘Hij zei dat hij buitengesloten was. Dat hij te veel reisde. Dat het voor zijn werk moest.’ Nu was de waarheid dat Danny wel degelijk had gezegd dat hij een vrouw had. Manja kon dat maar ternauwernood binnenhouden. Met terugwerkende kracht kon ze zichzelf wel voor de kop slaan. Wat dacht ze dan; dat meewerken aan een buitenechtelijk slippertje geen kwaad kon? Ze was ervan uitgegaan dat hij uit de stad kwam, of een andere wijk. Welke man gaat er in zijn eigen woonwijk op zoek naar een buitenechtelijke scharrel! ‘Het spijt me.’ Nu voelde ze haar eigen tranen opkomen. ‘Ik wou dat het nooit was gebeurd, ook niet voor je dochter. Ik ben zo niet en Rayan ook niet. Het spijt me vreselijk.’

De vrouw zei: ‘Ilya.’ Ze knikte naar de overkant, waar haar dochter mokkend naartoe was gelopen en nu een huis binnenging. ‘Het is mijn eigen schuld.’
‘Wat? Nee!’
Ilya keek haar met een krachteloze blik in de ogen. ‘Ik heb het zelf zo ver laten komen, ik moet het zelf oplossen.’
‘Nee, ik wil juist graag laten weten dat ik het zal goedmaken. Sowieso stop ik ermee, sowieso.’
‘Ja.’ Ilya zuchtte diep en staarde langdurig in Manja’s ogen, veel te lang.
Manja werd ongemakkelijk van de lege, verdrietige blik in Ilya’s gezicht. Ze legde kort haar hand op diens schouder, maar trok zich meteen weer terug.
‘Ik moet gaan,’ zei Ilya met een zucht. ‘Voortaan wordt het anders.’

‘Ja, het wordt anders,’ knikte Manja. ‘Daar zorg ik voor!’
‘Ik ook.’
Verbluft wandelde Manja met Rayan naar haar eigen huis. Ze staarde haar schuin-tegenover-buurvrouw schaamteloos na, maar die keek niet één keer om. Dus daar woonde Danny? Hoe bestond het. Als ze het had verzonnen, zou ze het zelf niet eens geloven...

In huis sloeg de rusteloosheid toe. Wat moest ze nu met Rayan doen de hele middag? Ze kon hem rustig YouTube laten kijken, maar dan zou ze zich een slechte moeder voelen. Shit. Maar ze kon ook niet met hem naar buiten, want daar woonde de ‘andere vrouw’. Zíjn vrouw. Elke keer als Manja eraan dacht (wat dus elke vijf minuten was), dan kromp ze van ellende ineen. Buiten kwam alweer een flinke lenteregen uit de hemel gestort, maar anders dan normaal voelde Manja zich niet warm en droog binnen zitten. Ze voelde zich bekeken door de hele buurt. Het liefste had ze alle gordijnen dichtgetrokken, maar ze was bang dat ze daardoor juist nog meer roddels zou losmaken.
‘Laten we gaan,’ had ze uiteindelijk gezegd.
‘Waarnaartoe?’
‘Ergens. Even weg.’

Zonder zich druk te maken om een tas met extra drankjes of een warm vest, stapte ze met Rayan de deur uit. Ze kon niet weten dat Dorien op dat moment naar haar onderweg was, nadat ze was gewaarschuwd via de bridgeclub. Toen Dorien aankwam, was Manja met Rayan al gevlogen. De buurman wist te vertellen dat ze pas een minuut of vijf tot tien weg waren, dus daar baalde Dorien wel van. Ze accepteerde het aanbod van Ab en Mia Fersande om bij hen een kopje thee te drinken – en ze vertelde uitvoerig wat er aan de hand was.

Manja had overwogen om met Rayan naar hun oude huis in Drenthe te gaan. Het zou louterend zijn geweest om de vertrouwde weilanden te zien en ze had graag met een brok in de keel haar oude school bezocht. Maar iets weerhield haar ervan. Ze moesten eerst nog even op hun tanden bijten, vond ze, voordat ze binnen luttele weken alweer op de stoep zouden staan. Haar oud-collega’s zouden vragen hoe het beviel in Driestenen en wat moest ze dan zeggen? Rayan is door een klasgenoot aangevallen omdat ik het met een getrouwde vader doe...?
Nee hoor, ze gingen ergens anders heen. Wel naar Drenthe, sowieso Gelderland uit. Ze besloot naar Wildlands te gaan. Dit was de eerste dag waarop ze een auto miste, maar ze wilde niet bellen om haar moeders auto te lenen. Verderop was een bushalte, zo kon het ook prima.

Ten eerste wilde ze graag samen met Rayan zijn, maar bovendien was ze bang dat ze het hele verhaal aan haar moeder uit de doeken moest doen. O, ze ging kapot van schaamte… Het was nota bene nóg een geheim om te bewaren. Dorien zou meteen zien dat er van alles mis was, daar had ze even geen behoefte aan. (Op dat moment wist ze niet dat haar moeder al in de auto stapte om naar haar huis te rijden. Ze was maar net aan een ontmoeting ontkomen.)
Met de trein was Emmen echt niet ver weg. Ze had chocolademelk voor Rayan gekocht en cappuccino voor zichzelf. Toen ze eenmaal overstapten op de intercity, viel langzaam de spanning van haar schouders. ‘We gaan naar de dierentuin,’ had ze geknikt.

‘Yes,’ had Rayan geantwoord. En dat was dat. Hij vroeg niet naar Yfkes vader en hij kwam niet terug op de vechtpartij met zijn klasgenoot. Manja zou er zelf over moeten beginnen, dat wist ze wel, maar voorlopig hield ze zich nog even bij haar koffie en het Hollandse landschap dat aan hen voorbijraasde. De slagregen sloeg tegen de ramen, maar het interesseerde haar niet.
De dierentuin van Emmen was al een tijdje geleden compleet verbouwd, maar Manja en Rayan waren er nog niet geweest. Vandaag kocht ze een kaartje voor de dierentuin, die nu Wildlands heette. In de stromende regen renden ze de Jungola in. Hèhè, hier waren ze droog. De tropische temperatuur sloeg ze zelfs om de oren!
‘Mam, moet je kijken wat een python!’ riep Rayan enthousiast.
Tevreden zuchtte Manja. ‘Fantastisch,’ knikte ze.

‘Mama, kijk eens, haha!’ Rayan wees naar zijn schoenen. Twee kroonduiven waren op hem afgestapt en probeerden nu zijn veters te pikken.
‘Geweldig,’ lachte Manja.
‘Mam?’
‘Ja, schat.’
‘Wat zei meester Menno nou over jou en de vader van Yfke?’
Ter plekke stierf Manja van schaamte. ‘Ik eh…’
‘Heb jij haar vader gepikt?’
‘Nee schat, nee! Dat zou ik nooit doen.’
‘Waarom zei hij dat dan?’

Op hetzelfde warme terrein zaten oogstrelende oranjegroene papegaaien in de boom. Later zou Manja op het bord lezen dat het om ‘Lori van de blauwe bergen’ ging. Ze waren in de Birdy Bush. ‘Omdat ik eh… de vader van Yfke wel heb leren kennen. Hij is gisteravond bij ons thuis geweest. Weet je die meneer nog?’
Rayan haalde zijn schouders op. ‘Was dat de vader van Yfke?’
‘Ja.’ Manja knikte met een hysterisch ‘gewoon’ gezicht. ‘Maar ik wist dat dus niet.’

Normaal gesproken zou Manja zeker betoverd zijn geweest door de gigantische vlinders die om hun hoofden fladderden. Nu stond ze slechts te zweten van ongemak. ‘Wat is het hier mooi geworden,’ deed ze alweer zo ‘gewoon’. Haar jas had ze in dit tropische deel uitgetrokken, in een poging om niet ziek te worden na zoveel lenteregen. Maar straks zou ze die natuurlijk toch weer aan moeten. Het zou koud en klam zijn, maar daar dacht ze nog even niet aan.
‘Zullen we verder?’ vroeg ze.
Wandelend legde ze een arm om Rayans schouders.
‘Schrok je erg toen hij op je afkwam?’ ‘Wie, Dimitri?’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Nee. Dat is toch de schreeuwerd van de klas.’
Manja glimlachte – nu echt. Ze aaide hem over zijn bol. ‘Ik weet niet of ik wel een nieuwe man zou willen,’ besloot ze te zeggen. ‘Zou jij dat willen?’

‘Geen vader.’ Daar hoefde Rayan niet over na te denken.
‘Nee klopt, we hebben Raymond al in de sterren. Hij waakt over ons.’
‘Vandaag had hij wel een beetje beter mogen opletten,’ grapte Rayan.
Ze maakten een boottocht over de zogenaamde Rimbula River. Inderdaad was het erg koud. Opnieuw fluisterde Manja: ‘Wat is het mooi geworden.’ Ze rilde. Eerlijk gezegd was ze met haar gedachten niet helemaal bij de slingerapen of de ringstaartmaki’s, maar ze deed haar best om te focussen.
‘De boot gaat langs de olifanten!’ riep Rayan blij. Als kind was de olifant zijn lievelingsdier. Hij wilde erop rijden en ‘s avonds slapen tegen de dikke buiken aan – dat zei hij altijd. Manja glimlachte bij de herinnering. Hij was nog steeds een kind natuurlijk, een gróót kind nu. (De gedachte dat hij groot genoeg was om aangevallen te worden, drukte ze weg, net als het idee dat ze hem trauma’s had bezorgd waar hij de rest van zijn leven last van zou hebben.)

Gaandeweg lukte het beter om in het hier en nu te komen. Het kon haar niet schelen of ze nog eens nat zouden regenen. Ze wandelden langs een heuvel waar kleine kangoeroes de verregende voorbijgangers leken te bekijken.
‘Over een paar jaar is het misschien wel gezellig als ik een nieuwe vriend zou vinden, denk ik.’ Ineens was het belangrijk voor haar om zijn reactie te polsen. ‘Wat denk jij daarvan?’
Die schoudertjes omhoog. ‘Weet ik niet.’
‘Maar geen vader.’
‘Alleen iemand die aardig is.’
‘Alleen als hij aardig is.’ Ze zweeg eventjes. ‘Maar het hoeft niet per se een man te zijn. Eigenlijk zou ik ook wel nieuwe vriendinnen willen. Wat denk jij?’
‘Hetzelfde. Alleen als ze gezellig zijn.’ Hij glimlachte kort.

Eindelijk kwamen ze bij een speeltuin – Animazia Plaza – waar Manja aan een tafel kon wachten tot Rayan zijn energie kwijtraakte. Naar de dierentuin gaan, was een supergoede keuze geweest. Ze was tevreden met haar flexibele opstelling van vandaag.
Maar allemachtig, de schok dreunde nog na in haar lijf. Ze kon het nog steeds amper geloven. De eerste de beste man die ze in haar leven toeliet, bleek een leugenachtige figuur. Ze had weleens gescheiden vrouwen horen verzuchten dat ze het daten opnieuw moesten leren en dat er zoveel was veranderd in de afgelopen jaren. Nu leek het erop dat zij dezelfde verbijstering moest ondervinden. Een affaire aangaan met de overbuurvrouw, hoe kwam hij erop... Bij de eerste, eh, sekscapade in de bosjes wist hij dus dat zijn vrouw zo’n vijftien meter verderop zat te wachten. Lieve hemel...

Er kwam een appje binnen en ze pakte haar mobiel uit haar tas. Hoe kon het ook anders dan van Danny zijn. ‘Zie ik je vanavond?’ schreef hij, met wel drie smileys erbij. Het leek erop dat hij totaal niet op de hoogte was van het drama van vandaag. Was er geen contact tussen hem en zijn gezin? Of hij negeerde het gewoon, zoals hij kennelijk vaker bepaalde feiten negeerde?
Manja zuchtte. Een foute vent, dat kon er ook nog wel bij. Niet alleen was het daten kennelijk erg veranderd in de afgelopen vijftien jaren. Maar bovendien was ze totaal niet meer gewend aan het uitmaken van een verkering. Was dit een verkering? Nee, zelfs dat was het niet. Maar toch moest ze het uitmaken. Hoe deed je zoiets ook alweer...

Veertien

Aan de politie zou Manja later precies kunnen vertellen hoe laat ze vanuit Emmen terugkwam naar Driestenen. Ze was namelijk om twee minuten over halfacht op het station, waar Dorien hen ophaalde met de auto.
Het liefste was Manja in Emmen gebleven, desnoods voor altijd. Na sluitingstijd had ze met Rayan gegeten bij de Burger King tegenover de dierentuin. Ze overwoog serieus de mogelijkheid om een hotel te nemen.
Maar ook al was het gelukt om even te vergeten in welke ellendige situatie ze terecht waren gekomen, toch kwam de werkelijkheid hen natuurlijk achterna. De realiteit kwam in de vorm van een appje van haar moeder: ‘Lieverd, ik heb alles gehoord. Waar ben je?’
Ze zuchtte en liet haar schouders zakken.
‘Wat is er?’ vroeg Rayan met een mond vol friet.
‘Oma.’

‘Is er iets met haar? Ze gaat toch niet dood?’
Op dat moment kon Manja wel janken. ‘Nee, schat, niemand gaat dood.’ Ineens zaten ze allebei met tranen in hun ogen. ‘Eén iemand is erg genoeg, hè?’
Rayan knikte. Hij slikte met moeite door.
‘Mis je papa erg?’
Opnieuw knikte hij.
Manja pakte een servet om zijn tranen mee te deppen. Ook haar eigen tranen depte ze. Dacht ze soms dat ze dit wel even zou fiksen? Door te verhuizen had ze het alleen maar moeilijker gemaakt. Ze kenden hier niemand en nu haatte iedereen hen terwijl ze juist warmte en vriendschap nodig hadden.
‘Mis je ons oude huis?’
Rayan beet op zijn lippen.
‘Vind je ons nieuwe huis wel mooi?’
Goddank knikte hij nu, ook al rolden er door de beweging nieuwe tranen over zijn wangen.

‘We gaan gewoon een rottijd tegemoet, lieverd.’ Zelf zat ze inmiddels ook te huilen. Misschien was het tijd om zich in zelfmedelijden te gaan wentelen, samen met Rayan. Zou dat helpen? Ze pakte zijn hand vast. ‘Samen komen we hier doorheen, oké, we gaan dit samen doen.’

Hij knikte en haalde diep adem. Hij deed zijn best om zijn tranen te stoppen. Het brak Manja’s hart. Zó klein was haar zoon nog maar en hij moest zo’n groot verlies dragen...
Ze vroeg zich af of het beter was om Rayan nog een dagje langer thuis te houden. Als ze durfde, zou ze meester Menno vanavond bellen om te vragen wat hij het beste achtte. De gedachte aan Menno maakte de schaamte opnieuw in haar los. Juist degene die ze natuurlijk nooit over haar uitspatting met een foute man als Danny had willen vertellen!
In de toekomst zag ze zichzelf liefst met een man zoals Menno; knap, vriendelijk, geduldig en zelfstandig. Als leerkracht moest hij ook creatief zijn en zorgzaam. De perfecte kandidaat, dus. Waarom heeft ze haar afreageer-man dan ook in Driestenen gezocht! Hoe dan ook moesten ze ooit terug naar huis. Het appje van haar moeder was al opgevolgd door een nieuw bericht. ‘Gaat het wel goed met jullie, waar ben je?’

Ze besloot terug te appen dat ze in Emmen was. ‘We waren bij de dierentuin, mam.’
Hierna belde haar moeder, maar Manja nam niet op. Wel stuurde ze nog een berichtje: ‘Ik zit met Rayan te eten.’ Eigenlijk was Ray de afgekorte koosnaam voor haar zoon, maar zou ze die ooit nog kunnen gebruiken? Voorlopig moest het Rayan zijn, voluit. Maar zodra hij het aankon, mocht hij van haar als Ray door het leven.
‘Hoe laat neem je de trein terug,’ appte haar moeder. ‘Dan haal ik jullie op.’
Zo kwam het dat Manja precies wist hoe laat ze terug in Driestenen waren, namelijk om twee minuten over halfacht. Er was een getuige, namelijk haar moeder en ook haar zoon.
‘Als jullie nog honger hebben, kan ik wat maken, maar ik heb ook een taart bij me.’ Dorien draaide zich om en keek naar de achterbank. ‘Appeltaart. Daar hou je toch van?’
‘Lekker, oma.’

‘Ik zal je binnenkort leren hoe je die zelf kunt maken. Kinderen moeten weten hoe ze moeten koken, dat hoort erbij.’ Opnieuw draaide ze zich half om. ‘Heeft je moeder je al leren koken?’
Je kon aan Rayan niet meer zien dat hij vandaag zoveel had gehuild. Hij keek met heldere ogen om zich heen alsof ze thuiskwamen na een normale en heerlijke dag. Hij grinnikte om de vraag van zijn oma. ‘Niet echt.’
‘Je moet je kind leren koken, Manja,’ ging Dorien verder. ‘Hoe moet hij later meisjes versieren als hij niet kan koken?’

Dorien zette Rayan in de keuken met bloem, boter en suiker. ‘Ga jij maar koekjes bakken, dan krijg je daarna een stuk taart,’ zei ze – niet gehinderd door gebrek aan logica. ‘Ik moet even met je moeder praten.’
‘Ik weet niet eens hoe dat moet!’
Dorien gaf Manja een schuine blik, maar Manja beweerde dat ze heus vaker koekjes had gebakken met haar zoon. ‘Misschien was hij nog wat klein,’ gaf ze toe. ‘Hij kon het misschien niet allemaal onthouden.’ Toen schreef Dorien een recept voor zandkoekjes en beweerde dat het niet kon mislukken. ‘Ik moet even met je moeder praten,’ herhaalde ze. ‘Als de koekjes klaar zijn, mag je erbij. Weet je hoe de oven werkt?’
‘Jawel.’

‘Hij kan zijn eigen pizza opwarmen,’ zei Manja, maar dat kwam haar opnieuw op een blik van haar moeder te staan. ‘Wat?’ riep Manja uit. Als het niet zo’n k-dag was geweest, was ze erom in lachen uitgebarsten. Maar helaas was het wel een donkere rotdag. Zelfs ondanks het geslaagde bezoek aan Emmen. En dan wist Manja niet eens wat er nog stond te gebeuren...
Dorien pakte een van de groene Teodorussen mee naar de woonkamer en nam tegenover Manja plaats. ‘Je hebt een heel verkeerde man gekozen,’ begon ze.
‘Mam.’
‘Die Danny is vreselijk, iedereen heeft een hekel aan hem. Toen ik hoorde dat jij met hem had aangepapt, schaamde ik me voor je smaak.’

‘Mam!’ Hoe kon Manja duidelijk maken dat ze heus had ingezien dat Danny een gladjakker was, maar dat ze zin had in een tijdelijk eh, verzetje? Het liefste zou ze iemand vertellen dat meester Menno haar werkelijke interesse had – maar dat was te vroeg, veel te vroeg. Eerst wilde ze wat afreageren en daarna was ze misschien klaar om een oprechte relatie te starten. Danny was nooit bedoeld als serieuze kandidaat, laat staan dat ze wilde dat iedereen ervan wist! ‘Ik val niet voor hem.’

‘Had het maar aan me verteld, dan had ik je kunnen zeggen wie hij was en waar hij woonde. Niemand begreep destijds wat Ilya in hem zag, niemand. Haar moeder Gerda, god hebbe haar ziel, klaagde steen en been over de manier waarop hij met haar dochter omging. Maar wat doe je eraan, Manja? Stel dat Rayan de verkeerde vrouw kiest, wat doe je eraan? Helemaal niks. Als je er iets van zegt, ben je ze kwijt. Dat hebben we heus ook zien gebeuren.’
‘Wie is “we”? Bedoel je papa en jij?’
‘Nee, wij. Gewoon, de buurt.’ Dorien maakte een cirkelbeweging in de lucht om aan te geven dat ze de hele omgeving bedoelde. ‘Ab en Ineke en Mia, noem ze maar op.’
‘Ik weet niet wie dat zijn.’
‘Jij weet dat niet omdat je pas kortgeleden bent teruggekomen. Ilya had een vriendin voor je kunnen zijn, Manja. Dát was wat er had moeten gebeuren. Geen vijandin. Nog wel over zo’n stomme Danny.’
‘Ik wil niks met Danny.’

‘Dat maakt het alleen maar erger. Hou dat maar beter voor je.’ Dorien zuchtte en schudde haar hoofd. ‘Wij begrijpen goed dat je niks met hem wilt, de oudere generatie. Misschien dat zelfs Ilya kan begrijpen hoe dit kon gebeuren, jouw eigen generatie. Maar hoe denk je dat de kinderen erover zullen denken? Yfke is nog maar twaalf!’ Ze begon te fluisteren: ‘En dan Rayan van tien. Tss. Wat moet zo’n meisje denken als jij met dit verhaal aankomt? Dat je haar vader alleen wilde om je seksueel af te reageren nadat je eigen man was overleden, Manja toch.’
‘Maar, ik...’ Ze zat verslagen op haar knalgele bank. De vrolijke kleuren waren om een reden gekozen, maar tegen zoveel schaamte hielpen ze helaas niet. ‘Dus iedereen weet het?’
Haar moeder stond op en trok haar broekspijpen naar beneden voordat ze weer ging zitten. Ze sneed een stuk van de appeltaart en gaf dat aan Manja. ‘Natuurlijk weet iedereen het.’

‘Heel Driestenen?’
Dorien knikte. ‘Mijn generatie: ja, allemaal. We maken ons er erg druk om hoe we dit kunnen verhelpen.’
Manja fronste verbaasd. ‘Verhelpen?’

‘Ja, natuurlijk. We hadden gedacht dat Ilya en jij vriendinnen zouden zijn. Zeker na het overlijden van Gerda, die we allemaal zo missen. We hebben haar beloofd om op haar dochter te passen. Denk je dat Gerda zich geen zorgen maakte om Ilya? Goddank heeft ze dit niet kunnen vermoeden.’
‘Wacht even... Dus Gerda is de moeder van Ilya?’
‘God hebbe haar ziel.’
‘En jullie, haar vrienden, hebben beloofd – waar kennen jullie elkaar van?’
Dorien trok kort haar schouders op. ‘Van hier. De bridge. Het schoolplein. De supermarkt, gewoon. Je moet weten dat Driestenen een hechte gemeenschap is. We zorgen voor elkaar, Manja, we gaan er niet met de partner van een ander vandoor!’
‘Dat wil ik ook helemaal niet!’
‘Ik heb je de hele middag moeten verdedigen.’
‘Tegenover wie?’

‘Iedereen, Manja. Iedereen vraagt zich af wat jouw volgende stap zal zijn.’
‘Ik...’ Moedeloos legde ze haar handen in haar schoot. ‘In de stad kijken ze gemakkelijk op Driestenen neer, ik dacht dat je dat wel wist.’
‘Dat weet ik, maar...’
‘Willen we van hogerhand strengere controles krijgen? Nee, dat wil niemand. Dus zorgen wij ervoor dat hier alles altijd goed loopt, begrijp je dat? Hoe vaker de politie naar onze wijk moet, hoe strenger ze op ons zullen letten en dat proberen we te voorkomen.’
‘Dat hoeft niet...’
‘Nee, dat hoeft niet omdat wij goed voor onszelf en voor elkaar zorgen. We willen geen criminelen in de buurt. Dus als jouw Rayan in een gevecht belandt omdat zijn moeder de vader van een klasgenootje heeft afgepakt, dan wordt gerust iedereen wel wakker.’
‘Is dat het verhaal? Wordt het zo gezegd?’

