Colofon

©2015 Alexander Reeuwijk

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

ISBN 9789491065903 boek
ISBN 9789491065910 ebook

Omslagofoto  Shiraz, het Sjah Tsjeragh Mausoleum in avondlicht (foto Alexander Reeuwijk)
Auteursfoto  Alexander op het station van Tabriz, voor de Trans-Azië Express (foto Fabio Bucciarelli)
Omslagontwerp  247design
Boekproductie en epub  LINE UP boek en media bv

Fotografie binnenwerk  Alexander Reeuwijk

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwerk

Voor mijn ouders;
uit liefde en respect.

Het lant in ’t algemeen is bekent onder de naem van Persie, zijnde een groot en vermaert koninkrijk in Asie, gelegen tusschen de Caspische zee, het lantschap ragathay, Tartarie, het rijk van den grooten mogol, de Indische zee, den Persische zeeboezem, woest Arabie, en Turkije.

Cornelis de Bruijn, 1711

Je nadert Perzië met blinde westerse arrogantie en merkt dat je tegenover een geschiedenis van duizenden jaren staat zonder enige referentie.

Cees Nooteboom, 1975

Inhoud

Omslag

Colofon

Voorwerk

Inleiding: Iran is de letteren

De Trans-Azië Express: een enkeltje Istanbul – Teheran

De bergen achter Teheran

Isfahan: de halve wereld in één stad

Shiraz: de stad en de dichters

Persepolis en de reizigers

Bam: de oase

Yazd: de stad en de vuuraanbidders

Epiloog en dankwoord

Bibliografie

Fotografie

Inleiding: Iran is de letteren

Mijn kennismaking met Iran begon met een boek, of preciezer: met een titel van een boek, Een avond in Isfahan van Cees Nooteboom. Ik las het als jongeling en wilde niets liever dan naar dit mysterieuze land van poëzie en architectuur afreizen. Nooteboom reisde twee maanden door Iran, in het voorjaar van 1975, mijn geboortejaar. De sjah was nog aan het bewind, maar leek zijn hand te overspelen door megalomaan gedrag en met een repressief bewind. Nooteboom eindigde het boek met een verontrustende alinea:

De sjah spreekt alleen over communisten, verraders en saboteurs. Politieke gevangenen zijn er, volgens hem, niet. Of de basis van het regime in het volk hecht is, kan alweer door dezelfde zwijgzaamheid waaronder alles verduisterd wordt, een buitenstaander na een niet al te lang bezoek moeilijk beoordelen. Zeker is, dat het broeit in de kringen van puristische moslims, en zeker is ook dat door de stormachtige, buitensporig ambitieuze ontwikkeling krachten opgeroepen worden, die één man niet altijd in de hand kan houden.

Hij had het goed aangevoeld. In het najaar van 1979, nog geen vier jaar nadat Nooteboom Iran bezocht, werd de sjah afgezet en keerde ayatollah Ruhollah Khomeini terug uit zijn ballingsoord Parijs, om het land met strakke religieuze hand te gaan leiden. Ik las over de situatie ten tijde van de machtswisseling in Sjah aller sjahs van de Poolse schrijver en journalist Ryszard Kapuścińsky en over de toestand hierna in Onder de gelovigen en het recentere Meer dan geloof van de Britse Nobelprijswinnaar van Caribische afkomst V.S. Naipaul. Vooral die laatste twee boeken over recent bekeerde islamitische staten maakten grote indruk op me, door de heldere observaties en door Naipauls talent om van de pen een scalpel te maken en een samenleving laag voor laag te ontleden.

Langzaam maar gestaag groeide mijn interesse in Iran. Ik las The road to Oxiana, van de Engelse historicus en schrijver Robert Byron. Het boek, dat in 1937 werd gepubliceerd, is misschien wel een van de beste reisboeken ter wereld. Een halve eeuw later, in het midden van de jaren tachtig, publiceerde de Schotse historicus en schrijver William Dalrymple zijn eerste boek, het komisch erudiete In Xanadu; a quest, een verslag van zijn reis vanuit Jeruzalem dwars door Iran, Pakistan en Afghanistan naar China, in het spoor van Marco Polo.

Al deze boeken zijn in het recente verleden gepubliceerd. Na het overlijden van schrijver, televisiemaker en beroepsverzamelaar Boudewijn Büch in 2002, werd mijn interesse in de antiquarische reisbeschrijvingen over Centraal- en Zuid-Azië aangewakkerd. In de zeventiende en achttiende eeuw werd het bloeiende Perzische rijk frequent bezocht door westerse handelaars, diplomaten en gelukszoekers. Een aantal van hen schreef bij thuiskomst prachtige boeken over het land, vol exotische beschrijvingen en versierd met prachtige kopergravures. Ik verwierf enkele oude boeken uit de omvangrijke collectie van Boudewijn Büch en via veilingen en antiquaren. Ik las de reisverslagen, vergaapte me aan de afbeeldingen en kreeg een beeld hoe Perzië, zoals Iran toen nog heette, eruitzag en functioneerde. En en passant groeide de collectie. Een boek werd een plank en een plank een kast. Inmiddels bevat mijn bescheiden verzameling reisboeken een groot aantal titels over Iran, en deze dijt nog steeds uit.

