Twice the Empress entered Vienna in state. The first time was in 1854, when she was a bride of seventeen, and then she rode in measureless pomp and with blare of music through a fluttering world of gay flags and decorations, down streets walled on both hands with a press of shouting and welcoming subjects; and the second time was last Wednesday, when she entered the city in her coffin and moved down the same streets in the dead of the night under swaying black flags, between packed human walls again; but everywhere was a deep stillness, now–a stillness emphasized, rather than broken, by the muffled hoof beats of the long cavalcade over pavements cushioned with sand, and the low sobbing of grey-headed women who had witnessed the first entry forty-four years before, when she and they were young–and unaware!

Mark Twain, uit The Memorable Assassination

Colofon

© 2015 Lucas Zandberg
Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

Deze uitgave bevat elementen uit de roman Sisi’s winterlied © 2007 Lucas Zandberg

Omslagontwerp: 247Design
ePub: LINE UP boek en media bv

ISBN: 978 94 91065 92 7
ISBN ePub: 978 94 91065 93 4

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Cover

Colofon

Een

Twee

Drie

Vier

Vijf

Zes

Zeven

Acht

Negen

Tien

Elf

Twaalf

Dertien

Veertien

Vijftien

Zestien

Zeventien

Achttien

Negentien

Twintig

Eenentwintig

Tweeëntwintig

Drieëntwintig

Vierentwintig

Vijfentwintig

Zesentwintig

Zevenentwintig

Achtentwintig

Negenentwintig

Dertig

Nawoord

Nawoord

Een

Elisabeth nam plaats aan haar schrijftafel in de salon van Laxenburg, haar favoriete buitenverblijf en het paleis waar haar wittebroodsweken zich vier jaar eerder hadden afgespeeld. Op het bureaublad stond een verzameling miniatuurportretten van haar vier zussen en drie broers, geflankeerd door grotere lijsten met daarin de beeltenissen van hun ouders. Elisabeth glimlachte bij de herinnering aan haar jeugd in Beieren. Haar gedachten dwaalden af naar de tijd dat ze daar door de bergen had gezworven, met haar broers en zussen had gespeeld en in meren had gezwommen. Samen met haar vader had ze dorpen en landerijen in de wijde omgeving van München verkend. Deze wandelingen hadden haar het gevoel gegeven dat ze heel Beieren op haar duimpje kende. Het was een prachtige jeugd geweest, een jeugd waaraan te vroeg een einde was gekomen. Wat lijkt het allemaal lang geleden, dacht ze, hoewel Franz Joseph haar pas vijf jaar eerder ten huwelijk had gevraagd.

Aartshertogin Sophie kwam binnen en Elisabeth liet zich door haar schoonmoeder op haar wang kussen. Ze kon zich alleen maar naar haar toedraaien. Haar buik was te groot geworden om op te staan, maar gelukkig zou Sophie zoiets ook niet van haar verlangen. Elisabeth wreef over haar buik en ging wat onderuit zitten. Haar ongeboren kind trapte energiek, alsof het dolgraag het levenslicht wilde zien. Ze kon een kreun van vermoeidheid niet onderdrukken.

‘Wat ben je aan het doen?’ vroeg Sophie.

‘Ik dacht aan mijn broers en zussen,’ zei Elisabeth, ‘en aan hoe het met ze gaat. Het lijkt soms zo lang geleden dat ik een kind was.’

Sophie streek neer op de sofa. ‘Verlangen naar het verleden is verleidelijk. Ik doe het zelf ook vaak. Het nare eraan is dat je het niet kunt terughalen, maar soms is dat goed. Herinneringen zijn ongevaarlijk omdat je ze niet kunt veranderen. Je kunt ze slechts koesteren.’

‘Dat klopt. Bovendien zou je toch niet terugvinden wat je hebt verloren. Sommige momenten horen voorbij te gaan.’

‘En zo hoort het te zijn. Het leven gaat door. Maar je moet niet overdrijven. Zo lang geleden is het niet dat jij een kind was. Ik herinner me nog al te goed hoe jij was als meisje.’

Elisabeth ging nog wat verder onderuit zitten. Haar uitpuilende buik zat haar steeds meer in de weg. Volgens de hofartsen zou ze eind september bevallen, maar het was pas begin juni en haar buik was al tot onmetelijke proporties gegroeid. Verhullend bedoelde jurken boden al geruime tijd geen uitkomst meer. Ze vroeg zich af of de hofartsen wellicht een fout hadden gemaakt en of haar derde baby toch eerder zou komen.

Ze haalde een hand door haar lange haar. ‘Ik kreeg laatst een aardige ingeving. Als u het niets vindt, moet u het zeggen.’

‘Vertel het me gerust.’

‘In het park lopen allemaal volkskinderen en...’

‘Heb je last van ze?’

‘Nee, helemaal niet, maar de hofdames vertelden me dat ouders uit het dorp graag met hun kinderen in het park wandelen en ik bedacht dat het een aardig idee zou zijn om ze het slot te laten zien. We zouden een theekransje kunnen organiseren.’

Sophie hield haar hoofd een beetje scheef, haar manier om te zeggen dat ze het geen goede inval vond. Ze legde uit dat de keizerin van Oostenrijk geen burgers in haar residentie hoorde te ontvangen omdat zij zich niet tot hun niveau kon verlagen. Ze voegde eraan toe dat het gevaarlijk was zich met de lagere klasse in te laten, dat nog niet zo lang geleden het Franse hof vrijelijk burgers had uitgenodigd en dat dit tot revolutie en anarchie had geleid.

‘U heeft gelijk,’ zei Elisabeth beminnelijk. ‘Het was onnadenkend van mij.’

‘Het was wel een aardig idee,’ zei Sophie. ‘Helaas zijn in onze positie niet alle aardige ideeën uitvoerbaar. Ik heb een brief van mijn tweelingzus gekregen. Zal ik hem voorlezen?’

‘Alstublieft. Ik ben benieuwd hoe het met haar gaat.’