‘Die meisjes hebben Danny hier gezien gisteravond.’
‘Hij zei dat hij geen onderkomen had!’
‘Ze hebben jou gezien. Dat jij hun vader kuste terwijl Rayan nota bene in de kamer zat.’ Opnieuw die beschuldigende blik...
Manja sloeg haar handen voor haar gezicht. ‘Dus iedereen weet alles.’

‘Ga er maar van uit dat iedereen echt alles weet, ja.’ Dorien at de laatste kruimels van haar bord en stond op. ‘Die koekjes zouden zo’n beetje klaar moeten zijn.’
Terwijl haar moeder naar de keuken liep, kromp Manja van ellende nog dieper in elkaar. Laat in godsnaam niemand iets weten over de banale seks in de bosjes, als er een god bestaat, alstublieft...
Zo zag je maar dat je beter geen geheimen kon hebben. Geheimen kwamen altijd uit. Deze afschuwelijke uitkomst, maakte haar extra wanhopig omdat ze al zo lang twijfelde of ze haar eigenlijke geheim zou opbiechten. Het liefste zou ze het met iemand delen, het drukte zwaar op haar gemoed.

Haar recent gestorven partner Raymond mocht de laatste dagen van zijn leven thuis doorbrengen. Hij lag in een bed in de woonkamer. De meeste tijd sliep hij, maar elke ochtend at Rayan zijn boterham op de rand van het bed en ‘s middags uit school ging hij even naast zijn vader liggen.
Raymond was een schim van zichzelf. Hij was sterk vermagerd waardoor zijn wangen waren ingevallen en zijn ogen hol. Manja dacht er niet graag aan, maar tot haar spijt gingen juist haar gedachten naar deze laatste dagen. Liever zou ze zich Raymond herinneren zoals hij was toen ze verkering kregen. De wakkere blik in zijn ogen was het eerste waarvoor ze viel. Met zijn soepele praatjes hield hij haar vast in zijn web.

Het liefste zou ze terug willen naar de tijd waarin ze verliefd op hem was, maar ze herinnerde zich geen grapjes en geen liefkozingen – ook al wist ze dat die er wel waren geweest. Misschien was het door de rouw, misschien zou het later terugkomen. Dat hoopte ze. Zodat ze Rayan gave superheldenverhalen over zijn vader kon vertellen, want dat verdiende hij.
Voorlopig gingen haar herinneringen niet verder terug dan die laatste dagen van zijn leven, toen de kanker hem opgevreten had. Manja wist niet hoe ze het allemaal moest bolwerken, met haar werk, kind, huishouden en nu ook de zorg voor haar zieke man. Natuurlijk had Dorien ook toen aangeboden om te helpen, maar Manja zag het niet zitten dat haar moeder bleef logeren en Drenthe was in hun ogen net te ver weg om heen en weer te gaan – wat achteraf bezien natuurlijk onzin was.

De ouders van Raymond waren er vaker dan eigenlijk mogelijk was met hun drukke agenda’s en op hun manier probeerden ze te helpen. Op een dag boden ze aan om te betalen voor een werkster, maar Manja had het afgewimpeld. Ze wilde niet nog meer vreemde mensen in huis, ze was doodmoe, desnoods zou ze ‘s nachts de was vouwen als ze weer eens wakker lag... Dat ze slecht sliep, moest ze er zeker bij vertellen als ze dit ooit aan iemand zou opbiechten. Ze sliep zo slecht in die tijd! Hoogstens enkele uurtjes en dan een lichte slaap. Dat een mens het vol kan houden.
Sowieso drukten de verantwoordelijkheden op haar, maar ze kon ook niet geloven dat het werkelijk Raymond was, háár Raymond, die daar lag te verdwijnen. Ook al wilde ze niet getrouwd blijven, toch was dit natuurlijk ook niet wat ze wilde.

Hij had een nieuw bestaan moeten bouwen zonder haar, met een drukdoenerige vrouw. Manja was dat niet. In gedachten zou zij een kneuterig en tevreden bestaan leiden waar maar een kleine voetafdruk voor nodig was. Rayan zou heen en weer pendelen tussen zijn vader en moeder. Zijn vader zou hem alle luxe verschaffen die hij maar wenste, en zij zou hem alle warmte bieden die ze maar kon. Maar zo liep het niet...
Ze was moe. Dat moest ze niet vergeten. Hoeveel nachten had ze amper geslapen? Steeds maar twee uur, soms drie... Ze mocht van de schoolleiding wel vrij nemen, maar omdat er geen vervanger voor haar werd gevonden door het lerarentekort, moesten haar collega’s haar klas opvangen. Dat voelde ook niet goed. Zo werd er vanuit verschillende kanten een beroep op haar gedaan – dat moest ze óók niet vergeten.

Op een dag gebeurde het, toen Rayan al naar bed was en ook Ray in de woonkamer sliep... Zijn infuus drupte gestaag door en een zuurstofslangetje voorzag hem van extra zuurstof via zijn neus... Toen had zij dus de stekker van de beademing eruit getrokken. Eventjes maar.
De stekker. De herinnering aan dat moment was nog schaamtevoller dan het gepruts met Danny in die stekelige bosjes. Ze had Raymond niet willen vermoorden. Had ze geweten dat die stekker aan zijn apparatuur zat, dan had ze het niet gedaan.

Natuurlijk niet! Maar het erge was dat alles zo’n vage herinnering was. Ze was zo moe in die tijd... Er waren inderdaad momenten geweest waarop ze hoopte dat het eindelijk voorbij was. In een rechtszaal zou ze niet met haar hand op het hart kunnen beweren dat het totale onwetendheid was waarmee ze de stekker eruit trok. Was ze de situatie zat? Wilde ze zijn doodsstrijd versnellen? Maar weet je, ze was zo moe en er was geen stopcontact vrij. Ze had honger en wilde een tosti maken. Op dat moment had ze geen geduld voor een vol stekkerblok. Zoiets supergewoons als een kaastosti…

Toen ze eindelijk had gegeten en de stekkers weer terug wisselde, begon de apparatuur aan Raymonds bed ineens te piepen en te flitsen. Rode lampjes, groene lampjes, witte blokjes licht… Het was alsof ze pas toen weer besef kreeg van de situatie. In paniek belde ze het nummer dat de artsen hadden achtergelaten. Een verpleegster kwam het controleren en zei dat ze niet wist wat er aan de hand was geweest. Dat alles er normaal uitzag. Maar Manja wist precies wat er was gebeurd. Ze had een stopcontact nodig gehad. Voor een tosti.
De volgende ochtend was Raymond dood. Toen Rayan en zij beneden kwamen voor het ontbijt, zagen ze het meteen. Rayan wierp zich in tranen op zijn bed en zij dacht dat ze ter plekke een hartstilstand kreeg. Ze had haar man het laatste zetje gegeven…

Hoewel de wetenschap zwaar op haar drukte, mocht niemand het ooit weten. Zeker niet nu ze wist hoe snel een nieuwtje rondging. Ze zag de krantenkoppen al voor zich: ‘Vrouw blokkeert beademing man’. Bovendien had Rayan niemand meer als zij naar de gevangenis moest. Hoe zou zijn ontwikkeling verlopen als hij wist wat Manja had gedaan?
Ook al kreeg ze er soms de hartkloppingen van en ook al brak het zweet haar geregeld uit: ze moest het verzwijgen. Maar het besef drong zich nog vaak op. Ze had die nacht haar man vermoord. 

‘Hier met die bosjes moet je ook uitkijken,’ onderbrak Dorien Manja’s gedachten. Ze wees naar de achterkant van het huis. ‘Dat weet je toch, hè? Anders komt meneer Van Zanten.’ Samen met Rayan liep ze haast triomfantelijk de kamer weer in. Rayan hield een grote schaal zandkoekjes vast en Dorien wees er trots naar. ‘Gelukt.’
‘Meneer Van Zanten?’ vroeg Rayan. Hij pakte een koek van de schaal en zei dat ze nog lekker warm waren.
‘Of wil je liever appeltaart?’
‘Eerst koek.’ Hij lachte ondeugend. ‘En daarna appeltaart.’
Dorien lachte naar hem. ‘Meneer Van Zanten woonde hier vroeger. Heeft je moeder dat niet verteld?’ Met volle mond zei Rayan dat de kinderen op school erover waren begonnen.

Manja ademde diep in en deed haar best om ook te lachen. ‘Hierachter zijn de bosjes,’ wees ze. ‘Daar mag je niet met een meisje naartoe, want dan komt meneer Van Zanten en die steekt je dood.’
‘Haha!’ Dorien stootte de klanken eruit. ‘Steekt hij je dood? Is dat wat jullie ervan hebben gemaakt?’
‘Hoe bedoel je?’
‘Nee, vertel jij het verhaal van meneer Van Zanten maar.’
‘Iedereen in Driestenen kent het!’
Dorien keek naar Rayan en ze stak een vinger in de lucht om aan te geven dat hij moest opletten. ‘Dit verhaal gaat van generatie op generatie.’
Manja vertelde: ‘Op een bepaald moment heeft meneer Van Zanten drie dagen in de bosjes liggen wachten. Toen kwam er eindelijk een stelletje. Meneer Van Zanten zag ze en hij stak ze dood.’

Dorien lachte en sloeg op haar knieën voordat ze opstond. ‘Moraal van het verhaal: ga niet in de bosjes liggen flikflooien.’ Leek het maar zo, of keek ze priemend naar Manja? Wist ze het? Ooo, ze wist het! Was dat zo? Manja kon het niet van haar moeders gezicht lezen, waarom zei ze het niet gewoon!
‘Wat is dat?’ vroeg Rayan.
‘Flikflooien? Kusjes geven.’
‘Bah!’ Rayan wierp zich gruwelend op de knalgele bank. Buiten kletterde de regen alweer tegen de ramen.
‘Het is vies weer,’ rilde Dorien. ‘Ik wacht nog even tot het opklaart, als je het goed vindt.’

Op dat moment kreeg Manja een appje binnen. ‘O!’ herinnerde ze zich hardop. ‘Ik wilde meester Menno nog even bellen om te vragen of Rayan nog een dagje thuis mag blijven.’
‘Geen sprake van,’ zei Dorien. Ze leek zich ervan bewust dat niet zij degene was die dat mocht beslissen, en hield zich terstond in. ‘Ik bedoel ehm, dat je Rayan ook gewoon naar school kunt laten gaan.’
‘Wil je wel naar school?’ vroeg Manja.
‘Hoezo?’ Rayan had zijn vingers aan een schoteltje.
‘Zal ik nu de appeltaart eten?’
Manja stond op en gebaarde haar moeder om met haar mee te lopen. Samen liepen ze de keuken in en Rayan vroeg voor de grap of ze nog meer koekjes gingen bakken. ‘Het is Danny,’ fluisterde Manja. ‘Hij appt dat hij langs wil komen.’
‘Je zou het uit kunnen maken,’ knikte Dorien.
‘Het is niet eens iets.’

‘Geloof me maar dat Danny pas iets begrijpt als je het tien keer tegen hem zegt.’
‘Je kent hem echt, hè?’
Dorien haalde haar schouders op. ‘Natuurlijk.’ Ze pakte haar jas van de kapstok, maar trok hem nog niet aan. Ze leek kort te twijfelen voordat ze besloot haar shirt op te trekken. ‘Ken je dit plekje nog?’ Ze wees naar het littekentje dat ter hoogte van haar rechternier zat, een centimeter of vijf eronder. Ze fluisterde superzacht: ‘Dat meisje uit die bosjes. Dat was ik.’
‘Dat was... Néé!’ Met grote ogen keek Manja haar moeder aan.
‘Ik was het!’

Manja schoot in de lach. Ze wilde wel honderd vragen stellen, wel duizend, maar in plaats daarvan hikte ze van de lach. Ze hield haar hand voor haar mond en voelde alweer tranen over haar wangen lopen. Op deze manier zou Rayan zeker komen vragen wat er gebeurde, ze moest stil zijn. Maar hoe gaat het met de slappe lach: juist als het niet mag, wordt het erger.
‘Heel Driestenen heeft het erover!’
‘Precies,’ lachte Dorien. ‘Ik was het, samen met een scharrel. Erg hè?’
‘Heel erg, haha.’

‘Natuurlijk zat er geen oude man te wachten om iemand dood te steken. Je weet toch hoe dat gaat als mensen een verhaal doorvertellen? Dat wordt steeds erger en erger. We hebben het uiteindelijk maar zo gelaten, het is tenslotte een geweldig verhaal geworden. Ik vertel je nog weleens hoe het echt zat. Het waren de bosjes, die sleedoornstruik heeft keiharde stekels.’
‘Ja, ik weet het!’ Onwillekeurig stak Manja haar handen omhoog – en ze realiseerde zich meteen dat ze haar gênante geheim had prijsgegeven. Geschrokken keek ze haar moeder aan. Dorien trok slechts een wenkbrauw op en daarna lachten ze samen keihard- zachtjes verder.
‘Nooit meer doen, schat.’ Dorien trok haar jas aan en drukte een stevige kus op Manja’s hoofd. Ze fluisterde: ‘Maak het maar gauw uit met die enge gladjakker. Ilya heeft er nooit iets van gezegd, maar ik weet zeker dat hij haar slaat.’
‘Dat ook nog.’

‘Geen fris type. Ik ga nu gauw.’
‘Maar het regent weer.’
‘Ik ga er toch doorheen, dan kan jij doen wat je moet doen.’ Ze stak haar hoofd om de hoek en riep: ‘Doei, lieverd!’
‘Dag, oma!’ riep Rayan met volle mond.
Het zal op dat moment rond halfnegen zijn geweest. Ze kon het ongeveer berekenen, want hoelang duurt het om koekjes te bakken? Een halfuur, maximaal drie kwartier... Dus ja, rond halfnegen ging haar moeder weg en stond Danny voor de deur.

Vijftien 

‘Lieverd.’ Manja gaf Rayan zijn koptelefoon aan. ‘Straks komt er een meneer en dat is dus de vader van Yfke. Weten we nu. Je hebt hem al eens eerder gezien, weet je wel, hij heet Danny.’
‘Komt Yfke ook?’
‘Dat denk ik niet. Volgens mij komt haar vader hier, eh stiekem. Het lijkt erop dat hij niet helemaal eerlijk is. Maar wij wisten dat niet.’ Hoeveel zou ze Rayan vertellen, wat kon een tienjarige aan?
Tijdens de ziekte van Ray had ze wel geleerd dat het niet goed was om geheimzinnig te doen. Kinderen gingen fantaseren als je niet vertelde wat er aan de hand was, en in hun hoofd werd het allemaal erger dan de werkelijkheid was. Waarschijnlijk bestonden er ook kinderen die juist gebaat waren bij een aangepaste versie van de werkelijkheid, maar kinderen zoals bijvoorbeeld Rayan waren rustiger als ze werden ingelicht over wat er gaande was.

Ondanks dat was deze situatie duidelijk niet voor zijn oren bestemd. Als Manja seks had, was dat niet iets om over te vertellen, ahum, en dat heeft ze dus ook niet gedaan. Rayan dacht tot vanmorgen dat Danny gewoon een bekende was, één of andere buurman – wat feitelijk dus waar blijkt te zijn. Maar nu was haar zoon op school aangevallen vanwege Manja’s seks met een foute vent. Daarom had hij nu recht op informatie. Zo simpel was het.
De gordijnen waren gelukkig dicht, dus niemand zou straks zien dat Danny binnen was. Vanwege de stromende regen was de kans ook klein dat iemand hem naar haar voordeur zag lopen. Ze hoopte maar dat niemand hen betrapte, vlak voor het einde... Het liefste zou ze eerst Ilya inlichten over haar voornemen om het uit te maken, zodat er geen nieuwe misverstanden konden ontstaan. Helaas was dat niet mogelijk, Manja moest er maar op vertrouwen dat niemand Danny vanavond zou zien.

‘Ik denk dat jij beter niet kunt meeluisteren,’ knikte Manja naar Rayan. ‘Als jij YouTube kijkt, met je koptelefoon op, dan vertel ik je achteraf wat er is besproken.’
‘Mij maakt het niet uit, hoor.’

Manja ging naast Rayan op de knalgele bank zitten. Ze werd nog elke dag vrolijk van de kleur, ook al zat er al een tomatenketchupvlek op. (Van Rayan natuurlijk, die tosti zat te eten en niet goed oplette.) ‘Ik weet niet of deze man, Danny, te vertrouwen is. Volgens oma liegt hij veel. Ik zou het jammer vinden als hij iets verkeerds over mij zegt waarvan jij denkt dat het waar is.’
‘Dat denk ik niet, hoor,’ zei hij, maar hij zette toch de koptelefoon op.
Vrijwel tegelijkertijd hoorde ze iemand tikken tegen het raampje naast de deur. Daar was hij al. Hoewel ze hem graag in de regen had laten staan, snelde ze juist op de deur toe – als in een reflex. Ze kon zich nog net inhouden om iets hartelijks te zeggen als ‘kom maar gauw binnen’, want ze was vastbesloten om koelbloedig te zijn. Een vreemdganger te zijn en nog wel aan de overkant van waar je woont met je vrouw en dochters… Wie doet nou zoiets?

Het lukte haar ook om geen welkom-achtige beweging in de richting van de woonkamer te maken. Ze griste de groene plastic Teodorusstoel gauw uit de woonkamer waar Rayan zat, en plantte die voor Danny in de keuken.
‘Heb je koekjes gebakken?’ vroeg hij verlekkerd, maar Manja schoof de plaat bij hem vandaan. No way dat hij koekjes zou eten die door haar zoon waren gebakken, no way. Ja, ze merkte dat ze boos op hem was, ja. Niet eens omdat hij had gelogen – dat ook –, maar vooral omdat hij hen in de problemen had gebracht. Had ze nog meer problemen nodig dan er al waren? Nee.
Vooral was ze pissig omdat Danny via een omweg haar zoon verdriet had gedaan. Hoe durfde hij. Om over zijn eigen kinderen niet eens te beginnen… ‘We kunnen elkaar niet meer zien,’ begon Manja.

‘Maar, lieverd!’ Danny keek vanonder zijn verregende haren met puppy-ogen naar haar op. ‘Ik wilde je juist mijn liefde verklaren.’ Hij legde zijn hand op de hare en streelde met een duim over haar pols. Ze trok haar arm weg, maar op dat moment greep hij haar pols vast. Manja draaide met haar ogen en deed geen moeite om dat voor hem verborgen te houden. Kennelijk was ze nog steeds te vriendelijk geweest in haar bewoording, waardoor hij ruimte zag om zijn zin te krijgen. ‘Ik wíl je niet meer zien,’ herhaalde ze. Ze siste tussen haar tanden door: ‘Rayan zit bij Yfke in de klas!’

Hij keek ervan op, maar schrok niet. Wat was dit voor een harteloze figuur? Hij leek haar woorden even te verwerken en besloot toen te zeggen dat zulke situaties nou eenmaal gebeurden bij hun generatie. ‘Ouders blijven korter bij elkaar dan vroeger. Je ziet wel vaker dat gescheiden ouders van klasgenootjes met elkaar verdergaan. En ja, soms zijn de vaders dood. Daar moeten de kinderen mee dealen.’
Als Manja op dat moment een koekenpan in haar hand had gehad, had ze hem daar graag een dreun mee gegeven. Ze was een lieve meid en altijd bereid tot redelijkheid. Maar ze had zeker ook haar scherpe kantjes. Vals antwoordde ze: ‘Soms zijn het klootzakken die hun gezin verlaten, dan hebben ze het daarmee te stellen.’ Ze trok haar hand los uit zijn greep. ‘Nu moet je gaan. Het is afschuwelijk om te weten dat we tegenover elkaar wonen, maar je bent hier niet meer welkom.’
‘Ik ben dáár ook niet welkom,’ zei Danny.

‘Hier ook niet.’ Het kon Manja niet schelen. Er zat een onvervalste klootzak tegenover haar, daar had haar moeder geen woord over gelogen. Hoe durfde hij eraan te refereren dat ouders soms doodgaan?
Toch liet hij zich nog steeds niet wegsturen. ‘Laat het me je alsjeblieft uitleggen,’ vroeg hij. Een regendruppel droop langs zijn slaap van zijn kaak. Manja reikte hem geen theedoek aan om zich droog te wrijven.
‘Misschien denk je er daarna hetzelfde over, maar misschien kun je me vergeven. Dat is het enige wat ik van je vraag, dat ik het mag uitleggen. Daarna zal ik weggaan, echt, dat beloof ik je.’

Nu begon Danny een verhaal dat zielig en tegelijkertijd reëel was, waardoor Manja betwijfelde of het verzonnen kon zijn. Hij vertelde dat hij destijds vol overtuiging was getrouwd met Ilya en dat hij zijn best had gedaan om een goede man te zijn. Maar terwijl hij harder werkte tot hij er kapot aan ging – zijn woorden – deed Ilya juist steeds minder tot ze haast onzichtbaar was geworden. ‘Ze zat alleen nog maar thuis te wachten. Op de kinderen, op mij... Wat moest ik daaraan doen? Ik werkte me zeven slagen in het rond.’

Het ergerde Manja dat zijn verhaal redelijk op haar overkwam. Zulke dingen gebeurden inderdaad. Soms groeide een huwelijk scheef waar je bij stond. Tenslotte had ze het met Raymond ook niet gemakkelijk gevonden en ze was van plan geweest een scheiding aan te vragen. Als ze zo met Danny sprak, kon ze zich ineens weer voorstellen dat er een vriendschap tussen hen zou zijn. ‘Maar uit elkaar groeien is nog geen excuus voor vreemdgaan,’ zei ze milder dan ze wilde. ‘Je kunt het ook netjes doen en eerst scheiden.’
‘Toen ik jou zag, was ik op slag verloren,’ antwoordde Danny – en Manja was op slag terug in de realiteit. Deze uitspraak was te banaal voor woorden. ‘Toe nou,’ zei ze geërgerd. ‘Wie denk je dat je voor je hebt, een vijftienjarige soms?’

Ze wist heus dat liefde op het eerste gezicht bestond, maar ze wist ook dat een veertiger niet zomaar de werkelijkheid kon vergeten. Ineens zag Danny eruit als een oude man, een gladjakker op leeftijd. Hij was goed geconserveerd en hij verzorgde zichzelf netjes, maar dat betekende niet dat hij zijn levensjaren kon verbergen. Om zijn ogen zaten duidelijke kringen en vanaf zijn bovenlip liep een lijn verticaal omhoog. Rimpels.
‘Het was zo.’ Danny lachte innemend en wierp zijn handen ter verdediging in de lucht. ‘Jij liep naar de bar en ik dacht: die is voor mij.’
‘Pfft,’ lachte Manja hardop. Tot haar ergernis vond ze het toch wel leuk dat hij haar probeerde te vleien. Ze snapte wel waarom ze zin had gehad in een verzetje en ook waarom ze dat met deze versierder was aangegaan. Maar ze baalde van de gevolgen ervan. Zonder dat, was er niks aan de hand geweest.

‘Krijg ik echt niet zo’n lekker koekje?’ vroeg Danny.
‘Nee.’ Manja raakte de bakplaat kort aan om zich ervan te verzekeren dat die bleef liggen waar die lag. Haar zoon had ze niet gebakken voor een man die hem in de problemen bracht en die schouderophalend zei dat sommige vaders nou eenmaal sterven. ‘Je moest maar weer gaan.’
‘Meen je dat?’ Hij keek haar aan met een glinstering in zijn ogen, duidelijk gewend om zijn zin te krijgen.
‘Ik meen het.’ Manja begreep waarom Danny gewend was om te krijgen wat hij wilde. Hij was charismatisch en lekker. Maar op een bepaalde leeftijd werd het sneu als je op charme probeerde te leunen in plaats van karakter te tonen.