Ondanks dat er altijd meer verleden is dan heden, begon ik – uiteraard – ook de actuele politieke situatie van het land te volgen. Ik las kranten en weekbladen, bekeek documentaires en stuitte onherroepelijk op items over de onderdrukking van vrouwen, de strafbaarstelling van (westers) vermaak en over het ontkennen van homoseksualiteit, om slechts een aantal gevoelige onderwerpen te noemen. Op internet zag ik dat middeleeuwse straffen zoals zweepslagen, het afhakken van een lichaamsdeel of dood door steniging of ophanging nog steeds worden uitgevoerd, veelal in het openbaar en met een verplicht toekijkende menigte. De honderden tot duizenden foto’s van gegeselden, gestenigden en gehangenen die ik voorbij heb zien komen, staan sindsdien op mijn netvlies gebrand. Daar kwam bij dat de toenmalig president van de Verenigde Staten George Bush Junior, tijdens de State of the Union van 2002, Iran bestempelde als een van de grootste vijanden van het westen, en dat het samen met Irak en Noord-Korea de inmiddels beruchte ‘as van het kwaad’ vormde. Toch heeft me dit toen niet afgeschrikt. Sterker nog, het heeft mijn interesse in het land eerder vergroot. De tegenstelling tussen de rijke literatuur uit en over het land en de toenmalige politieke toestand – zowel intern als in relatie tot de wereld – zorgde voor een onbedwingbaar verlangen om er zelf te gaan kijken.

In 2003 bezocht ik Iran voor het eerst, en ik keerde er het afgelopen decennium meerdere malen terug. Ik reisde kriskras door het land, per trein, bus en auto. Ik sprak er met zo veel mogelijk mensen, van mullahs tot mensen op de straat. Ik maakte vrienden en logeerde bij hen thuis. Dit boek is een weerslag van die reizen, met de laatste reis die ik maakte als basis. Ik vertrok in het voorjaar van 2013 per trein vanuit Istanbul, onder andere om in Teheran oude vrienden op te zoeken en om me in Isfahan en Shiraz te vergapen aan de parels van de islamitische architectuur. Daarnaast wilde ik met eigen ogen zien hoe de lemen stad Bam zich herstelt van de allesverwoestende aardbeving die plaatsvond op tweede kerstdag in 2003, kort nadat ik de oasestad voor de eerste maal had bezocht.

Door veel met mensen te praten heb ik gezien hoe het de bevolking is vergaan is tijdens de politieke golfbeweging van de afgelopen tien jaar. Ik heb het land van een redelijk open gemeenschap onder het bewind van Mohammad Khatami zien veranderen in een angstigere samenleving tijdens de acht conservatieve en repressievere jaren onder leiding van Mahmout Ahmadinejad, en vervolgens een jaar na mijn laatste bezoek weer zien terugkeren naar een – binnen de mogelijkheden – opener en meer ontspannen maatschappij onder de huidige president Hassan Rouhani.

De gevolgen van de machtswisselingen zijn voor de buitenwereld vooral te zien aan de verhoudingen tot andere landen. Tijdens het schrijven van het boek profileert Iran zich als een van de weinige stabiele factoren in het steeds explosiever wordende Midden-Oosten. De Verenigde Staten en vijf andere mondiale grootmachten onderhandelen – tot grote ergernis van Israël – over het nucleaire beleid van het land (en bij de laatste redactieronde van dit boek is het akkoord zelfs gesloten) en ook de toon van Europa lijkt gematigder geworden. Het is de waan van de dag en het soms volstrekt onnavolgbare en opportune karakter van geopolitiek.

Leiders komen en gaan, regeringen worden geïnstalleerd en vallen vervolgens weer. Wat blijft zijn boeken en de bevolking. Zoals in veel landen (zowel bij totalitaire regimes als bij democratische samenlevingen) vormt de regering van Iran geen representatie van de mensen die er wonen. Vandaar dat dit ook geen boek is over de huidige politieke situatie, maar een boek over geschiedenis en kunst, en over mensen. De warmte en zachtheid van de Perzen heeft me vanaf mijn eerste bezoek diep geraakt. Dit boek gaat dan ook vooral over hen.

