Colofon

©2015 Vincent Jonkheid
Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

ISBN boek 978 94 91065 98 9
ISBN ebook 978 94 91065 99 6

Boekverzorging: LINE UP boek en media b.v.
Vormgeving: Riëtte van Zwol

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij steun van het Prins Bernhard Cultuurfonds, Stichting Woudsend Anno 1816, Rabobank Noordenveld West Groningen en Gemeente Noordenveld.

Inhoud

Cover

Colofon

Inleiding

1 Mensinge in de middeleeuwen

1.1 Drenthe en de bisschop van Utrecht

1.2 Hoofdelingen in de Ommelanden en steenhuizen

1.3 De eerste bewoners van Mensinge

2 Familie Van Ewsum

Onne Ewesma

Hidde van Ewsum

Abeke van Ewsum

Relof van Ewsum

Onno (Relofszoon) van Ewsum

Johan van Ewsum

Aepco van Ewsum

Joost van Ewsum

Lolle van Ewsum

Titus van Ewsum

Ernst van Ewsum

Willem van Ewsum

Titus van Ewsum

3 De Coninck en latere bewoners

Justus de Coninck

Ida Elisabeth Ripperda

Johan Philip Meisterlin

Cornelia Geertruida & Nikolaus Wilhelm Schröder

Coenraad Wolter Ellents

Gesina Oldenhuis, Weduwe Ellents

4 De familie Kymmell

Jan Wilmsonn Kymmell

Coenraad Wolter Ellents Kymmell en Berend Kymmell

Jan Wilmsonn en Pieter Dirk Kymmell

Coenraad Wolter Jan Kymmell

Christine Sophie Kymmell

Georg Rudolph Wolter Kymmell

Reina Carolina Charlotte Kymmell

5 Mensinge door de eeuwen heen: alle aanwijzingen met betrekking tot veranderingen van het gebouw en het landgoed

6 De vertrekken

Bijkeuken

Keuken

Zijgang

Pruikenpoederkamer

Eetkamer

Opkamer

Tussenkamer

Bibliotheek

Grote kamer

Salon

Gang

Kelder

De tuinen

7 Museum Mensinge

Bijlage 1 Lijst van de inboedel van Mensinge, welke is opgesteld vanwege een geschil tussen Magdalena Schenck van Toutenburg en de familie Van Ewsum, 1539. Groninger Archieven, familiearchief Van Ewsum 1350-1646, inventarisnummer 696 70

Bijlage 2 Lijst van uitgaven voor de bouw van een nieuw huis, 1540-1541, en een brouwhuis te Roden, 1550. Groninger Archieven, familiearchief Van Ewsum 1350-1646, inventarisnummer 696 612

Rekeningen van verbouwingen van Mensinge (1540-1550)

Overzicht van de tot Mensinge horende landen (16de eeuw)

Literatuurlijst

Overige bronnen

Beeldverantwoording

Inleiding

De Havezate Mensinge ligt aan de rand van Roden en is sinds enkele decennia in gebruik als museum. In de koetsierswoning is tegenwoordig de Cuisinerie Mensinge gevestigd en het koetshuis huisvest momenteel De Landskeuken. Het is stil en rustig in de havezate, maar als je door de vertrekken loopt, kun je de geschiedenis bijna voelen. Het is alsof je de aanwezigheid voelt van de ridders, adellijke dames en heren en burgemeesters die hier in de loop van de afgelopen eeuwen hebben geleefd.

Mensinge is een plek waar de bezoeker tot een zogeheten ‘historische sensatie’ kan komen. Dit begrip is afkomstig van Johan Huizinga, een van de meest invloedrijke historici die Nederland ooit gekend heeft. Met de historische sensatie bedoelde hij een contact met het verleden dat niet helemaal te herleiden of te benoemen is. Het is opgaan in een sfeer, het beleven van een waarheid die wordt begeleid door de overtuiging dat iets écht is. Het is niet zozeer een beeld maar meer, om met een Duits woord te spreken, een Ahnung, een vermoeden.¹

De historische sensatie kan men ervaren door in de eeuwenoude keuken te staan die al was aangelegd door Johan van Ewsum (†1570), of bij het zien van het duivenhok waar de mysterieuze Christine Sophie Kymmell (1868-1949), ook wel ‘de juffer’ genoemd, talloze keren onderdoor is gelopen, of door het van dichtbij bekijken van de vele oude gebruiksvoorwerpen. Want dat is het unieke van Mensinge; de grotendeels bewaard gebleven inboedel. Geen enkele andere havezate heeft nog een dergelijk oorspronkelijk interieur. De huisraad is in de loop van vele eeuwen steeds veranderd en geeft het huidige museum zijn bijzondere karakter.

De bewoners van Mensinge vochten mee in de oorlogen, opstanden en gewapende conflicten die rond Groningen werden uitgevochten, maar ook in het buitenland. Mensinge werd in de late middeleeuwen twee keer geplunderd, maar telkens opnieuw opgebouwd. De havezate was in verschillende perioden decennialang in handen van dezelfde families. De verhalen van deze bewoners vormen gezamenlijk een (deel) van het verhaal van Drenthe, Groningen en Friesland.

Ook de ouderdom van Mensinge is bijzonder. Het gebouw, zoals het er nu staat, is al bijna 300 jaar oud, maar de geschiedenis van Mensinge is te herleiden tot 1225, wat neerkomt op een tijdspanne van bijna 800 jaar.

Dit boek gaat zowel over het gebouw als over de bewoners. Daarnaast worden er regelmatig gebeurtenissen in de provincies Groningen en Drenthe beschreven die indirect hun weerslag hadden op Mensinge. Het was mijn doel om de beschikbare informatie te bundelen tot één publicatie die zo volledig mogelijk is. Hiervoor heb ik archief- en bronnenonderzoek gedaan en interviews afgenomen.

In dit boek staan ook bewoners van Mensinge waarover minder of vrijwel niets bekend is, maar hun namen zijn mijns inziens toch waard om te vermelden. Dit geldt ook voor aannames over de geschiedenis van Mensinge; er zijn nog veel onbeantwoorde vragen. Getracht is om zo veel mogelijk feiten over de geschiedenis van het gebouw te achterhalen of aannames hierover op waarheid te onderzoeken. Helaas zijn er geen afbeeldingen van Mensinge van voor de negentiende eeuw. Er zijn wel aanwijzingen over hoe het gebouw eruit heeft gezien vóór de laatste verbouwing in 1728. Alle aanwijzingen die informatie bevatten over het gebouw en het landgoed zijn samengevat in een apart hoofdstuk. Mogelijk was een voorganger van Mensinge een steenhuis. Daarom is er ook een inleidende paragraaf met informatie over deze bijzondere gebouwen.

