Colofon

©2015 Chrétien Breukers

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

Tzum-reeks 5

ISBN 9789491065965 boek
ISBN 9789491065972 ebook

Auteursportret: Stefaan Goossens
Omslagontwerp: 247design

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Cover

Colofon

Voorwoord

Cees Nooteboom

Herman Brusselmans

Geerten Meijsing en Th. van Hooff

Kees Fens en Jan Mulder

Benjo Maso

Ronald Giphart

Pierre H. Dubois

Heere Heeresma

Michael Dibdin

José Saramago en John Fante

Herman de Coninck

Leo Pleysier

Gerrit Kouwenaar (en Wiel Kusters)

Koenraad Goudeseune

Jeanette Winterson

John Fante

Jeroen Brouwers

Patrick Modiano

Erwin Mortier

Charles Bukowski

Jeroen de Valk / Ben Webster

Bret Easton Ellis

A.L. Boom / Kees Fens

Michel Houellebecq

David Vogel

Beb Vuyk

Hervé Guibert

Lodewijk van Deyssel

Italo Calvino

Voorwoord

Voor deze reeks, verschenen op de weblog Tzum, heb ik boeken herlezen die twaalf jaar in opslag stonden bij mijn ouders. Na een abrupte scheiding kwam er aan mijn droom te kunnen leven in een bibliotheek een einde, net als aan nog veel meer zekerheden.

De boeken die ik achterliet, mijn ‘echte’ bibliotheek, zijn inmiddels bijna spookverschijningen geworden; schaduwen die ik soms zie of denk te zien, maar die er niet meer zijn, niet in het verband dat ik tussen ze heb aangebracht. Het is een gek gevoel. Je kunt boeken net zo missen als mensen.

De boeken die ik twaalf jaar niet had gezien en de boeken die ik het afgelopen jaar heb verzameld vormen nog geen nieuwe bibliotheek, ze liggen een beetje onwennig op de plank, ze kennen elkaar nog niet, ze kennen mij nog niet, en ik lees ze uit plichtsbesef, of omdat ik nu eenmaal graag lees, of om welke reden dan ook.

Ik heb boeken gekregen, boeken gekocht en zelfs een boek gevonden (in de trein), maar het zijn willekeurige passanten. De vraag of ze ooit een nieuwe bibliotheek kunnen vormen durf ik nog niet te beantwoorden; voorlopig leeft de hoop op de terugkeer van de oude, rommelige verzameling die ik liefhad.

Deze stukken zijn een oefening in missen en een poging tot nadering. Soms waande ik me terug in de tijd, soms raakte ik overweldigd door weemoed, een enkele keer voelde ik een verdriet dat ik als een emmer lood met me mee moest torsen. Grote woorden misschien, maar wie leest zet iets op het spel – in elk geval zijn eigen gemoedsrust.

Wat nu? Een nieuwe reeks voor Tzum? Maar waarover? Het verlangen naar het lezen van boeken blijft onverminderd groot, daar ligt het niet aan, en toch zie ik me niet nog een keer zo’n duik nemen.

Misschien pak ik af en toe nog een boek op dat buiten de reeks viel en dat er best in had gepast: Angst van Gracilliano Ramos, Laterna magica van Ingmar Bergman, Kalkmarkt 6 van Christine D’haen, Het vege lijf van Jacques Gans of een hele trits boeken van Lizzy Sara May. Misschien.

Voorlopig staan ze daar, ruim 500 onwennige banden, in een huis waar ze niet om hebben gevraagd, en ze kijken me met enige regelmaat verwijtend aan.

Cees Nooteboom

Blijkbaar bezat ik zonder het te weten nog steeds drie boeken van Cees Nooteboom: Mokusei!, De zucht naar het westen en In Nederland. Van de novelle Mokusei! is dat de eerste druk (1982), van De zucht naar het westen de tweede druk, die als paperback naast de gebonden eerste uitgave van november 1985 verscheen en van In Nederland de zesde druk, die in november 1986 als Grote ABC het licht zag. De drie titels zijn allemaal uitgegeven door De Arbeiderspers, toen de uitgever van Nooteboom.