‘Het lijkt me vreemd dat iemand zoals jij zich ineens goed genoeg voelt om iemand zoals ik af te wijzen.’ In zijn ogen lag een donkere gloed. ‘Dat lijkt me niet, juffie.’
Met grote ogen keek Manja hem aan. ‘Wat zeg je nou?’
‘Ilya en ik leven al jaren als broer en zus,’ ging hij verder met de tweede ronde van zijn zielige huwelijksverhaal. ‘Ze ziet me niet meer staan terwijl ik mijn best doe.’
‘Nee, wat je net zei…’
‘Na elke reis breng ik een souvenir voor haar mee. Maar ze neemt mij kwalijk dat ik steeds weg ben, ik moet haast smeken om er weer in te mogen. Daarom zat ik die avond aan de bar.’ Hij haalde zijn schouders op en keek haar schalks aan. ‘Toen vielen wij voor elkaar.’
‘Nee, wij vielen niet voor elkaar…’
Danny fronste zijn wenkbrauwen. ‘Dat zeg ik toch niet!’
‘Jawel, je zei…’

‘Het was toch lekker, je wilde het toch? Je probeerde het zelfs achterlangs. In die harde struiken daar!’ Het koude zweet brak Manja uit. Ze deed een schietgebedje dat Rayan toch alsjeblieft zijn koptelefoon stevig op hield…
Manja veranderde vlug van onderwerp. ‘Je hebt het totaal niet over je dochters.’
‘Voor mijn dochters zorg ik ook. Ik zorg beter voor ze dan hun eigen moeder.’
Nu schoot Manja in de lach. ‘Toe nou.’ Ze liet haar hoofd kort hangen, maar keek hem daarna met opgeheven kin weer aan. ‘Hoeveel vrouwen heb jij gehad in jouw leven, Danny? Ik heb gehoord dat ze ontelbaar zijn.’
‘Hoezo? Hoe...’
‘Hoe ik dat weet?’ Manja haalde haar schouders op. ‘Het schijnt in Driestenen heel normaal te zijn dat je alles weet van elkaar.’
‘Ik wil niet dat je het uitmaakt,’ zei Danny met puppy- ogen.
‘Doe niet zo raar, we hebben niet eens iets.’ ‘

We zouden wel iets kunnen hebben.’
De hoeveelste keer was dit nu dat hij niet meebewoog met haar aanstalten om af te ronden – de vierde of zelfs vijfde keer? Het begon te irriteren. Dit duurde nu te lang. ‘Waarom vertrek je niet gewoon?’ beet ze hem toe.
‘Ik ga niet,’ zei hij. ‘Als je dat soms dacht.’

‘Mijn kind zit achter dit muurtje op de bank. Wil je dit echt uit de hand laten lopen waar hij bij is?’ Hij haalde zijn schouders op. ’Dat is niet mijn pakkie- an.’
Het was niet zo dat Manja zich bang voelde, maar ze begreep instinctief dat ze voorzichtig moest zijn. Hoe kwader zij werd, hoe erger hij zich gedroeg. Danny liet zijn hoofd hangen. ‘Ik weet niet waar ik naartoe moet...’
‘Wat dacht je van je eigen huis?’
‘Daar kan ik niet meer terecht. Ze haten me daar.’
‘Dat lijkt me des te meer reden om er te gaan praten.’
‘Ik mag niet eens naar binnen. Toen Ilya net had ontdekt dat ik...’
‘Dat je wat?’
‘Dat ik eh, terugkwam van mijn laatste reis, toen heeft ze me eruit gezet.’

‘Nee toch.’ Manja begroef haar hoofd in haar handen. ‘Ze had zeker ontdekt dat je een vreemdganger bent. Dáárom zat je in die bar. Het had niks met werk te maken, ze had een belangrijke reden om je eruit te mieteren.’
‘Maar ik kan dus niet meer terug, snap je?’
Manja wees naar de straatkant. ‘Nee, dat snap ik niet. Ga desnoods in de regen staan totdat ze je vergeeft, Danny. Je was fout. Nu moet je je verantwoordelijkheid nemen.’ Ze deed geen moeite om haar verbazing te verbergen. ‘Heb je je arme dochters ook niet meer gezien?’
‘Hoe moet ik die nou bezoeken!’
Manja stond op en trok Danny aan zijn schoudervullingen omhoog. ‘Ga nu maar, je moet echt weg.’
‘Ik heb niet eens een paraplu!’
‘Van regen ga je niet dood.’

Als een onwillig kind trok Danny zich los uit Manja’s greep. Hij draaide zich om en duwde haar tegen de muur. ‘Raak me niet aan.’
‘Doe normaal,’ wilde Manja zeggen – maar hij greep haar bij de keel waardoor er geen geluid uit kwam. Paniekerig schoten Manja’s gedachten alle kanten op. Hoe moest het met Rayan als hij zijn moeder dood in de keuken zou vinden? Hoe kwam ze uit deze greep?
Als Rayan in vredesnaam maar niets merkte van deze avond… Met haar voeten zocht ze grip op de vloer, zodat ze hem een knietje kon geven. Hij verstikte haar, ze stikte…

‘Als mijn lijf toen goed genoeg voor je was…’ Zijn vrije hand liet hij over haar lichaam bewegen. Hij kneep ruw in haar kont en ging met zijn vingers over haar rug. Hij bracht zijn mond naar haar oor en fluisterde: ‘Je weet dat je ernaar hebt gesmacht. Omdat ik de beste ben.’ Ruw wrong hij zijn hand in haar broek en graaide in haar onderbroek. ‘Ik bepaal wat er gebeurt,’ zei hij. ‘Niet jij.’
Een piepend geluid ontsnapte aan haar. Ze wilde onaangedaan kijken en haar trots behouden, maar in plaats daarvan voelde ze een traan over haar wang rollen.
‘Iemand zoals jij heeft geen recht om iemand zoals ik af te wijzen.’ Hij drukte zijn tong in haar mond en likte liefdeloos haar wang. ‘Jij luistert naar mij en niet andersom. Ik bepaal zelf dat het afgelopen is.’

Met een duw liet hij haar weer los. Ze viel met haar hand op het bakblik en alle koekjes vielen op de grond. Happend naar adem lag ze ernaast. ‘Eet maar van de grond,’ zei hij.
Hij ging voor de deur staan met zijn handen in zijn zakken, alsof het om een gewone bespreking ging. ‘Dus je stuurt me naar buiten in dit hondenweer? Ik heb geen auto of niks, hè. Speciaal voor jou ben ik lopend gekomen zodat niemand mijn auto bij jou voor de deur zag staan.’
Manja vroeg zich af wat haar de beste kansen zou geven.
‘Als stank voor dank laat jij mij nu lopen in de regen.’ Hij snoof. ‘Dan neem ik jouw fiets. Dat moet wel, anders kom ik niet weg.’
‘Die fiets heb ik nodig,’ hoorde Manja zichzelf zeggen – en ze kon zich wel voor de kop slaan. ‘Pak hem maar,’ zei ze gauw, ‘de sleutel zit erin.’

Er kwam een appje binnen op zijn telefoon, dat was duidelijk hoorbaar. Maar hij keek er niet naar, het was alsof hij het niet eens merkte. ‘Ik leen hem. Omdat het zo hard regent.’ Plotseling draaide hij zich met een glimlach om, alsof dit alsnog een vriendelijk gesprek was. ‘Zal ik hem bij het Kunstencentrum achterlaten?’
‘Dat is goed. Laat de sleutel er maar gewoon in zitten.’

Danny knikte dat het goed was. ‘Niemand steelt hier iets,’ zei hij instemmend. Als je de afgelopen vijf minuten niet had meegemaakt, zou je denken dat het om een gezellig afscheid ging. Danny stapte op Manja af en omhelsde haar alsof ze een innig, prettig gesprek hadden gevoerd. Zij liet het gruwend gebeuren, wat kon ze anders? Het leek wel een eeuwigheid te duren tot hij eindelijk de deur opende en door de stromende regen naar de achterkant van het huis rende.
Daar pakte hij de fiets en holde ermee tevoorschijn, met opgetrokken schouders van de regen. Op deze dagen sloeg het daglicht na een korte schemering plots over in donkerte. De regenwolken maakten het ook al donkerder dan het normaal was op de lenteavonden. Hoewel er geen stang op de fiets zat, gooide Danny zijn been over het zadel. ‘Zolang Ilya me maar niet ziet,’ zei hij ten afscheid.

Verbaasd bleef Manja luttele seconden in de deuropening staan. Pas nu voelde ze hoe ze rilde van de kou en de angst. Tranen rolden over haar wangen. Ze bewoog haar eigen handen over haar lichaam, lieflijk, alsof ze zichzelf ermee kon troosten. Alsof ze op deze manier kon wegvegen wat hij had gedaan. Later moest ze terugrekenen dat het ongeveer negen uur was geweest – de politie moest maar begrijpen dat ze op dat moment niet bepaald bezig was met klokkijken…
Ze deed de deur dicht. Voor de zekerheid draaide ze hem op slot. Ze liet de sleutel in het gat zodat je er vanaf de buitenkant niets in kon steken. Toen ademde ze diep in en liep naar binnen. Naar Rayan, die hier hopelijk niets van had gemerkt. Om te zeggen dat hij de koptelefoon af mocht zetten en dat ze kort onder de douche zou springen. Ze zou zeggen dat ze het koud had gekregen, maar in werkelijkheid hoopte ze Danny van zich af te spoelen.

Aan de overkant van de straat zat Yara op haar kamer. Ze had haar vader niet gezien, ze maakte het gezellig met haar vriendinnetje Maxine. Er lagen smileykussens op bed en die gebruikten ze als steuntjes onder hun borst en kin. Ze lagen op hun buik YouTube-video’s te kijken, op de mobiel van Yara. Ze wachtten tot het tijd was.
‘Hoe laat is het?’
‘Bijna negen uur. Zal ik het nu doen?’
Toen ze vanmiddag samen uit school kwamen, hadden Yfke en haar moeder met rode ogen aan tafel gezeten. Wat was er gebeurd? Nou, toen kwam het hele verhaal eruit...
Er was gevochten. Vanwege hun vader. Eigenlijk was Yfke van plan geweest om te doen alsof er niets aan de hand was, had ze verteld, maar zodra Rayan de klas in kwam, wist ze dat het niet zou lukken.

‘Ik zag de hele tijd papa voor me, in zíjn huis.’ Er rolden alweer tranen over haar wangen.
Voor moeder Ilya was het sowieso verwarrend geweest, want de meiden hadden tegen haar gelogen over hun vader. Om hun moeder geen pijn te doen, hadden ze gezegd dat Yfke zich had vergist. Ze zeiden dat het een andere man was die ze voor haar vader had aangezien.
Maar nu bleek dat hij het dus werkelijk was. Ilya was overdonderd geweest door het nieuws. Haar Danny, hún Danny, in hun straat. Terwijl hij zijn gezin links liet liggen, neukte hij de overbuurvrouw.

Hiervoor had ze haar wensen opzijgeschoven… Dit was het resultaat… Ze had zich door hem laten vernederen, hij had haar geslagen en zij deed nooit iets terug. Ilya wist wel dat haar moeder hem afkeurde, ze zag het wel aan de blik in haar ogen. Maar ze had er nooit over willen praten en haar moeder had wijselijk haar mond gehouden. Nu was haar moeder doodgegaan met de gedachte dat haar dochter de rest van haar leven met deze klootzak zou slijten.
Het was alsof haar wereld ineens op zijn kop stond, terwijl er weinig was veranderd. Danny was gewoon de klootzak die hij altijd al was. Het was Ilya die een andere blik op haar leven had. Wat dacht ze dan – dat híj haar gelukkig zou maken terwijl ze dat gewoon zelf had moeten doen? Ze kon de haren wel uit haar kop trekken; waarom, waaróm had ze dit voor zichzelf gekozen. Ze was avontuurlijk, ze was mooi, ze was modél!

‘Rayan kwam de klas in alsof er niks aan de hand was, daar kon ik niet tegen.’ Yfke had het zonder schroom aan Maxine en Yara verteld, alsof er twee zussen aan tafel zaten in plaats van één. ‘Eerst gooide ik propjes naar hem, maar daar reageerde hij niet op. Toen heb ik alles aan Annabel verteld en zij vond het ook belachelijk.’
‘Arm kind...’ Ilya had kopjes thee op tafel gezet en ze legde er een pak biscuits bij.
‘Maar hij deed alsof ik niet eens bestond. Toen is Annabel “vadersteler” gaan sissen. Hij snapte er niks van.’ Ze keek de meiden aan. ‘Die jongen is echt een sukkel, hoor.’
‘Dat zal wel meevallen,’ had Ilya geknikt terwijl ze zich afvroeg waar ze zoveel volwassenheid vandaan haalde. Tenslotte had ze zich het liefste op dat joch en zijn moeder gestort. De verbijstering overheerste nog, maar ze richtte zich niet op de nieuwelingen.

De afgelopen dagen had ze gevoeld hoe een grote woede omhoog borrelde – het ging traag doch gestaag. Danny. Hij ging er gewoon mee door. Aan de overkant. In de straat. Haar hele leven al. Op de hele wereld. Yfke had haar schouders opgehaald. ‘Toen Dimitri het hoorde, viel hij Rayan aan!’
‘Gelijk heeft hij,’ besloot Yara.
‘We moeten iets doen,’ knikte Maxine. ‘We zullen je beschermen, Ief!’
Ilya had wel gehoord wat er werd gezegd, zij het met een half oor. Het drong niet tot haar door dat de meiden echt een plannetje hadden. Waarom zou ze ook; kinderen zeiden zoveel en bovendien had ze wel iets anders aan haar hoofd. Yara en Maxine gingen naar boven en daarna verloor Ilya ze uit het oog. Op den duur vergat ze zelfs dat ze binnen waren. Dat is wel iets waarvoor ze zich later voor haar kop kon slaan… Maar goed, er was zoveel gaande – het was gewoon te veel.

De meiden waren de trap opgegaan en zeiden tegen Yfke dat ze even samen wilden zijn. Als jongste werd Yfke wel vaker weggestuurd, dus ze keek er niet van op. In plaats daarvan nestelde ze zich bij haar moeder op de bank voor een film op Netfix. Buiten goot het pijpenstelen, echt zo’n lentebui met megadikke druppels waarvan je in één tel doorweekt kunt zijn. Binnen hadden ze een kopje thee en koekjes.
Het avondeten verliep alweer ‘gemakkelijk’, wat betekende dat ze weer boterhammen moesten eten. Yfke kon zelf een ei bakken, en ze mocht ook vissticks uit de vriezer opwarmen. Dat laatste deed ze. Ze dacht er niet aan om Maxine en Yara erbij te roepen, al maakte ze wel een portie voor haar moeder. Toen Yara kort beneden kwam om te melden dat Maxine en zij nog even naar het Kunstencentrum zouden gaan, vroeg Ilya alleen maar: ‘In deze regen?’

‘Daar hebben we geen last van,’ wuifde Yara en ze rende met een zak krentenbollen naar boven.
Dat de meiden helemaal niet naar het Kunstencentrum waren vertrokken, zou Ilya nooit weten. Ook zou ze nooit te weten komen dat Yara’s korte melding onderdeel was van een groter ‘masterplan’. Tot in het bejaardenhuis zou Ilya vertellen dat Yara en Maxine in het Kunstencentrum waren, maar in werkelijkheid bleven ze boven, lekker warm en droog. Op de kamer van Yara lagen ze te appen en te kletsen tot het tijd was.
Maxine appte haar vader of ze bij Yara mocht slapen, maar ineens deed die er moeilijk over. ‘Jezus,’ zei ze geërgerd. ‘Nou wil hij me ineens komen halen!’
‘Wie, je vader?’
‘Mijn vader! Normaal kan het hem niks schelen!’
Yara haalde haar schouders op. ‘Zeg maar dat hij na negen uur kan komen. Dan stuur ik mijn vader straks het bericht.’

Maxine schoot opgetogen overeind en kneep nerveus in het smileykussen. ‘Ik hoop zo dat het lukt!’
‘Ik ook.’ Yara was hoopvol en tegelijkertijd bezorgd. ‘Aan ons heeft het dan in ieder geval niet gelegen.’
Rond kwart voor negen werden ze ongeduldig, maar ze wilden het wachten nog even volhouden. Het moest een tijdstip zijn waarop ze hulp zouden krijgen, anders was het te vroeg en dan zouden ze iets als ‘fiets maar naar huis’ kunnen krijgen als antwoord.

‘Hoe laat is het?’
‘Tien voor negen. Zal ik…?’
‘Nog heel even.’
Yara legde de telefoon in haar schoot. ‘We moeten ook niet té lang wachten.’
Maxine knikte dat ze gelijk had. ‘Straks staat mijn vader voor de deur en dan is alles mislukt.’
‘Weet je wat, ik typ het vast in.’ Yara zocht haar vader in haar contactenlijst en begon de toetsen in te drukken. ‘Pap! Ik heb je nodig! Kom ajb snel naar het Kunstencentrum. Het gaat hier mis!’
‘Wat denk je hiervan?’ vroeg ze aan Maxine.
‘Perfect.’
‘Ik stuur het gewoon.’
‘Wacht nog heel even. Vijf minuten. Hij komt er vast meteen aan,’ knikte Maxine. ‘Dat kan niet anders.’

Een aantal straten verderop was Ineke druk met de thuiskomst van haar man Jan. Ze had gestofzuigd en de afwas gedaan. Morgenochtend kwam Max om hem samen uit het ziekenhuis te halen. Het dotteren was uiteindelijk pas zo laat gebeurd, dat Jan nog een nachtje moest blijven. Dat vond Ineke wel prettig; nu kon ze zich voorbereiden.
Alle planten hadden water gekregen en ze had speciale kruidenthee voor Carlijn gekocht en limonade voor Amber. En lekkere koek, zodat Max zich tenminste ergens aan zoetigheid tegoed kon doen. Namelijk bij haar. Zijn lieve moeder.
Kleine Poes sloot ze tijdelijk op in de gang. Die liep voor haar voeten en ze was al één keer bijna over hem gestruikeld. Het beestje moest leren dat hij niet dicht bij grotemensenvoeten moest lopen, ze had hem al een paar keer per ongeluk geschopt. Door de zorgen om Jan, was er nauwelijks tijd geweest voor een kattenopvoeding en dat was te merken.

Morgen zou ze goed in de gaten houden of Poes niet voor Jans voeten liep, maar voor nu liet ze hem weer vrij. Mauwend stapte hij langs haar benen. Ze bukte en tilde hem op. ‘Was je alleen, jochie?’ Hij was vederlicht, een waarachtig pakje veertjes dat ze optilde. Ze krabbelde onder zijn kinnetje. ‘Wil je er weer bij?’
Het was een schattig diertje, dat moest gezegd. Het beestje sprong op haar schoot zodra ze op de bank zat en de tv aanzette. Ze had hem geregeld gedachtenloos geaaid. Dat was wel prettig, ja. Het huis was verder leeg. En kil. In haar eentje kon ze de ruimte totaal niet vullen. Op de benedenverdieping was een hele kamer over, een complete ruimte die ze niet eens gebruikten.

Boven was de vroegere kamer van Max, die stond al jaren leeg en de zolder was ook nog groot, daar kwamen ze nauwelijks vanwege de steile trap en hun stramme knieën. Zo kon ze nog wel even door – in de tuin was er nog een complete schuur die ze nauwelijks gebruikten…
Nu ze een paar nachten alleen was geweest, begon ze zich af te vragen of ze moesten verhuizen. Dit huis zou meer bewoners moeten hebben. Een appartement zou voldoende zijn voor hen. Of een logee in huis nemen, zoiets was ook mogelijk. Of visite, veel meer visite. Het was gewoon zo groot.

Zestien

Thuis zat Ilya stiekem op haar telefoon te googelen naar vacatures, terwijl Yfke in gedachten verzonken naast haar op de bank lag. De Netflix-film was prima, maar het was een kinderfilm en het lukte haar niet om haar aandacht erbij te houden. Boosheid kolkte in haar buik, maar ze was ook onrustig omdat de realiteit zich aan haar opdrong. Het zou niet lang duren voordat ze aan het werk moest. Als Danny het koude hart had om wel de buurvrouw te neuken – ze kon het niet milder denken – en tegelijkertijd niet eens zijn dochters te groeten... dan was van hem niet veel te verwachten na een scheiding. Zo simpel was het.

Eigenlijk was het al die jaren al helder geweest, maar toch zag Ilya dat pas nu. Hoe bestond het dat ze een gore glijer had getrouwd – ze kon hem nu niet anders zien – en zelfs twee dochters met hem kreeg, zonder in te zien dat hij een rottige partner was? Haar moeder Gerda had weleens een opmerking gemaakt, maar dan beweerde Ilya dat je het van buitenaf niet kon inschatten. Haar moeder had zich daarbij neergelegd. Zo had Ilya de werkelijkheid eigenhandig van zich af gehouden. Het gebeurde waar ze bij stond...
Ze scrolde over de webpagina. Er waren voldoende vacatures voor een administratief medewerker, zag ze, maar ze zag er geeneen waarop ze wilde reageren. Eén bedrijf zocht iemand die ze alvast konden inwerken voor de zomer, zodat diegene dan veertigurige werkweken kon draaien. Mijn hemel, was dat haar voorland? Ze zou haar dochters in de zomervakantie niet eens kunnen zien!

Yfke grinnikte om een flauwe grap en Ilya knikte haar glimlachend toe. Als die klootzak van een Danny een betere vent was geweest, was dit allemaal niet gebeurd. Ze moest er niet te veel over nadenken, want dan werd ze alleen maar kwader. Hij was gewoon de deur uit gelopen en niet meer teruggekomen!
Het brak haar hart dat Yara hem kennelijk had geappt en hem zelfs had gebeld zonder dat hij had gereageerd. Wat deed zoiets met een opgroeiend meisje? Hij ondermijnde het zelfvertrouwen van zijn dochter – háár dochter – en keek er verder niet naar om. Was hij eigenlijk óóit wel een goede vader geweest? Ze moest er niet te veel bij stilstaan, serieus, want er was geen plek waar ze met haar woede naartoe kon. Ze had geen vriendinnen, geen collega’s... De kwaadheid bezorgde haar een kramp in haar buik.

‘Wat is er?’ vroeg Yfke.
‘O niks, gewoon even.’
Ze zuchtte en klikte een nieuwe vacature aan. Dit keer ging het om een baan bij een uitzendbureau. Vroeger, bij de gemeente, zat ze tussen leeftijdsgenootjes en dat was gezellig. Maar hoe zou dat nu zijn, als pasgescheiden moeder? Kwam ze tussen de twintigers terecht die haar als een afgedankt stuk restafval beschouwden? Ze nam een slok van haar thee.
Vroeger had ze interesse gehad in fotografie, zouden daar geen mogelijkheden voor haar liggen? Tenslotte hoorde je wel vaker dat modellen voortaan achter de camera gingen staan. Haar modellentijd bestond destijds uit af en toe een fotosessie voor de uitgaven van Kruidvat en Wehkamp. Het was niet zozeer gericht op esthetisch fotograferen, maar toch. Misschien een studie, misschien een nieuwe carrière...

De eerste deeltijdstudie die ze vond, was een mbo- opleiding die twee jaar zou duren, twee keer per week voor tweeënhalfduizend euro. Pfoe. Een andere opleiding deed er vier jaar over, op zaterdagen... Een kleine paniek kroop in haar keel. Ze had geen tijd én geen geld. Als ze geld had, zou ze wel de tijd nemen voor een opleiding, maar dat had ze niet.
Een eigen beautysalon starten, zou dat goedkoper zijn? Ze vond een thuisstudie die tweeënhalf jaar zou duren en tweeduizend euro kostte. Wat een prijzen! Ze kon ook alleen visagie kiezen, of nagelstyling... Maar het ging nog steeds om flinke bedragen en hoe verder ze afweek van haar interesse, hoe meer ze net zo goed een administratief baantje kon zoeken.