De lijst met (mogelijke) bewoners wordt chronologisch weergegeven. De leenmannen van Mensinge gingen om met koningen en de hoogste ambtsbekleders van de Nederlanden. Wellicht waren de meest aanzienlijke onder hen Onne Ewesma (ca. 1425-1489), die zelfs verbleef aan het hof van koning Karel VII van Frankrijk, en Johan van Ewsum, die de eer kreeg aanwezig te zijn bij de abdicatie van keizer Karel V en de troonsbestijging van diens zoon koning Filips II, te Brussel in 1555.

Veel bewoners van Mensinge waren leenman van het gebouw, dat vanaf het begin zeer waarschijnlijk eigendom was van de bisschop van Utrecht. Pas in 1798 werd Mensinge particulier bezit van de bewoners. Alle rechten en verplichtingen uit het leenstelsel kwamen toen te vervallen. Één woord dat volledig is vervlochten met Mensinge is havezate. Een havezate was niet zozeer een huis maar een recht, dat zelfs kon overgaan op een ander huis. Bij Mensinge is dat ook gebeurd. Het recht van havezate kon alleen worden verkregen van de Ridderschap van Drenthe. De Ridderschap bestuurde de provincie Drenthe en was een van de twee standen die deel uitmaakten van wat we nu Provinciale Staten zouden noemen. De andere stand werd gevuld door rijke Drentse boeren, de Eigenerfden.

Het woord havezate betekent hofstede. Het was een huis dat mensen van adel nodig hadden om in de Ridderschap zitting te mogen nemen. Een havezate moest dus een behoorlijk aanzien hebben en daarnaast erkend worden door de Staten van Drenthe. De voorwaarden om in de Ridderschap te mogen komen waren dat je op de havezate moest wonen, van adellijke geboorte moest zijn en geen militaire functie buiten de landschap Drenthe mocht hebben. Daarnaast mocht je niet failliet zijn. Dit gebeurde helaas bij een bewoner van Mensinge. Een groot voordeel van een havezate was vrijstelling van de landsheerlijke schattingen. Dit privilege leidde tot veel weerstand onder de bevolking. Het recht van havezate kon worden verlegd en verkocht. Bij Mensinge was het privilege van havezate van 1646-1722 en 1777-1795 van toepassing.²

De adellijke eigenaren van Mensinge werden vaak aangesproken als ‘Heer van Mensinge’. Dit is misleidend omdat ze, hoewel van adel en in het bezit van land, geen extra privileges bezaten op het gebied van bestuur, rechtspraak of jacht.³ Coenraad Wolter Ellents (1720-1784) was een van de eerste bewoners die niet van adel was, hoewel hij uit een prominente familie kwam. Zijn voorouders hadden door hun belangrijke ambten financiële welvaart verkregen.

Een Oosters spreekwoord luidt: ‘Arme mensen slapen het vastst.’ De bewoners van Mensinge zullen in die zin wel afgunstig zijn geweest op minder rijke mensen, want hoe mooi ze er ook woonden en hoeveel prestige ze ook hadden, een dergelijk gebouw bracht grote zorgen en verplichtingen met zich mee.

In de middeleeuwen moesten de bewoners er bijvoorbeeld voor instaan dat de verdediging in orde was en de opbrengsten van de bijhorende landerijen jaarlijks correct werden afgegeven aan de bisschop. In 1514 maakte Relof van Ewsum (ca. 1465-1532) zich grote zorgen om zijn familie die op Mensinge verbleef, terwijl hij zich elders midden in oorlogsonderhandelingen bevond. Mensinge was uit voorzorg vriendschappelijk bezet door Saksische soldaten.

Joost van Ewsum (†ca. 1604) had andere problemen. Hij was katholiek en had in Roden het collatierecht (benoemingsrecht) om de geestelijke aan te stellen. De Provinciale Synode (kerkelijke vergadering) had echter bepaald dat het nieuwe calvinistische geloof moest worden aangenomen, iets wat hij pertinent weigerde en dat had een decennialange conflictsituatie tussen de Van Ewsums en de kerk tot gevolg.

Ook op financieel gebied hebben een paar bewoners het een en ander meegemaakt. Het gebouw Mensinge had onderhoud nodig en dat kon zeer veel geld kosten. Ida Elisabeth Ripperda en later Jan Wilmsonn Kymmell (1836-1925) maakten hiervoor grote onkosten. De eeuwige belastingen, geldzorgen en erfenissen zijn terugkerende thema’s in dit boek.

Er zijn twee dynastieën op Mensinge geweest; de aanzienlijke Ommelander familie de Van Ewsums en de Drentse Kymmells. Voor informatie over de eerstgenoemde familie heb ik rijkelijk kunnen putten uit de dissertatie van dr. Maria Hartgerink-Koomans: Het geslacht Ewsum. De bronnen voor haar proefschrift waren gebaseerd op een opmerkelijke vondst. Op 3 juli 1893 ging rijksarchivaris mr. J.A. Feith even rondneuzen op de wapenkamer van de Groninger schutterij op het stadhuis. Hij was op zoek naar voorwerpen die geschikt waren voor het museum. Hij ontdekte echter iets heel anders: een eikenhouten kist, oorspronkelijk bedoeld voor kleding. Het mooiste wat een rijksarchivaris kan overkomen is het ontdekken van een ware schat aan documenten en dat is precies wat er die dag gebeurde. De kist zat tot aan de nok toe vol met duizenden oude documenten en oorkonden, met belangrijke informatie over de stad en over de familie Van Ewsum.⁴ Dr. Hartgerink-Koomans stelt dat de kist waarschijnlijk uit een huis van Johan van Ewsum kwam dat in 1585 gerechtelijk was verkocht. Het is mogelijk dat de inhoud toebehoorde aan de broers Johan, Christoffer en Wigbold en daarna nooit in handen is gekomen van latere generaties. Maar liefst driehonderd jaar lang stond deze kledingkist onaangeroerd en vergeten op het stadhuis.