Ooit prijkte in mijn bibliotheek-in-wording een flinke rij Nooteboomen: de reisverhalen, de romans en een aantal gedichtenbundels. Toch is hij nooit echt een grote literaire liefde geworden. Zijn getob met schijn en wezen is niet onsympathiek, maar een echte Nobelprijswinnaar zie ik niet in hem. Daarvoor is zijn toon te Hollands, en mist hij de nodige flair.

In de loop van de jaren verdween die rij daarom, om plaats te maken voor andere titels en schrijvers. Toch herinner ik me nog goed dat ik met name In Nederland diep bewonderde. Toen ik het boek na jaren terugzag, begon ik het meteen te herlezen. Over die ervaring zo meteen meer. Nu eerst iets over de inscriptie in De zucht naar het westen.

Die luidt: ‘Cees Nooteboom / Nijmegen 11.3.86 / voor Chrétien Breukers, / met dank voor de / inleiding / en de vragen,’ waarna een wufte tekening van een bloem (of moet het een notenboom voorstellen?).

Een madeleine had niet meer herinneringen kunnen losmaken dan deze paar woorden. Op die elfde maart 1986 hield ik voor het eerst van mijn leven een openbaar interview, in O42 te Nijmegen. Met Cees Nooteboom dus. Twintig was ik, nog net, en ik was zo nerveus dat ik geen woord goed uit mijn mond kreeg. Waarom wilde ik de man interviewen, voor het Literair Café Nijmegen, welke mengeling van ambitie en hoogmoed had mij in de greep? Waarom dacht ik dat ik de toen al wereldberoemde Nooteboom voor een zaal van tweehonderd doorgewinterde literatuuravondbezoekers kon ondervragen?

Na afloop van de avond vroeg de geamuseerde Nooteboom (die een gemakkelijke avond had naast mij) of ik ging stijldansen. Ik had namelijk mijn mooiste jasje en broek aangetrokken. Ik durfde niet te zeggen dat hij die flauwe opmerking voor zich moest houden.

In Nederland nu. Mijn herinnering had het boek bijgezet op het ereveld van gelezen en goed bevonden boeken. Daar stond het ergens naast werk van Harry Mulisch en werk van Frans Kellendonk, of Hella Haasse, drie schrijvers van wie ik ook al jaren niets heb herlezen. Wat ik er precies zo goed aan vond, kan ik me niet herinneren. Het had in elk geval iets te maken met de reflectie op literatuur, met de peinzende wijze waarop de auteur zijn hoofdpersoon, Alfonso Tiburón de Mendoza, door het boek heen laat schuifelen.

Nooteboom was, of is, de koning van Een lied van schijn en wezen, van de denkende literatuur, – en er is blijkbaar een tijd geweest waarin ik daar gevoelig voor was. Bijvoorbeeld in 1986. Nu (tijdens het schrijven ben ik 49) heb ik niet de neiging om de confrontatie te heropenen, wat zonder de aanwezigheid van de Veelgelauwerde ook niet zal gaan. Het enige wat ik kon doen was mijn favoriete boek herlezen, en helaas, het viel me niet mee.

Schrijvers die nadenken over literatuur, in hun boeken, tijdens het vertellen van het verhaal dat ze met de lezer willen delen, ben ik gaan wantrouwen. Dat is een beetje gratuit van me, om het zo te zeggen; beter was het, als ik schrijvers die in hun boeken niet nadenken was gaan wantrouwen.

Toch klopt het wel: meer en meer ben ik gaan houden van schrijvers die in een effectieve, onopgesmukte stijl tot hun verhaal komen, en die tijdens het schrijven niet bang zijn voor een paradox of een onlogische wending. Schrijven is mislukken, en alleen de heel grote schrijvers kunnen briljant mislukken (denk bijvoorbeeld aan de Heilige Drinker Joseph Roth) – in hun werk.