Ze kon het wel vergeten dat Danny haar zou steunen bij een studie, dat had ze allemaal veel eerder moeten regelen. Shit. In ieder geval moest ze haar dochters op het hart drukken hoe belangrijk het was om zo veel mogelijk studies te volgen zolang het mogelijk was. Ze waren jong, ze kregen straks studiefinanciering en tieners hadden geen hypotheek om zich druk over te maken.
‘Yara?’ zei ze hardop – maar ze realiseerde zich dat die niet thuis was. Zou ze de film stopzetten om Yfke te vertellen hoe belangrijk het was dat ze zo veel mogelijk diploma’s moest halen voordat ze het volwassen leven in zou gaan?

In het centrum van de stad trok Max op dat moment zijn jas aan. ‘Ga je weg?’ vroeg Carlijn. Hun dochter Amber lag te slapen en ze wilde juist een kop thee zetten.
‘Ik ga Maxine ophalen,’ knikte hij.
Carlijn stopte met wat ze aan het doen was. ‘Komt ze?’ Opnieuw knikte Max. Hij glimlachte klein, maar Carlijn kon wel zien dat hij inwendig juichte. ‘Ik heb gezegd dat ze moest.’
‘Jee.’ Carlijn liep naar hem toe en legde haar armen om zijn schouder. ‘Wat goed van jou.’
‘Ze wilde bij haar vriendin slapen,’ zei hij. ‘Maar ik heb geweigerd.’
‘Heel goed.’ Ze drukte een kus op zijn wang.
‘Dus ik ga nu maar. Ik heb afgesproken rond negen uur.’
‘Dat is het al bijna.’
‘Ja. Nou ja, ze vroeg of ik iets later wilde komen.’
‘Ga je met de auto?’
Hij keek haar vragend aan. ‘Hm.’

‘Hoe neem je dan haar fiets mee?’ vroeg Carlijn.
‘O ja.’ Max grinnikte. ‘Ik zal ook fietsen.’
‘Intussen zoek ik in de kasten naar iets lekkers voor haar. Gezellig.’
‘Tot zo.’ Hij kuste haar gedag.

Ilya bekeek hoe haar jongste dochter Yfke erbij lag: met haar hoofd op de leuning en haar benen opgekruld onder zich. De bordjes van de vissticks stonden op de tafel voor haar. Yfke was nog zo jong, ze begon maar net aan de puberteit...
Ilya zuchtte. Ze greep zich vast aan haar inmiddels lauwe theeglas. Het had geen zin om à la minute haar dochters bij de kladden te grijpen. Er was tijd, ze zouden het gezamenlijk anders gaan doen. Die klootzak van een Danny zou ze geen cent hoeven geven. En aandacht hoefden ze van hem ook niet.

Ilya zou moeder én vader zijn, aangezien het haar eigen schuld was dat ze een man trouwde die geen verantwoordelijkheid nam. Ze moest alleen een goede uitleg verzinnen over waarom hun vader niet naar ze omkeek, een acceptabele reden waardoor ze zich niet, nooit, zouden afvragen of het misschien aan hen lag. De boosheid vlamde weer op bij de gedachte aan haar dochters. Hoe durfde hij Yara’s telefoontjes onbeantwoord te laten. Het verdriet dat Yara erom moest hebben gehad, maakte haar razend. Nog erger dan wat hij haar flikte, was het om te weten wat hij zijn dochters aandeed. Ze moest zich inhouden om het niet uit te briesen op de bank.
Op dat moment piepte haar telefoon, maar ze zag het al meteen. Een sms. Ze opende het bericht en kwam als gestoken omhoog. Het was een bericht van Yara. ‘Mam! Ik heb je nodig! Kom snel naar het Kunstencentrum. Het gaat hier mis!’

‘Yfke!’ gilde Ilya luid. ‘Ik moet Yara halen! Blijf jij rustig liggen!’
Naast haar klonk een klein stemmetje, half gapend: ‘Is goed.’
Op haar kamertje gaven Yara en Maxine elkaar een high five. Het was gedaan. Ze hoorden Ilya beneden in beweging komen. Eenmaal in het Kunstencentrum, zouden haar vader en moeder elkaar eindelijk weer zien. Ze zouden bespreken dat hun dochter ze erin heeft geluisd – misschien waren ze boos, maar misschien vonden ze het grappig en zouden ze trots zijn op haar inventiviteit. Hoe dan ook zouden ze eindelijk weer eens praten met elkaar en dan zou het allemaal goed komen.
‘Nog even stil blijven zitten,’ fluisterde Yara.
‘Ze weet niet eens dat we hier gewoon nog zijn,’ giechelde Maxine.
Yara gebaarde van ‘sst’ en pakte de handen van haar vriendin. Het werkte, het lukte!

Ilya wist niet hoe snel ze weg moest komen en handelde met militaire precisie. Haar brein was kraakhelder terwijl ze in razend tempo haar checklijst afwerkte. Ze controleerde het gasfornuis en zelfs de oven. Die stonden uit. Ze checkte het koffieapparaat en nota bene de vaatwasser. Hier kon niks in de fik vliegen. Ze greep haar handtas en keek erin.
Haar portemonnee was er en ze zag ook haar autosleutels. Haar huissleutels hing ze altijd los aan het haakje, ze wierp een blik in de gang en zag ze inderdaad hangen. Over de stoel hing een vest dat ze aantrok. Ze wist niet wat de noodkreet behelsde, maar als ze ergens buiten moest wachten, had ze tenminste een vest. Van de bank greep ze een dekentje waar eventueel de meiden onder konden verblijven.

Wat was er mis? Dat hoorde ze straks, niet nu aan denken... In de paniek kon het van alles zijn. Ze zag flitsen waarin de meiden zich op het toilet verstopten om te schuilen voor een verkrachter. Misschien was een buurtgenoot dronken en belaagde hij ze. Misschien was er één ongesteld geworden – ze liep nog gauw langs het toilet en greep maandverband mee.
Dit was Ilya op haar best. In tijden van stress bleven haar gedachten op orde en leken ze wel extra scherp. Daarom beviel het moederschap haar natuurlijk zo goed, dat kón ze. De sluimerende woede hielp ook een handje bij haar daadkracht. Het was alsof ze vloog, als superwoman, met gebruik van krachten die haar sterker maakten dan ooit.

Haar jas griste ze van de kapstok en ook de sleutels van het haakje. ‘Ben zo terug!’ gilde ze en ze sloeg de deur achter zich dicht. Twee stappen naar de auto, die zat niet op slot. Ze wierp de deken op de achterbank, haar tas op de bijrijdersstoel – het ging allemaal automatisch – en ze zat al achter het stuur. Sleutel in het contact, pook in zijn achteruit, handrem eraf en met volle vaart scheurde ze van de oprit.
Een knal.
Ze schudde heen en weer.
Stilstand.
Een oorverdovende stilte...

Geschrokken bleef Ilya zitten. Ze hoorde het gesis van een afgeslagen motor, het gekreun van ingedeukt metaal. Er ratelde iets, wat was dat? Haar handen begonnen te trillen, ze haalde ze van het stuur. Daarna beefden haar armen, haar hoofd en schouders, ze voelde het in haar buik en zelfs haar benen leken te golven.
‘Mijn god,’ prevelde ze voor zich uit. Ze keek in haar achteruitkijkspiegel naar zichzelf, maar ze zag niks. Haar blauwe ogen staarden naar de spiegel. ‘Mijn god,’ herhaalde ze.
Voor haar was de deur van haar huis. Ze was nog steeds thuis, ze was niet eens vertrokken. Er was niks gebeurd. Er kon niks zijn want ze was gewoon thuis, zie je. Pas nu voelde ze hoe haar kaken opeengeklemd waren. Ze probeerde te ontspannen, maar daardoor begonnen haar tanden op elkaar te klepperen als de snavel van een ooievaar.
Het was zo stil...

Vanuit haar ooghoeken zag ze dat er beweging was op straat. Buren die uit hun huis kwamen rennen. Handen voor de monden geslagen. Wie waren dat? Ze kende de mensen die naar buiten kwamen gelopen, wie waren het ook alweer? ‘Mijn god,’ zei ze bibberend.
In slow motion leken haar buren te lopen. Sommigen stortten zich op hun knieën naast haar auto. Ilya hoorde geen geluid. Waarom was het overal zo stil? Iemand moest de ambulance bellen, 112. Werd de ambulance wel gebeld? De hulpdienst kon er soms erg lang over doen voordat ze ter plaatse was, die moest nu als eerste worden gealarmeerd.
Diep vanbinnen begreep ze dat ze iets had geraakt. Iets. Ze had iemand

geraakt. Het was te voelen aan de beweging van de auto. Iets en iemand was geraakt en nu wist ze niet hoe ernstig het was. Ze sloot haar ogen en prevelde: ‘Mijn god.’ Laat het alsjeblieft niet waar zijn, dacht ze, laat dit een slechte droom zijn.
Haar hoofd legde ze tegen de steun en haar handen vouwde ze in haar schoot. De rillingen trokken door haar hele lijf, het lukte haar niet om haar handen stil te houden. Klappertandend zat ze er, met gesloten ogen en leunend tegen de hoofdsteun. In eerste instantie voelde ze niet eens de tranen die over haar wangen liepen.

Toen werd haar deur opengetrokken. ‘Gaat het, meisje?’ Meneer Fersande keek haar geschrokken aan. ‘We hebben alles gezien.’ Zijn oude gezicht was bleek, zijn ogen waren groot. ‘Pak je tas,’ zei hij.
‘Mijn... wat?’
‘Pak je tas,’ herhaalde hij en hij wees naar de bijrijdersstoel.
‘We nemen je mee.’
‘We nemen je... wat?’
‘Kom maar gauw.’ Het leek alsof hij over haar heen leunde om zelf haar tas te pakken, maar in plaats daarvan draaide hij de sleutel uit het contact. Hij klikte haar gordel los. ‘Pak je tas.’
‘Ik heb, er is... Ik zag het niet.’
Meneer Fersande nam haar bij de hand. ‘We hebben alles gezien,’ herhaalde hij, ‘de ambulance is gebeld.’

Alsof ze nooit eerder uit een auto was gestapt, zo kwam Ilya slechts met hulp van meneer Fersande uit haar stoel. ‘Goed zo,’ fluisterde hij alsof ze een kind was. Ze pakte zijn uitgestoken hand en hield zich aan hem vast. Haar benen konden haar nauwelijks dragen, ze trilde en rilde over haar hele lijf.
‘Nu gaan we.’ Meneer Fersande keek haar strak en ernstig aan. ‘Ik heb je. Wij hebben je.’ Hij legde zijn arm om haar schouders en hielp haar de straat over.
‘Moet ik niet naar huis?’ vroeg Ilya.
‘Niet naar huis,’ herhaalde meneer Fersande. ‘Met mij mee.’
‘Mijn kind...’
‘Wordt voor gezorgd.’

Langs de auto wandelden ze en Ilya deed haar best om niet te kijken, maar natuurlijk zag ze het toch. Een fiets lag compleet verkreukeld onder beide achterwielen van haar auto. Het stuur hing in een vreemde knak tegen de bumper, een fietsbel was de straat op gerold. Een man lag doodstil bij de auto. Zelfs ondanks haar niet-kijken zag ze dat hij er half onder lag. Ze gilde kort.
‘Niet kijken.’ Meneer Fersande legde zijn tuindershanden op haar wang en draaide haar gezicht weg. ‘We gaan naar de overkant, zie je, daar staat Mia op je te wachten, mijn vrouw.’ Aan de overkant stond de buurvrouw, bleek en met de handen voor haar gezicht geslagen. ‘Je gaat met haar mee. Het komt allemaal goed.’

Hoewel Ilya haar blik op de overbuurvrouw gericht hield, wist ze dat het Danny was. Ze zag het meteen. Een korte glimp was voldoende om hem te herkennen, wat wil je na zoveel jaar. ‘Het is Danny, hè?’ fluisterde ze. ‘Het is Danny.’ De tranen rolden over haar wangen en haar schouders begonnen te schokken.
‘De ambulance is gebeld,’ zei meneer Fersande. ‘Ik neem je mee. Het komt helemaal goed.’
‘Mijn dochters...’
‘Daar zorgen we voor, dat weet je.’
‘Ja. Ja.’
‘Ik heb je autosleutels.’

Ilya vroeg niets meer. Op momenten waarop de stress te hevig wordt, sluit je lichaam bepaalde luiken in het brein. Je hoort mensen zeggen dat ze buiten zichzelf traden in afschuwelijke of indringende situaties. Het was voor Ilya niet anders.
Ze liet zich overdragen aan mevrouw Fersande en liet zich gedwee in de auto van de overburen plaatsen. ‘Waar gaan we heen?’ vroeg ze wel, maar het antwoord wachtte ze niet af. Ze deed haar best om niet naar de overkant te kijken, waar haar autootje stilstond boven op Danny en zijn fiets. De adrenaline was te hoog opgelopen, waardoor ze in een niet-bestaande stilte terecht was gekomen. Ze voelde niks meer en ze hoorde geen geluid. Ze zag bloed op de straat, maar ze registreerde het niet langer bewust. Bewegingsloos zat ze naast mevrouw Fersande, die haar eigen auto startte.

‘Het komt allemaal goed,’ suste mevrouw Fersande, maar dat was niet zo, wist Ilya, dit kwam niet goed. Ze had haar eigen man aangereden en – mijn hemel – die was er slecht aan toe.
Mevrouw Fersande trok op en reed weg. Het voelde als slow motion, maar het was secondenwerk voordat ze weg waren van de onheilsplek. ‘Ab lost het op,’ knikte ze, ‘we helpen je.’ Ze nam de bocht naar links en een paar straten verderop ging ze naar rechts.
‘Ik zag hem niet.’
‘Hij had geen licht aan,’ knikte de buurvrouw. ‘Ken je Ineke?’ vroeg ze.
Ilya trok haar wenkbrauwen op; hoezo had hij geen licht aan?
‘Mevrouw Verbruggen,’ verduidelijkte Mia Fersande. ‘Ineke Verbruggen.’ Omdat Ilya nog steeds geen antwoord gaf, zei ze: ‘Haar kleindochter Maxine is bij jou.’
Pas nu schrok Ilya op. ‘Die moet ik ophalen. Er is iets mis!’

‘We zorgen ervoor,’ knikte Mia. ‘Wat is er met die meiden?’
‘Ze zijn bij het Kunstencentrum, daar moest ik naartoe!’
‘Ik rij er straks meteen langs.’ Mia klopte Ilya op haar bovenbeen. ‘Dat komt helemaal goed. Ik breng jou naar Ineke, ze weet ervan.’ Ze glimlachte even lief en zei toen zacht: ‘Jouw moeder Gerda was een dierbare vriendin van haar.’

Boven, op haar kamer, hoorden Yara en Maxine een gigantische knal. Ze schrokken zich rot en begrepen meteen dat het om Ilya moest gaan.
‘Wat was dat?’ riep Yfke geschrokken.
‘Kom, Yfke, hier komen!’ Instinctief zorgde Yara ervoor dat haar zusje niet naar het raam zou lopen om te kijken naar wat er gebeurd was. Hoe dan ook moest ze nu als de wiedeweerga zorgen dat ze naar het Kunstencentrum kwamen, want als haar moeder zou ontdekken welk plannetje ze had bedacht, zou die na deze knal helemaal nergens om kunnen lachen. Het huwelijk van haar ouders zou na wat-er-dan-ook- precies was gebeurd, vanavond niet worden gered. In plaats daarvan moesten ze zorgen dat ze het niet erger maakten door niet in het Kunstencentrum te zijn.
‘We gaan door de achterdeur,’ zei Maxine beslist, ‘anders zien ze ons.’
Yara knikte met grote ogen. ‘Ja, achterdeur.’
‘Wat is er aan de hand?’ vroeg Yfke.

‘Je hoorde toch net die knal?’ zei Maxine en Yfke knikte. ‘We denken dat er iets vervelends is gebeurd en we willen niet dat je het ziet.’
‘Iets met mama?’ Yfke begon meteen te huilen.
‘Nee.’ Yara schudde haar hoofd. ‘Niets met mama. Dat beloof ik je.’ In gedachten bad ze dat er in godsnaam niets ergs was gebeurd met haar moeder. ‘Maar we moeten wel weg. We gaan naar het Kunstencentrum.’
‘Hoezo daar?’
Yara fronste haar wenkbrauwen en plantte haar handen in haar zij. ‘Luister nou maar gewoon naar ons!’
‘Daar worden we opgehaald,’ knikte Maxine koelbloedig naar Yfke.
Yara pakte de jas van haar zusje en ook de fietssleutel. ‘Kom maar gauw.’ De achterdeur zat – net als de auto van haar moeder – bijna nooit op slot en nu ook niet. Ze konden gemakkelijk hun fietsen pakken en via de poort vertrekken naar de steeg. Niemand in de straat zag hen gaan, omdat iedereen de blik gericht had op wat er aan de voorkant van het huis gebeurde.

In de verte hoorde je de ambulance aankomen, zie je, toch nog sneller dan verwacht. Op straat stond inmiddels een flinke groep mensen. Dorien kwam haastig aangefietst. Ze was door Mia gebeld, vlak nadat die het ongeluk had zien gebeuren. Dorien wíst dus dat het niet om haar dochter ging, goddank, maar bleef desondanks vragen waar Manja was. ‘Waar is Manja?’
Ook al had ze gehoord dat het om Ilya’s auto ging en ook al wist ze dat Danny was aangereden, schrok ze zich rot toen ze hem zag liggen. Hoewel ze een grote hekel aan hem had, voelde ze de tranen in haar ogen springen. Zoiets gun je niemand, zelfs je vijand niet – en dat was hij niet eens.

Dat het Manja’s fiets was die verkreukeld onder de wielen lag, raakte haar onwaarschijnlijk hard. Alsof het niet de fiets, maar haar dochter was. Een onmogelijke pijn schoot door haar heen en een dierlijk instinct zei haar dat ze hier zo gauw mogelijk vandaan moesten.
Vóórdat mensen misschien in Manja’s richting zouden wijzen, vanwege die fiets. Vóórdat ze misschien ook op het geluid afkwam en Danny zo zag liggen. Vóórdat buurtkinderen ineens zouden roepen dat het Rayans schuld was omdat zijn moeder een vader van iemand had afgepakt – in tijden van stress, voert logica gerust niet altijd de boventoon.
Over de menigte heen keek ze naar het hoekhuis waar haar dochter onlangs was ingetrokken. ‘Is dat Manja?’ vroeg ze en de tranen rolden over haar wangen. ‘Waar is Rayan!’ Met haar fiets aan de hand holde ze naar haar dochters huis.

Thuis was Manja onder de douche gestapt na de akelige ervaring met Danny. Leek het nou maar zo, of had ze twijfel in zijn ogen gezien om haar te overmeesteren? Hij was zeker niet gemakkelijk vertrokken, ze had er een rotgevoel aan overgehouden en het idee dat haar nieuwe leven helemaal de verkeerde kant op ging.
Er was niemand met wie ze erover kon praten. Als het echt erg zou worden, kon ze misschien haar moeder inlichten, maar verder was er niemand. Ze voelde zich eenzamer dan ooit en ze hoopte maar dat ze in de toekomst geen last met Danny kreeg. Zo’n man die gewend is zijn zin te krijgen... Het water stroomde over haar gezicht en ze liet ook de tranen stromen die na de spanning tevoorschijn kwamen.
‘Mam, was jij dat?’ riep Rayan ineens.
‘Wat bedoel je, schat?’
‘Dat geluid!’ ‘Ik hoorde niks.’

‘Oké.’ Achteraf kon Rayan wel bedenken dat hij de klap van het ongeluk moest hebben gehoord, maar op dat moment haalde hij zijn schouders op en klikte de volgende video aan.
Manja zuchtte. Ze liet het warme water haar schouders masseren, ze wilde dat het rotgevoel uit haar lichaam stroomde.
Ze had totaal geen benul van de tijd toen ze ineens haar moeder hoorde roepen: ‘Manja!’ Een vreemd, hoog geluid was het, zo had ze Dorien niet eerder gehoord. Normaal zou Dorien aanbellen en niet de sleutel van Manja’s huis zomaar gebruiken. Wat was er aan de hand? ‘Ik neem jullie mee,’ riep Dorien gespannen. ‘We moeten wegwezen. Je hebt het toch wel uitgemaakt?’
‘Huh, hoe bedoel je – met Danny? Ja.’
‘Mooi. Weten ze dat ook?’
‘Wie bedoel je?’
‘Ze.’ Dorien gebaarde driftig. ‘Iedereen. De buurt.’
‘Moet de buurt dat weten?’

‘Kom nou maar gewoon. Rayan, pak je fiets.’
‘Oké, oma.’
‘Als jij fietst, kan hij bij jou achterop,’ zei Dorien. Manja trok gewoon maar zo gauw mogelijk kleren aan en volgde haar moeder. 

‘Ik moet zeggen dat het vaker is gebeurd,’ knikte Ab Fersande tegen de ambulancemedewerkers. Inmiddels was er politie ter plaatse en het duo stond er met opgetrokken wenkbrauwen bij. ‘Dan rolde die auto zo in z’n achteruit de straat op.’ ‘Hoe kan dat dan?’ vroeg de mannelijke agent. Meneer Fersande haalde zijn schouders op. ‘Weet jij het, weet ik het. Maar zelf denk ik eerder aan een insluiper, kunnen we dat niet ergens aan zien?’ De agenten wisten het ook niet. ‘Er zit geen sleutel in het contact, dat is vreemd.’ ‘Ja, of de insluiper heeft de sleutel er na de aanrijding uit gehaald en weggegooid.’ Marie voegde zich knikkend bij het gezelschap. ‘Er was iemand, ik zeg het je.’ ‘Doe niet zo gek,’ antwoordde mevrouw Verbries. ‘Je weet toch hoe vaak het al is misgegaan met deze auto.’ Ze richtte zich tot de agenten: ‘Het is de auto zelf geweest, ik zeg het je.’

Zeventien

Naast Mia Fersande in de auto, kreeg Ilya het ineens erg koud. ‘Is het koud?’ vroeg ze.
Mia schudde haar hoofd.
‘Ik tril helemaal.’ Ilya hield haar handen voor zich en was verbaasd over hoe die schudden. Nog erger dan net. Haar knieën knikten letterlijk tegen elkaar en nu ze eraan dacht, voelde ze zelfs haar kaken klapperen. Ze kneep een paar keer stevig haar ogen dicht en hoorde zichzelf zeggen: ‘Ik zag hem niet.’
‘Ik breng je naar Ineke,’ knikte Mia. ‘Je kent haar toch nog wel?’

Maar Ilya reageerde niet. Ze staarde in de verte en zei geschokt: ‘Het was Danny, het was hem.’ Op slag schoten de tranen in haar ogen. Ze kromp ineen alsof het nu pas haar brein bereikte wat er zojuist was gebeurd. Ze hapte naar adem en af en toe voelde ze ineens een seconde haar lichaam bevriezen. Haar complete fysiek streed met het idee van wat er was gebeurd. ‘Ik heb mijn eigen man vermoord.’ Ze schreeuwde zijn naam: ‘Danny!’
‘We zijn er.’ Mia parkeerde met een soepele beweging en trok de handrem aan. Ze stapte vlot uit en snelwandelde naar Ilya’s deur. ‘Kom maar gauw.’
Uit een ooghoek zag ze een deur opengaan. Ze kende deze straat omdat ze er soms doorheen reed, maar zelf had ze er geen vriendinnen gehad. Pas toen ze Ineke in de deuropening zag staan, herinnerde Ilya zich dat ze haar moeder hier weleens naartoe had gebracht. ‘Ilya,’ zei de vrouw in de deuropening en ze spreidde haar armen.