Op het Drents Archief te Assen ligt het huisarchief van Mensinge. In de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn twee archivarissen twee en een half jaar bezig geweest om dit grote archief, een bestelbus vol, te inventariseren. In de depots heb ik geprobeerd de kleine details te achterhalen van bewoners zoals de familie Kymmell. Voorbeelden hiervan zijn de rekeningen van Jan Wilmsonn Kymmell (1836-1925) toen hij Mensinge rond 1880 volledig liet restaureren, de persoonlijke correspondentie van Coenraad Wolter Ellents en de ambtsdocumenten van Coenraad Wolter Ellents Kymmell (1795-1878), die meer dan vijftig jaar burgemeester van Roden is geweest.

Door de bijzonder vriendelijke medewerking van de laatste particuliere eigenaar van Mensinge, mevrouw Reina Timmermans-Kymmell, heb ik nog meer informatie kunnen verkrijgen over de havezate, die wordt aangevuld met een bijzondere verzameling van deels nog nooit eerder gepubliceerde foto’s. Ik wil haar hierbij hartelijk bedanken voor al haar hulp. Ik wil ook Redmer Alma hartelijk danken voor zijn aanwijzingen op het gebied van de middeleeuwen en de familie Van Ewsum en daarnaast voor zijn waardevolle transcripties. En André Clement voor het belangeloos digitaliseren van enkele duizenden foto’s. Ook gaat mijn dank uit naar depotbeheerder Jan de Lange van het Drents Archief voor toestemming en inzage in alle stukken over Mensinge die de depots rijk zijn, en Jan Bruggink van het Drents Museum voor de gastvrije medewerking voor het fotograferen van de japon van Gesina Oldenhuis. Daarbij ook dank aan Albert Kool van het Drents Museum voor informatie over de japon van Gesina Oldenhuis. Prof. dr. C.J.A. Jörg heeft mij belangrijke informatie gegeven over de geschiedenis van porselein. Ik heb dankbaar gebruik mogen maken van het uitvoerige en gedegen onderzoek over de klokken van Mensinge van mijn oud-docent Ger Battjes. Ditzelfde geldt voor de teksten over de schilderijen van de havezate die in de jaren negentig van de vorige eeuw zijn opgeschreven door mijnheer A. Kool. Merel Jonkheid heeft speciaal voor dit boek prachtige foto’s gemaakt. Ook dank aan Ids Dijkstra, Bonny Wiersema, Gerrit Warmelink, Luit Poppema, Job Vos, Carolina Verhoeven, Kee van Zanten-De Vries, Eddy Suurdsma en Sabe Huberts voor alle hartelijke medewerking. Deze uitgave is tot stand gekomen door de zeer goede samenwerking met Uitgeverij kleine Uil. Ik wil hierbij dan ook in het bijzonder bedanken: Welmoed van Dijken, Peter ten Hoor, Else van Keulen, Coen Peppelenbos en Riëtte van Zwol.

Het was voor mij een zeer groot genoegen dit boek te schrijven en met de publicatie komt een wens uit die ik vijftien jaar lang koesterde.

Mei 2015, Vincent Jonkheid

Noten

1 | F. Ankersmit. De sublieme historische ervaring (Epe 2007), p. 115.
2 | J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 36.
3 | J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 47.
4 | E. Schut. Inventaris van het archief van de familie Van Ewsum 1350-1646 (Groningen 1993), p. 7.

1
Mensinge in de middeleeuwen

Een steenhuis. Dat was Mensinge in de middeleeuwen. Drenthe was nog grotendeels onontgonnen, maar Mensinge vormde een belangrijk bruggenhoofd voor de bisschop van Utrecht, die het huis ‘leende’ aan zijn leenmannen: edelmannen en -vrouwen die Mensinge bewoonden en de belangen van de bisschop in het gebied behartigden en soms te wapen verdedigden. Mensinge lag strategisch, vlakbij Groningen met z’n eigengereide stadsbestuur. Lange tijd was Mensinge het enige belangrijke gebouw in de omtrek. Tussen het begin van de dertiende eeuw en het einde van de vijftiende eeuw bouwden bisschopgetrouwe bewoners aan de borg, zorgden ze dat de pachters een deel afstonden bij wijze van belasting aan de bisschop en speelden ze vaak een belangrijke rol in het kerkelijke leven.

1.1 Drenthe en de bisschop van Utrecht

De geschiedenis van de Havezate Mensinge is te traceren tot de dertiende eeuw. Hoewel de bronnen uit die tijd schaars zijn, is er een document waaruit het bestaan van Mensinge vanaf 1225 valt te concluderen. In wat voor hoedanigheid Mensinge in de late middeleeuwen bestond is onduidelijk. Wél weten we dat het toen al een van de belangrijkste gebouwen in Roden en nabije omgeving was en is er informatie over de eerste bewoners beschikbaar, zij het fragmenten. Het is aannemelijk dat Menso de Rode de eerste bewoner van Mensinge was. Na Menso volgden meer tijdelijke bewoners waarover weinig tot geen bronnen te vinden zijn. Het giswerk naar de achtergrond van de eigenaren van Mensinge eindigt pas in 1485, toen Wigbolt Wigboldes het leenrecht verkocht aan Onne Ewesma. Hiermee begon de Van Ewsum-dynastie te Roden.

In de dertiende eeuw viel een groot deel van Nederland onder de macht van de bisschop van Utrecht. De provincies die tot zijn territorium behoorden waren Utrecht, Overijssel, Drenthe en Groningen. Utrecht werd ook wel het Nedersticht genoemd en de andere provincies het Oversticht. Het woord sticht betekent klooster of het gebied waarover een abt of bisschop de baas was.

De bisschop bestuurde zijn enorme gebied door middel van het leenstelsel. Een rijke leenheer had een aantal leenmannen onder zich. Deze leenmannen hadden een stuk land ‘te leen’ dat ze mochten verbouwen. In ruil stonden ze hun heer met raad en daad bij. Daarnaast stonden ze een deel van de oogst af. De leenheer beloofde bescherming, wat in die tijd vaak nodig bleek. Het noorden werd in die periode geplaagd door roversbenden. Bovendien waren de noordelijke provincies in de middeleeuwen het toneel van allerlei grote en kleine gewapende conflicten. Mensinge was tot 1798 een leengoed.