De aartshertogin begon de brief voor te lezen. Elisabeth observeerde haar stilletjes zonder dat de betekenis van de brief tot haar doordrong. Soms was ze jaloers op haar schoonmoeder, die ooit de mooiste en charmantste vrouw aan het hof was geweest. Sinds die tijd had ze een transformatie ondergaan. Zes bevallingen later en na heel wat politieke schermutselingen met als doel haar zoon op de troon te krijgen, een missie waar ze in 1848 in slaagde, waren haar blonde lokken vergrijsd en had ze verbitterde trekken gekregen rondom haar mond. Ze had zich een statige douairièrestijl aangemeten, die paste bij haar rol als invloedrijke moeder van de keizer, en uit elk gebaar sprak een vanzelfsprekend superioriteitsgevoel.

Sophie staakte het voorlezen. ‘Ik heb het gevoel dat je niet luistert.’

Elisabeth voelde een blos opstijgen. ‘Het spijt me. Ik ben steeds zo moe.’

‘Dat begrijp ik. Ik heb me laten vertellen dat je weinig buitenkomt.’

‘Dat klopt. In mijn toestand is het moeilijk paardrijden.’

De aartshertogin ging meteen staan en ze gebaarde haar schoondochter hetzelfde te doen. Tegensputteren had geen zin, wist Elisabeth, en dus strompelde ze hijgend met haar zwangere buik achter de oudere vrouw aan naar het bordes. Daar nam Sophie haar bij de arm.

‘We gaan een wandeling maken door het park,’ zei ze.

Elisabeth kreunde. ‘Niet te ver, alstublieft. Ik kan bijna geen stap verzetten.’

‘Absoluut niet ver. Maar ver genoeg zodat de gewone mensen je op afstand kunnen zien.’

‘Ik heb er geen zin in.’

Sophie wierp haar een schuine blik toe. ‘Duw mij alsjeblieft niet in de rol van boze schoonmoeder. Je weet dat ik het beste met je voor heb.’

Elisabeth schoot in de lach. ‘Dat weet ik.’

Gehoorzaam liep ze mee door het bijna verlaten park.

Sophie keek verstoord om zich heen. ‘Zo is er weinig eer te behalen,’ mopperde ze.

Ze spitste haar oren en geleidde Elisabeth overal naartoe waar ze maar menselijk geluid meende te horen. Eerst vond Elisabeth het amusant, daarna steeg het schaamrood haar naar de kaken. Ik ben een zwangere koe waarmee schaamteloos wordt geparadeerd, dacht ze. De wandeling herinnerde haar aan die keer, drie jaar geleden, dat Sophie haar de tuin in had gejaagd om haar buik aan het volk te tonen. Het is je plicht als keizerin om het volk te tonen dat het Habsburgse huis blijft voortbestaan, had de aartshertogin haar destijds ingepeperd. Elisabeth was zeventien geweest en had zich niet tegen Sophie durven verzetten. Ze had verwacht dat ze gewend zou raken aan dit gebruik en dat het bij haar derde zwangerschap minder erg zou zijn, maar ze kwam bedrogen uit en het vernederende gevoel van de vorige keer kwam terug. Ze staarde naar de kiezelstenen en bedacht dat ze een wanstaltig gedrocht was geworden, dat ze haar slanke figuur voorgoed had verloren en dat ze haar taille nooit meer zou terugkrijgen.

‘Rechtop lopen, Sisi,’ zei Sophie. ‘Anders komt je zwangere buik niet tot zijn recht en de mensen...’

‘Welke mensen?’ onderbrak Elisabeth haar. ‘Hier zijn geen mensen. Ik begrijp dat u het erg belangrijk vindt, maar ik ga niet het halve park doorkruisen. Ik ben moe en sta erop dat we nu teruggaan.’

Ze had gedecideerd geklonken, niet meer als het meisje dat zich liet commanderen, maar als de twintigjarige vrouw waarin ze was veranderd.

Sophie kreeg een kleur. ‘Je hebt gelijk, ik draaf soms wat door.’

Franz Joseph keerde terug toen Elisabeth bijna in slaap viel. Hij leunde voorover en kuste haar op haar kruin. Ze beeldde zich in dat het hem moeite kostte. Jaloers inspecteerde ze zijn postuur. Waar veel mannen na hun twintigste vadsig werden, behield haar man zijn gestroomlijnde figuur. Zijn veldmaarschalkuniform deed zijn slanke middel op zijn voordeligst uitkomen. Elisabeth voelde aan de plek waar ooit haar taille had gezeten.

‘Hoe was het in Wenen?’ vroeg Elisabeth.

‘Vrij rustig,’ zei Franz Joseph.

‘Zijn er nog bijzondere dingen gebeurd?’

‘Niets waarmee ik jou wil vervelen.’

Elisabeth kromde haar tenen onder het laken. Ze wist dat er genoeg gebeurde waarover hij met haar van gedachten had kunnen wisselen – Frankrijk en het Koninkrijk van Sardinië waren bondgenoten geworden en stuurden aan op een oorlog met Oostenrijk die ervoor moest zorgen dat Lombardije-Venetië op Oostenrijk werden terugveroverd – maar Franz Joseph vroeg nooit naar haar mening. Aan het begin van hun huwelijk in 1854 had ze nog gedacht dat zij de taak van adviseuse zou vervullen en had ze hem enthousiast van raad voorzien. Met een brede grijns had Franz Joseph naar haar ideeën geluisterd, verder had hij er niets mee gedaan.

Hij trok zijn laarzen uit, nestelde zich naast haar in bed en begon te vertellen over de reis van Laxenburg naar Wenen, die hij nagenoeg elke dag ondernam. Even was ze bang dat hij met haar wilde vrijen, maar ze bedacht meteen daarna hoe belachelijk die vrees was. Hij heeft geen enkele interesse in een opgezet moedertje, dacht ze.

‘Het moet deze keer een zoon zijn,’ zei Elisabeth toen hij was uitgesproken.

Franz Joseph probeerde geruststellend te lachen. ‘Het maakt niet uit of het een zoon of een dochter is, het is me allebei even lief.’

‘Je was anders teleurgesteld over de geboorte van Gisela. Twee dochters op een rij, vier jaar getrouwd en nog altijd geen zoon.’