De Trans-Azië Express: een enkeltje Istanbul – Teheran

Als puber heb ik het ‘tienertoeren’ aan mij voorbij laten gaan. De mogelijkheid is nooit in me opgekomen en echt spijt heb ik er niet van gehad. Al is het me wel opgevallen dat ik tegenwoordig iedere mogelijkheid aangrijp om per trein te reizen. Zo ook naar Iran. Tot voorheen vloog ik altijd van Amsterdam naar Teheran, maar sinds ik de Trans-Azië Express heb ontdekt, de stalen verbindingslijn die van Istanbul dwars door Turkije naar Teheran loopt, wil ik niets liever dan over land reizen. Ik heb een enkeltje gekocht voor de reis die me van Istanbul, via Ankara en Tabriz, naar Teheran voert.

Het is voorjaar in Istanbul, als ik vanuit mijn hotel in de wijk Sultanahmet naar de splitsing van de Bosporus en de Gouden Hoorn loop. In het park tussen de Blauwe Moskee en de Aya Sofia staan kleurige tulpen volop in bloei en spuit de fontein het water krachtig richting de hemel, maar de temperatuur blijft nog achter bij de statistieken. Toeristen lopen met het hoofd tussen de schouders en met opgestoken kragen langs de eeuwenoude geschiedenis. De verkoper van tamme kastanjes warmt zijn handen aan het vuur waarop hij ze poft.

Vanaf de Aya Sofia is het ongeveer tien minuten lopen naar de Bosporus, met Europees Istanbul aan de linkerzijde en de Aziatische wijken aan de andere. Het Europese deel vormt het eindpunt van de treinen uit het westen en vanaf het Aziatische deel vertrekken ze verder naar het oosten. Beide delen hebben hun eigen kopstation in hun eigen wijk, van elkaar gescheiden door de vloeibare barst in de stad. Vlakbij de Galatabrug, de landverbinding die door Geert Mak in zijn boekenweekgeschenk van 2007 werd beschreven, staat het treinstation Sirkeci. Het eindpunt van de roemruchte Oriënt-Express is enigszins in verval geraakt. De roze gepleisterde muren bladderen en zijn zwart uitgeslagen door het water en de uitlaatgassen.

Mijn trein vertrekt vanaf de overzijde van het water, vanuit het Haydarpaşa Station dat op een opgespoten uitstulping aan de Aziatische zijde van de stad staat. Het grootste treinstation van Istanbul en Turkije werd tussen 1906 en 1908 gebouwd naar een ontwerp van de Duitse architecten Otto Ritter en Helmut Conu. Het was een cadeautje aan Abdül Hamit II, de vierendertigste sultan van het Ottomaanse rijk; een ziekelijke man met trieste ogen en een hangsnor. Het gebouw werd geschonken door Wilhelm II, de Duitse keizer met een drang tot controle. Hij wilde vanuit Berlijn alle uithoeken van het Ottomaanse rijk kunnen bereiken, dus ook het Midden-Oosten.

Vandaar dat er, naast de belangrijkste en drukste route, van Istanbul naar Ankara, normaal gesproken ook treinen vertrekken die via Aleppo naar Bagdad rijden en via Damascus naar Medina in Saoedi-Arabië. Deze routes zijn sinds de opstanden in Syrië en de opmars van IS in Syrië en het naburige Irak niet meer operationeel. De derde internationale route, de Trans-Azië Express, rijdt nog wel en voert een maal per week vanuit Istanbul via Ankara, Kayseri en Sivas dwars door Oost-Turkije het westen van Iran binnen, om uiteindelijk, na een kleine drieduizend kilometer en zesenzestig uur, via Tabriz in de hoofdstad Teheran aan te komen.

In de vroege avond – de zon zakt achter het Europese deel van de stad – vertrek ik met de veerboot vanaf Eminönü, de kade naast de Galatabrug en het treinstation Sirkeci, naar de overzijde van de Bosporus. De pont ploegt grommend naar Azië, waar overslagkranen en opslagloodsen langs de kustlijn staan. In het kielzog van het veer voeren de meeuwen een luchtballet uit. Achter me torenen de minaretten van de Sultan Ahmet Moskee en de Aya Sophia, tien in totaal, als wachters boven de stad. ‘Zwaarden van de islam,’ noemde Erdoğan, premier van het seculiere Turkije, minaretten in het algemeen. Ze steken scherp af tegen de frisse lenteavondlucht, die langzaam donker wordt. We passeren olietankers en vrachtschepen. Vissersbootjes dansen nerveus op de golven. Het veer is vol en zal op een aantal plaatsen langs de kust stoppen. Forensen lezen rustig de krant, scholieren met hippe mutsjes luisteren muziek door kleine speakertjes en een handjevol reizigers met koffers en tassen staat geduldig te wachten. Als ik langs de boeg naar het Aziatische deel kijk, voel ik me opgewonden en melancholisch tegelijk. Dat overkomt me altijd als ik op het punt sta een reis te beginnen. Waar kom ik terecht? Hoe zal de reis verlopen? Wie zal ik ontmoeten? Wat zal ik zien? Al verlang ik dit keer vooral naar de eindbestemming, Iran, waar ik oude vrienden op ga zoeken en in een ruime cirkel door het land zal reizen, langs plaatsen waar ik al tien jaar lang met regelmaat kom.