De bisschop van Utrecht was ook een leenheer, hij leende bijvoorbeeld land aan kasteel ‘het Oldehuys’ in de Overijsselse plaats Vollenhove. Deze ‘dwangburcht’ was in de twaalfde eeuw gebouwd door een van de bisschoppen van Utrecht om weerstand te kunnen bieden aan de Friezen. De kasteelheer van ‘het Oldehuys’ leende op zijn beurt landgoederen uit aan zijn leenmannen. De heer van Vollenhove had een leenman zitten in het Drentse Roden. Dit was Menso de Rode, mogelijk de eerste bewoner en leenman van Mensinge.

Het begin van de dertiende eeuw was een roerige tijd in het doorgaans rustige Drenthe. De macht van de bisschop van Utrecht was daar afgenomen en een belangrijke edelman, Roelof van Coevorden, kreeg tijdelijk meer macht. In het noorden werd de macht van de stad Groningen steeds meer merkbaar. Drenthe was nog steeds een bijna ontoegankelijk gebied van heide en moerasgronden.

Drenthe speelde in deze tijd op het Nederlandse toneel nog geen rol van betekenis, maar na de middeleeuwen veranderde dit en ontstond er meer contact met andere gebieden, te beginnen met de nabijgelegen provincies.

1.2 Hoofdelingen in de Ommelanden en steenhuizen

De Ommelanden waren de omliggende landen rond de stad Groningen. Het was een benaming voor de gebieden in de huidige provincie Groningen. Deze bestonden uit een aantal landschappen zoals Langewold, Vredewold, Humsterland, Hunsingoerland, Fivelgoerland, Oldambt en Westerwolde. Van oorsprong waren de Ommelanden Fries.

In de Ommelanden hadden de zogenaamde ‘hoofdelingen’ het voor het zeggen. Het woord ‘hovetling’ (hoofdeling) werd halverwege de veertiende eeuw voor het eerst gebruikt. Historisch onderzoek van de afgelopen vijftig jaar heeft aangetoond dat met de term ‘hoofdeling’ de adel werd aangeduid.

Adeldom was gebaseerd op het idee dat geboorte en deugd met elkaar verbonden zijn. Het was een leidend principe van de samenleving dat de zoon van een edelman als beter mens werd geboren.¹ In de periode 1400-1550 waren er in totaal ongeveer 26 hoofdelingengeslachten in de Ommelanden. Er was in die periode slechts één plaats waar tegelijk twee hoofdelingenfamilies woonden; de Van Ewsums en de Entens in Middelstum.²

Het bijzondere is dat het geen enkele landsheer lukte om in de Ommelanden een centraal gezag te verkrijgen. Dit gebeurde alleen in de vijftiende eeuw in Oost-Friesland.³ Daar slaagde Ulrich Cirksena (ca. 1420-1466), een hoofdeling in Greetsiel, erin om de eerste graaf van Oost-Friesland te worden. In de Ommelanden of in Westlauwers-Friesland is het echter geen enkele hoofdeling gelukt.⁴

Als een spin in het web probeerde de stad Groningen de Ommelanden in haar macht te krijgen. Als belangrijkste handelscentrum wilden ze bijvoorbeeld verplichten dat de Ommelanders hun producten in de stad zouden verkopen. Er zijn veel conflicten geweest tussen de stad en de Ommelander adel. Van buitenaf probeerden andere machthebbers zich er voor eigen gewin ook mee te bemoeien. Vanuit het westen de Saksische hertogen uit Friesland, vanuit het zuiden de hertogen van Gelre en in het oosten de graven van Oost-Friesland.

Maar de Ommelander adel duldde geen landsheer boven zich. De vetes die ontstonden werden door henzelf en de landgemeenten opgelost. De gewapende conflicten in de Ommelanden kunnen daarom gezien worden als een middel om de orde en het evenwicht te herstellen en behouden.

Soms groeiden conflicten uit boven het niveau van een vete. Vooral in de tweede helft van de veertiende eeuw werden de Friese landen geteisterd door vele twisten. De bekendste van deze was de strijd tussen de Schieringers en Vetkopers in Friesland, terwijl in de Ommelanden twisten waren rond het klooster Aduard en de familie Onsta en in Oost-Friesland rond de opkomende landhoofdelingen als Tom Brok, Ukena en Cirksena. Het ontstaan van deze conflicten is vaak niet te achterhalen. Als deze strijd uit de hand liep en de partijen aansluiting vonden bij andere partijen of, erger nog, buitenlandse landsheren, overstegen zij het lokale niveau.

Uiteindelijk ontstonden er in 1413 uit alle verschillende partijen, van Friesland tot Oost-Friesland, twee blokken en was er zo korte tijd sprake van een tweedeling. Dat is de reden dat ook de conflicten in de Ommelanden door geschiedschrijver Ubbo Emmius rond 1600 gemakshalve, maar ten onrechte, steeds beschreven werden onder de naam Schieringers en Vetkopers.⁵ Dit zijn waarschijnlijk namen van twee kloosterordes die een twist met elkaar hadden. De conflicten waren echter complexer. Na 1421 verdwijnt de partijstrijd in de Ommelanden geheel, tot 1498. Ten westen van de Ommelanden, in Friesland, werd gedurende de gehele vijftiende eeuw verder gestreden tussen de Schieringers en Vetkopers. Ten oosten van de Ommelanden, in het Duitse Oost-Friesland, werd de machtsstrijd uiteindelijk gewonnen door de latere graven van het huis Cirksena.

De steenhuizen die de Ommelander edellieden lieten bouwen gaven hen bescherming tegen rondtrekkende roversbendes. Deze goed verdedigbare gebouwen gaven hen een sterke basis en machtspositie. Dit was ook nodig want er bestond in de Ommelanden immers geen leger of politiemacht van een centrale overheid.

Stenen gebouwen waren in de dertiende eeuw schaars. In steen bouwen was een kostbare aangelegenheid. Burchten hoefden overigens begin dertiende eeuw niet van steen te zijn. Het konden ook ‘vechttorens’ zijn, gemaakt van goed eikenhout. Deze konden desnoods binnen één week worden gebouwd en weerstonden nagenoeg elke bestorming.⁶

Halverwege de dertiende eeuw begon men in Nederland steen te bakken. De adel kreeg zo meer mogelijkheden om een stenen burcht te laten bouwen. Zo’n stenen gebouw, waarmee je als edelman echt op aanzien kon rekenen, werd ook wel ‘stein’ genoemd. De eerste stenen burchten waren torens die de tand des tijds niet hebben doorstaan. Een enkele ruïne is het enige wat nog resteert. Hoewel het beslist niet behaaglijk wonen was binnen een stenen burcht waren steenhuizen zeer goed te verdedigen.⁷

De eerste bron met vermelding van een steenhuis is de kroniek van Wittewierum. Daar werden in 1223 vlakbij Dokkum twee steenhuizen (castella) gebouwd. Dit was slechts twee jaar vóór het document waar Menso de Rode, de mogelijke eerste bewoner van Mensinge, in voorkomt.