Franz Joseph kroop tegen haar aan en pakte haar hand vast, zachtjes streelde hij haar handpalm. Hij oogde nog net zo verliefd als toen ze zijn huwelijksvoorstel had geaccepteerd in de zomer van 1853. Bij hun ontmoeting in Bad Ischl had ze een lelijke zwarte jurk aan, die ze van haar moeder had moeten dragen vanwege de dood van een verre tante. Ze had zich onaantrekkelijk gevoeld in die rouwkleding, maar de jonge keizer had zijn ogen niet van haar kunnen afhouden. In haar jeugdigheid had ze het als een groot avontuur beschouwd dat haar knappe neef, de meest begeerde vrijgezel van Europa, zijn oog op haar liet vallen. Het was een zeldzaam mooie zomer geweest, zo’n zomer die je doet geloven dat een vluchtige verliefdheid genoeg is om toezeggingen te doen waarvan je de consequenties niet begrijpt. Elisabeth schrok van haar gedachtegang en onwillekeurig trok ze haar hand terug.

Franz Joseph wendde zijn gezicht af. ‘Die troonopvolger komt vanzelf, ook als deze baby toch een meisje blijkt te zijn. We zijn allebei nog jong.’

‘Het hele land verwacht een zoon van me.’

‘Van ons, Sisi, we dragen deze verantwoordelijkheid samen.’

Hij liet zijn handen door haar lange haren glijden en raakte vervolgens haar lippen aan. Ze wilde hem van zich afdrukken. Met alle kracht die ze op kon brengen hield ze zich in en onderging ze zijn strelingen. Ze bleef roerloos liggen, verstikt door zijn nimmer aflatende tederheid en liefde.

Franz Joseph was allang vertrokken toen Elisabeth de volgende ochtend ontwaakte. Hij had een kort briefje achtergelaten met de mededeling dat hij een paar dagen in Wenen zou blijven, een reden vermeldde hij niet.

‘Zijne Majesteit is vanochtend in alle vroegte vertrokken,’ zei Elisabeth tegen gravin Esterházy, de door haar schoonmoeder aangestelde eerste hofdame. ‘Ik denk dat het conflict over Lombardije-Venetië hem bezighoudt.’

De gravin keek alsof zij water zag branden. ‘Vindt u het wel verstandig om over politiek te praten in uw toestand? U moet zich niet al te zeer inspannen, u kunt zich beter op uw aanstaande moederschap richten.’

Elisabeth had geen zin in een discussie. ‘U hebt gelijk, zoals altijd.’ Ze dwong zichzelf te glimlachen. ‘Organiseert u alstublieft een picknick in het park. Ik heb behoefte aan buitenlucht en dan kunnen we het daar over lichtvoetige onderwerpen hebben die mijn zwangerschap niet in gevaar brengen.’

‘Majesteit, ik denk dat u zich vergist. Dat doen we alleen op dinsdag, vandaag is het vrijdag.’

‘Dat weet ik, maar mijn schoonmoeder vindt dat ik vaker in de buitenlucht moet komen. Heeft zij dat u niet verteld?’

‘Misschien kan het geen kwaad om de dagen voor een keer te verwisselen.’

‘Het is een toevoeging, geen wisseling.’

Een uur later zat Elisabeth schuin tegenover de gravin in het park, omringd door vier andere hofdames die stuk voor stuk oud genoeg waren om Elisabeths moeder te zijn. De gravin zat op het mooiste kussen, alsof zij de keizerin was en Elisabeth bij de entourage hoorde. Af en toe zeiden de hofdames iets beleefds tegen het personeel, verder bleef het stil. Ze wachtten tot Elisabeth een onderwerp aansneed, de etiquette stond niet toe dat ze zelf een thema ter sprake brachten.

Elisabeth raakte al gauw uitgeput van het bedenken van nieuwe onderwerpen, waar vervolgens weinig respons op kwam. Ze herinnerde zich dat ze eens had geopperd dat de hofdames heus zelf wel eens iets mochten inbrengen, een suggestie die slechts op verbaasde blikken was gestuit.

Na een lang stilzwijgen deed ze een nieuwe poging. ‘Ik lees graag gedichten, misschien kunnen we het vandaag over poëzie hebben.’

Uit de gezichtsuitdrukkingen van de hofdames sprak een mengeling van verbazing en ongeloof.

‘Wij lezen geen gedichten,’ deelde gravin Esterházy mee.

‘O, maar gravin,’ zei Elisabeth. ‘Laat ik nou net een prachtig gedicht van Lord Byron hebben ontdekt, wees vooral niet bang voor het onbekende.’ Ze haalde een dichtbundel tevoorschijn en richtte zich op een gedicht, terwijl ze probeerde gravin Esterházy’s ongenoegen te negeren. ‘She walks in beauty, like the night, of cloudless climes and starry skies,’ zei Elisabeth, die het gedicht zo dikwijls had gelezen dat ze het uit haar hoofd kende. Ze las de rest van de eerste strofe voor, zich ervan bewust dat de gravin haar aankeek alsof ze gek was geworden en de andere hofdames afwachtend toekeken. Toen ze de eerste strofe van ‘She walks in beauty’ had voorgelezen, keek ze de hofdames verwachtingsvol aan en vroeg: ‘Wat vinden jullie ervan? Laat het jullie harten net zo snel slaan als het mijne?’

Het bleef doodstil. Gravin Esterházy keek haar ijzig aan, de anderen schuifelden nerveus op het picknickkleed. De euforie die Elisabeth tijdens het voordragen had gevoeld ebde weg. ‘Onmogelijk dat dit jullie onberoerd laat,’ zei ze in een poging om haar toehoorders te overtuigen. ‘Ik moest huilen toen ik het voor het eerst las, het is zo ontroerend.’

‘Onze kennis van de Engelse taal is beperkt,’ gaf een hofdame toe, ‘en is zodanig dat we de nuances van een vreemde taal niet begrijpen.’ Ze klonk alsof zij in verlegenheid was gebracht.

Elisabeth besefte dat de hofdames de indruk hadden dat zij hen had willen imponeren met haar kennis van het Engels, alsof zij hun domheid had willen tonen. ‘Er staat vast en zeker een Duitse vertaling in de bibliotheek,’ zei ze snel.