Langzaam komt Haydarpaşa dichterbij. Vanaf het water houdt het exterieur van het station het midden tussen een paleis en een groot warenhuis als Harrods in Londen of het Parijse Printemps. De enige versiering op het gele zandstenen gebouw is functioneel: een grote witte klok met zwarte wijzers en cijfers hangt dwingend midden op de façade en maant de reiziger tot punctualiteit. Hij wordt geflankeerd door twee torens.

Vanaf de pont betreed ik de stationshal, die uitbundiger is versierd met turquoise, roomwitte, blauwe en groene mozaïeken en ornamenten, afgezet met gouden biezen.

Zodra ik de hal binnenloop, word ik overvallen door een gevoel van geluk dat ik ook ervaar op vliegvelden en grote busstations; aankomst- en vertrekpunten. Het zijn vooral de geluiden van beweging: een remmende trein, het blikken geschal van de omroeper die vertelt dat een trein op het punt staat te vertrekken en de reizigers zelf, op weg naar huis, werk, geliefde of een andere bestemming.

De perrons vormen de achterdeur van het gebouw en strekken zich als linten uit tussen de industrieterreinen. Ik hou van treinreizen en heb er vele gemaakt, onder andere kriskras door India, van Damascus naar Amman, van Bangkok naar Vientiane en van het Italiaanse Dobiacco naar Leiden in het spoor van de Oostenrijkse Componist Gustav Mahler. Het is in mijn ogen de meest ideale vorm van reizen, met het perfecte tempo, meestal met boeiende ontmoetingen en goede gesprekken, en de mogelijkheid ergens anders te gaan zitten als het gezelschap toch niet bevalt. De coupé als een ingedikte versie van de samenleving. Daarnaast is het heerlijk om eindeloos uit het raam te staren of gewoon loom weg te dommelen, mijmerend op de cadans van de wielen op het staal. Daar komt bij dat ik nergens beter slaap dan in een trein. Ik deel deze liefde met vele reizigers, waaronder Paul Theroux, ongetwijfeld ’s werelds bekendste treinreiziger. Hij bereisde Azië en Zuid-Amerika meerdere malen per trein, en schreef hier verschillende, inmiddels klassiek geworden reisboeken over. Als kind had ik al over de Trans-Azië Express gelezen in zijn eerste reisboek: De grote Spoorwegcaroussel. Ik moet het in mijn onderbewuste hebben opgeslagen, want ik realiseerde me toen uiteraard nog niet dat ik de reis vele jaren later zelf zou maken.

Op het perron waar mijn trein reeds staat te wachten, is het rustig: twee passagiers sjouwen een immense hoeveelheid huisraad de trein in, terwijl een derde passagier intens afscheid neemt zijn geliefde. Om vijf voor elf trekt de machinist aan zijn toeter en brengt de locomotief de wagons met een hort en een stoot in beweging.

Het is zo rustig in de trein dat ik een vierpersoonscoupé voor mij alleen heb. De coupé naast mij wordt bezet door twee Italiaanse reizigers, Fabio Bucciarelli, een fotograaf die met zijn vlassige gezichtsbeharing en woeste blik veel weg heeft van Che Guevara en Luca del Grosso, een ingenieur en het toonbeeld van een klassieke Italiaan: goed gekleed, hoffelijk en in het eerste gesprek praat hij meteen over zijn moeder. Fabio heeft de afgelopen jaren met veel succes en met gevaar voor eigen leven de humane kant van de brandhaarden in de wereld vastgelegd en is toe aan vakantie. Samen met oud-studiegenoot Luca reizen ze voor tien dagen naar Iran, zonder vastomlijnd plan. In de overige coupés zitten Iraniërs. Alle reizigers blijven in de wagon tot aan Teheran. We zijn tot elkaar veroordeeld en dat schept een band. Zodra de trein als een slang door de buitenwijken van Istanbul meandert, delen de twee stewards het beddengoed (een laken, een kussen en een soort paardendeken) uit. Het Turkse personeel blijft tot Tatvan, een plaats aan het Vanmeer, een groot meer in het oosten van Turkije, op de trein. Aan de westoever van het meer zal het Turkse gedeelte van deze treinreis eindigen.