Hoe zag een steenhuis eruit? Uit de beschikbare bronnen blijkt dat een steenhuis een eenvoudige, rechthoekige toren was met een zadeldak. Het gebouw bestond uit een kelder en een zolder en daartussen één, twee of drie verdiepingen. De afmetingen lagen vaak rond de acht bij tien meter, maar sommige waren groter. De muren waren twee à vier stenen dik, dus 65 à 130 cm en soms zelfs dikker.⁸ Verdedigers konden op het gebouw staan, mogelijk beschut door kantelen, om de belegeraars te bestoken met pijlen en stenen.

Voor de verdediging waren vooral de dikte van de muren en de breedte van de grachten van belang. Daarom werden hier afspraken over gemaakt, bijvoorbeeld tussen de stad Groningen en de Oost-Friese hoofdeling Keno tom Brok. In 1415 beloofde hij in de Ommelandse gebieden Hunsingo en Fivelgo geen borgen te bouwen met een dikte van meer dan drie muurstenen en met grachten van maximaal drie roeden wijd, wat neerkomt op ongeveer elf meter.

Volgens de kroniek van Wittewierum kon het steenhuis te Farmsum in 1400 maar liefst 500 zeerovers bergen.⁹ Ook de borg Ewsum te Middelstum was een sterk slot.¹⁰ Nienoord, eveneens van de familie Van Ewsum, was een van de mooiste en grootste steenhuizen. Volgens Johan de Mepsche, een luitenant van de hoofdmannenkamer uit Groningen, was zijn slot in de Ommelanden in Den Ham bij Loppersum (voordat het werd verwoest door troepen van Lodewijk van Nassau) zo groots dat het alle andere wist te overtreffen.¹¹ Hij pochte daarover in een brief uit 1569 aan zijn bondgenoot, de hertog van Alva: ‘chasteau qui n’auoit son pareil au terroir de Groningen.’¹²

Johan de Mepsche (1520-1585).

Een wat latere aanduiding voor een steenhuis is een borg. In de tijd waarin de Ommelander adel zeer machtig was, veranderde de functie van verdedigbaar bouwwerk meer naar die van woonfunctie. Borg of burg betekende in het Oudgermaans, naast versterkte plaats of kasteel, ook stad. Hoewel in de Duitse taal het woord burg is blijven bestaan en in het Nederlands het woord burcht bestaat, is Groningen het woord borg trouw gebleven.¹³ In de loop der tijd zijn veel steenhuizen gesloopt of onderdeel geworden van een boerderij.

1.3 De eerste bewoners van Mensinge

Menso de Rode

De allereerste vermelding van een mogelijke bewoner van Mensinge komt van een lijst uit het jaar 1225. Hierin staan de belastingen die zijn betaald aan het domkapittel te Utrecht. Roden had in die tijd slechts twee belastingplichtigen. Dit moeten de twee rijkste mannen zijn geweest van het toen nog jonge dorp. Op het document staan een ‘Bernardus ten Roden’ en een man genaamd ‘Menso de Rode’. Laatstgenoemde had 14 ons zilver en 14 denariën betaald.¹⁴ De naam Mensinge kan zijn afgeleid van Menso.

De naam Menso kwam veelvuldig voor in een geslacht dat verschillende Groningse bisschoppelijke stadhouders heeft geleverd. Waarschijnlijk was deze Menso een zoon van Leffard van Groningen. De vader van Leffard heette namelijk ook Menso.

In een andere lijst uit 1241 is er sprake van een ‘Menzo ad Amnem’. Ad amnem betekent: ‘aan het diep’. Dit kan naar het Steenberger diepje verwijzen. Er is ooit geopperd dat aan het Steenberger diepje een voorganger heeft gestaan van het huidige Mensinge. Dit is echter niet aannemelijk omdat de grond op die plek, de huidige ijsbaan van Roden, lager gelegen is en daarom drassiger en minder geschikt om op te bouwen.

Menso leverde, samen met familieleden uit Norg, strijd tegen de opstandige Groningers en de ridders van Eelde. Hij stond dus aan de zijde van de bisschop van Utrecht. In een andere lijst, uit 1257, werd een Menso genoemd die rechter is in Groningen.¹⁵ Dit zou dezelfde persoon kunnen zijn, maar absolute zekerheid is er niet. Toch zou het een toevalligheid zijn als de eerste bewoner van Mensinge een rechter was in Groningen. Zevenhonderd jaar later had een van de laatste bewoners, Georg Rudolph Wolter Kymmell (1890-1956), namelijk hetzelfde beroep, in dezelfde stad.

Agneze van Groningen

In het standaardwerk over havezaten, Huizen van Stand, wordt Agneze van Groningen gezien als een nakomeling van Menso.¹⁶ Zij heeft in 1332 een lijst van haar bezittingen in Roden laten opstellen. Agneze was een vermogende vrouw: ze was in het bezit van het ‘Smedinghehuis’ te Aalden en een steenhuis genaamd ‘uuthoff’, gelegen bij het hedendaagse Martinikerkhof in de stad Groningen. Ook bezat ze daar een zogenaamde ‘halve stede’ (de helft van een perceel) aan de Ebbingestraat.¹⁷ Daarnaast had ze ook leengoederen die ze uiteindelijk verkocht. Omdat uit latere documenten bekend is dat Mensinge begin veertiende eeuw het enige leengoed in Roden was, is het zeer waarschijnlijk dat Agneze op Mensinge woonde. Op dezelfde lijst uit 1332 staat aan het einde een aantekening:

‘nochtans is toe wetenen dath die guederen te Roden verkoft sinen vrije echtelijke guederen ghewest, daervan sinth genoemen tachtentich marcke steerlinxs mith middes dessulven is die voers. Gerechticheit (namelijk 1/3e deel van de prefectuur van Groningen) an mij Agneze gecoemen’.¹⁸