Gravin Esterházy klonk verbolgen toen ze zei: ‘Het bespreken van het werk van Lord Byron acht ik per definitie ongepast. De verhalen over zijn privéleven zijn voor mij genoeg om nooit aan zijn zogenaamde gedichten te beginnen. Als keizerin zou u voorzichtig moeten zijn met wie u zich associeert. Ik weet zeker dat aartshertogin Sophie zeer teleurgesteld zal zijn wanneer ik haar informeer over dit incident.’

Elisabeth klapte de dichtbundel toe, ze had geen zin om nog te vragen of de hofdames de rest wilden horen. Geen van de vrouwen toonde verdere belangstelling, ze wachtten alweer tot zij een ander onderwerp inbracht. Elisabeth deed er de rest van de picknick het zwijgen toe.

Een paar dagen later keerde Franz Joseph laat in de avond terug. Zonder begroeting stapte hij de slaapkamer binnen en sloop op de zwakjes brandende kaarsen af om ze uit te blazen. Elisabeth richtte zich op. Ze had het zich niet voorgenomen, maar toch had ze gewacht tot hij terugkwam.

‘Sorry, liefste,’ zei Franz Joseph. ‘Ik dacht dat je al sliep en wilde je niet wakker maken.’

‘Ik was nog wakker,’ zei Elisabeth. ‘Heb je het druk gehad? Je ziet er moe uit.’

‘Het was allemaal erg enerverend. Ik denk dat er oorlog komt met Frankrijk. Ze willen Lombardije-Venetië van ons afpakken.’

‘Wat erg. Wat staat er nu te gebeuren?’

Hij glimlachte flauwtjes. ‘Maak jij je daar nou maar niet druk om. Het komt vast allemaal goed.’

Hij aarzelde even en ging toen op de rand van het bed zitten. Hij ontweek haar blik en kuste haar vluchtig op het voorhoofd. Hij trok zijn laarzen uit en knoopte zijn eeuwige blauwe veldmaarschalkuniform los.

Elisabeth kreeg het onbestemde gevoel dat iets aan hem anders was.

‘Vandaag kreeg ik een brief van Max uit Milaan,’ zei hij.

Bij het horen van Max’ naam veerde Elisabeth op. ‘Wat schrijft hij dan?’

Nieuwtjes over haar dromerige zwager, die in Lombardije-Venetië als gouverneur van Oostenrijk de scepter zwaaide, interesseerden haar altijd. Franz Josephs twee jaar jongere broer was haar beste vriend aan het hof geworden. Met hem had ze over poëzie, reizen en de toekomst kunnen praten, zoals dat met Franz Joseph nooit mogelijk was geweest, maar kort geleden was Max met een net zo dromerige Belgische prinses getrouwd en uit haar blikveld verdwenen.

‘Weer iets over Amerika,’ mompelde Franz Joseph. ‘Hij schreef laatst een ellenlange brief aan mama. Weer over die keer dat hij het graf van Ferdinand en Isabella van Castilië bezocht.’

‘En hoe zij Columbus over de oceaan stuurden om Amerika te ontdekken,’ mijmerde Elisabeth, ‘en hoe hij ook zo graag daar naartoe wil om er iets te betekenen.’

‘Precies,’ zei Franz Joseph geïrriteerd.

Elisabeth glimlachte zoals ze altijd deed als Max onderwerp van gesprek was. Haar zwager streefde grootse dromen na en had er alles voor over om ze te verwezenlijken. Hij zag een plaats voor zichzelf in een wereld die hij alleen kende van boeken. Bijna niemand kon zich een voorstelling van dat verre oord maken, anders dan van de zeldzame plaatjes die er van het Azteekse rijk in omloop waren, maar Max sprak erover alsof hij er talloze malen was geweest.

Intussen is het mijn taak om in Oostenrijk een zoon te baren voor het behoud van de dynastie, dacht Elisabeth. Het contrast was onverdraaglijk. Ze fantaseerde hoe heerlijk het was geweest om aan Max’ zijde over dat nieuwe rijk te zwijmelen, zelfs als dat visioen nooit zou uitkomen.

‘Max is een dromer,’ zei Franz Joseph, alsof hij haar gedachten kon lezen. ‘Hij heeft geen praktisch inzicht en hij is een waardeloze gouverneur. Hij is veel te soepel en treedt niet hard genoeg op tegen opstandelingen. Je zou er beter aan doen nuchter ingestelde mannen te bewonderen.’ Hij zweeg een ogenblik. ‘Charlotte is nog steeds niet zwanger. Moeder zegt dat Max voor nageslacht moet zorgen en daar ben ik het volledig mee eens. Er moeten prinsen worden geboren voor het geval er iets met mij gebeurt.’

‘Je zegt steeds dat een dochter je even lief is, maar je wilt net zo graag als ik dat dit kind een zoon wordt. Als het weer een meisje is, krijg ik het hele land tegen me.’

Franz Joseph kleedde zich langzaam verder uit. Hij vlijde zich naast haar neer, streelde haar gevlochten haar en mompelde iets onverstaanbaars. In zijn onbeholpenheid kreeg hij iets jongensachtigs. Elisabeth keek in de helblauwe ogen van haar pas achtentwintigjarige man, die alweer tien jaar op de troon zat, en realiseerde zich dat ze niet alleen aan zichzelf moest denken. Hij staat onder net zoveel druk als ik om de toekomst te waarborgen en dan heeft hij ook nog eens zoveel verantwoordelijkheden, dacht ze. Zachtjes aaide ze over de bakkebaarden die hem een ouder, majesteitelijk uiterlijk moesten geven, maar die hem deden ogen als een jongen met een baard.

Twee

De voorweeën begonnen op een zaterdagochtend in augustus, ruim een maand eerder dan de hofartsen hadden voorspeld. Elisabeth werd meteen op een brancard naar haar slaapkamer gebracht, geveld door de ergste buikpijn die ze ooit had gevoeld, en daar lag ze ’s avonds nog steeds, wachtend tot de echte weeën kwamen.

‘Deze kwelling is vast gauw voorbij, Majesteit,’ zei haar kraamverzorgster.

Elisabeth probeerde zich te ontspannen door rustig te ademen, maar ze had de artsen horen zeggen dat het wel eens een lange, moeilijke bevalling kon gaan worden en ze klemde haar tanden opeen, zich erop voorbereidend dat het een eeuwigheid zou gaan duren.