***

Ruim een jaar eerder vertrok ik van hetzelfde station en reisde ik over hetzelfde traject. Toen was Tatvan echter het eindstation van mijn reis. Het was in het vroege voorjaar, het weer was zacht en de bomen en struiken stonden in de knop. De reis naar het oosten zou ongeveer drie dagen duren en de trein zou stoppen op alle tussengelegen stations. Ik had een plaats in een slaapcoupé gereserveerd.

‘Heeft u genoeg eten bij u?’ vroeg een conducteur, terwijl hij op het perron mijn ticket bestudeerde.

‘Een fles water, wat koekjes en chips,’ antwoordde ik, ietwat overvallen door zijn paternalistische vraag. ‘Maar waarom wilt u dat weten?’

‘Oh, heel gewoon. U bent de enige in de wagon, en…’

‘Coupé,’ viel ik hem in de reden, ‘u bedoelt vast coupé.’

‘Nee, wagon,’ zei de conducteur op een licht geïrriteerde toon. ‘En dat blijft zo de gehele reis. Ik doe straks, bij vertrek, de deuren op slot. Ze gaan pas weer open in Tatvan. Dat is voor uw veiligheid.’

‘Maar…’ viel ik hem in de reden. ‘Dan kan ik er niet uit.’

‘Precies,’ zei hij. ‘Daarom vraag ik ook of u genoeg te eten bij u heeft. En neemt u van mij dat het echt alleen voor uw eigen veiligheid is. Want als u er niet uit kunt, kan er ook niemand in! Dus als ik u was zou ik maar een beetje opschieten. De trein vertrekt over een paar minuten. Als u nog eten en drinken wilt halen moet u het nu doen…’

Ik rende naar de stationswinkel, sloeg enkele pretzelachtige broden, koekjes, chips en extra flessen water in en was net op tijd terug bij de trein. Direct nadat ik de wagon in stapte, deed de conducteur de deur achter me dicht en draaide die met een metalige klik op slot. De klink hield hij in z’n hand. Hij gebaarde dat zijn collega in het oosten er ook een had, zodat ik er echt wel weer uit kon over drie dagen.

‘Het is écht voor uw veiligheid,’ kon ik nog net liplezen.

Terwijl de trein langzaam vaart maakte, ging ik op verkenningstocht door mijn tijdelijke woning. Of beter: mijn gevangenis op wielen. Het gangpad bevond zich aan de linkerkant van de wagon. Aan de rechterzijde was een aantal vierpersoonskamertjes met vier stoelen die om te bouwen waren tot twee stapelbedden. Ik richtte een kamertje in om in te slapen, een ander om overdag te lezen en naar buiten te kijken en een derde kamer voor mijn spullen. Een aantal kamers bleef ongebruikt.

De volgende ochtend bereikten we Ankara, waarna de omgeving kaler en kouder werd. Slierten sneeuw lagen op de bruine aarde, als een groot landschappelijk kunstwerk van Sol Lewitt. Weer een dag later, na het station van Sivas, werd de wereld helemaal wit. Door de combinatie met een dichte laaghangende bewolking leek het alsof ik in een hallucinerende tunnel werd gezogen, waar tijd en plaats, boven en onder, niet meer bestond.

Plotseling zag ik in mijn ooghoeken iets roods door de gang rollen; een bal, of een tol. Ik stond op en keek, maar er was niks.

Even later zag ik het voorwerp weer door de gang rollen, nu met een kind erachteraan. Ik keek weer de gang in, maar zag wederom niets.

Er kwamen meer geluiden uit de overige cabines. Ik hoorde een man roepen en een vrouw gillen. Ik hoorde nog meer kreten door de wagon galmen. Totdat het hele treinstel was gevuld met het geluid van kirrende vrouwen, mannen aan een drinkgelag en nog meer spelende kinderen. Ik verschanste me in mijn coupé – vertwijfeld en angstig – en kwam er niet meer uit.

Totdat we met z’n allen de buitenwijken van Tatvan binnenreden. De mist trok op, de eindeloze witte velden maakten plaats voor stedelijke bebouwing, en tegelijk keerde ook de rust in de wagon weer terug. Ik inspecteerde alle coupés die, op de drie door mij ingerichte kamertjes na, allemaal leeg waren. Toen de trein niet veel later met een schok tot stilstand kwam, stond de conducteur al op het perron te wachten, met een deurklink in zijn hand. Ik stapte de trein uit, het kale perron op.

Helemaal alleen.