Alardus Hidding

Over de vroegste bewoners van Mensinge is erg weinig bekend, maar zeker is dat de ontwikkeling van het dorp Roden niet stilstond. In 1225 waren er nog maar twee belastingplichtigen in Roden, ‘Bernardus ten Roden’ en ‘Menso de Rode’. Rond 1335 liet het domkapittel te Utrecht opnieuw een lijst opstellen. Nu waren er in hetzelfde dorp niet twee, maar negentien mensen die belasting moesten betalen. Bij achttien van de belastingplichtigen was er sprake van bedragen die te maken hadden met de afdracht van grond (‘de quaedam area’), van goederen (‘de bonis’), of van tienden (‘de decima’). Een interessant detail van de lijst is dat er bij slechts één persoon belasting werd geïnd vanwege zijn huis (‘de decima unius domus’). Een ‘domus’ was meer dan een boerderij en zeer waarschijnlijk gaat het hier om Mensinge. Hierover moest een tienden-belasting betaald worden. De eigenaar was Alardus Hidding.¹⁹ Over hem is erg weinig bekend.

Steven Zighers

Bij de vierde bewoner kan er van feiten worden gesproken. In een lijst, opgesteld in de jaren 1381 tot en met 1383, werd het leengoed Mensinge voor het eerst bij naam genoemd. In dit document van de bisschop van Utrecht stonden de leenmannen uit het Oversticht. Een van de leenmannen is Steven Zighers. In het document staat:

‘Item Steven Zighers hout Mensinghe-goet, dat geleghen is in der kerspel van Roeden in Drenthe. Ende dat is een borchleen to Vollenho’.²⁰

Het bijzondere is dat dit de enige belening was in de kerspelen (kerkelijke gemeenten) Roden, Roderwolde, Peize en Eelde. Daarmee was het kennelijk het enige gebouw van echte betekenis. Daarnaast staat er dat er sprake is van een borchleen. Een borg was een Groningse naam voor een versterkt gebouw. Dit zou erop kunnen wijzen dat Mensinge een steenhuis was, wellicht omgeven door een gracht. Omdat er expliciet sprake is van een ‘borgleen’ maakt dit van Steven Zighers dus een zogenaamde ‘borgman’. Het was zijn plicht om goed voor de borg te zorgen en het, indien nodig, te verdedigen. Bekend is dat de bisschop van Utrecht in die tijd plannen had zijn macht weer te versterken in het noorden.²¹

Goesen en Fosse Pijpens

In 1392 werd Steven Zighers in het leen van Mensinge opgevolgd door een vrouw genaamd Goesen. Ze was getrouwd met een zekere Roelof Dusewolt. Ze stonden aan de kant van de nieuwe bisschop van Utrecht, Frederik van Blankenheim. Het lukte Van Blankenheim om het bisschoppelijk gezag in Drenthe te herstellen. Slechts een paar jaar later werden Goesen en Roelof opgevolgd door Fosse Pijpens, een zus van Steven Zighers.²² Helaas is er over deze bewoners weinig informatie beschikbaar.

Ghisel Hidding

Mensinge kwam na het overlijden van Fosse Pijpens in handen van haar dochter Ghisel. Op zich is dit opmerkelijk omdat ze de weduwe was van een zekere Johan Hidding. Deze edelman was een vijand van de bisschop van Utrecht geweest. Toen de bisschop Coevorden innam, heeft Hidding samen met andere Drentse adellieden enkele jaren tegen hem gevochten.²³ In eerste instantie stond de geschiedenis van haar overleden man niet in de weg om het leenrecht van Mensinge in handen te krijgen. Maar later zou wel een rechtsprocedure tegen Ghisel worden gestart.

Er is een reden om aan te nemen dat Mensinge ten tijde dat Ghisel er woonde, rond 1400, sterk is veranderd. De bisschop, Frederik van Blankenheim, had omstreeks 1395 bepaald dat er maar één versterkte plaats mocht zijn in het noorden en dat was in Coevorden. Hij had zijn macht en gezag uitgebreid en wilde kennelijk zo weinig mogelijk andere strategische punten in Drenthe die zich later tegen hem zouden kunnen keren. Dat zou betekenen dat Mensinge, als versterkte plaats, moest verdwijnen of een andere functie zou krijgen.

Dit wordt door de archiefbronnen bevestigd. Nadat Fosse Pijpens er woonde, wordt er in de documenten geen enkele keer meer gesproken van ‘borchleen’. Nu is er steeds sprake van een ‘stichtleen’.²⁴ Een stichtleen was een leengoed van de bisschop zonder aanwijzing dat het een verdedigingsfunctie had. Indien Mensinge aan het Steenberger diepje had gelegen, is het mogelijk dat het gebouw rond deze periode is verplaatst naar de huidige plek. De locatie op de drassige vochtige grond aan het Steenberger diepje, later zelfs geschikt voor een ijsbaan, werd dan verruild voor een iets hoger gelegen stuk grond. Er zijn echter geen bronnen die dit verder bevestigen.

Wellicht omdat de overleden man van Ghisel Hidding een vijand was geweest van de bisschop van Utrecht, kwam ze in een rechtszaak terecht. Op 26 november 1406 moest zij haar leenbezit te Vollenhove, gelegen in het uiterste zuidwesten van de provincie Friesland, verantwoorden. Vanuit het bisdom Utrecht werden twijfels geuit of Ghisel en haar moeder wel degelijk in leenverband stonden en ze het leengoed volledig in bezit hadden. Daarnaast moesten ze bewijzen dat ze van adel waren. Deze rechtszaak liep voor Ghisel goed af. In 1408 werd ze (opnieuw) met Mensinge beleend ‘myt eenre volre waeren en myt allen sinen toebehoren’.²⁵

Herman Hidding & Herman Hidding (junior)

Tijdens de rechtszaak werden de belangen van Ghisel behartigd door haar zoon, Herman Hidding. Herman woonde in de stad Groningen tijdens een zeer woelige periode. Het was onveilig. De stad was in die jaren namelijk het middelpunt van twisten tussen de partijstrijd die in die jaren de Friese landen beheerste en ten onrechte bekendstaat als de strijd van Schieringers en Vetkopers (een term die alleen in het huidige Friesland gebruikt werd).²⁶