Twee hofartsen duwden haar benen uiteen en onderzochten haar alsof ze een stuk vee was. Ze gebruikten ingewikkelde termen en maakten aantekeningen voor de hofcirculaire. Geen van beiden vond het nodig haar te vertellen hoe het ervoor stond. Elisabeth had eens horen zeggen dat iedere vrouw tijdens haar bevalling de schaamte voorbij was, maar zij geneerde zich dood onder hun onderzoekende blikken.

Vanuit de hal klonk geroezemoes. Elisabeth wist dat Franz Joseph daar stond te wachten, net als de hoogwaardigheidsbekleders die volgens het protocol bij de bevalling aanwezig waren om te voorkomen dat er een wisseltruc plaatsvond. Stel ze niet nog een keer teleur, schoot het door Elisabeths hoofd, niet alleen Franz Joseph, maar het hele land verwacht nu een zoon van me. Bij de geboorte van een kroonprins zou het keizerlijk hof talrijke genereuze donaties doen om de heuglijke gebeurtenis te vieren, bij de geboorte van een meisje zou de schatkist gesloten blijven. Elisabeth kermde van de pijn en deed haar best niet aan de ontelbare teleurgestelde onderdanen te denken als ze wederom een kind van het verkeerde geslacht ter wereld bracht.

‘Ik houd dit niet veel langer vol,’ zei ze. ‘Van mij mag het voorbij zijn.’

‘Zo’n opmerking is een keizerin onwaardig,’ zei een veelvuldig zuchtende gravin Esterházy, die de boel kritisch in de gaten hield vanaf een gemakkelijke stoel. ‘Ik weet zeker dat aartshertogin Sophie zich niet zo druk maakte tijdens haar bevallingen. Zij zag er het nut niet van in om zo te zeuren.’

‘Mijn bewondering voor haar gedrag kent geen grenzen,’ wist Elisabeth met moeite uit te brengen. ‘Mijn schoonmoeder had vast gemakkelijke, pijnloze bevallingen.’

‘U moet zich concentreren,’ zei een van de hofartsen streng alsof hij een ondeugend kind de les las. ‘U doet niet hard genoeg uw best. Verzet u niet, geef u eraan over.’

Elisabeth knikte gehoorzaam omdat de andere aanwezigen dat van haar verwachtten. De weeën begonnen in hevigheid toe te nemen en om kwart over tien klonk eindelijk gehuil.

‘Een jongen, Majesteit!’ riep de gravin uit. ‘U heeft het leven geschonken aan een kroonprins.’ Ze wekte de indruk dat Elisabeth voor het eerst iets nuttigs had gedaan sinds ze keizerin was geworden.

Vanuit haar ooghoeken zag Elisabeth hoe de pasgeborene van hand tot hand ging en vervolgens aan Franz Joseph in de aangrenzende wachtruimte werd gepresenteerd. In de deuropening zag ze dat hij het kind vasthield met beide handen gestrekt, de beentjes bungelden hulpeloos in de lucht. Franz Joseph gaf het kind snel door aan een functionaris. Daarna hing hij triomfantelijk grijnzend een ordeband om de nek van de krijsende baby. Ze hoorde Franz Joseph verkondigen dat het kind weliswaar niet mooi maar wel goedgebouwd was en dat hij sterk oogde. Daarop volgden gelach, complimenten en felicitaties. ‘We noemen hem Rudolf,’ verkondigde Franz Joseph trots. ‘Vernoemd naar de stichter van onze dynastie.’

Nadat het in wikkels gehulde roze pakketje door alle aanwezigen was bekeken, overhandigde gravin Esterházy het aan Elisabeth. De keizerin streelde de wangetjes van haar zoon en hield zijn minuscule handje vast. Het viel haar op dat zijn expressie opvallend helder was voor een pasgeborene. Ze herinnerde zich dat haar eerste twee kinderen in hun eerste weken een wat glazige blik hadden gehad, maar Rudolf keek haar geïnteresseerd aan, alsof hij precies wist wie zij was en waarom zijn geboorte zo bijzonder was. Hij beet zachtjes in haar vinger en likte haar handpalm.

‘Hij moet zo naar de voedster,’ zei de gravin. ‘Wilt u hem nog lang vasthouden?’

Elisabeth was te moe om te antwoorden, maar ze gebaarde de eerste hofdame het kind van haar over te nemen.

‘Wat lijkt hij op zijn vader,’ zei de gravin tevreden, terwijl ze Rudolf overnam. ‘Misschien kunnen we de kanonnen straks horen,’ voegde ze eraan toe.

De keizerin gleed achterover in de kussens en dacht aan de vreugde die nu elk moment in de hoofdstad kon losbarsten. De twintig kanonnen op de oude stadsmuur stonden paraat; de boodschappers waren reeds onderweg van Laxenburg naar Wenen en spoedig zouden honderdéén kanonschoten weerklinken om de geboorte van de Oostenrijkse troonopvolger aan te kondigen, het officiële startsein van de feestelijkheden voor het volk. Ze zuchtte diep. De felicitaties in het aangrenzende vertrek veranderden in een onverstaanbaar gedruis en ze viel vrijwel meteen in slaap.

Een paar dagen later kwam de familie langs om de troonopvolger te bewonderen. Eerst kwamen Sophie en haar man Franz Karl, vervolgens arriveerde Max vanuit Lombardije-Venetië, daarna maakten Maximiliaan en Ludovika, de hertog en hertogin in Beieren, hun opwachting om hun kleinzoon te bekijken. Elisabeth had uitgekeken naar de komst van haar ouders. Hun bezoek was uitzonderlijk; Ludovika was zo bang dat Elisabeth heimwee kreeg naar Possenhofen dat ze zo weinig mogelijk langskwam en er waren vele maanden voorbijgegaan sinds ze elkaar voor het laatst hadden gezien.

Vanuit haar bed, dat ze van de artsen voorlopig niet mocht verlaten, nam ze ieders felicitaties in ontvangst. Ze hoorde iedereen vertellen dat ze een grootse prestatie had geleverd en dat ze trots op zichzelf moest zijn, een beschouwing die zo vaak werd herhaald dat ze zich ging afvragen wat er zo bijzonder was aan deze geboorte.