In Nederland is een sprookje, waarin wordt nagedacht over wat een sprookje is. Net als in alle sprookjes speelt het zich af in een land dat bestaat (Nederland) en niet bestaat (want het is een Nederland dat wij nooit zo hebben gekend, met grote en veraf gelegen buitengebieden). Net als in alle sprookjes is het verhaal onwaarschijnlijk, al kan het best echt gebeurd zijn, of bijna echt gebeurd zijn, of in het hoofd van de schrijver (of diens hoofdpersoon) echt gebeurd zijn. Schijn. Wezen.

De gewrongen constructie, ook een van Nootebooms specialiteiten, waarin een schrijver schrijft over schrijvers die boeken schrijven (en zo voorts, en zo verder) is misschien wel aardig (en minder enkelvoudig dan veel werk wat tegenwoordig voor literatuur wordt verkocht), en toch, en toch: ik vind het zo langzamerhand allemaal erg gedateerd aandoen… Relax, zou je Nooteboom willen toevoegen. Schrijf het verhaal dat je wilde schrijven. Lukt dat, dan heb je goud in handen.

Mijn grootste bezwaar, na herlezing, is de stijl die Nooteboom hanteert. Ik schrijf een paar zinnen over:

‘Bij het zien van Lucia’s huid ontwaakte in iedereen, mannen en vrouwen, de geheime kannibaal die zich op de zompige prehistorische bodem van onze zielen schuilhoudt.’

‘Het idee van volmaakte schoonheid roept ook de gedachte aan andere absolute eigenschappen op.’

‘De act van Kai en Lucia bracht hem nauwelijks iets op, en de hoop zijn uitgebreide lichaam nog eens in dat van Lucia te wringen had hij allang opgegeven, al was het maar uit luiheid (…)’

‘Er zat een floers tussen hem en de rest van de wereld, daarachter leefde hij als in een aquarium.’

Hier is iemand aan het werk die het interessant vindt, om interessant te doen. Bovendien: wil de impresario van Kai en Lucia echt zijn hele lichaam in dat arme meisje wringen? Zit er een floers tussen een bewoner van een aquarium en de rest van de wereld? Welk idee roept welke andere ideeën op? Wat of wie woont op de prehistorische bodem van onze zielen? Vragen, vragen.

Herlezing van In Nederland beroofde me van een idee. Is dat jammer? Misschien wel en misschien ook niet. De tijd staat, dat is hoe dan ook zeker, niet stil.

Herman Brusselmans

Van Cees Nooteboom naar Herman Brusselmans is een stap. In mijn herinnering is Nooteboom de ‘echte’ schrijver en Herman Brusselmans de zeker zeer geestige, maar niet meteen grote collega. In mijn bananendozen vond ik vijf boeken van hem, – zijn eerste vier prozawerken en het essayistische werk De geschiedenis van de Vlaamse letterkunde (1988). Nou ja, essayistisch is misschien een tikkeltje overdreven. Toch is het zeker een vorm van essayistiek, die Brusselmans in dit boek bedrijft.

De prozaboeken zijn: Het zinneloze zeilen (1982), Prachtige ogen (1984), De man die werk vond (1985) en Heden ben ik nuchter (1987). De eerste twee boeken zijn door In de Knipscheer in Amsterdam uitgegeven, in die typische Hendrik Barendsvormgeving. Toen vond ik dat lelijk, nu vind ik ze prachtig. Opvallende omslagen, helder binnenwerk. Niks mis mee.

Na twee boeken verkaste Herman Brusselmans naar Bert Bakker, waar zijn carrière pas echt begon, om te eindigen waar zij nu is, ergens eenzaam aan de top, boven op de Parnassus met Vlaamse Reuzen.

Herman Brusselmans is in het najaar van 1987 aan een openbaar gesprek onderworpen door Jack van der Weide en mijzelf. Brusselmans arriveerde ruim op tijd in Nijmegen, samen met zijn toenmalige levensgezel Gerda, of (in zijn boeken) Gerdox.