***

Voordat ik mijn bed in wil stappen word ik uitgenodigd in een coupé met vier Iraniërs. ‘Heb je trek in een glas rakı?’ vraagt een van hen met een ondeugende blik in zijn ogen. ‘Nu mag het nog, straks is het over met de pret. Zelfs de geur van alcohol kan in Iran al reden voor arrestatie zijn, met zweepslagen als gevolg. Dus over een paar uur zal er niet meer worden gedronken.’

Ik stem ermee in en voeg me bij het gezelschap. In de coupé zit ook de jongen die op het perron innig afscheid nam van zijn vriendin. Als ik hem vertel dat ik uit Nederland kom, veert hij op. Acht maanden heeft hij in Enschede gewoond. Hij verontschuldigt zich in goed verstaanbaar Nederlands voor zijn gebrekkige uitspraak. Hij heet Houssein en was een paar dagen op vakantie met zijn vriendin, die nog in Nederland woont.

‘Het is echt heel moeilijk,’ vertelt hij treurig, ‘maar ik zie haar pas weer over vijf maanden, maar dan voorgoed.’ Eerst wil hij met haar in Nederland wonen, en daarna in Italië. Als ik hem vraag waarom specifiek Italië heeft hij daar geen echt antwoord op. Een vakantie in Venetië had de doorslag gegeven.

Het is inmiddels twee uur ’s nachts en de hele coupé is beneveld door de anijsdrank en de slaap. Als ik door de gang naar mijn eigen kamer loop, valt het me op dat uit de meeste coupés een alcoholwalm komt. De Iraniërs nemen het er nog even goed van.

In mijn kamer verbouw ik twee stoelen tot bed en kijk, liggend, naar de lichtjes van de boten die dansen op de golven van de zee van Marmara, terwijl de stalen wielen zich knarsend door de vele bochten wringen.

***

Met een schok komt de trein tot stilstand. Het is kwart voor zes en we zijn in Ankara, waar de trein een uur zal blijven staan. Ik wandel in en rond het ietwat groteske station dat niet zou misstaan in een Russische stad. Het gebouw dateert uit 1923 en werd gebouwd op instigatie van Atatürk, met als adagium dat een hoofdstad een groot station verdient. Aan de gevel hangt een metershoog portret van de Turk der Turken. In het station is een museum gehuisvest in een ruimte die ooit door Atatürk is gebruikt als uitvalsbasis. Er staan een collectie miniatuurtreintjesstellen en enkele parafernalia, zoals een bed, een bureau, een telefoon en de nodige portretten. De vloer glimt en de houten deuren en kozijnen staan goed in de lak. Terwijl een aantal reizigers koffie drinkt op het perron, wordt de locomotief met bovenleiding vervangen door een diesellocomotief, een rode.

Via buitenwijken en kleine dorpjes rijden we de onmetelijk grote vlakte op, omzoomd met besneeuwde bergen. Het is half maart en naarmate we verder naar het oosten rijden kruipt de sneeuw vanuit de bergen de vlakte op. Zo ontstaat er een bruin-wit landschap. We rijden er dwars doorheen, passeren troosteloze gehuchten, steken de rivieren de Eufraat en de Tigris over en stoppen bij grote en kleine stations. De grijze lucht wordt fel weerkaatst door de sneeuw en buiten gebeurt niets, behalve een blaffende hond die een stukje mee rent langs het spoor en een roofvogel die in een duikvlucht naar een prooi vliegt.

Het wordt vroeg donker. Ruim na zonsondergang loop ik naar de restauratiewagon, die is ingericht met tafels, banken, een toonbank met zakjes chips erop en een portret van Atatürk erboven. In de ramen reflecteert het logo van de Turkse spoorwegen, een ster en een maan. Ik bestel kip, rijst en salade en schuif aan bij vijf Iraanse mannen. Ze schakelen moeiteloos over van Farsi op Engels. Ze hebben het over politiek, over hoe Mahmout Ahmadinejad de internationale blik op Iran acht jaar lang heeft bepaald. Ahmadinejad is in zijn laatste presidentiële jaar en het is volgens de mannen tijd om de balans op te maken en de schade in kaart te brengen. De reflectie lijkt de Iraniërs in de genen te zitten. En ook over dit onderwerp willen ze graag mijn gedachten horen. Het is me opgevallen dat alle Iraniërs met wie ik door de jaren heen contact heb gehad, van oud-collega’s in het Amsterdamse VUmc, tot studenten aan de grote universiteiten of deze mannen hier in de trein, bezig zijn met hun positie in de wereld, liefst ten opzichte van ‘de ander’. De manier waarop de Iraniërs naar zichzelf kijken, door de ogen van anderen, ben ik in Nederland, of elders in het westen, niet veel tegengekomen. Misschien is dat wel het toppunt van beschaving.