Op de middag van zijn vertrek streek haar vader neer op de stoel die naast het bed stond. ‘Ik zie dat je niet vrolijk bent,’ zei hij. ‘Ben je niet opgelucht dat je je dynastieke plicht hebt vervuld?’

Elisabeth keek hem weifelend aan. ‘Ik weet niet wat ik voel, ik kan het niet goed onder woorden brengen.’

Maximiliaan glimlachte. ‘Toen ik hoorde dat je een zoon had gebaard, heb ik een aantal dichtregels voor je geschreven. Wil je mijn gedicht horen? Ik denk dat het je goed zal doen.’

Elisabeth merkte dat ze iets meer energie kreeg, maar niet zoveel als toen haar vader vroeger zijn gedichten aan haar had voorgelezen en haar had gestimuleerd zelf te gaan dichten. ‘Heel graag, papa,’ zei ze.

Hij boog naar haar toe. ‘Heb ik je volledige aandacht? Dit gedicht ga je geweldig vinden.’ Hij schraapte zijn keel en begon. ‘De rivieren van Oostenrijk zijn blauw, hun troonopvolger blijven ze eeuwig trouw, diep van binnen is de adelaar enkel van jou, hij is zo trots als een pauw.’ Toen keek hij haar tevreden aan. ‘Wat vind je ervan?’

Elisabeth was ontroerd dat haar vader de moeite had genomen een gedicht aan Rudolf te wijden. ‘Prachtig!’ riep ze uit. ‘Het is nog wat ruw, maar het heeft zeker iets.’

‘Bedankt, ik ben blij dat je het mooi vindt.’ Hij veerde overeind. ‘De tijd is gekomen dat ik terugga naar Possenhofen om daar...’

Ze onderbrak hem. ‘Papa, deze wereld is niets voor mij. Ze doen hun best aardig te zijn, maar ik kan er niet van genieten zoals andere vrouwen dat zouden doen. Soms denk ik dat Franz Joseph een van mijn zusjes had moeten kiezen. Néné zou een veel betere keizerin zijn geweest.’

Maximiliaan schonk haar een gemoedelijke glimlach. ‘Het is logisch dat jij je zo voelt! Want eigenlijk ben jij dichteres, geen keizerin. Het lot heeft ons onheus bejegend, het zou zoveel gemakkelijker zijn geweest als jij en ik als burgers waren geboren.’

‘Hoe kunnen we dan aan ons lot ontsnappen?’

‘Er helemaal aan ontsnappen zullen we nooit. Het is een roeping, een goddelijke plicht. Althans, dat maken we ervan zodat we de vruchten ervan kunnen plukken. We kunnen er slechts het beste van maken. Maar jij hoeft niet te wanhopen, want jouw leven is een stuk gemakkelijker geworden. Jouw leven is nu weer van jou.’

Elisabeth keek haar vader bedenkelijk aan. ‘Hoe bedoelt u dat?’

‘Je hebt je land een troonopvolger geschonken, daarmee heb je aan je plicht voldaan. Je kunt je nu op andere zaken richten. Je kunt doen wat je wilt.’

Drie

De gordijnen in Elisabeths slaapkamer bleven gesloten. De keizerin wilde het daglicht buiten houden, de wereld buiten Laxenburg interesseerde haar niet. Haar energie wilde maar niet terugkeren. De dichtbundels die ze na het gesprek met haar vader had laten brengen in de hoop dat haar passie voor poëzie zou terugkeren, lagen in een hoek stof te verzamelen. Een bord met groenten stond onaangeroerd op een dienblad, alleen het glas melk was halfleeg.

Elisabeth zat op het bed. Haar benen had ze over de rand geslagen, terwijl ze haar armen strekte zodat de baker haar werk kon doen. De oudere vrouw begon zwijgzaam aan het opbinden van de borsten van de keizerin met windsels, een karwei dat ze met grote bedrevenheid deed. Sophie keek toe vanuit de gemakkelijke stoel in de hoek.

‘Kunt u goed ademen, Majesteit?’ vroeg de baker toen ze klaar was.

Elisabeth reageerde bevestigend. De windsels rond haar borsten bezorgden haar weinig ongemak, want ze waren even strak als de Franse korsetten die ze vaak droeg om haar vrouwelijkheid te accentueren. Veel naarder vond ze de stuwing. Haar lichaam verzette zich tegen de etiquette die voorschreef dat keizerinnen geen borstvoeding gaven; haar borsten voelden zo hard en gespannen aan dat het leek alsof haar huid elk moment zou barsten. Het zou een mooi gebaar zijn geweest om mijn melk aan een weeskind uit het dorp te schenken, had ze eens bedacht, maar ze had het idee voor zich gehouden. Het was ondenkbaar dat de keizerin van Oostenrijk haar moedermelk uitdeelde, gravin Esterházy zou haar daar onmiddellijk op hebben gewezen. Daarom onderging Elisabeth deze behandeling gelaten en probeerde ze de zeurderige pijn te verdrijven met warme compressen, erop hopend dat de stuwing gauw stopte.

‘Kan ik verder nog wat voor Uwe Majesteit doen?’ vroeg haar verzorgster.

‘U kunt gaan,’ zei Elisabeth.

De baker maakte twee lichte buigingen, eentje naar Elisabeth en de andere naar Sophie, alvorens te vertrekken.

Sophie friemelde met haar handen. Wanneer ze even een andere kant opkeek, begluurde Elisabeth haar. Smaak kon de aartshertogin niet worden ontzegd. Het haar van de aartshertogin was onberispelijk gekruld en ze droeg sierlijke oorbellen die niet te groot en niet te klein waren. Haar eenvoudige, paarse jurk met zwart bloemenmotief paste bij haar leeftijd, maar maakte haar niet oud. Aan beide handen droeg ze goudkleurige armbanden die tegen elkaar aan schoven als ze bewoog. Zolang Sophie niets zei, vond Elisabeth haar aanwezigheid merkwaardig geruststellend, al vroeg ze zich af waarom haar drukbezette schoonmoeder de moeite nam zoveel tijd aan haar zijde door te brengen.

‘De min is echt ongelooflijk mooi,’ zei Sophie. ‘Ze heet Marianka en ze komt uit Moravië. Ze is van lage komaf, maar erg voorkomend.’