Hij opende een prachtige oude schooltas, waarin hij zijn boeken bij zich droeg, en drie blikjes bier. Daarvan nam hij er een. Er was door de organisatie voor gratis drank gezorgd. Toch hing Brusselmans aan zijn eigen blikjes, die hem blijkbaar meer moed gaven dan het Nederlandse bier uit de tap.

Van der Weide en ik hadden een listig plan uitgedokterd, samen met Rob van Erkelens. Ons tijdsschrift (geen spelfout) Tristan, een romantisch-decadente aangelegenheid die we voornamelijk zelf hadden volgeschreven, was kort daarvoor, aan het begin van het collegejaar, verschenen. De kranten waren niet meteen laaiend. Nou ja, De Gelderlander was niet enthousiast, moet ik zeggen. De recensent Ton Verbeeten (ik verzin deze naam niet) meende dat de inhoud van ons blad maar beter kon opgaan in rook, een rook die als kortstondige mist boven de as zou hangen, alvorens definitief te worden vermengd met andere gassen en zuurstof.

Een harde dobber. Ook een rondgang langs de Amsterdamse kranten (van wie alleen de kunstredacteur van Het Parool het blad persoonlijk wilde aannemen; een aardige man overigens, Matthijs van Nieuwkerk geheten; alle andere redacteuren bleven lekker in hun kantoor zitten en lieten de portier een boodschap overbrengen) leverde evenmin iets op.

Het was om gek van te worden. Wat nu, dachten wij, als Herman Brusselmans, tijdens het geplande interview, ineens zou zeggen: ‘Mij is een blad onder ogen gekomen en dat heet Tristan. Een van de redacteuren is hier aanwezig, hij heet Rob van Erkelens. Mensen, een applaus voor Rob van Erkelens. En: koop dit blad!’ Wij stelden het hem voor en het was geen enkel probleem. Deze actie leverde evenmin veel op (behalve een vermelding in De Gelderlander alweer, want de krant deed verslag van de avond), maar het was wel heel aardig van Brusselmans.

De vier prozawerken heeft Brusselmans die avond gesigneerd (zonder datum). Zijn boodschap heeft hij verspreid door de vier boeken: ‘Heel spe-’ / ‘ciaal voor’ / ‘Chré- / ‘tien Breukers’. Geestig. En een goede reden om die vier boeken bij elkaar te houden. Al moet er, mochten zij ooit in diaspora gaan, wel iemand zijn die weet dat de vier krabbels bij elkaar horen. Wat voor later zorg is.

Ik herlas De man die werk vond. Wat me eraan opvalt: het is de ‘hele’ Brusselmans in een notendop, het ongelimiteerde oudehoeren, het drinken en roken, het humoristische, de (voor de hoofdpersoon) nog net te dragen mensenhaat, de wat losse en zeer effectieve schrijfstijl. Alles zit er in, Brusselmans heeft vanaf het begin één boek geschreven, en in De man die werk vond (meer dan in de eerste twee titels, al zijn dat ook ‘echte’ Brusselmansboeken) ligt de kiemcel.

In de loop van de jaren is Brusselmans beter gaan schrijven, of heeft hij beter doorgekregen hoe hij de persoon Brusselmans literair moet verbeelden en is hij de handige tekstproducent geworden die hij nu is. De man die werk vond heeft echter die wat grimmige charme van een jeugdwerk, waarin de auteur nog minder een scherm tussen zichzelf en zijn werk heeft opgetrokken; en in dit jeugdwerk is Brusselmans er zelfs volledig in geslaagd om een tragische held neer te zetten, Louis Tinner, bibliothecaris bij een bedrijf. Dat baantje heeft hij, vreemd genoeg, gekregen omdat hij geen werk kan vinden. Het speelt zich af in de jaren tachtig van de vorige eeuw, ook een tijd van massawerkloosheid.