In 1413 nam de stad-Groninger partij van de Hekerens, onder leiding van Coppen Jarges, de stad in en joegen de andere partij, de Bronkhorsten, de stad uit. De Bronkhorsten, bondgenoten van de Friese Vetkopers, zochten steun bij de Oost-Friese Keno tom Brok, allesbehalve een vriend van de bisschop van Utrecht. Ze lieten het er niet bij zitten en namen wraak. Twee jaar later werd de stad heroverd vanuit het nabijgelegen Eelde en werden de Hekerens verjaagd.²⁷

Twee van de veroveraars zijn bij ons bekend: Herman Hidding en zijn broer Pijpe, die in Roden woonde. De overwinning hield stand en er kwam een nieuw stadsbestuur. Herman Hidding nam hier ook zitting in.²⁸

Er zijn geen directe bewijzen dat Herman zijn moeder in de belening van Mensinge heeft opgevolgd, maar wel aanwijzingen. Van 1423 tot 1433 werden de registers van de bisschop van Utrecht niet goed bijgehouden door een strijd over de bisschopszetel en leenregisters. Ghisel moet in die jaren zijn overleden.

Uit de beter geordende registers van 1433 staat één zin die van groot belang is voor de geschiedenis van Mensinge. Er staat dat ‘na doode zijns vaders’ Herman Hidding werd beleend met Mensinge.²⁹ Hieruit kan worden afgeleid dat toen Ghisel overleed, haar zoon Herman het leenrecht van Mensinge erfde. En toen hij overleed, zijn gelijknamige zoon Herman Hidding (junior) in 1433 de nieuwe leenman werd van Mensinge.

Er is een document waar het zegel van Herman op voorkomt. Het is een overeenkomst tussen de markegenoten (collectief van boeren) en het Aduarder Convent. Twee andere zegelaars zijn Otto Dusewolt en Johannes Hiddingh. Hoewel de twee zegels van Herman en Johannes verschillen is het toch aannemelijk dat zij broers zijn.³⁰ De achternaam van Johannes heeft overigens één letter meer. Het is een teken dat we nog steeds in de middeleeuwen zijn waarin niet altijd heel precies met namen werd omgegaan.

Johannes Hiddingh

Toen Herman Hidding (junior) in 1453 overleed, werd hij opgevolgd door Johannes Hiddingh. Een man die zijn leven wijdde aan twee kerken: de Catharinakerk in Roden en de Martinikerk in Groningen. Johannes Hiddingh wordt in een document kerkheer van Roden genoemd. Toen hij op Mensinge kwam, was hij al pastoor van de Sint Maartenskerk te Groningen. Zowel de Catharinakerk te Roden, als de Sint Maartenskerk, beter bekend als de Martinikerk, werden in die tijd verbouwd. Het is mogelijk dat hij zich met de verbouwing van beide kerken heeft beziggehouden. In deze tijd werd de Sint Maartenskerk in gotische stijl verbouwd en vergroot.³¹ Ook de Catharinakerk werd in diezelfde periode verbouwd. Johannes was verbonden aan het ‘Fraterhuis van de Broeders des Gemenen Levens’ in de stad Groningen. Hij zorgde daar voor de aan- en verkoop van verschillende goederen.³²

Detail van een plattegrond van Groningen uit 1575, vervaardigd door Georg Braun en Frans Hogenberg. De Martinikerk is duidelijk te zien.

Het Fraterhuis werd gesticht tussen 1432 en 1436.³³ Johannes kan dus, gezien deze periode, zeer goed de gehele totstandkoming van het Fraterhuis hebben meegemaakt. Wat gebeurde er zoal in dit kloostergebouw waar Johannes veel mee te maken had? Er waren rectoren, priesters en klerken die lessen verzorgden aan scholieren. Onder de geestelijke ‘broeders’ waren ook mensen die werkten als schrijver, boekbinder, landbouwer, bierbrouwer en zelfs als stadsreiniger.³⁴

Over de sfeer in het Fraterhuis is het een en ander geschreven. In het boek van dr. R. van Dellen, Van Prefectenhof tot Prinsenhof, staat hier onder andere over geschreven: ‘Het was een gemeenschappelijk leven, een vita communis, een heilig communisme, samen wonen en samen werken, van het verdiende samen gevoed en gekleed worden, doch bepaaldelijk met het doel om ieder voor zich en allen voor elkander, te arbeiden aan de vroomheid van het hart en de braafheid van het gemoed, – dat was hetgeen de Broeders, uit vrees van door de wereld besmet en van hunne eeuwige belangen afgetrokken te worden beoogden. Leeken, geestelijken en priesters kunnen zo’n gemeenschappelijk leven leiden en daarom samen wonen.’³⁵

Johannes, als pastoor van de Sint Maartenskerk, maakte een ongekend drama mee. Het schip van de kerk werd in die tijd vergroot en rond hemelvaart 1464 was er een nieuw gedeelte aan de westkant gereed. Maar slechts vier jaar later stortte de Martinikerktoren in! Gelukkig voor de Groningers was de toren toen beslist niet zo hoog als nu het geval is. De oorzaak was waarschijnlijk een brand, die drie jaar eerder had gewoed als gevolg van ‘een groet donder ende blyxem’. ‘In het jaar 1468 viel de feestdag van Johannes de Doper op een vrijdag; de zondag daarna – op 26 juni – om ongeveer twee uur ’s morgens, stortte de toren van de Sint Maartenskerk in. En ook vijf nieuwe gewelven in het westelijke deel van de kerk, die […] om de [oude] toren heen gebouwd waren, stortten in.’³⁶

Vijf jaar later begon de bouw van een nieuwe toren.³⁷ De stad Groningen groeide en werd machtiger. Het was belangrijk dat iedereen in de Ommelanden al van verre de Martinitoren, als statussymbool van de stad, zou zien. In de dertiende eeuw kwam de Martinikerk in het bezit van een wel heel speciale reliek van een naamgenoot van Johannes Hiddingh: een deel van de arm van Johannes de Doper.³⁸ Deze aanwinst was zeer lucratief voor de kerk. Er kwamen meer pelgrims de stad bezoeken en de opbrengst van de collectebus werd hoger. De relikwie was er ook tijdens het leven van Johannes Hiddingh en hij heeft dit ongetwijfeld van heel dichtbij goed kunnen bekijken. Slechts de straatnamen Sint Jansstraat en Sint Jansbrug herinneren nog aan de al lang verdwenen arm van de discipel.