‘Dat is Ineke,’ fluisterde Mia terwijl ze haar ondersteunde bij het lopen over de oprit. ‘Weet je het weer?’
‘Wat lijk je toch op je moeder,’ knikte de vrouw en mede daardoor zakte Ilya nu echt door haar knieën. Ze huilde met diepe halen. Midden op straat, nou ja, op de oprit dus. Mia en Ineke zakten ook door hun knieën, maar zij deden het voorzichtig en met enige moeite. Ze klopten Ilya op de rug en aaiden over haar haren.
‘Het komt wel goed,’ fluisterde Mia.
‘Wij zorgen voor je,’ knikte Ineke.
Ilya schudde haar hoofd terwijl ze haar gezicht begroef in haar handen. ‘Het was Danny,’ herhaalde ze huilend, ‘hij was het.’
‘Er wordt voor hem gezorgd,’ zei Ineke.
‘Iedereen doet zijn best,’ voegde Mia toe.

Na enige tijd stelde Ineke voorzichtig voor: ‘Zullen we naar binnen gaan?’ Ze steunde met haar handen op de grond en leunde even stevig op Ilya’s rug terwijl ze omhoogkwam. ‘Ga je mee?’ vroeg ze eerst aan Mia en daarna ook aan Ilya. ‘Een glaasje water lijkt me goed.’ ‘Ik heb niet gedronken,’ zei Ilya snotterig. Toen ze zag dat de vrouwen een blik wisselden, drong ze aan: ‘Echt niet. Ruik mijn adem maar.’
‘We geloven je, hoor.’
‘Ik drink al de hele week niet,’ zei Ilya terwijl ze overeind kwam. Ze bedacht wat een geluk het was dat ze juist nu niet had gedronken.

Aan de ene kant maakte ze de situatie hierdoor bewust mee, maar tegelijkertijd nam haar geest nu door de shock net zo goed een loopje met haar. Hoewel haar eerste zorg Danny was, kwam er ook verdriet los over haar verloren moeder. Ze miste haar zo... Het vreemdgaan van Danny zwierf door haar emoties, en ook de vraag hoe ze nu verder moest. Wat, als ze naar de gevangenis moest, wie zorgde er dan voor haar dochters?
‘Ik moet naar de gevangenis,’ piepte ze.
‘Er gaat hier helemaal niemand naar de gevangenis,’ zei Mia beslist.
‘Kom maar,’ deed Ineke.

Ze herinnerde zich Ilya als kleutertje in haar klas. Het was zo’n prachtig popje met oogverblindende kijkertjes – toen al. Een lief kind was ze ook, de wereld lag aan haar voeten. Haar moeder had deelgenomen in de ouderraad en zo waren ze gaandeweg bevriend geworden. Natuurlijk had ze heus weleens bedacht dat haar zoon Max met háár kon gaan, met Gerda’s dochter... Ilya zou een superlieve schoondochter zijn geweest en bovendien voor beeldschone kleinkinderen hebben gezorgd. Niet dat Max dat niet heeft gedaan, hoor, zo bedoelde ze het niet.
‘Kom maar, lief kind.’ Ze moest de neiging onderdrukken om het binnenkomen-lied te zingen zoals ze dat vroeger deed als het buitenspeelkwartier voorbij was.
Ineens keek Ilya hen geschrokken aan. ‘Yara! Ze is met Maxine!’ Haar gezicht was bleek en werkelijk een spookachtige verschijning.
‘Zei je Maxine?’ Even voelde het voor Ineke alsof ze een flauwte kreeg.

‘Ze zijn bij het Kunstencentrum. Ik moest ze met spoed helpen. Dat ging ik doen!’
‘Ik ga erheen,’ zei Mia kordaat. Ze drukte Ilya’s hand in die van Ineke, alsof ze daarmee letterlijk de zorg had overgedragen, en vertrok.

Het Kunstencentrum was altijd open. Doordeweeks werden er cursussen gegeven en in het weekend waren er zowel film- als kleine theatervoorstellingen. Terwijl Mia parkeerde, zag ze door het raam de jonge tieners al zitten. Op een holletje ging ze naar binnen, waar de bar was en de centrale ruimte. Normaal kwamen zij en Ab hier om te bridgen, maar in een seconde bedacht ze dat het misschien leuk zou zijn om een schilderworkshop te volgen. Het brein maakt vreemde sprongen.
‘Gaat het?’ vroeg ze.
De meiden keken haar zenuwachtig aan.
‘Ik ben het,’ zei Mia. ‘Je herkent me toch wel?’
‘Onze buurvrouw,’ antwoordde Yara toen.
De jongste knikte. ‘Ik herken u, want u woont tegenover ons.’
‘Gaat het goed met onze moeder?’ vroeg Yara bezorgd.

‘Jawel, nou ja...’ Mia glimlachte ongemakkelijk. ‘Ik heb haar even naar Ineke gebracht, zodat ze tot rust kan komen.’
‘Heeft ze... Is ze gewond?’ Yara’s lip begon te trillen.
Pas nu zag Mia dat ook de andere meisjes angstig uit hun ogen keken. ‘Wacht eens even,’ zei ze. Haar gedachten begonnen weer te ratelen… Die meiden vroegen of het wel goed ging met hun moeder. Hoe kon het dat ze van het ongeluk wisten? Zei Ilya niet dat ze op weg was om haar dochters te helpen? Ja. Daarom was Mia hierheen gekomen, om op verzoek van Ilya de jeugd te helpen... Ineens vroeg ze zich af wat ze al wisten...
Kordaat schudde ze haar hoofd. Ze besloot dat het niet uitmaakte. Als deze drie wat achterhielden, kon haar dat niet schelen. ‘Ze is niet gewond, het is zelfs niet duidelijk of ze wel achter het stuur zat. Wel is ze erg geschrokken. Ze heeft me gevraagd om jullie op te halen.’

Een last viel van de jonge schouders. Opgelucht schoven ze onderuit op hun stoelen. ‘Gelukkig.’ En een diepe zucht.
‘Lusten jullie soms eerst iets te drinken na de schrik?’ Mia bedacht dat ze geen haast had. Hoe langer Ilya de tijd kreeg om te kalmeren, hoe beter het zou zijn.

Aan de bar appte ze haar man om te laten weten dat Ilya bij Ineke was, en dat ze de kinderen daar ook naartoe zou brengen. Daarna appte ze Ineke een tekst die alles in gang zou zetten: ‘Het lijkt me verstandig als Ilya NIET achter het stuur zat. Ook vanwege de dochters. Wil je Ilya duidelijk maken dat wij zullen getuigen dat ze NIET achter het stuur zat?’ Voor de zekerheid stuurde ze een tweede berichtje aan Ineke: ‘Geef jij het aan de anderen door?’
De anderen, dat was de buurt. Iedereen zou nu iedereen op de hoogte brengen, via een ouderwets gestructureerde belpiramide. Dit zou de strekking van het verhaal worden: er was een ongeluk – Ilya zat niet achter het stuur – we weten van niks.

Niemand zou vragen stellen, wist Mia. Ze zouden éérst helpen en later wel merken waar het voor nodig was. Tevreden kocht ze drie glazen prik en een kopje thee voor zichzelf. ‘Jullie moeder is bij mevrouw Verbruggen. Misschien kennen jullie haar niet, zij woont aan de Vanillestraat.’
Nu veerde het onbekende meisje op. ‘Hé, dat is mijn oma! Ik heet óók zo!’
‘Ben jij…’ Nu was het de beurt aan Mia om verbijsterd te kijken. ‘Ben jij Maxine?’
‘Ja.’
‘Wat... Mijn hemel... Laten we dan toch maar gaan,’ zei ze toen. Ineens voelde ze haast. Ze maande de tieners om hun frisdrank te drinken en liet zelf haar thee staan. ‘Je oma zal zo blij zijn om je te zien!’
‘Wat leuk dat u mijn oma kent.’
‘Iedereen kent elkaar hier, kind.’

Ze spraken af dat Mia langzaam naast de kinderen zou rijden in de auto, om er zeker van te zijn dat ze de weg zouden vinden. Terwijl Yfke en Maxine hun fietsen pakten, riep Mia Yara even terug.
‘Je weet er meer van, hè?’ fluisterde ze. Yara keek haar met grote ogen aan. Tranen vulden haar ogen. Schuldbewust knikte ze. ‘Ja.’
Mia legde een arm om haar schouders en fluisterde opnieuw: ‘Niemand hoeft het te weten. We houden vol dat jij de hele tijd bij het Kunstencentrum was. Ik help je wel.’
Yara staarde naar haar schoenen. ‘Dank u wel, mevrouw.’ Een traan drupte op de neus van haar gymp.

In haar huis hoorde Ineke het gepiep van een binnenkomende sms. ‘Ben ik dat?’ vroeg ze en ze liep naar de keuken.
Ilya knikte terwijl ze haar handen warmde aan een mok thee.
‘Mijn man komt morgen uit het ziekenhuis.’ Ze pakte haar mobiel en zette een leesbril op.
Mijn man gaat er vanavond juist in – dacht Ilya.
‘O, kijk, het is bedoeld voor jou,’ zei Ineke en ze las voor: ‘Wil je Ilya duidelijk maken dat wij zullen getuigen dat ze NIET achter het stuur zat?’
Ilya fronste haar wenkbrauwen.
‘Getuigen?’ herhaalde Ineke. ‘Niet achter het stuur?’ Met een zucht schoof ze weer aan tafel. Poes sprong op schoot. ‘Nou goed, ze zal er wel een reden voor hebben.’
‘Ik zag hem niet,’ zei Ilya. ‘We kunnen toch gewoon eerlijk zeggen dat ik hem niet zag?’

Meteen kwam er nog een sms. Opnieuw schoof Ineke de bril op haar neus. ‘O ja, de anderen moeten het ook weten.’ Een aantal tellen was ze geconcentreerd bezig op haar telefoon en leek ze Ilya te zijn vergeten. Pas toen ze klaar was met het schrijven van haar berichtjes, keek ze Ilya weer aan. Ze glimlachte. ‘Lief kind.’
Het scheelde niet veel of ze had Ilya een aai over haar bol gegeven, zoveel was wel zeker. Ilya wilde betogen dat ze het beste de waarheid konden vertellen door te zeggen dat ze simpelweg de fietser niet had gezien. Was het niet strafbaar om zonder licht te fietsen? In zulke regen nog wel…
Maar Ilya kwam niet aan het woord omdat er een derde berichtje binnenkwam. Ineke las voor: ‘Kreeg net bevestiging. Het is inderdaad Danny. Hij is er slecht aan toe.’

Inekes mond viel open. Haar ogen werden groot. Ze herstelde zich snel – maar Ilya had aan één seconde genoeg gehad om te zien wat door Inekes gedachten was geschoten. Ineke zei niets, maar de manier waarop ze naar Ilya had gekeken, maakte duidelijk hoe de wereld naar haar zou kijken. Haar hele leven zou ze erdoor worden achtervolgd. Vrouw rijdt man aan. Echtgenote rijdt partner omver. Bedrogen vrouw rijdt man dood. Woeste heks maakt kinderen vaderloos...

Ilya kauwde op haar onderlip, maar het hielp niks tegen de tranen. Die bleven warm en zout over haar wangen stromen. ‘Ik wist niet...’ begon ze. Maar de waarheid was dat ze het wel wist voordat deze sms kwam. In de auto bij Mia wist ze het al. ‘Is er nog nieuws?’
‘Niet dat ik weet.’ Ineke vouwde haar handen over de onderarm van Ilya. ‘Luister naar me, lieve meid. Ik ken je sinds je mijn klas binnenhuppelde. Ik zie je nog binnenkomen aan de hand van die lieve, fijne moeder van je.’ Ze liet haar hoofd hangen. ‘Ik kan niet beginnen te vertellen hoeveel ik haar mis.’
‘Ik ook niet.’ Het stroomde over Ilya’s wangen en ook Ineke hield het niet droog.
‘Ik wéét dat je het niet expres hebt gedaan, maar de politie kent jou niet. Die zijn getuigenverklaringen aan het opnemen en Driestenen helpt je. Je kunt op ons rekenen.’

Piepend knikte Ilya. Ze had haar theemok losgelaten en Inekes handen gepakt zoals ze dat als kleutertje ooit eerder had gedaan, als ze samen iets gingen doen waar ze bang voor was, zoals lopen naar de wc op de gang.
‘Nu is Mia op weg naar hier met jouw dochters. Ik denk dat zij niet weten dat hun vader gewond is, oké? We moeten niks vertellen tot er dingen zeker zijn. Dus wij zeggen niet dat het Danny is,’ herhaalde Ineke, ‘ze zijn waarschijnlijk al genoeg geschrokken.’
Ilya snufte doorlopend en knikte dat ze Inekes woorden hoorde.

‘Het is niet handig om te vertellen dat jij achter het stuur zat, lieve meid, ook al zag je hem niet. Jouw dochters moeten er ook mee leven, hè? Zij zullen denken dat je hun vader hebt aangereden. Dat hebben we toch niet nodig? Wat mij betreft rende jij naar buiten en zag je ineens dat de auto uit zichzelf was gaan rollen. Vergeet je vaker de handrem?’
‘Ik heb een automaat.’
Ineke sloeg tevreden met haar hand op de tafel. ‘Automaten zijn niet te vertrouwen.’ Ze stond op en liep naar de keuken om alvast thee en limonade te maken voor Mia en Ilya’s dochters. Het kwam maar goed uit dat ze extra koekjes had gekocht in verband met Jans thuiskomst. ‘Ze hebben hun moeder nodig,’ knikte Ineke. ‘Als hun vader in het ziekenhuis ligt, hebben ze nóg harder hun moeder nodig.’

Ilya haalde haar hand langs haar neus, maar het loste niks op. In plaats daarvan had ze nu een natte hand vol waterige snot – op deze manier leek ze waarlijk de kleuter die ze ooit was. Ontzet veegde ze haar hand af aan de pijpen van haar broek.
‘Er gaat hier niemand met de politie mee,’ besloot Ineke vanuit de keuken.

Toen de bel ging, pakte Ineke Poes op en wandelde ze in één moeite naar de deur. Ze opende gauw, alsof ze ergens haast bij had. Maar toen eenmaal de deur wagenwijd openstond, bleef ze verstijfd midden in de deurpost staan waardoor alsnog niemand erlangs kon. Het was Maxine. Na al die jaren. Ze zei het ook: ‘Maxine’, niet bij machte om meer woorden te spreken dan haar naam.
Wat was ze groot… Haar gezicht was dat van een jonge vrouw. Maxine keek zelfverzekerd uit haar ogen, precies waar Ineke van hield. Ineke kon niet beginnen te bedenken of ze het over haar eindeloze schoonheid moest hebben, of juist moest vragen of ze goed studeerde en mooie cijfers haalde. Was er een jongen in haar leven, hoe ging het met haar moeder? Had ze haar oma gemist en wist ze wel hoezeer oma – en ook opa – haar had gemist tot het zeer deed in haar hart? Ineke knipperde niet met haar ogen en ze leek niet eens te ademen.

Het was Mia die goedbedoeld de controle overnam door te zeggen: ‘Laat ons er maar even langs.’ Daarmee doelde ze op zichzelf en de meisjes Van Kampen. ‘Dag oma,’ knikte Maxine, die op het opstapje bij de buitendeur bleef staan. ‘Schattig poesje.’
Ineke keek naar Poes alsof ze was vergeten dat ze een diertje in haar armen had. ‘Hij is nieuw,’ glimlachte Ineke. Ze stak hem vooruit zodat Maxine hem kon aaien. ‘Ik wilde graag dat jij hem een naam zou geven, maar je zusje Amber was er in haar eentje en nu heet hij Poes.’
‘Poes, haha, mooie naam.’

Intussen leidde Mia de zusjes naar hun moeder Ilya, die spontaan weer begon te huilen toen ze haar dochters zag. ‘Daar zijn jullie!’
Yara wierp zich in haar armen en huilde ook. ‘Sorry, mama.’ Yfke boog zich over de twee heen en kneep haar ogen stijf dicht terwijl ze zo stevig knuffelde als ze maar kon.
‘Wat is er gebeurd?’ vroeg Yara. ‘We hoorden een knal.’
‘Het is… Ik vrees…’
Vanuit de gang nam Mia het woord over. ‘Er is een slachtoffer gevallen. De ambulance is erbij en de hele straat staat vol met pottenkijkers.’
Yfke maakte grote ogen. ‘Is er iemand dood?’
Ilya snoot haar neus. ‘Laten we bidden van niet.’
‘Heb jíj dat gedaan?’ vroeg Yfke ongelovig.
‘Nee. Ik.’ Ilya twijfelde een kort moment voordat ze piepte: ‘Ik weet het niet meer.’

Mia pakte limonadeglazen uit de kast en zei: ‘Jullie moeder zat niet eens achter het stuur.’ Ze liep door naar de gootsteen en keek Ilya indringend aan. ‘Ik heb het gezien, je zat niet in de auto.’
‘Het ongeluk is wel met onze auto gebeurd,’ zei Ilya. Ze keek haar dochters waterig aan. ‘Het spijt me, ik…’
‘Die is uit zichzelf gaan rijden,’ argumenteerde Mia. Ze zette drie glazen voor de kinderen op tafel. ‘Of er was een joyrider die ermee aan de haal wilde gaan.’
‘Wat is dat?’ vroeg Yfke.
‘Dat de auto werd gestolen,’ knikte Mia, ‘maar we weten het niet zeker.’
‘Werd onze auto gestolen?!’
Ondanks alle chaos en schrik, was Ilya in tweestrijd over het grote liegen tegen haar dochters. Welk voorbeeld gaven ze hiermee? Tegelijkertijd was ze bezorgd om nu een verkeerde keuze te maken waar ze in de toekomst veel last van zou krijgen. Wat was het beste, wat was de beste keuze? Ze begon: ‘Ik herinner me dat ik met spoed naar het Kunstencentrum wilde.’

Intussen bij de deur, probeerde Poes zich te bevrijden uit Inekes greep. Zijn pootjes kronkelden naar links en rechts, hij mauwde en probeerde te draaien ook al hield Ineke hem stevig vast. ‘Hij mag nog niet naar buiten,’ knikte Ineke. ‘Ga je mee?’ Zodra de deur achter hen gesloten was, zette ze Poes op de grond. In plaats van weg te rennen, begon die kopjes te geven aan hun scheenbenen. Oma en kleindochter giechelden naar elkaar.
Ineke legde haar arm om de jonge schouders van Maxine en begeleidde haar naar de woonkamer. ‘Ken je het nog?’
Maxine knikte. ‘Hoe is het hier?’ vroeg ze.
Mia antwoordde: ‘Ik denk dat het tijd is om voorzichtig iets aan de meiden te vertellen. Ik denk namelijk… Volgens mij zag ik dat het misschien weleens… Niet schrikken, maar ik denk dat het mogelijk jullie vader kon zijn, die is aangereden.’

‘Nee!’ Meteen rolden de tranen over Yfkes wangen. Yara zette het op een gillen. Ook Ilya huilde harder dan ervoor, ze probeerde haar dochters te omhelzen en te kussen. Yfke keek haar aan met haar blauwe kijkertjes en zei: ‘Heb jij papa aangereden?’
‘Natuurlijk niet!’ reageerde Ilya fel. In een fractie van een seconde was de keuze duidelijk. Zij had hun vader NIET aangereden. Mia en Ineke hadden gelijk. Zelfs de twijfel erover was funest. Zelfs als het per ongeluk was, zou de schuld haar achtervolgen.
‘Volgens mij zat je er niet in,’ zei Mia.
‘Ik zat er niet in,’ herhaalde Ilya.

Kort kruisden de blikken elkaar. Eén nanoseconde trok Mia haar wenkbrauwen op. Ilya knikte haast onzichtbaar dat ze het begreep en Ineke seinde dat dit het juiste moment was. Voor een buitenstaander was er niets te zien, de drie tieners hadden amper een slokje kunnen drinken en Ilya ging – schijnbaar zonder onderbreking – verder met haar verhaal.
‘Ik reed niet. Ineens weet ik het weer. Ik had de sleutels in mijn hand en stormde naar buiten, toen ik ineens zag dat de auto van de oprit af reed. Van schrik liet ik de sleutel vallen, ik weet niet meer waar die is.’
‘Die zullen we wel vinden,’ suste Mia.
Ineke knikte. ‘Wat een afschuwelijk ongeval. Laten we het beste hopen voor het slachtoffer en laten we met elkaar wensen dat het niet om Danny gaat.’ Ze knikten hoopvol, ook al wisten alle volwassenen allang dat hij het wel was en dat ambulancemedewerkers hun uiterste best deden om zijn leven te redden.
‘Papa…’

Ineke richtte zich tot Maxine. ‘Was jij bij Yara?’
Maxine knikte.
‘Zijn jullie vriendinnen?’
Opnieuw knikte Maxine.
‘Waren jullie iets leuks aan het doen?’
‘We zaten YouTube te kijken.’
Yara knikte dat het zo was. ‘Video’s van een YouTuber die jij niet kent, oma. En toen hoorden we ineens die knal.’
Nu was het Ilya die grote ogen maakte. ‘Waren jullie thuis?’
Maxine schudde snel van ‘nee’. ‘We waren in het Kunstencentrum.’
Dit keer was er een vliegensvlug onzichtbaar lijntje tussen de meiden. Ultrakort knikte Maxine en Yara bewoog een duim richting Yfke, die seinde dat ze begreep wat haar te doen stond: liegen.
‘Het maakt niet uit,’ besloot Ineke. ‘Op zulke rare dagen weet niemand meer precies wanneer iets gebeurde. Ik ben blij dat jullie niet thuis waren om dit mee te maken.’

Zo zaten ze aan tafel. De meisjes dronken aanmaaklimonade en de volwassenen bliezen in hun thee. Uiteindelijk zei Maxine om de stilte te doorbreken: ‘Het is hier niks veranderd, oma.’

Opnieuw ging de bel. Aan de ene kant was het prettig dat de stilte werd doorbroken, maar aan de andere kant werd Ineke nerveus over wat er komen ging. Ze wist wie er voor de deur stonden.
‘Ha meid,’ zei ze lief tegen Dorien. De vrouwen knikten nerveus naar elkaar. ‘Kom maar gauw binnen.’ Natuurlijk wist Ineke dat ze eigenlijk Doriens dochter moest begroeten, maar ze richtte zich eerst op de kleinzoon. ‘En wie ben jij?’
‘Rayan.’ Hij legde zijn vingers in haar uitgestoken hand.
Daarna keek Ineke Manja aan zoals ze vroeger moet hebben gedaan, toen Manja het nieuwe kleutertje in de klas was. ‘Wat ben je groot geworden,’ knikte ze lief. ‘Ken je me nog?’ Ze zei het met een blik waarin ze zo veel mogelijk warmte legde. Zo had ze dat haar hele leven gedaan, ook al moest ze tegelijkertijd natuurlijk in de gaten houden of de klas zich netjes gedroeg.