De Melkertbaanhouder avant la lettre zit daar niet voor zijn lol, in die bibliotheek. Hij krijgt anders geen uitkering en dan mag hij, zoals dat in Vlaanderen heet, niet doppen. Dus Tinner is zwaar de pineut. Met dat lullige baantje in dat nondescripte bedrijf. Terwijl hij wordt geplaagd door angsten, aan een stuk door innerlijke monologen houdt en hunkert naar wezenlijk contact, al hoeft dat laatste eigenlijk niet per se. Als er al eens iemand in zijn Verlaten Boekenpaleis verschijnt, probeert hij die persoon er zo snel mogelijk uit te werken.

Het mooiste aan het boek, of boekje, vind ik de constante ondertoon van wanhoop, waarin Tinner ei zo na verzinkt. Een voorbeeld:

‘Een oogziekte zal me hier nooit weg helpen, dacht Louis. Hij stak op. Maar wil ik hier wel buiten? Is dit ondanks alles niet mijn eigen eiland? Weigeren mijn ogen niet ziek te worden omdat ze deze met boeken bepleisterde muren iedere dag weer wensen te aanschouwen?

Hij grinnikte.

Maar de twijfel groeide opnieuw toen hij een boek ter hand nam en de kaft bekeek tot de letters daarop onleesbaar werden. Louis’ ogen begonnen te tranen.

Ordinair huilen, dacht hij, ook hiervan worden de ogen niet ziek. Ik heb waarlijk een goeie dag en de uren die resten zijn niet te tellen.

Hij droogde zijn tranen en ging door het venster kijken.’

Tinner zit opgesloten: in zichzelf, in zijn uitzichtloze bestaan, in zijn drankzucht, in zijn angsten en, uiteindelijk, in de bibliotheek waarheen het noodlot hem verbande. Dat maakt de held van deze roman heel, ja, ontroerend, iemand met wie je graag even meeleeft. Brusselmans is in zijn latere werk (het latere werk dat ik ken) minder persoonlijk, minder eerlijk, en minder verliteratuurd dan in dit boek, dat ik geloof ik een klein meesterwerk zou willen noemen...

Had Brusselmans maar geen 50, maar 25 romans geschreven, en hadden die romans maar meer op dit boek geleken. Een absurde gedachte, ik weet het. Brusselmans is Brusselmans.

De geschiedenis van de Vlaamse letterkunde, waarin ik deze week wat bladerde, omdat ik me herinnerde erg om dat boek te hebben gelachen, is 1) toe aan een herdruk en 2) toe aan het door Brusselmans beloofde tweede deel (dat deels is beschreven in De geschiedenis van de wereldliteratuur uit 1989). Brusselmans gaat in dit boek op zijn Brusselmans door de Vlaamse letteren (‘Dit vod zou ik nog niet aan m’n beste vijand cadeau doen, tenzij hij verjaart en me hiervan telefonisch op de hoogte brengt voor zes uur des avonds, daar ik overdag uithuizig blijk.’) en heeft vooral oog voor Brusselmans (‘Een ander geëngageerd jong talent is Frank Albers. Helaas debuteerde hij in 1982, toen ik ook debuteerde, zodat hij al meteen wat in de schaduw kwam te staan.’).

Geerten Meijsing en Th. van Hooff

In het vorige stuk maakte ik een fout. Ik zei dat Herman Brusselmans werd geïnterviewd door Jack van der Weide en mij, ergens in 1987. Dat bleek niet waar te zijn. Het interview werd gedaan door Rob van Erkelens en mij, en Jack van der Weide nam van Brusselmans het eerste nummer van een gezamenlijk tijdschrift in ontvangst.

Het krantenknipsel in het vorige stuk stuurde Van der Weide me toe. Let op die heerlijke toon, waarin de journalist (van De Gelderlander) Karel Verdonschot zich geen knollen voor citroenen laat verkopen en zowel Brusselmans als de ‘piepjonge gastheertjes’ heel goed in de smiezen heeft.