Er is een document uit 1467 waarin de verblijfplaats van Johannes wordt vermeld. Er staat dat hij woonde ‘to denn geestelijke magheden bynnen Groningen’.³⁹ Dit betekent dat hij niet permanent of misschien zelfs wel helemaal niet op Mensinge woonde. Toen er een nieuwe bisschop van Utrecht aantrad, was dat voor Johannes geen probleem. Het Mensingegoed met alles wat erbij hoorde werd opnieuw aan hem beleend.⁴⁰

Vosse Hidding

Johannes overleed in 1478 en de belening kwam in handen van zijn zus Vosse. Zij is van de familie Hidding de laatste die Mensinge in leen heeft gehad. Ze was op dat moment al weduwe van Ludekijn Wigboldes, schulte van Groningen. Schulte is een oude benaming voor burgemeester. Ze woonden in de Boteringestraat. Haar huis stond op de plek waar nu het gebouw met nummer 36-38 is gehuisvest, momenteel in gebruik van de Rijksuniversiteit Groningen. Ze deelde de woning met haar zoon, eveneens schulte van Groningen, Wigbolt Wigboldes. Mensinge was dus ook niet haar hoofdwoning.⁴¹ De Oude Boteringestraat was overigens in die tijd een belangrijke route die overging in de Nieuwe Boteringestraat, waarna er alleen nog maar klei was. Hier woonden al vanaf de middeleeuwen edellieden, burgemeesters en geleerden.⁴²

Wigbolt Wigboldes

De nieuwe leenman nam voor Mensinge een cruciale beslissing. Op 2 oktober 1485 verkocht hij het leenrecht aan de ridder Onne Ewesma.⁴³ Hiermee begon voor het landgoed te Roden een geheel nieuwe periode. De familie Van Ewsum bleek gehecht aan Mensinge, want meerdere generaties zouden het voor een periode van 235 jaar in bezit houden.

Noten

1
R. Alma. ‘De Ommelander hoofdeling. Edelman of rijke boer?’, Stad & Lande : het verhaal van Groningen, 21 (2012) nr. 3, p. 11-15.

2
M.G.J. Duijvendak e.a. (red.) Geschiedenis van Groningen I. Prehistorie-Middeleeuwen (Zwolle 2008), p. 232.

3
W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijkveld Stol en A. Pathuis. De Ommelander Borgen en Steenhuizen (Assen/Maastricht 1987² [1973]), p. 8.

4
M.G.J. Duijvendak e.a. (red.) Geschiedenis van Groningen I. Prehistorie-Middeleeuwen (Zwolle 2008), p. 232.

5
M.G.J. Duijvendak e.a. (red.) Geschiedenis van Groningen I. Prehistorie-Middeleeuwen (Zwolle 2008), p. 250.

6
J. de Rek. Van Hunebed tot Hanzestad (Baarn z.j. [1966]), p. 305.

7
J. de Rek. Van Hunebed tot Hanzestad (Baarn z.j. [1966]), p. 305.

8
W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijkveld Stol en A. Pathuis. De Ommelander Borgen en Steenhuizen (Assen/Maastricht 1987² [1973]), p. 3.

9
W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijkveld Stol en A. Pathuis. De Ommelander Borgen en Steenhuizen (Assen/Maastricht 1987² [1973]), p. 107.

10
W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijkveld Stol en A. Pathuis. De Ommelander Borgen en Steenhuizen (Assen/Maastricht 1987² [1973]), p. 13.

11
W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijkveld Stol en A. Pathuis. De Ommelander Borgen en Steenhuizen (Assen/Maastricht 1987² [1973]), p. 15.

12
J. Nanninga. ‘Dr. Johan de Mepsche, eene bijdrage tot de kennis der geschiedenis van Groningen en Ommelanden onder Spaansche heerschappij’, in: G. Acker Stratingh, H.O. Feith en W.B.S. Boeles (red.) Bijdragen tot de geschiedenis en oudheidkunde, inzonderdheid van de provincie Groningen 9 (1872), p. 104.

13
W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijkveld Stol en A. Pathuis. De Ommelander Borgen en Steenhuizen (Assen/Maastricht 1987² [1973]), p. 13.

14
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 406.

15
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 406.

16
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 406.

17
R. van Dellen. Van Prefectenhof tot Prinsenhof (Groningen 1947), p. 27.

18
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 406.

19
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 407.

20
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 407.

21
H. Pol en T.W. Siertsema. Hiddingh. Een oud Drents geslacht (± 1400 – ± 1890) (z.p. z.j.), p. 1.

22
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 407.

23
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 407.

24
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 407.

25
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 408.

26
R. Alma. ‘Hekerens en Bronkhorsten in Groningen.’ in: P.Th.F.M. Boekholt e.a. (red.) Het noorden in het midden. Opstellen over de geschiedenis van de Noord-Nederlandse gewesten in Middeleeuwen en Nieuwe Tijd (Assen 1998), p. 17.

27
R. Alma. ‘Hekerens en Bronkhorsten in Groningen.’ in: P.Th.F.M. Boekholt e.a. (red.) Het noorden in het midden. Opstellen over de geschiedenis van de Noord-Nederlandse gewesten in Middeleeuwen en Nieuwe Tijd (Assen 1998), p. 24.

28
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 408.

29
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 408.

30
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 408.

31
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 408.

32
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 408.

33
R. van Dellen. Van Prefectenhof tot Prinsenhof (Groningen 1947), p. 83.

34
R. van Dellen. Van Prefectenhof tot Prinsenhof (Groningen 1947), p. 126.

35
R. van Dellen. Van Prefectenhof tot Prinsenhof (Groningen 1947), p. 126.

36
E.O. van der Werff. Martini, kerk en toren (Assen 2003), p. 35.

37
E.O. van der Werff. Martini, kerk en toren (Assen 2003), p. 50.

38
E.O. van der Werff. Martini, kerk en toren (Assen 2003), p. 89.

39
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 408.

40
H. Pol en T.W. Siertsema. Hiddingh. Een oud Drents geslacht (± 1400 – ± 1890) (z.p. z.j.), p. 6.

41
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 409.

42
E. Houting. Stadse bouwstenen. Bouwhistorische verkenningen in de stad Groningen (Groningen 2005), p. 82.

43
J. Bos, F.J. Hulst en P. Brood. (red.) Huizen van stand (Meppel 1989), p. 409.