Verlegen keek Manja naar de grond. Ze knikte van ‘ja’. Alsof ze weer vier was, liet Manja zich bij de arm pakken. Ineke leidde haar naar de woonkamer.
‘Dit is Manja.’ Ineke hapte kort naar adem. ‘Zij is nieuw.’ Het was alsof ze het nieuwe kind in de klas begeleidde, het kwam allemaal weer terug… Daarna legde ze haar hand op Rayans schouder. ‘En dit is Rayan.’
‘Hé,’ zei Yfke zacht. ‘Hoi.’ Net als zijn moeder sloeg Rayan zijn ogen neer.
Ilya keek met rood doorlopen ogen naar het nieuwe tweetal en vroeg verbaasd: ‘Dit is toch... Zijn dit...?’
Ze keek vertwijfeld naar haar dochter Yara, die haar schouders ophaalde, en naar Yfke, die haar aankeek en knikte.
‘Het spijt me,’ begon Manja weer.

Dorien stond achter haar en knikte om te bevestigen dat het haar echt speet. ‘Ik wist het niet en anders zou het nooit zijn gebeurd.’ Ze keek vluchtig van Yara naar Yfke en toen weer naar Rayan. ‘Ik zou zoiets nooit doen, nooit. Het spijt me vreselijk.’
‘Ik ben Dorien,’ zei Dorien tegen de tienermeiden. ‘Ik ken jullie oma Ineke al heel lang, en jullie moeder ook.’ Ze wees naar Rayan en zei: ‘Dit is mijn kleinzoon. Hij zou nooit iets doen waar jullie verdriet om hebben.’

‘Watte?’ zei Yfke – waardoor de volwassenen in de lach schoten. Het was zo vreemd, want er viel natuurlijk niks te lachen. Danny vocht voor zijn leven en Ilya werd met zijn minnares geconfronteerd. Maar daardoor was de spanning zo hoog opgelopen, er hoefde maar een scheetje aan iemand te ontsnappen – bij wijze van spreken dan – en ze begonnen al te giechelen. Er was te veel aan de hand, ze konden het bijna niet dragen…
‘Hoe zeg je dat?’ vroeg Ilya aan haar dochter.
‘Wat zegt u?’ vroeg Yfke toen.
Dorien glimlachte. De kinderen konden gemakkelijk switchen tussen verdriet en blijdschap, maar zij was ouder en wijzer, en ze kon de ernst van de situatie niet vergeten. ‘We eh, hebben het even over volwassen zaken,’ zei ze tegen de kinderen. ‘Misschien kunnen jullie even buiten spelen, misschien mag de poes mee?’

‘Wat een goed idee!’ Maxine veerde op. ‘Mijn oma heeft een superlief poesje. Poes, Poes, waar ben je!’
‘Heet die poes Poes?’
‘Ja, omdat ik er niet bij was toen hij de naam kreeg, heeft mijn zusje Amber gekozen.’
‘Moet je voortaan toch maar meegaan,’ grapte Yara.
‘Denk ik ook.’
Tevreden zette Ineke in de keuken de waterkoker nog eens aan. Kijk, zo’n vol huis, dat was precies wat ze had gemist, ook al was de aanleiding verschrikkelijk.
‘Manja heeft niet gezien wat er is gebeurd,’ knikte Dorien naar Ilya. ‘Ik kreeg een appje van Mia en toen besloot ik dat ik Rayan en haar moest ophalen.’
‘Ik heb begrepen dat er een ongeluk is gebeurd,’ fluisterde Manja.
Ilya keek haar met rode ogen aan. Een traan rolde alweer over haar wang. Ze schraapte haar keel. ‘Ja.’

Dorien knikte opnieuw, ze gedroeg zich onzeker op een manier die Manja niet van haar kende. ‘Ik ben een bridgevriendin van je moeder,’ zei ze tegen Ilya. ’Ik wás een bridgevriendin natuurlijk – eh, ik heb je kort gezien op de begrafenis.’
‘Er waren erg veel mensen…’ Ineke glimlachte verontschuldigend.
‘Bridgen jullie samen?’ vroeg Manja.
De drie vrouwen knikten. ‘Ik bak er niks van, hoor,’ zei Ineke.

‘Inekes man ligt in het ziekenhuis, maar hij komt morgen thuis,’ verduidelijkte Mia. ‘Wil je een kopje thee?’
Opnieuw keek Manja eerst in de richting van Ilya. ‘Ik weet niet...’
Dorien knikte om aan te geven dat ze wel thee lustten. ‘We blijven hier nog even. Ilya, dit is dus mijn dochter. Ik wou dat ik jullie eerder aan elkaar had voorgesteld. Vóórdat eh, voor dit alles...’
‘Jullie zijn allebei mijn leerlingen geweest,’ zei Ineke niet zonder trots. ‘Maar jullie schelen te veel jaren om in dezelfde klas te hebben gezeten. Misschien was Ilya zelfs al van school toen Manja begon.’
‘Manja is drieëndertig,’ zei Dorien.
‘Ik ben tweeënveertig.’ In een flits herinnerde Ilya zich hoe oud ze zich onlangs had gevoeld. Dat was nog steeds zo. Ze voelde zich oud en moe. Maar nu Danny voor zijn leven vocht, besefte ze ook dat ze blij zou moeten zijn met ieder jaartje extra.

‘Zeven jaar,’ knikte Dorien. ‘Nee, wat zeg ik – négen jaar verschil!’
‘We hebben helaas niet bij elkaar op school gezeten,’ knikte Manja voorzichtig naar Ilya. ‘Het spijt me, nogmaals, ik zou nooit, echt nooit.’
‘Dat is wel genoeg,’ kwam Ineke tussenbeide. ‘Schud elkaar nu maar de hand en zorg dat het niet weer gebeurt.’ Zie je, het lesgeven zat haar in het bloed. Dit rolde zomaar uit haar mond alsof ze nog elke dag ruzietjes stond te blussen op het plein. ‘Manja, Ilya, maak het nu maar goed.’
Beduusd liet Manja toe dat Ineke haar hand pakte en die in de richting van Ilya bracht.
‘Weet jij al dat hij het was, die onder de auto kwam?’
Manja wendde haar blik af. ‘Mijn moeder vertelde het… Het spijt me. Alles spijt me. Echt, ik zou nooit…’

‘Mooi zo,’ zei Ineke nadat Ilya de uitgestoken hand had geschud. ‘Nu zijn jullie weer goed. We hebben meer te doen, want Ilya heeft het bizarre ongeval gezien.’
‘Was jij het?’ vroeg Manja geschokt.
Dorien greep in. ‘Ze heeft het alleen gezien.’
Ineke knikte. ‘Ze zat zelf niet in de auto.’
Geschrokken keek Ilya de oudere generatie aan. ‘Maar ik...’

Mia onderbrak haar om aan Manja te vertellen wat er was gebeurd. ‘Ze wilde gauw de deur uit toen ze zag dat haar auto met vaart van de oprit gleed. We weten niet wat er is gebeurd; was er een dief of rolde de auto vanzelf?’
Dorien nam twee mokken thee van Ineke aan en zette die voorzichtig op tafel. ‘Mia heeft me weleens verteld dat jij de auto nooit op slot zet, Ilya.’
‘Dat klopt. Ik... Het was ook niet nodig.’
Ineke knikte instemmend. ‘Het zou niet nodig moeten zijn.’ Ze zette een limonadeglas bij Rayan, die zachtjes ‘dank u wel’ fluisterde.
‘Ga jij niet met de meisjes mee naar buiten?’ vroeg Ineke.
Manja knikte naar hem. ‘Ga maar kijken. Ze hebben een kitten.’
‘Hij is erg lief,’ knikte Ineke tevreden. ‘Je mag hem gewoon aaien.’

Dorien blies in haar thee en slaakte een diepe zucht. ‘Lieve Ilya, lieve Manja, het kan zijn dat Danny het niet overleeft.’
Bij Ilya rolden de tranen alweer over haar wangen. Ze had hem zien liggen. Hij lag in een onwerkelijke houding onder het achterwiel van haar auto. Zou ze het ooit van haar netvlies krijgen? Die kans was klein. ‘Het was hem echt,’ piepte ze.
Dorien keek Ilya indringend aan. ‘Manja en Rayan kunnen een beetje met je meevoelen.’
Ineke legde haar hand op Doriens schouder. Mia knikte dat ze het ermee eens was. 

‘Is de eigenaresse van de auto niet thuis?’ vroeg de vrouwelijke agent.
‘Ze is bij een buurtgenote aan het helpen,’ wees meneer Fersande. ‘Bij Ineke, die heeft haar man bijna verloren.’
‘Och, hoe is het nu met Jan?’ vroeg mevrouw Verbries medelevend.
‘En dan wordt óók nog je auto gestolen, knikte een buurvrouw boos.
‘Hoe is ze dan naar die mevrouw?’ vroeg de agent.
‘Mijn vrouw is bij haar,’ knikte Ab Fersande zonder blikken of blozen. ‘Daarom weet ik dat ze daar is.’ ‘
Hier liggen autosleutels,’ zei één van de agenten. ‘
Daar heeft die klootzak ze dus neergesmeten,’ brieste meneer Fersande. ‘In de hoop dat we ze niet zouden vinden, natuurlijk.’

Achttien

Danny van Kampen was in zijn leven een succesvolle man geweest die wereldwijd opereerde. Namens zijn werkgever was dan ook een nette delegatie naar de begrafenis gekomen. Het waren echter mensen die niemand in Driestenen ooit eerder had gezien, dus het mengde niet bepaald met de rest.
Verder bestond de opkomst uit bekende gezichten: de complete buurt in meerdere generaties. Plus Manja en Rayan natuurlijk. Ook het lerarenteam van de Beatrixschool was gekomen, met de hele bovenbouw. Yara en Yfke huilden onophoudelijk, het was een afschuwelijk verdrietige dag. Mensen groetten elkaar ingetogen, iedereen had zich formeel gekleed in stemmige kleuren.

Speciaal voor deze dag had Max vrij van school geregeld voor zijn dochter Maxine, zodat ze erbij kon zijn. Carlijn bleef met Amber thuis, wat op een vreemde manier prettig was voor Ineke. Terwijl Max dicht bij zijn vader Jan bleef, die moest revalideren na zijn hartinfarct, hield Ineke gedurende de hele ceremonie de hand vast van haar kleindochter.
Ook Danny’s ouders waren natuurlijk aanwezig. Zij waren door Mia en Dorien opgevangen en naar de voorste rij in de aula begeleid. Iedereen die naar hen keek, en dat was zo’n beetje de hele zaal, bedacht hoe het zou zijn als zij zelf in de situatie hadden verkeerd.
De oudere generatie weende bij de gedachte aan het verlies van je kind, de huidige generatie huilde om het verdriet van deze breekbare ouders en de gedachte aan het verliezen van je partner. Niemand hield het droog, behalve misschien de uitvaartverzorger.

De bomvolle zaal bewees hoe jong Danny, het slachtoffer, nog was geweest en hoezeer hij zou worden gemist. Mensen fluisterden nog altijd met elkaar over de mogelijke oorzaken van het ongeluk. Was het een defecte auto, was het een nietsontziende junk die een auto probeerde te jatten om te gaan joyriden...

Op de vreselijke dag moest de auto worden gelift door een takelbedrijf, voordat Danny eindelijk vanonder de wagen kon worden bevrijd. Hij leek toen al niet meer te ademen. Er zijn mensen die beweren dat hij op de stoep is gestorven. Sommigen zeggen dat ze het met eigen ogen hebben gezien – terwijl anderen het tegendeel beweren. De waarheid was dat niemand het precies kon weten. Er was allang voor diverse soorten beschutting gezorgd en Danny lag bovendien achter een zeil.
De fiets van Manja was onbruikbaar geraakt en omdat niemand het ding herkende, werd het als ‘barrel’ zijnde verwijderd door de politie. Met zwaaiende lichtsirenes werd Danny door de ambulance naar het ziekenhuis vervoerd, maar er was geen redden meer aan.

Jan Verbruggen beweerde dat hij de ambulance had zien aankomen. Hij maakte op dat moment een wandelingetje door de gangen van het ziekenhuis, vertelde hij, in afwachting van zijn ontslag de volgende ochtend. Hij zei dat hij verplegers had horen praten over het afschuwelijke ongeluk. Tegen ieder die het maar horen wilde, zette hij uiteen hoe bang hij was geweest dat het om zijn vrouw ging. Daarna verontschuldigde hij zich en liet gauw weten dat hij het vreselijk vond dat het om Danny bleek te gaan. ‘Zo’n vent met jonge kinderen,’ zei hij dan. Soms liet hij het volgen door de tekst dat hij graag met hem had geruild. ‘De dood was duidelijk van plan iemand uit Driestenen te halen,’ knikte hij mismoedig. ‘Had hij maar voor mij gekozen...’

De schrik over Jans hartaanval was naar de achtergrond verdwenen door dit noodlottige ongeluk, maar dat was voor Jan zelf natuurlijk niet het geval. Hij had nog veel behoefte om het van zich af te praten en bij gebrek aan interesse voor zijn belevenissen, deelde hij wat hij wist over Danny. ‘De verplegers spraken over een onmogelijk geval,’ knikte hij tijdens gesprekjes. ‘Het schijnt er vreselijk te hebben uitgezien. Hij was niet te redden.’ Vandaag had hij zijn nette pak tevoorschijn gehaald. Doordat de kilo’s er de laatste dagen vanaf waren gevlogen, paste hij er weer in.

Yfkes haren waren ingevlochten met satijnen linten. Precies zoals ze dat ook bij haar paarden graag deed. Onderaan de vlechten had ze mooie strikken gemaakt. In de toekomst zouden deze prachtige vlechten ervoor zorgen dat ze die bij de paarden niet langer wilde maken. Het hele borstelen en verzorgen zou haar gaandeweg gaan tegenstaan en uiteindelijk zou ze over niet al te lange tijd haar geliefde paarden vaarwel zeggen. Maar vandaag was daar nog geen sprake van.
Yara was het niet gelukt om er net zo mooi uit te zien als haar zusje. Ze huilde tomeloos veel en zo onbedaarlijk hard, dat allerlei familie haar om de beurt in de armen nam – met alle gevolgen voor haar kapsel. Haar ogen waren betraand en haar wangen waren vuurrood. Haar klasgenootjes waren niet aanwezig, behalve dan Maxine, die net zo goed keihard huilde.

Van alle gasten huilde Rayan zo mogelijk nog het hardst. Manja en Dorien begrepen ergens wel dat zijn verdriet over zijn eigen vader nog te vers was om een andere vader te kunnen begraven. Hij schaamde zich en wilde dat hij rustiger kon blijven zitten, maar tot zijn verbazing zou hij later nog ontdekken dat Yfke zijn zichtbare verdriet juist waardeerde.
Voortaan zou Yfke graag zijn gezelschap opzoeken. Ze zou gaan controleren of de klas wel vrienden met hem was en wees kinderen terecht die iets gemeens zeiden – of er zelfs maar aan dáchten om iets onvriendelijks te doen richting de nieuwkomer. Eerlijk gezegd, zou Rayan zich er heel veilig en vertrouwd om voelen. Tot ver in hun studententijd zouden de twee een innige vriendschap onderhouden.

In de toespraken werd Danny geroemd om zijn uitzonderlijke vaderschap. Hij werd een geweldige partner genoemd en een fantastische zoon. Vandaag had niemand daar moeite mee, ze wílden hem juist graag eren. Want wat je ook over hem mocht denken, over één ding was iedereen het eens: zijn dood was veel te onverwacht en te vroeg gekomen.

Het politieonderzoek was nog in volle gang. Op dit moment werden drie scenario’s onderzocht.

Mogelijkheid 1.)
De auto vertoonde een mankement op een noodlottig moment. Tenslotte ging het om een automaat en als je die niet precies goed in de parkeerstand zette, kon die – bij een oplopende weg – alsnog in beweging komen.
Het was zeldzaam, maar er waren meerdere gevallen van bekend bij de politie. De oprit van Ilya zou je normaal gesproken niet als ‘oplopend’ bestempelen, maar na metingen moest worden gesteld dat het wel degelijk ging om een oprit met ‘substantieel hoogteverschil’.
Bij deze verklaring bevreemdde het echter, dat Danny zó hard werd getroffen. Want hoewel het inderdaad mogelijk was dat de auto bewoog zonder chauffeur, was het moeilijk voorstelbaar dat de aankomende fietser, Danny, zomaar doorreed.

Zelfs als hij niet oplette, om welke reden dan ook (een anonieme bron had bevestigd dat hij zojuist was gedumpt door een vermeende minnares en daarom in tranen het verkeer in ging), dan is het opvallend dat de botsing kennelijk zo hard kon zijn met dermate ernstige gevolgen. Het moet werkelijk een situatie zijn geweest waarin je van een ‘ongelukkige samenloop’ kunt spreken; een kans van één op een miljoen, als het niet miljard was – hoe dan ook een buitengewoon kleine kans dat dit de afloop was bij een omlaag rollende auto.
Maar niets kon worden uitgesloten.

Mogelijkheid 2.)
Een joyrider reed met hoge snelheid tegen hem op bij een poging tot diefstal. Eigenaresse I. Van Kampen- Van Vliet had de gewoonte om haar auto niet op slot te doen. In de buurt was dat redelijk bekend, maar de kans dat een Driestener zo dicht bij een auto zou stelen, werd door alle getuigen van de hand gewezen. ‘Iedereen zou het weten,’ was het collectieve idee.
Daarom werd gedacht aan een dief van buiten de wijk, maar de politie tastte in het duister als het ging om een mogelijke verdachte. Er waren geen gegevens beschikbaar, niemand had een louche figuur gezien, mensen zeggen dat ze geen junks of andere ‘autorovende types’ zagen lopen. Dat was opmerkelijk in een wijk waarin men zo goed op de hoogte leek van elkaars wedervaren.

Na de botsing moest de dief direct zijn gevlucht, waarbij hij het heeft nagelaten om eerste hulp te verlenen aan zijn slachtoffer. Naast poging tot diefstal, zou daarom ook doodslag op zijn aanklacht komen. Nogmaals: de politie had geen enkele aanknoping over wie deze onheilsbrenger zou kunnen zijn.

Mogelijkheid 3.)
Mevrouw zat toch zelf achter het stuur. Inmiddels hadden getuigen verklaard dat de eigenaresse van de auto bij mevrouw Ineke Verbruggen was ten tijde van het ongeluk. Zij was daar samen met overbuurvrouw M. Fersande, met wier auto ze waren gegaan. Ook de kinderen van twee verschillende huishoudens hebben verklaard dat zij mevrouw Van Kampen-Van Vliet hebben aangetroffen in het huis van familie Verbruggen, te weten R. Sataro (10) en M. Verbruggen (14).
Eigenaresse van de auto had bovendien verklaard dat zij die dag haar autosleutels kwijt was, wat mede een reden was om met de auto van de overbuurvrouw mee te rijden. Inderdaad had de politie een autosleutel gevonden, naast de stoeprand op straat. Mede daardoor zag de politie geen reden om weduwe Van Kampen nader te onderzoeken.

Na de dienst hielp Manja met het schenken van koffie en het uitdelen van plakjes cake voor de ouderen en muffins voor de jongere generatie. De meisjes Van Kampen, Yara en Yfke, liepen er verloren bij in hun prachtige jurkjes. Ze werden constant aangesproken door welwillende ouderen en er was altijd wel iemand die een hand op hun schouder legde of een aai over de bol gaf. Hoewel ze koffie schonk, hield Manja de meisjes toch van een afstand in de gaten.
Yara en Yfke gaven iedereen kort maar beleefd antwoord. Ze knikten of schudden het hoofd al naargelang de vraag die aan ze werd gesteld. Het was alsof Manja terugging in de tijd... Het was nog maar te kort geleden dat haar zoon Rayan zijn vader verloor. Ook hij werd gedurende de hele nazit aangesproken en op de schouders geklopt of over zijn krullenbol gestreken. Ook bij hem was zijn klas gekomen, dat was meteen de halve school, net als nu bij Yfke het geval was.

Er was in de korte tussentijd te veel gebeurd, eigenlijk, als ze eerlijk was. De verhuizing met alle indrukken van dien, de nieuwe school en de affaire met Danny – vreselijk. Nu zag ze Rayan in het gezelschap zitten, maar hij zocht met niemand contact. Hij zat daar maar. Manja had gedacht dat Rayan meer met klasgenootjes zou praten, maar in plaats daarvan zat hij stilletjes in een hoek.
Op tijd had Manja eraan gedacht om niet dezelfde nette kleren uit zijn kast te halen, die hij ook al naar de begrafenis van zijn vader had gedragen. In plaats daarvan had hij een zwart T-shirt aan, dat paste prima bij de gelegenheid. Hij zag er net zo netjes uit als de andere kinderen.
Zelf droeg ze wel hetzelfde zwarte jurkje van toen.

Ze voelde zich hierin prettig en gepast gekleed. Het had een V-halsje waardoor haar simpele kettinkje een neutraal statige touch werd. Maar het hielp niet erg bij het tegengaan van de flashbacks, moest ze toegeven. Bij Raymond hadden ze catering in een grote ruimte naast het auditorium, terwijl ze hier alle taken onderling hadden verdeeld.
Ook Dorien schonk koffie. Ze kende alle gasten en bleef onophoudelijk haar dochter aan iedereen voorstellen. ‘Dit is mijn dochter Manja,’ zei ze dan, en: ‘Ze is een vriendin van Ilya.’

Natuurlijk was dit niet de plek om dat te betwisten, maar opvallend was het zeker. Hoe dan ook keken de buurtbewoners haar stuk voor stuk met vriendelijke interesse aan. ‘Kom gerust eens langs,’ zeiden sommigen. Een enkeling vroeg: ‘Heb je Danny ook weleens ontmoet?’
Gelukkig was het nieuwtje nog niet door heel Driestenen gegaan en het leek of Dorien uit alle macht – en met succes – bezig was aan het opbouwen van de tegenhanger. ‘Dit is mijn dochter Manja,’ knikte ze alweer. ‘Ze is pasgeleden terugverhuisd naar Driestenen. Ilya is haar vriendin en overbuuf.’ Manja gaf dan een beleefde hand en vroeg: ‘Wilt u koffie of thee?’

Bij de afscheidsceremonie van Raymond had ze zelf gesproken. Het was net alsof de zenuwen die ze daarover voelde, vandaag weer terugkwamen toen ze Ilya zag staan achter het spreekgestoelte. Manja had destijds, onlangs, verteld hoe betrouwbaar hij was en dat ze nog precies wist hoe verliefd ze in de begintijd op hem was geweest. Ze zei dat ze hem altijd zou blijven missen en dat ze supergoed op zijn zoon zou passen. Tot slot was ze begonnen over de ruimte waar Rayan zo van hield en dat ze heel graag een teken van hem wilden krijgen over hoe het daar was, tussen de zonnen en planeten. Uiteindelijk had ze gezegd dat hij voortaan een ‘Ray of light’ zou zijn voor hun eigen Ray-star.

Ineens sloeg deze herinnering in als een mokerslag. Juist vandaag, terwijl het zo goed met haar ging, juist nu leek het alsof ineens het besef binnenkwam dat haar man was overleden. Ze waren niet gescheiden, misschien waren ze er toch wel uit gekomen, wie zal het zeggen? Maar die kans hebben ze niet gekregen. Tenslotte was Raymond de vader van haar prachtige zoon en ze hadden het ooit zo goed met elkaar kunnen vinden dat ze besloten samen een kind te krijgen...
‘Gaat het met je?’ Dorien keek haar bezorgd aan.
‘Ja hoor, hoezo?’
‘Kind, je ziet ineens grijs. Wat is er?’ Haar moeder legde een hand op Manja’s schouder.
‘Er is niks, ik...’ Een traan rolde over haar wang en die veegde ze bruusk weg. Maar uit haar andere oog rolde alweer een nieuwe.
Dorien keek haar geschrokken aan. ‘Kind...’ Ze fluisterde: ‘Je mag niet Ilya’s begrafenis verstoren, wat ben je aan het doen!’
‘Er is niks, echt...’