Elisabeth keek haar schoonmoeder verbijsterd aan. Hoe kan zo’n scherpzinnige vrouw zoiets doms zeggen, vroeg ze zich af. Zij die in politieke kringen ooit ‘de enige man aan het Weense hof’ was genoemd vanwege haar moed en intelligentie?

‘Gewone vrouwen hebben geen min,’ zei Elisabeth, niet wetend wat ze anders moest zeggen.

‘Jij bent ook geen gewone vrouw, jij bent een keizerin en daar zijn er niet zoveel van. Of had jij liever zelf je kinderen de borst gegeven?’

‘Nee, dat heb ik bij de andere twee ook niet gedaan. Ik zou niet weten waarom ik dat bij Rudolf wel zou doen.’

‘Ik heb het zelf destijds wèl gedaan, hoewel de hofhouding er fel tegen gekant was. Het heeft de band met mijn kinderen versterkt. Het was een ervaring die ik niet had willen missen.’

‘Ik geloof u, schoonmama, maar het schijnt dat je borsten ervan gaan hangen. Dat heb ik er niet voor over.’

Gravin Esterházy kwam binnen. ‘Dat is een juiste beslissing, Majesteit,’ zei ze. ‘Een keizerin verlaagt zich niet tot het geven van borstvoeding, dat zou onmogelijk zijn.’

Sophie deed net alsof de gravin niets gezegd had. ‘Misschien kunt u de kroonprins hier naartoe halen, gravin. Heb je kleine Rudolf vandaag al gezien, Sisi?’

Elisabeth probeerde zo neutraal mogelijk te kijken, bedacht wel honderd uitvluchten waarom ze de erfgenaam die ze alleen maar ten behoeve van het keizerrijk had gebaard niet per se hoefde te zien en verklaarde uiteindelijk dat ze zich niet lekker voelde.

De aartshertogin stond op. ‘Dan zal ik je niet langer vermoeien. Het was fijn je te zien.’ Ze wendde zich tot gravin Esterházy. ‘Hare Majesteit zou weer in beweging moeten komen, dat zou goed voor haar zijn. Doet u maar uw best haar zover te brengen.’ Ze gaf Elisabeth een kus en vertrok.

Twee dagen lang deed de gravin haar uiterste best Elisabeth in beweging te krijgen, voortdurend kwam ze binnen en spoorde haar aan nu eindelijk de slaapkamer te verlaten. Na de zoveelste keer was Elisabeth het zat en zwichtte ze voor de druk. ‘Misschien ben ik morgen toe aan een korte wandeling,’ zei ze.

Gravin Esterházy glimlachte op een geaffecteerde manier. ‘Dat lijkt me een uitstekend idee. U bent zo veel binnen, wat zonlicht zal u goed doen.’ Ze wenkte een gezelschapsdame, die rustig de Bijbel zat door te bladeren. ‘Laat iemand schoenen voor de keizerin neerzetten zodat ze een wandeling kan maken.’

‘Natuurlijk.’

Elisabeth kreeg een ingeving. ‘Zeg tegen het personeel dat ik het paar dat ik voor de bevalling droeg graag opnieuw aan wil. Dat zat als gegoten.’

‘Precies hetzelfde paar?’ vroeg de gezelschapsdame.

Gravin Esterházy trok één wenkbrauw op. ‘Nee, Hare Majesteit verlangt eenzelfde soort schoenen. Dat spreekt voor zich.’

‘Nee, gravin,’ zei Elisabeth. ‘Ik wil precies hetzelfde paar. Dat zat heerlijk, ik kon er meteen goed op lopen. Gezien mijn toestand wil ik comfortabel schoeisel aan.’ Ze dacht aan de nog altijd opgezwollen voeten die onder het laken schuilgingen en aan de knellende muiltjes die ze elke dag kreeg aangeboden.

De mond van de gravin viel open van verbazing. ‘Majesteit, daarvan kan geen sprake zijn. De keizerin van Oostenrijk loopt nooit tweemaal op hetzelfde paar schoenen, hoe comfortabel ze ook zijn.’

‘Wie heeft dat bedacht?’

‘Dat is zo vastgelegd. Zo gaat het al eeuwenlang.’

‘Het is een onzinnige regel.’

‘Zo moet u niet denken, dat is een keizerin onwaardig. Het is juist een privilege, net zoals het uw voorrecht is dat u geen borstvoeding hoeft te geven.’

‘Toch wil ik mijn oude schoenen weer aan.’

De gravin sloeg haar armen demonstratief ineen. ‘Dat is onmogelijk. Ik kan dat niet toestaan, aartshertogin Sophie zou hoogst ontstemd zijn als ze hiervan hoorde.’

‘Dan loop ik morgen niet.’ Elisabeth wendde zich van de gravin af en trok een kussen over haar hoofd, maar ze kon toch nog horen hoe gravin Esterházy de gezelschapsdame in vertrouwen nam.

‘Het wordt tijd dat de keizer ingrijpt,’ zei de gravin. ‘Dit ligt buiten mijn macht, ik kan haar niet dwingen zich als een keizerin te gedragen.’

Een paar dagen later kwam Franz Joseph naar Laxenburg en trok de gordijnen van de slaapkamer open. De winterzon verlichtte het stoffige vertrek. Elisabeth gilde dat hij het gordijn moest sluiten. Toen hij dat niet deed, schonk ze hem de meest vernietigende van haar blikken.

‘Sisi,’ begon Franz Joseph op kalme toon. ‘Wordt het niet eens tijd je weer onder ons te begeven? Al sinds de geboorte van Rudolf laat je je niet meer zien.’

‘De mensen zitten heus niet op mij te wachten,’ zei Elisabeth.

Hij ging naast haar op het bed zitten. Je bent verdorie keizerin, zag ze hem denken. Het liefst wil hij me door elkaar schudden, aankleden en de slaapkamer uitsleuren, dacht ze.

‘Mama maakt zich zorgen over je,’ zei hij. ‘Ze is bij me komen klagen, ze weet zich geen raad meer met je.’

‘Misschien kan zij zich beter eens met haar eigen zaken bemoeien,’ protesteerde Elisabeth. ‘Ze laat me continu in de gaten houden door haar waakhond.’