De vijf mannen in de restauratiewagon zijn blij dat de tweede en laatste periode van president Ahmadinejad bijna is afgelopen. Ze hopen dat de volgende president een gematigder koers zal gaan varen.

‘Hoe groot zijn de kansen daarop?’ vraag ik.

‘Ayatollah Khamenei, de opperste religieuze leider, stelt de kieslijst samen,’ zegt Ali, een banketbakker van vijftig jaar met grijze snor en paardenstaart en een hartelijke glimlach. ‘Hij moet de kandidaten op wie we mogen stemmen eerst goedkeuren, ze langs een religieuze en ideologische meetlat leggen. Daarna moet de Raad der Hoeders van de Grondwet zijn goedkeuring geven. Deze raad, die ooit in 1979 werd ingesteld door ayatollah Khomeini, bestaat uit twaalf religieuze leden. Officieel heeft het orgaan geen politieke zeggenschap, maar mag wel een veto uitspreken. En dat doen ze als ze het nodig vinden, zoals voor de kieslijst van de verkiezingen in 2004. Het zorgde voor veel onrust. Maar goed, als de potentiële kandidaten daar doorheen komen, kunnen ze verkiesbaar worden gesteld. En er is altijd een bepaalde bandbreedte waarbinnen de kandidaten zich begeven, zoals we in 2009 hebben gezien. Toen stond de zittende president Ahmadinejad, een ultraconservatief, aan de ene kant van het spectrum en waren de iets liberalere Mir Houssein Mousavi en Mehdi Karroubi verkiesbaar aan de andere kant. Dat was missschien wel het meest saillante aan de verkiezingen in 2009, die zo gruwelijk uit de hand liepen. Ayatollah Khamenei had de kandidatenlijst immers zelf vastgesteld, dus ze konden niet worden beticht van slecht religieus gedrag. Enfin,’ zucht de banketbakker.

Mijn kip met rijst is inmiddels op tafel gezet.

‘Deze regering is geen afspiegeling van het volk,’ vult een van de andere mannen aan. ‘Maar vergelijk Iran eens met de Verenigde Staten. Je kunt toch ook niet echt zeggen dat de regeringen van vader en zoon Bush een afspiegeling van het volk waren. Althans, dat hoop ik niet! Daarom zijn we blij dat mensen zoals jij zelf komen kijken. Iran is mooi en je zult echt versteld staan van de mensen.’

Ik vertel hem dat ik Iran al meerdere malen heb bezocht en dat ik, als we over een paar dagen in Teheran zijn, bij vrienden zal logeren.

De politieke discussie wordt abrupt afgebroken als een jonge man met een enorm keyboard de wagon binnenstapt. De toonbank wordt ontruimd, hij sluit zijn apparatuur aan en begint Turkse en Perzische liederen te zingen waarbij hij zichzelf begeleidt. Ahmet is een zanger uit Ankara, die zowel in Turkije als Iran, het land van zijn vader, optreedt. De wagon stroomt langzaam vol. Als ook het personeel aanschuift en de rakı voor de laatste keer op tafel komt, bekruipt me een ‘bonte avond-gevoel’. Na vanavond kunnen de reizigers voorlopig geen alcohol meer drinken en moeten de vrouwen hun sluiers weer om. Dan begint het dagelijkse, beperkte leven weer. Naarmate de avond vordert komt Ahmet pas echt op gang en weet de passagiers te raken met zijn volkse liederen en klassiekers. Iedereen zingt uit volle borst mee en maakt opnames met de telefoon of videocamera. Na middernacht dansen de mannen in het gangpad, dat ze gebruiken als een soort catwalk. De vrouwen klappen en gillen. Zelfs het portret van Atatürk lijkt mee te deinen op het ritme van de muziek.

***

Als ik de volgende ochtend vroeg uit mijn raam kijk, zie ik dat het sneeuwt. Dikke vlokken dwarrelen naar beneden terwijl de trein rustig door het witte landschap rijdt. Het heeft iets vredigs. Totdat we na een aantal uur plotseling stilstaan bij een handjevol huizen, een bakker, een postkantoor en een grote legerbasis. De steward vertelt dat we hier ongeveer twee uur zullen wachten. Als ik vraag waarom zegt hij: ‘In het gebied dat we nu binnengaan zijn veel Koerdische strijders actief. Het leger wil de trein op explosieven controleren.’

Twee veiligheidsagenten komen mijn coupé binnen en kijken wat rond en vragen klassiek naar mijn naam en waar ik vandaan kom. Als ze zien dat ik een boek van Orhan Pamuk aan het lezen ben, vragen ze wat de titel is.

‘Een boek dat zich in deze regio afspeelt, in Kars,’ vertel ik. ‘Sneeuw.’