‘Hier, Menno, kom alsjeblieft.’
Meester Menno reageerde op Doriens stresserige oproep en holde op ze af. ‘Wat kan ik voor je doen?’
‘Neem Manja alsjeblieft even mee.’ Manja voelde Doriens hand duwen in haar rug en tegen haar bovenarm. ‘Ga, ga. Ik red me hier wel.’
Menno gebaarde naar zijn collega dat hij met Manja mee zou lopen. Hij legde zijn hand in haar onderrug – die daardoor potdorie meteen in brand stond.

Menno leidde Manja naar buiten, waar ze naar de frisse buitenlucht hapte. ‘Het spijt me,’ piepte ze en nog altijd rolden er tranen over haar wangen. Ze veegde ze weg, ruw en snel, maar het hielp niks. Haar kin begon te trillen en uit haar neus rolde watersnot. ‘Ik weet niet wat ik heb!’
‘Het geeft niks,’ knikte Menno lief en hij pakte haar hand. ‘Laten we een stukje wandelen.’
Manja snufte als een klein meisje en liet zich meenemen. Ze liepen niet de begraafplaats op, maar van het terrein af. De gasten van een volgende begrafenis kwamen hen alweer tegemoet. Iedereen dacht waarschijnlijk dat Manja huilde van verdriet om de overledene, en natuurlijk speelde dat heus mee.
‘Is het Danny?’ vroeg Menno voorzichtig.
Manja schudde haar hoofd. ‘Ik kende hem niet echt, ik had hem juist weggestuurd.’
‘O?’

Met waterige ogen keek ze hem aan. ‘Ik wist niet wie hij was, echt niet, anders was ik nooit met hem gegaan. Ik bén nooit met hem gegaan. Ik dacht aan een tussendoortje voordat ik me ooit weer zou settelen – wat moet je wel van me denken. Echt, ik val helemaal niet voor zulke mannen. Wist ik veel dat hij hier, met Ilya... Ik zou nooit…’
Menno staarde naar de grond en knikte. Er speelde een iets te grote glimlach rond zijn mond. ‘Het was een mooie toestand.’
‘Jij had het sowieso nooit mogen weten,’ ging Manja verder. ‘Ik wilde jou juist graag later nog eens –’ geschrokken sloeg ze een hand voor haar mond.

Nu schoot Menno pas echt in de lach. ‘Oké, helder, haha, dat is duidelijk.’ Hij legde zijn arm om haar schouders en wees naar de grasberm in de rechterbocht van de doorgaande weg. ‘Om de hoek is een zitje, zo’n picknicktafel. Zullen we daar even heen gaan?’ Daarna liet hij haar weer los en staken ze over.
De allereerste keer dat hij haar zag, toen ze onverwacht zijn klaslokaal binnenkwam, stond voor Menno op slag de tijd stil. Het was alsof zijn haren ineens in een gladde coupe waren gegoten. Hij had een driedagenbaardje en hij droeg niet langer een warme trui, maar een openvallend gilet.

Onder zijn giletje droeg hij niets. Hij zou haar optillen en door de kamer dragen. Hij zou haar op een tweepersoons hemelbed laten vallen en achter haar aan springen. Hij zou…
Natuurlijk had hij zichzelf tot de orde geroepen. Dit was een moeder. Van een leerling. Elke keer als hij haar zag, had hij het liefste zijn neus in haar hals gestoken om eeuwigdurend haar lichaamsgeur op te snuiven. Dat kon niet. Dat mocht niet. Zoiets moest op een andere manier tot stand komen, maar hoe?
Manja vond op dit moment alles beter dan de ontvangstzaal waar de buurt van koffie en cake genoot. Het verdriet van Ilya kwam veel te dichtbij voor haar. Nog maar kort geleden stond zij zelf condoleances te ontvangen, in precies dezelfde jurk die ze vandaag ook droeg. Er waren schoolkinderen en buurtgenoten, net als vandaag. En er was een kind dat vaderloos was geworden...

Alweer begon haar lip te trillen. ‘Hè verdorie,’ piepte ze.
‘Het geeft niks.’ Menno hielp haar te gaan zitten aan de houten tafel, ook al had ze echt geen hulp nodig, en hij nam zelf aan de overkant plaats. ‘Je hebt nogal wat voor je kiezen gehad, geloof ik.’
Ze veegde de bovenkant van haar hand langs haar neus. Ze snikte en haalde adem. ‘Het is allemaal zo snel gegaan.’ Het verdriet borrelde vanuit haar buik omhoog. Er was geen andere keuze dan het gewoon maar te laten komen, want de tranen kwamen met een te grote kracht omhoog. ‘Ik moest eerst zorgen dat Rayan erdoorheen kwam,’ snikte ze hortend en stotend.
Menno legde zijn handen troostend over die van haar. ‘Dat is gelukt,’ zei hij. ‘Ik zie hem elke dag en hij begint vrienden te maken. Heus.’

‘Echt?’ Kinderlijk vragend keek ze hem aan, dat besefte ze helaas. Maar het was wat het was; vandaag was ze een groot kind waar een diep verdriet uit rolde. ‘Maanden geleden was ik nog gelukkig getrouwd,’ begon ze. ‘Nou ja, misschien niet supergelukkig, maar bij wijze van spreken dan. Ik werkte als leerkracht in de onderbouw en ik mis het. Ik mis het!’ Het was alsof ze pas nu realiseerde dat ze haar werk miste. Ze keek Menno eerst geschrokken aan en daarna begon ze onbedaarlijk te huilen. Een waarachtige ugly cry was het, waarbij de tranen in haar mond rolden en haar wangen, ja zelfs haar voorhoofd, rood aanliepen.

‘Ik wil gewoon weer knutselen,’ piepte ze. ‘Leuke video’s voor ze uitzoeken en grappige dictees bedenken. Ik wil weer kinderboeken voorlezen!’
Menno liet haar begaan. Dit begreep hij toevallig goed. Wat zou hij zijn bovenbouwers missen als hij daar niet meer elke dag door omringd zou zijn. Met hun gekke stoeipartijen en hun maffe grapjes. De meisjes kwamen vaak onzinnige verhaaltjes met hem delen en hikten daarbij van de lach totdat hij niet anders kon dan meelachen.
‘En je man?’ vroeg hij.
‘Bedoel je Raymond?’
‘Hm. Hoe was hij?’
Manja droogde haar ogen. ‘Hij was mijn jeugdliefde, maar hij was ook degene die me uit Driestenen heeft weggehaald. Pas nu ik terug ben, besef ik hoe ik mijn moeder en haar gekke buurtje heb gemist.’
Nu lachte Menno instemmend. ‘Het is me wat hè, hier?’

Samen lachten ze.
‘Eerst was er niets aan de hand, hij kreeg gewoon griep die niet overging,’ vertelde Manja. ‘Ineens bleek het om kanker te gaan, er was geen redden aan.’
‘Ik heb een tante die ook zo snel doodging,’ knikte hij.
‘Niet normaal, toch?’
‘Niet normaal, nee.’
Manja zuchtte en staarde voor zich uit. Haar hoofd voelde wattig aan. Haar ogen deden zeer. ‘Het zal binnenkort beter gaan,’ fluisterde ze uiteindelijk.
‘En als het zover is,’ zei Menno, ‘zullen we dan een keer uitgaan?’
Geschrokken draaide Manja haar hoofd. ‘Als een date?’ Menno keek niet weg en beantwoordde haar blik met zelfvertrouwen. ‘Ja?’
‘Ja,’ zei Manja. ‘Dat wil ik graag.’ Zonder dat ze er controle over had, rolden er alweer tranen over haar wangen. ‘Dit komt niet door jou, hoor,’ lachte ze.
‘Ik zou anders denken van wel,’ grapte Menno lief.

Negentien 

‘Rayan, kom eens zo staan.’
‘Hoe?’ Rayan houdt zijn armen boven zijn hoofd.
‘Nee, niet zo, haha.’
‘Ik kan het niet!’ Hij laat zijn armen omlaagvallen.
‘Je bent een clown.’ Ilya kijkt hem vrolijk aan. ‘Gewoon zo.’ Ze maakt een dunk-beweging zoals ze dat in basketbalwedstrijden op tv heeft gezien. Haar camera houdt ze tegen haar borst geklemd en met haar andere hand doet ze of ze een bal in een basket slaat.
Hoewel hij protesteert, kan Rayan niet verbergen dat hij het naar zijn zin heeft. ‘Maar dat ziet er raar uit!’
‘Op de foto zie je dat niet.’ Ilya verdwijnt weer achter haar camera en draait aan haar lens. ‘Bovendien ga ik je in een basketbalveld photoshoppen.’
Met gespeelde tegenzin springt Rayan omhoog.

‘Weet je wel hoe leuk meisjes dat zullen vinden?’ vraagt Ilya – maar dát is natuurlijk de verkeerde tekst.
Spontaan beweegt Rayan geen centimeter meer. ‘Ik hou niet van meisjes.’
‘Nog niet,’ grinnikt Ilya, ‘maar dat komt snel genoeg en dan wil je ze graag deze coole foto’s laten zien. Wedden?’ Ze knipoogt kort. ‘Je mag ze natuurlijk ook aan jongens showen.’
Ze zijn bij Ineke, in de nieuw gebouwde fotokamer. Op de benedenverdieping was nog een kamer vrij, zei Ineke een tijdje terug. Hier hebben Ineke en Jan een green screen-rolgordijn van vinyl laten bevestigen zodra ze hoorden dat Ilya oefende met fotografie en photoshop. Door te fotograferen voor een groen scherm, het green screen, kan ze iedereen ‘uitknippen’ en overal plaatsen waar ze maar wil.
Ineke begrijpt er geen snars van, maar ze begreep wel meteen dat de kinderen graag worden gefotografeerd! Ze wist dat het betekende dat de meiden vaak langs zouden komen en dat was voor haar voldoende geweest om de portemonnee te trekken.

Het is Ilya die er nog het vaakst gebruik van maakt. Na Danny’s noodlottige ongeluk kreeg ze via zijn levensverzekering de beschikking over een flink geldbedrag. Veel meer dan wanneer ze waren gescheiden, had ze wrang gedacht. Ze maakt er nu het beste van. Dankzij dit geld hoeft ze voorlopig niet te werken en nu heeft ze bovendien financiële ruimte om een opleiding te betalen. Het is een fotografiestudie geworden. Hoewel ze heus weet dat het geen beroep is waarmee je gemakkelijk geld verdient, was het wel de enige opleiding die een perfecte match voor haar was. Hoe vaak gaan voormalig modellen uiteindelijk niet achter de camera werken? Precies, zo is het voor haar ook.

Het valt nog niet mee om sluitertijden te leren hanteren of met scherpte-diepte te werken. Maar één ding is zeker: het is precies het gezellige beroep dat ze voor zichzelf had gewenst. Nu wil ze van Rayan een sportieve foto maken, het is een opdracht voor school.
Ze dacht dat ze punten kon scoren als ze niet alleen Rayan in een spannend sportief moment kon plaatsen, maar bovendien de omgeving zou photoshoppen tot een grote arena waardoor het lijkt dat hij in een world cup-achtige wedstrijd speelt. Als dat geen voldoende oplevert! Maar dan moet hij wel even meewerken, natuurlijk. Een titel heeft ze ook al: kinderwens.
Voor het tweede portret wil ze de kleine Amber laten zwieren voor de camera, en haar vervolgens in een Zwanenmeer-achtig balletgezelschap plaatsen. Het leek haar een leuk idee en ze werkt er met plezier aan. Die kleine Rayan maakt haar alvast flink aan het lachen.

‘Ik wil niet naar een basket springen,’ zegt hij.
‘Wat dan, Rayan, wat zou je willen?’ Hij denkt diep na.
‘Hmmm...’
‘Ik wacht wel even,’ grapt Ilya.
Uiteindelijk zegt Rayan iets wat ze niet had verwacht: ‘Ik wil de ruimte in. Ik wil naar de Kleine Beer.’ Hij verbetert zichzelf: ‘De staartpunt van de Kleine Beer.’
Ilya kijkt hem vragend aan. ‘Waarom wil je daarheen?’
Hij haalt zijn schouders op. ‘Daar is mijn vader.’

‘Ik kan je daar wel bij plaatsen,’ knikt ze meteen. In haar maagstreek voelt ze zich week worden. ‘Spring maar naar de Kleine Beer, lieverd.’ Ze denkt aan de titel van haar fotoserie ‘Kinderwens’.
Rayan springt zoals hij dat vandaag nog niet heeft gedaan. ‘Kom ik er zo bij?’ vraagt hij.
‘Zeker weten, lieverd.’ Ilya klemt haar kaken op elkaar. ‘Ik ga jou en hem samenbrengen in Photoshop.’ Ze legt haar camera even weg en geeft hem een knuffel, die hij toelaat, vertrouwd als hij met haar is geworden.
‘Cool,’ zegt hij. ‘Zijn we nu klaar?’

Ilya schiet in de lach. ‘Jij bent klaar. Ga maar.’ Terwijl hij naar buiten stormt, kijkt Ilya hem na. Ze is gehecht geraakt aan de kleine Rayan en ze is dankbaar om wat hij voor met name Yfke betekent. Geregeld zitten ze samen niets anders te doen dan naast elkaar in de verte staren. Die twee hebben geen woorden nodig om elkaars verdriet te verstaan. Hij is als een kind geworden voor Ilya en als een broertje voor haar meiden.
‘Ben je klaar?’ hoort ze Manja vragen. Ze roept met een hoofd om de hoek van de deur: ‘Mocht hij al weg?’ Ilya knikt. ‘Hij heeft het fantastisch gedaan.’

In de keuken staat Dorien te zweten boven de pannen. Als haar handen schoon waren geweest, had ze die nu in haar haren gestoken om ze uit haar hoofd te trekken. Ze wanhoopt: ‘Jullie bakken er niks van!’
Yara en Maxine giechelen. ‘We moesten toch roeren?’
‘Daarmee moet je de klontjes er wel uit halen, de klontjes! Waarom zou je anders roeren?’
Alweer die hoge meisjeslach, Dorien wordt er vrolijk van. ‘Hoe oud zijn jullie nu, veertien toch?’
‘Ik ben al vijftien!’ roept Maxine trots.
‘Ik ook bijna,’ zegt Yara.
‘Hoe moeten jullie nou een leuk vriendje vinden als je niet kunt koken,’ roept Dorien quasi-getergd uit.
De meisjes lachen zo mogelijk nog harder. ‘Dan kookt hij toch.’ ‘Kom hier.’

Dorien neemt de steel van de pan over en klopt de klontjes eruit met stevige slagen. ‘Je wilt toch geen bloemige klontjes in je kroketten, of wel?’
Carlijn mengt zich in het gesprek. Zij is samen met Yfke bezig aan de keukentafel – Rayan schuift net bij hen aan. ‘De mijne worden straks lekkerder dan die van jullie,’ zegt ze. ‘Vegetarische bonenkroketten, heerlijk.’
Yara en Maxine schieten alweer in een puberale slappe lach, tot plezier van de volwassenen.
‘Bonenkroketten,’ herhalen ze hikkend.
‘Ze zijn superlekker,’ vindt Yfke en ze likt de ragout van haar vingers. Sinds het overlijden van haar vader is ze vegetariër geworden. Het heeft niets met elkaar te maken, zegt ze, maar ineens kon ze de gedachte aan het eten van dode dieren niet meer verdragen. Ineke zei dat ze wel iemand wist die haar erbij kon helpen: haar schoondochter Carlijn.

Het is geen vooropgezet plan geweest, maar in een natuurlijke flow hebben die twee elkaar steeds meer gevonden. Ilya had haar dochters op een studiedag bij Ineke gebracht en Ineke nodigde tegelijk ook Carlijn uit. Samen hebben ze toen gesproken over eten en voeding en er was een leuke klik. Eenmaal gingen ze koken en zelfs Jan gaf zich over aan het resultaat. Nou goed, eigenlijk kan Ineke beter toegeven dat zíj degene is die zich heeft overgegeven…

Intussen heeft Ineke zich wel gerealiseerd dat ze niet per se een flexibel karakter heeft. Voor het begeleiden van groepen kleuters heeft het haar perfect gediend, maar voor de omgang met volwassen kinderen (en schoonkinderen) was het minder eh, handig hoe ze in elkaar stak. Nu heeft ze geoefend in ‘flexibel’ zijn en minder bazig. Nu, na een jaar, is ze er behoorlijk goed in geworden – als ze het zelf mag zeggen.
‘Wat willen jullie nog in de kroketjes?’ vraagt Dorien aan Yara en Maxine.
Die halen hun schouders op. ‘Gewoon.’
‘Gewoon?’ roept Dorien meteen weer geschokt uit.
‘Wat zijn nou weer gewone kroketten!’
‘Die je bij de snackbar krijgt,’ zegt Yara.
Ineke loopt langs met een karaf limonade en knikt. ‘Met de korreltjes. Zo noemde jij dat vroeger, Maxine. Een frikadel was “de lange staaf” en een kroket was “met de korreltjes”.’

‘Hee, dat deed Rayan dus ook!’ lacht Dorien. ‘Vraag maar aan Manja!’ (Ze verzwijgt dat ze er seksueel getinte grapjes over maakte.)
‘Oma!’ roept Maxine geschrokken – meteen liggen de vijftienjarigen weer in een deuk. ‘Zit jij ook door te denken, denk jij ook door?’ Hun ogen zijn waterig van de lach en ze proesten het uit.
‘Wat nou,’ zegt Ineke vrolijk. ‘Zo noemde jij dat vroeger. Dat was heel schattig, hoor.’
Op dat moment besluit Dorien er toch een klein schepje bovenop te doen. ‘Wij gaan straks ook lange staven rollen van de ragout.’ Ze weet dat het een banale impact heeft en ze doet het erom. ‘Ja, kroketten zijn eigenlijk niets meer of minder dan lange staven met korreltjes.’ Zelf lacht ze om haar idioterie. De meisjes beginnen te roepen dat ze in hun broek piesen. ‘Maar we kunnen ook bálletjes maken, als je dat liever wilt? Bitterballen zijn niks meer dan ballen met korreltjes.’ Dorien lacht zelf mee en kijkt tegelijkertijd hoofdschuddend naar Ineke.

‘Zegt ze weer vieze dingen?’ lacht Ineke. Met een hoofdknik naar Maxine: ‘Moet ik me straks verantwoorden bij haar moeder, hè.’
Ja, het is oprecht een fijne dag. Ineke vult een nieuwe karaf met limonade en loopt ermee naar buiten. Waar Jan en Max de tuin inspecteren op nieuw gewas… ‘Ik heb de tulpenbollen bovenop gelegd, maar daaronder zitten de zomerbloemen die nu ook opkomen, zie je de uitlopers al?’

Max knikt geïnteresseerd naar het bloembed van zijn vader. Je kunt zien dat het hem niet uitmaakt waar het over gaat; al stonden ze aan een vijver en vertelde Jan over hengels en visvangst. Max staat gewoon te genieten van de nabijheid van zijn vader.
Misschien is de noodlottige dood van Danny in Driestenen zo hevig aangekomen dat de hartaanval van Jan naar de achtergrond is verschoven, maar dat geldt zeker niet voor Max. Sinds het hartinfarct komt hij elke week langs, soms alleen of met Amber, Carlijn of Maxine – soms met een combinatie van zijn vrouwen, soms met de hele bups. Hij neemt Jan mee voor een ommetje in de buurt en soms kijken ze in het Kunstencentrum een expositie of een voorstelling van lokale talenten. Het is eender wat, als ze maar samen zijn.

De frituurpan die Max samen met Ineke had gekocht, is na protest van Carlijn in het huis van Ineke opgeslagen. Soms bakken ze iets lekkers en op dagen als deze komt hij geweldig van pas.
Je zou kunnen stellen, denkt Ineke in het opperste geheim – ze zou dit nooit met iemand delen uit angst voor diens reactie –, maar: je zou kunnen stellen dat Danny’s dood iets geweldigs in werking heeft gezet. De mensen die hij achterliet, kwamen tot elkaar als puzzelstukken die perfect bij elkaar pasten. Een van haar lelijkste gedachten is dat misschien Danny de dissonant was, het niet-passende puzzelstuk waardoor de rest elkaar ook niet kon bereiken. Maar dat zou ze natuurlijk nooit hardop uitspreken, hou op zeg, hij was nog altijd de geliefde vader van haar vrolijkheid brengende en kroketten makende visitemeisjes.

Manja vouwt een plastic tafellaken uit en gooit het over de buitentafel. ‘Kijk eens, wat vrolijk,’ stelt ze tevreden. Ineke plaatst haar karaffen erop en meldt dat ze de wijn gaat halen. ‘We eten vandaag kroketten,’ glimlacht ze.
‘Dat kan niet anders, met mijn moeder.’ Manja buigt zich ver over de tafel om het kleed tot in de hoeken glad te strijken. Uiteindelijk zet ze er een grote beer van klei op, zodat het laken niet kan opwaaien.
‘Wat is dat nou?’ vraagt Menno.
‘De beer!’ doet Manja quasi-beledigd.
‘O ja, de prachtige beer,’ plaagt hij.
Manja wijst naar de kleivorm alsof het om een juwelenkist gaat. ‘Hij is supergoed gelukt, hoor!’ Ze heeft de boetseerworkshop met veel plezier gevolgd en eerlijk gezegd voelde ze het talent door haar aderen stromen. Misschien heeft ze hier en daar wat dichterlijke vrijheid gebruikt om de beer te vormen, bijvoorbeeld bij de lastige snuit, maar dat valt juist onder artisticiteit.

‘Een echte beer,’ knikt Menno instemmend en hij drukt een kus op haar wang.
Manja knikt tevreden. ‘De kleine beer, met in het staartpuntje onzichtbaar de vader van Rayan.’
‘Weet Rayan dat ook?’ Menno kan het niet laten en duikt alvast weg om een por van Manja te ontwijken, maar hij weet ook dat het Manja niet uitmaakt. Inmiddels kent hij haar goed genoeg om te weten dat ze vrolijk is en zich tevreden voelt.
Zo is het ook. Op een dag als vandaag realiseert Manja zich wat een geluk ze heeft gehad. Voor hetzelfde geld was ze, samen met Rayan, uitgekotst door de gemeenschap. Het was een muntje werpen, wat haar betreft, maar mede dankzij haar moeder viel het kwartje de goede kant op. Ilya en zij zijn aan elkaar gekoppeld geraakt door haar eh, kennis aan Danny.