‘Wie bedoel je?’

‘Gravin Esterházy!’

‘De gravin probeert je alleen maar op je plichten en het belang van onze tradities te wijzen. Verder heeft ze niets kwaads in de zin, net als mijn moeder.’

‘Waarom heeft ze Rudolf dan van mij weggenomen?’

‘Je was niet in staat hem te verzorgen, je was te zwak na de bevalling.’

‘Ze heeft hem van me afgenomen, net als Sophie en Gisela. Doet je dat dan niets, Franz? Doet je dat dan helemaal niets?’

‘Het is een moeilijke situatie.’

‘Hoezo een moeilijke situatie?’

Franz Joseph ontweek haar blik. ‘Ik geloof niet dat ik dat hoef uit te leggen.’

Elisabeth zakte onderuit op het bed. ‘Die fout zullen we de rest van ons leven met ons meedragen. Als ik het van tevoren had geweten, had ik onze kleine Sophie thuis gelaten.’

‘We kunnen het verleden niet veranderen,’ zei Franz Joseph zachtjes. ‘Je kon het niet van tevoren weten, net zo min als ik.’

Hij trok haar dicht tegen zich aan. ‘Kom toch terug naar Wenen, of ga uitrusten in Bad Ischl. Dan kun je daarna alsnog naar Wenen komen.’

Ze liet haar hoofd op zijn schouder rusten en begon te huilen, haar tranen vloeiden op zijn uniform. Hij liet zijn vingers door haar lange, weelderige lokken glijden en fluisterde kalmerend bedoelde woorden in haar oor. Dankbaar keek ze hem aan. Het is tijd om me weer als keizerin te gedragen, realiseerde ze zich. Ze nam zich voor daar de volgende dag mee te beginnen. Of anders de dag daarna.

Vier

De zon kwam vanachter de heuvels op en verspreidde een warme gloed over het ochtendlandschap. De zomer van 1860 liep ten einde en de onbezorgde tijd in de zomervilla in Bad Ischl was voorbij. Als het eenmaal herfst was, bivakkeerde de keizerlijke familie eindeloos lang in de Hofburg, het paleis in het centrum van Wenen. Veel vroeger dan Elisabeth had gehoopt, had Franz Joseph de terugkeer naar de Hofburg aangekondigd. Via een omweg keerde ze terug naar de hoofdstad. Toen de koets op een heuvel in het Wienerwald reed, doemde de hoge toren van de Stephansdom in de verte op. Meteen sloot Elisabeth het gordijn aan de ene kant van de koets. Ze focuste zich op het voorbijtrekkende groen aan de andere zijde. Het groen maakte geleidelijk plaats voor steeds meer bebouwing toen ze Wenen binnenreed. De laatste resten van de middeleeuwse stadsmuur werden ijverig door werklieden bij elkaar geveegd. De mensen op straat sloegen de koets met interesse gade, spontaan klonk er een enthousiaste begroeting. Elisabeth voelde haar hart in haar keel bonken en sloot vlug ook het andere gordijn.

Ik voel de winter in mijn hart, dacht ze toen ze voor de Hofburg uit de koets stapte. Een delegatie hovelingen stond haar op te wachten, terwijl ze Franz Joseph nadrukkelijk om een sobere rentree had verzocht. Ze vroeg zich af waarom zelfs haar informeel bedoelde aankomsten met zo veel ceremonie gepaard moesten gaan. In rap tempo liep ze op het welkomstcomité af. Ze voelde dat ze een kleur kreeg onder de onophoudelijk starende blikken. Er werd verwacht dat ze iets ging zeggen en ze dacht aan haar gelige tanden, die ze liever niet aan anderen liet zien. Terwijl ze haar lippen over haar tanden sloot, bedankte ze de afwachtende delegatie. De hovelingen keken haar verbluft aan, ze hadden er geen woord van verstaan. Elisabeth werd nog roder. Snel liep ze verder en ze kon pas rustig ademhalen toen ze de Keizerstrappen naar Franz Josephs privévertrekken betrad. Ze staarde naar de vloer toen ze de lijfwachten voorbijliep, die dag en nacht de wacht hielden in de aangrenzende Trabantenkamer. Waarom heb ik niet een minder opvallende ingang gekozen, dacht ze. Achter haar klonken voetstappen op de trap, de delegatie liet zich niet zo snel afschepen. Elisabeth zette de pas erin en doorkruiste Franz Josephs verlaten vertrekken. Opgelucht bereikte ze hun gezamenlijke slaapkamer. Ze ging op een stoel zitten en begon haar schoenen uit te trekken, dankbaar dat ze weer alleen was. Vrijwel meteen zwaaiden de deuren open en stapten gravin Esterházy en een andere hofdame naar binnen.

‘Welkom terug in de Hofburg, Majesteit,’ zei gravin Esterházy met een stoïcijnse gelaatsuitdrukking.

De andere hofdame schoot naar voren en hielp Elisabeth ongevraagd met haar schoenen.

‘Ik wil nu alleen zijn,’ zei Elisabeth.

De hofdames keken haar aan alsof ze Chinees had gesproken. ‘Alléén, Majesteit?’ vroegen ze in koor.

Elisabeth realiseerde zich waar ze zich bevond en liet de beide vrouwen hun gang gaan.

Diezelfde avond stapte Franz Joseph vrijwel geruisloos bij Elisabeth in bed. Hij kwam tegen haar aan liggen en ze voelde zijn adem in haar nek. Zijn handen gleden over haar dijen. De allereerste keer dat hij haar zo had aangeraakt was ze zestien jaar geweest. Pas nu besefte ze hoe jong dat eigenlijk was. Vol passie had hij zich geroutineerd op haar gestort, terwijl zij geen idee had wat hij van haar wilde. De eerste twee nachten was ze verkrampt en had er niets kunnen gebeuren. Op de tweede ochtend had Sophie het jonge bruidspaar bij het ontbijt ontboden, waar ze een gedetailleerd rapport verlangde en ontstemd reageerde toen bleek dat Elisabeth na de tweede huwelijksnacht nog steeds maagd was. De aartshertogin had hen een boze preek gegeven over het voortbestaan van de dynastie en pas op de derde ochtend hadden ze haar goed nieuws kunnen brengen.