Dat vinden ze een toepasselijke titel, maar van de Nobelprijswinnaar van 2006 moeten ze allebei niet veel hebben. Bij het uitspreken van zijn naam alleen al trekken ze een vies gezicht en maken ze een wegwerpgebaar. Ze hebben nog nooit iets van hem gelezen, maar dat hoeft voor hen ook niet. De persoon Pamuk zelf vinden ze al verwerpelijk. ‘Die man heeft te veel over de Turkse staat gezegd,’ zegt een van de agenten licht geïrriteerd. Meer woorden wil hij er niet aan vuil maken. Samen lopen ze door naar de volgende coupé, van de Italianen.

Na een veiligheidscontrole van drie uur mogen we doorrijden, het onherbergzame Oost-Turkse landschap in. Aan de rotsen, waarvan in de zomer beekjes stromen, hangen nu dikke ijspegels. De aarde is bedekt met een halve meter sneeuw en de grijze hemel ligt als een deken over het land. Als het landschap enkele uren niet verandert krijg ik echt het gevoel aan het einde van de wereld te zijn beland en weet ik niet waar het land eindigt en de lucht begint. Maar precies op dat moment zie ik enkele herders met grote kuddes schapen. Even later passeren we een legerbasis vol groot materieel en vervolgens rijden we Muş binnen. Over een uur zullen we bij het Vanmeer zijn. Nog een maal zucht de diesellocomotief de bergen door, voordat hij met een sierlijke boog Tatvan binnenrijdt.

Hier eindigt het Turkse deel van de Trans-Azië Express. Terwijl de sneeuw als dons uit de hemel valt verlaten alle passagiers de trein. Ze lopen de veerboot op, die ons in vijf uur naar het stadje Van zal varen aan de oostkant van het meer. Een goederenwagon wordt, na controle door de Turkse douanebeambten, verzegeld en de boot op gereden. Het is het enige treinstel dat de hele reis mee zal gaan, tot aan Teheran.

***

Enkele uren later – de zon is inmiddels achter de bergen gezakt – verlaten we de haven en bromt de veerboot zachtjes het meer over. Reizigers hangen lethargisch in de stoelen. Ali de banketbakker ploft in de uitgezakte stoel naast me. Ondanks dat we al anderhalve dag op reis zijn, zit zijn paardenstaart onberispelijk en is zijn gezicht nog fris en open.

‘Ik was in Istanbul voor een wedstrijd,’ zegt hij als ik hem vraag wat hem naar Turkije bracht.

‘En?’

‘Gewonnen!’ en zijn glimlach wordt nog groter. ‘De concurrentie was groot, maar op twee onderdelen was ik de beste: koekjes bakken en gebakjes!’

‘Zijn dat ook jouw specialiteiten?’

Hij knikt. ‘Vooral het koekjes bakken. Als je tijd hebt, moet je even bij me langskomen. Ik woon aan de rand van Teheran. Dan zal ik je eens laten proeven hoe echte koekjes kunnen smaken.’

Ik bedank voor de uitnodiging, beloof bij hem langs te gaan als ik in de buurt ben en vraag hem of hij lang van huis is geweest.

‘Twee weken,’ zegt hij en hij trekt zijn wenkbrauwen veelbetekenend op. ‘Twee weken zonder vrouw en kinderen. Maar ik heb me gedragen hoor. Ik heb mijn vrouw iedere dag even gebeld en ik heb allemaal cadeautjes voor de kinderen gekocht.’

Zodra we land in zicht krijgen, zie ik de Iraanse trein al klaar staan. De rode achterlichten vlammen op en kijken ons priemend aan. Onder begeleiding van Iraanse douanebeambten worden we naar de trein geleid. Een kleine exodus van bepakte mensen. De verzegelde wagon wordt uit de veerboot gereden en met veel gesis aan de passagiersstellen gekoppeld. Rangeerterreinen hebben sowieso iets naargeestigs, maar door de geluiden, de nevel die er hangt en de mannen in uniform krijgt het hier ook iets onheilspellends.

Zodra ik de trein binnenstap vallen me de verschillen met de vorige trein op. In de gangpaden liggen Perzische tapijtjes en het portret van Atatürk is verdwenen. Het Romeinse schrift wordt ingewisseld voor het Farsi, een schrift vol krullen puntjes en strepen, dat voor een leek vrijwel identiek is aan het Arabisch. Het doet me denken aan mijn eerste en sterkste reiservaring. Als tiener reisde ik samen met mijn beste vriend Vincent naar Syrië. Onervaren en onvolwassen. Toen we midden in Aleppo, de noordelijkste grote stad van het land, de bus verlieten, realiseerden we ons pas dat we geen letter konden lezen. Opgroeien gaat met horten en stoten. Die reis door Syrië was voor ons een reuzensprong.