Eerst was Ilya te verdrietig, maar uiteindelijk was ze toch nieuwsgierig naar de laatste avond van haar man… Ze had Manja erover benaderd en zo begon hun vriendschap.
Ilya voelde dezelfde twijfel over hoe ze Danny nu moest noemen, haar man of haar ex, die Manja ook over Raymond had gehad. Dezelfde gewenning over het gebruiken van haar achternaam Van Vliet en het loslaten van de aangetrouwde naam Van Kampen…

Inderdaad was het ongemakkelijk geweest, maar Manja had haar met veel voorzichtigheid verteld dat hij die avond juist gekrenkt was geweest. Dat ze hem de deur had gewezen… Op één van de avonden had ze erbij verteld dat hij het nogal lastig vond om de afwijzing te accepteren. Steeds meer details deelde ze. Dat hij zich intimiderend had gedragen, dat hij haar bij de keel had gegrepen…
‘Dat deed hij bij mij ook,’ had Ilya geroepen. Ze vertelde over het geweld in haar huwelijk. Ze deelde haar herinnering aan de avond waarop ze Danny de deur had gewezen, toen ze bijkwam in de gang en niet wist hoelang ze bewusteloos was geweest…
Manja gaf aan dat ze haar voordeur op slot had gedraaid na zijn vertrek en de sleutel erin had laten zitten. Dat ze was gaan douchen om het vervelende gevoel van zich af te wassen en dat ze daardoor het geluid van de botsing niet had gehoord…

Er waren avonden waarop Ilya de informatie gretig in zich opnam en er waren bezoekjes waarbij Ilya alleen maar moest huilen. Gaandeweg deelde ze met Manja hoe boos ze was geweest op Danny. Stapje voor stapje liet ze het besef binnen dat hij, achteraf bezien, geen goede partner voor haar was geweest. De manier waarop hij zich tegenover zijn dochters had gedragen, was ronduit afschuwelijk. Toen ze, in een impuls waar ze zelf nog het meeste van schrok, hardop zei dat ze sowieso van hem had willen scheiden, riep Manja even impulsief dat het bij haar óók het geval was geweest. Geschrokken sloegen ze eerst allebei de handen voor de mond, waarna ze in een redelijk hysterische lachbui waren beland.

Het duurde niet lang voordat zowel Ilya als Manja zich realiseerden dat hun gezelschap het enige gezelschap was waarin ze vrijuit konden spreken. Manja zou in Driestenen nooit willen noemen dat ze een affaire met hem had gehad en Ilya zou verzwijgen hoe boos ze op hem was. In het openbaar kon ze niet meer zijn dan de verdrietige weduwe, een rol die Manja des te beter kon invoelen. Uiteindelijk was het nou eenmaal zo, dat Danny Manja naast belachelijk veel schaamte, ook een dierbare beste vriendin had gebracht.

Met het verstrijken van de tijd, raakten ook de kinderen betrokken bij elkaar. Als Yfke in de klas moest huilen en naar buiten wilde, stuurde meester Menno Rayan met haar mee omdat hij de enige was die – een beetje – kon indenken hoe zij zich voelde. Rayan en Yfke bleken allebei van YouTubers te houden en ook van kleuren en tekenen.
Tegenwoordig zijn ze onafscheidelijk. Soms zitten ze geluidloos naast elkaar en hebben ze geen woorden nodig. Vaak maken ze samen een prachtig kunstwerk. Stiekem hoopt Manja dat haar zoon het talent heeft geërfd dat zij in de geweldige kleibeer heeft laten zien…

Danserig komt Menno terug naar de tafel waar Manja nu borden op zet die ze heeft ‘gedot’ – dat is servies bewerken met kleine stipjes, dots. Het ziet er creatief en supergezellig uit. Ze is blij dat ze ook de workshop Dots Design heeft gevolgd waar ze de techniek van het stippen heeft geleerd.
‘Mm,’ zegt Manja lief. ‘Dit is overduidelijk de Kleine Beer.’
Menno omhelst haar van achteren.
Het had na de begrafenis niet lang geduurd voordat ze uit waren gegaan en het leek wel nóg sneller te zijn geweest dat ze dikke verkering hadden gekregen. Goddank was Rayan akkoord, ook al hadden ze moeten beloven dat ze niet klef zouden doen op school. Daar hielden ze zich ten dele aan, want sinds Manja de baan van kleuterjuf had gekregen op de Beatrixschool, kwam Menno tijdens de knutseluurtjes soms toch kusjes stelen.
Hij laat zijn handen op haar buik rusten en wrijft er zacht over. ‘En straks komt ons mini-beertje.’
‘Sst, niet zeggen! Straks hoort iemand je en ik wil het nog geheimhouden.’

De bel gaat en kleine Amber holt naar de deur. ‘Ik doe open!’ roept ze. Haar eerste jaar op de Beatrixschool zit er bijna op. Ze is dol op juf Manja en heeft al leren knippen en lijmen. Bij veel bijeenkomsten is ze de jongste aanwezige, waardoor ze redelijk gewend is geraakt om haar zin te krijgen.
Meneer en mevrouw Fersande hebben aangebeld, zij zijn door zowel Manja als Ilya, en Dorien plus Ineke, uitgenodigd om mee te eten op deze herdenkingsdag voor Danny. Het was een idee van Yara en wie zou ertegen kunnen zijn? Ab en Mia waren zo betrokken geweest op de avond van het noodlottige ongeluk, dat ze erbij horen te zijn.
‘Wie ben jij?’ vraagt Amber terwijl ze Mia’s hand pakt om haar naar de woonkamer te brengen.
‘Ik ben meneer Fersande,’ zegt hij vriendelijk.

‘Mama!’ roept Amber. ‘Ze zijn er! Meneer Van Zanten!’ Geschrokken kijkt iedereen op. Yara en Maxine als eersten, maar zelfs Carlijn en Yfke vallen stil. Ineke blijft zwijgend staan met de wijnflessen in haar hand. Maar bij Manja is de verbazing het grootst. Ze wilde juist naar binnen stappen om bestek te halen toen ze hoorde wat Amber zei. Manja bevroor en maakte grote ogen. Uiteindelijk herhaalt ze: ‘Meneer Van Zanten?’
Dat is het moment waarop Dorien in de lach schiet. Niet veel later zit het hele gezelschap buiten in de tuin ademloos te luisteren naar de oudere heer Fersande. ‘Ik was het niet,’ begint hij. ‘Het was mijn vader.’
Dorien knikt instemmend en alles aan haar gedrag maakt duidelijk dat ze maar wat graag het woord wil nemen. ‘Hij had mij aangetroffen,’ valt ze bij.
‘Dorien was mijn klasgenootje op de basisschool,’ zegt meneer Fersande, ‘ik kende haar goed.’

‘We hadden elkaar al een paar jaar niet gezien.’
‘Mijn ouders woonden vroeger naast de school, dat weet je toch nog wel, Dorien?’
‘Zeker,’ knikt zij met veel te grote hoofdgebaren. Ook Jan knikt instemmend en Ineke zegt dat het waar is. ‘De oude meneer Fersande, ja, die hield wel een oogje in het zeil, hoor.’
‘Omdat hij zelf leraar was geweest,’ verklaart zijn bejaarde zoon Ab nu.

Ilya zit met grote ogen naast Manja. Ze zijn allebei opgegroeid met de legende van meneer Van Zanten en de riek waarmee hij op vrijende tieners instak. ‘Wanneer waren jullie ooit van plan om dit te vertellen?’ vraagt Ilya verbluft.
Ab Fersande haalt zijn schouders op. ‘Het ging eigenlijk wel goed zo, toch? Op den duur denk je er niet meer aan om te onthullen hoe iets is geworden wat het is.’
Mia knikt en voegt toe: ‘Je moet niet vergeten dat zo’n groot verhaal door de jaren heen ontstaat hè, we hebben nooit iemand expres op een verkeerd been willen zetten.’
‘Al mijn vriendjes en ik waren bang voor die plek!’ roept Manja – en iedereen van haar generatie knikt: Ilya, Max en Menno. Zelfs Carlijn knikt, ook al is zij niet met het verhaal opgegroeid.
‘Ik heb het ook gehoord,’ zegt Yara – en de kinderen van haar generatie knikken, Maxine, Yfke en zelfs Rayan.

Dorien trekt een scheve glimlach naar haar dochter. ‘Alsof jij je daardoor liet tegenhouden.’
Manja mimet geschrokken ‘hallooo’ naar haar moeder en gebaart naar de kinderen.
Amber speelt allang weer buiten, zij heeft geen idee wat ze heeft aangericht door hardop te herhalen wat ze nou eenmaal verstond toen meneer Fersande zijn naam zei. Welnee, Amber trekt hier en daar aan een tulp en poert met een vinger in de bemeste grond van een van opa’s bloembedden.
‘In ieder geval had Abs vader mij daar een keer gevonden,’ gaat Dorien verder. ‘Het was nogal eh, beschamend.’
Ab glimlacht. ‘Een gênante situatie.’
‘Ik was er met een vriendje geweest, maar die verrekte sleedoorns…’
Manja knikt. ‘Die zijn stekelig, ja.’ Nu ze ziet hoe haar moeder alweer naar haar kijkt, roept ze: ‘Dat weten wij allemaal, hoor!’

Rayan proeft een nieuwe kroket en lijkt niet op te letten. Het zou vele jaren duren voordat hij aan een vriendinnetje zou voorstellen om de bosjes in te gaan – en dat hij haar zou beschermen als meneer Van Zanten mocht opduiken. Zij zou hem niet-wetend aankijken en hij zou, tevreden, de legende uit de doeken doen. Op het moment waarop zij zou zeggen dat ze hem niet geloofde, zou hij zomaar roepen dat zowel zijn moeder als zijn oma een keer door meneer Van Zanten is weggejaagd. Maar dat was allemaal pas later, veel later. Nu eet hij zijn kroketje en schenkt zichzelf nog eens wat limonade bij.
‘We hadden ons lelijk geschaafd aan die rottige stekels. Eéntje was echt centimeters diep in mijn bil gedrongen.’
‘O ja,’ lacht meneer Fersande, ‘dat was ook zo.’

‘De buurman, de oude Fersande, kwam op mijn gegil af en schrok van wat hij aantrof. We moesten naar de dokter om het te laten hechten en alles. De hele middag heb ik gehuild – ik weet nog precies dat ik met Harry was, want die lummel was er als een haas vandoor gegaan.’
‘De tijden waren anders, hè,’ voegt meneer Fersande toe. ‘Je mocht als meisje helemaal niks in die tijd. Ik kan me nog scherp herinneren hoe bang ik was dat mijn ouders het te weten zouden komen.’
‘Dat was het moment waarop mijn vader zei dat je hem de schuld wel mocht geven.’
Dorien knikt vrolijk en dankbaar tegelijk. ‘Daarmee heeft hij toen mijn leven gered.’
Mevrouw Fersande steekt een vinger in de lucht. ‘Het was vijftig jaar geleden, hoor!’
‘Meisjes mochten niks,’ herhaalt Dorien. Ze staart even voor zich uit voordat ze zegt: ‘Maar ja, het hielp geen moedertjelief want drie jaar later raakte ik al zwanger van deze hier.’

‘O!’ doet Manja geschrokken. ‘Ik moest meteen trouwen en alles, hoor. Wat dat betreft had die rottige struik me een dienst bewezen. Stel je voor dat ik die middag al met kind was geschopt, dan was mijn leven pas echt voorbij geweest.’

Meneer Fersande draait aan zijn wijnglas en gaat verder: ‘Dus heeft Dorien verteld dat iemand haar had aangevallen, ene meneer Van Zanten. Omdat het in de bosjes was gebeurd, was niemand er getuige van. En Harry liet het wel uit zijn hoofd om te zeggen dat hij het was geweest.’
Dorien haalt haar schouders op. ‘Toen anderen vroegen met wie ik er was geweest, zei ik dat meneer Van Zanten hem had doodgestoken. Aan zijn riek geregen – en mij ook bijna, haha!’
Meneer en mevrouw Fersande kijken vrolijk en met enige trots de tafel rond. ‘Iedereen geloofde het.’
Dorien slaat op de tafel. ‘Iedereen geloofde het, haha!’
Ook Jan en Ineke lachen mee. ‘Na verloop van tijd gingen mensen dit verhaal gebruiken om hun kinderen te waarschuwen géén seks voor het huwelijk te hebben. Het werkte gewoon.’

‘Het werkte!’ Inmiddels zit Dorien te schuddebuiken.
Meneer Fersande rondt het verhaal af met de wijze woorden: ‘Als je een leugen maar lang genoeg volhoudt, gelooft uiteindelijk iedereen je. Dat hebben wij die dag wel geleerd.’

<

Twintig

Zo kan het dat in Driestenen iedereen leeft met een eigen versie van de werkelijkheid. Het ‘ongeluk’ van Dorien en de hulp die meneer Fersande haar bood, heeft generaties van verhalenvertellers opgeleverd, waar gezaghebbers steeds minder vat op kregen. Mensen leefden in hun heerlijke eigen zelfbedachte wereld.

Als ze dat niet hadden gedaan, als ze een cultuur hadden gecreëerd waarin de waarheid en niets anders dan de waarheid boven tafel moest komen, dan had Manja tenminste geweten dat zij absoluut niet verantwoordelijk was voor de dood van haar man. Hoewel het klopt dat sommige beademingsapparaten een aan-uitknop hebben die elke keer moet worden geactiveerd wanneer de stekker eruit is geweest, was dat bij de versie die voor Raymond werd gebruikt, niet het geval. Hij was een verdrietige, maar natuurlijke dood gestorven in de wetenschap dat zijn lieve vrouw Manja juist liefdevol en zorgvuldig voor hem had gezorgd. Zij zou dit echter nooit te weten komen en voor altijd gebukt blijven gaan onder de last van haar schuldgevoelens.

Ook voor Ineke zou er verlossing zijn. Als ze zich toch eens hardop durfde uitspreken, dan zou ze – met gemak – te weten komen dat Ebru inderdaad haar berichtjes wel had gelezen, maar dat ze had geïnterpreteerd dat er iets vreemds gaande was aangezien Max tijdens de appjes naast haar in de auto zat. Zij hadden samen verbaasd naar de berichtjes gestaard en gedacht aan een hacker, hoewel niet in professionele vorm, meer een piraat die ‘per ongeluk’ op hun account terecht was gekomen of zo – in die tijd begreep sowieso niemand nog hoe het werkte.
Geen seconde hadden Max en Ebru Ineke als verdachte aangewezen en als zij het nu alsnog aan Max zou opbiechten, zou hij zijn lachen onderdrukken en haar met een liefdevolle omhelzing laten weten dat ze misschien wel meer invloed had gewild, maar dat ze werkelijk helemaal totaal, absoluut niets met zijn scheiding van doen had gehad.

De kleine Yara zou de rest van haar leven een afschuwelijk geheim met zich meedragen, omdat ze de waarheid omtrent haar leugens niet onder ogen durfde komen. Hoe kon ze ooit aan iemand vertellen dat ze haar vader de dood had ingejaagd, aangezien ze hem met spoed had gemaand om naar het Kunstencentrum te komen terwijl ze daar niet eens was – en tegelijkertijd haar moeder de auto injoeg?

Had ze het opgebiecht, dan had de politie de mobiel die ze in Danny’s jas vonden extra aandacht gegeven en dan hadden ze ontdekt dat hij haar appje zelfs niet eens had gezien. (Zelfs áls hij het had gezien, zou Danny niet met Manja’s fiets naar het Kunstencentrum zijn gereden, maar dat had niemand met zekerheid kunnen zeggen natuurlijk.)
Alleen Ilya…
Die zo hard werkte aan haar nieuwe toekomst... En met zoveel overtuiging probeerde om alsnog de vrouw te worden die ze ooit had willen zijn...

Zij had in een eerlijke wereld moeten toegeven dat ze Danny wel degelijk zag aankomen. Ze had moeten opbiechten dat een golf van woede haar overviel toen ze de auto in zijn achteruit zette en niet zomaar de ruimte nam om van haar oprit te rijden, maar in een flits van haatdragendheid kracht zette op het gaspedaal en er zo voor zorgde dat Danny met gierende snelheid overhoop werd gereden.
De gevolgen van haar razernij waren gruwelijk en afschuwelijk. Nooit en te nimmer zou iemand ooit weten wat de spijtige en afgrijselijke waarheid was… Als ze het maar lang genoeg volhield, zou ze zelf uiteindelijk ook geloven dat het niets anders was dan een noodlottig ongeval. Met alle gevolgen van dien.

Dankwoord

‘Leugens in de lente’ is – ongelogen – het meest sociale boek dat ik ooit heb gemaakt. Ik begon eraan nadat mijn hart was gebroken door de uitkomst van de studie van promovenda, journaliste en literatuurwetenschapster, Corina Koolen in 2018. Zij onderzocht waarom romans van vrouwen lager worden gewaardeerd dan die van mannen. Van dit onderzoek publiceerde NRC Handelsblad een artikel (H. Chin-A-Fo en T. Jaeger, 2018) en zo las ik, dat in alle lagen van het boekenvak de vrouwelijke auteur een lagere status geniet, vanwege de onderwerpen die zij graag kiest. Zowel bij de lezers (ook al zijn dat meestal vrouwen), als bij de boekverkopers, als bij de vertegenwoordigers en de journalisten...
Het artikel kwam bij mij aan als een mokerslag. In een flits zag ik mezelf al twintig jaar in het boekenvak aanwezig, alsof ik nooit meer dan een spek-en-bonen rol had mogen vervullen.

Eén van de eisen die aan goed schrijverschap wordt gekoppeld, is dat je moet schrijven over wat je kent. De gevoelens die je kent, werk dat je hebt gedaan of een plek die je goed kent (N. Huneman, 2012) Waar bleef ik nog, dacht ik in mijn verslagen staat, nu ik een vrouwelijke auteur was? Ik kende het leven nou eenmaal door de ogen van een vrouw…
Op dat moment besloot ik dat ik me voortaan ten diepste op de vrouwelijke aspecten van mijn schrijverschap zou richten. De onderwerpen, het genre en de hoofdpersonen: alles gericht op vrouwen. Niet eens met het doel om mannen buiten te sluiten – zij zijn altijd welkom geweest en dat zal nooit veranderen – maar juist om met trots te gaan staan voor alles waar vrouwen om geven en waar vrouwen van houden.

Uit het onderzoek, maar ook uit ervaring, wist ik dat er een keuze uit twee genres voor mij overbleef: thrillers of feelgoodboeken. Voor de laatste heb ik gekozen en hierop zal ik mij voorlopig richten. Het is mijn doel om feelgood-boeken te schrijven waar zoveel mogelijk vrouwen trots mee zijn en van zullen genieten. Ik weet dat er mannen zijn die graag meelezen met hun vrouw en het is mijn naïeve hoop dat mijn boeken daar een klein steentje aan kunnen bijdragen: mannen die vrouwenboeken lezen. Mannen die ‘gewoon’ goede boeken lezen.
Toen ik mijn plot had bedacht en begon te schrijven, vroeg ik me al snel af of ik in de goede richting aan het werken was. Ik had een toetssteen nodig, maar wie kon het weten? Die vraag werd snel beantwoord: de vrouwen konden het weten. Herkenden ze zich in mijn verhaal en lazen ze dit boek met plezier?

Eén verzoekje op Facebook en binnen het uur was de Boekengroep een feit. Margien de Vries, Marij Bosma, Karin Lenderink, Hanneke Nijntje en Esther Zijlstra zouden mijn traject volgen. Elke twee maanden kregen zij van mij een nieuw stapeltje papier door de bus. Zij lazen het en kwamen gezamenlijk naar mijn huis om de nieuwe hoofdstukken te bespreken. Zoals het vrouwen betaamt, werd het al snel een gezellig leesclubje waarin we elkaar goed leerden kennen en met elkaar meeleefden. Tijdens het schrijven van ‘Leugens in de lente’ zijn jubileumverjaardagen gevierd, nieuwe stappen in carrières gezet, er is afscheid genomen van bejaarde ouders en er zijn kleinkinderen verwelkomd. Als schrijfster zijnde was ik tot nu toe gewend om solistisch te werken. Alleen mijn getalenteerde partner, Silvester Zwaneveld, kreeg toegang tot mijn plannen en voornemens. Nu had ik ineens een meelevende groep die me terzijde stond.

Ze waren kritisch als het moest (‘Nanda, dit kan écht niet’) en gelukkig meestal enthousiast (‘Ik ben zo dól op dit soort verhalen’). Mijn grootste plezier als schrijfster, was het moment waarop ik de laatste hoofdstukken aan ze gaf. De ontknoping van de plot en de ontlading die volgde – heerlijk. Inmiddels was het zomerweer en zaten we in mijn tuin na te genieten van onze gezamenlijke inspanning. ‘Leugens in de lente’ was een feit.

Graag bedank ik het team van Meelezers waarop ik aansluitend kon rekenen. Astrid de Jong, Karin Willemsen en Marjolein van der Meer lazen voor mij – ik zou bijna zeggen: voor ons –de complete versie van het manuscript, en zij gaven mij hun respons. Natuurlijk las ook mijn partner Silvester Zwaneveld mee – hij steunde mij waar mogelijk zoals hij nu al een leven lang doet. Een betere partner had ik me niet kunnen wensen.
Mijn kinderen wil ik bedanken voor hun enthousiasme over hun werkende moeder. Andersom vervullen zij mij met trots.
Mijn lieve, jonge collega Chantal van Gastel hielp mij bij het promoten van het boek en ook Marieke ’t Hart toonde zich nieuwsgierig naar mijn werk. Veel dank daarvoor. Odette Lafère mag niet ontbreken, als gezellige pr-medewerker die mij haast letterlijk uit mijn werkkamer trok om mij te vertellen hoe leuk ze mijn werk vond en hoe graag ze wilde helpen bij het delen ervan met de buitenwereld. 

Nanda Roep 

Verantwoording:
Chin-A-Fo, H., & Jaeger, T. (2018, 18 mei). In de literatuur is de vrouw nog steeds een cliché. Geraadpleegd op 18 december 2019, van https://www.nrc.nl/nieuws/2018...
Huneman, N. (2012, 2 oktober). Onderwerp boek schrijven? Schrijf over dat wat je kent! Geraadpleegd op 19 december 2019, van https://www.boekschrijven.nl/o...

Boekengroep over ‘Leugens in de lente’
‘Totaal bevredigd door het eind’ – Astrid
‘Je bedenkt steeds iets, maar het gaat iedere keer tóch anders’ – Karin
‘Ik had dit plot niet zien aankomen’ – Esther
‘Een gezellig boek. Cosy. Ook spannend’ – Marjolein
‘Ik ben benieuwd of het moord was, en hoe alle lijnen bijeenkomen’ – Margien
‘Het leest lekker weg, pageturner’ – Hanneke
‘Heerlijke roman, leest lekker door’ – Marij
‘Lekker vlot boek, heerlijk voor een regenachtige dag op de bank’ – Karin

Ander werk van Nanda Roep

Van familie moet je het hebben – en kan je het krijgen ook!
Een liefdevol verhaal dat raakt en omarmt.
Ook geliefd worden moet je aankunnen. Bianca kon dat niet. ‘Beseffen de mensen die zich moeiteloos in relaties storten, dat ze daarmee iets waardevols kunnen?’
Nu ze 40-something is, schrijft Bianca haar levensverhaal aan haar tienerdochter. Terwijl ze de zinnen op papier zet, komt ze langs pijnlijke momenten, bijzondere inzichten en onbegrijpelijke conflicten. Zaken die binnen veel families voor spanningen en oplopende frustraties zorgen.

Dik, druk en dronken
Na een leven vol zorg vindt een vrouw zich terug: dik, druk en dronken.
Hoofdpersoon Janine was in haar leven druk met eerst de sportcarrière van haar broer, toen de loopbaan van haar partner (architect) en daarna de zorg voor haar kinderen.
Als veertiger
vindt ze zichzelf terug: dik, druk en dronken. Wat volgt is een zoektocht naar rust, zichzelf en haar man...
Nu gooit ze het roer om. Met alle gevolgen van dien.

Sable
Gebaseerd op een waargebeurd, autobiografisch verhaal.
Het is het liefde op het eerste gezicht tussen studente Anna en een jonge Tunesiër, Sable. Maar als illegale allochtoon heeft hij nogal wat nodig, te beginnen bij onderdak in haar studentenkamer. Is Sable verliefd, of veinst hij het vanwege de papieren?
Sable is een realistisch verhaal over liefde - en achterdocht - tussen twee culturen.

www.nandaroep.nl

www.uitgeverijnanda.nl