Frank Renout

SUPER SARKO!

NICOLAS SARKOZY IS VOOR NIETS EN NIEMAND BANG

Uitgeverij de Rode Kamer | Haarlem

Introductie

Nicolas Sarkozy, president van Frankrijk, lijkt voor niets en niemand bang.

Maar ‘Super Sarko’ is ook de zoon van een immigrant en mist alle eliteopleidingen die andere Franse politici wel volgden.

En dat moet gecompenseerd worden.

Met blingbling en met Bruni.

Sarkozy startte een oorlog tegen de Libische leider Khadafi, hij zei de banlieues met een hogedrukspuit schoon te vegen en pakte het heilige huisje van de luxueuze Franse pensioenen aan.

Maar waarom? En is hij geslaagd?

Frank Renout (Haarlem, 1965) woont en werkt sinds 2004 in Frankrijk als correspondent voor onder meer De Standaard, de NOS, de VRT, het Algemeen Dagblad, de Wereldomroep en Vrij Nederland.

Woord vooraf

Nicolas Sarkozy is zonder twijfel een van de meest spraakmakende westerse politici van zijn generatie.

Natuurlijk, Barack Obama schreef geschiedenis als eerste ‘zwarte’ president van de Verenigde Staten.

Angela Merkel groeide uit van Oost-Duits meisje tot ‘het mirakel Merkel’: een van ’s werelds machtigste vrouwen.

En Silvio Berlusconi kreeg een reputatie als politicus van lichte zeden.

Maar waar die drie politici zich allemaal onderscheiden op één terrein, weet Nicolas Sarkozy zich sinds jaar en dag te onderscheiden op heel veel uiteenlopende terreinen.

Hij is een immigrantenzoon die zichzelf omhoogwerkte in het streng-hiërarchische Frankrijk.

Hij won de presidentsverkiezingen in 2007 met een visie: hij beloofde Frankrijk open te breken, de economie te liberaliseren, het land te hervormen. Maar in de jaren erna ontpopte hij zich vooral als een populist voor wie visie of ideologie nog nauwelijks een rol spelen, maar voor wie opiniepeilingen heilig zijn.

Hij voerde campagne met zijn vrouw Cécilia, scheidde kort daarna van haar en trouwde enkele weken later met ex-topmodel Carla Bruni, die vervolgens ook nog een presidentiële baby op aarde zette.

Hij is een talent achter het spreekgestoelte en een meester in het veroveren van publiek. En tegelijkertijd scheldt hij net zo makkelijk ministers en medewerkers uit.

Hij beloofde de Fransen werkgelegenheid en koopkrachtverbetering, maar vestigde zijn reputatie met aanvallen op Libië en de aanpak van de eurocrisis.

Hij werkt vrijwel 24 uur per dag en dan ook nog in een tempo dat oppositie en vakbonden naar adem snakkend achterlaat.

Is er ergens crisis? Dreigt er oorlog? Brokkelt de Europese Unie af? Super Sarko komt er aan!

Angela Merkel merkte op dat ze in 2011 meer tijd met Sarkozy doorbracht dan met haar eigen man.

Van heilige huisjes moet hij niets hebben. Taboes en dogma’s moeten eraan geloven.

Hij is pragmatisch, opportunistisch en onberekenbaar. En hij bereikt resultaat.

Zijn ex-vrouw bevrijdde eigenhandig Bulgaarse verpleegsters in Libië, hijzelf wist met nachtelijke en persoonlijke diplomatie een Russische aanval op Georgië te voorkomen.

Dát is Nicolas Sarkozy.

Is het geldingsdrang?

Of is hij gewoon een kind van z’n tijd, een politicus van de 21e eeuw?

Lijdt hij aan het ‘Zorrocomplex’?

Of weet hij als geen ander dat ook de Franse politiek niet meer om inhoud maar vooral om imago draait?

Of is Nicolas Sarkozy gewoon het tragische en tegelijk succesvolle slachtoffer van een ‘dwangmatig narcistisch syndroom’?

Op die vragen probeert dit boek antwoorden te geven.

Frank Renout,

Parijs, februari 2012

1. DE HELD

‘Ik kreeg een boodschap: “Jonge advocaat wil graag eens het paleis van de president bezoeken”’

Erick Schmitt doet op 13 mei 1993 ’s morgens zwarte kleren aan. Hij trekt een bivakmuts over zijn gezicht, zet een motorhelm op, hangt zijn riem vol met staven dynamiet en neemt een pistool mee. Om half 10 loopt hij met die outfit een kleuterschool binnen in Neuilly, een voorstad van Parijs.

Voor de politie goed en wel gealarmeerd kan worden, is de 42-jarige man al een klaslokaal binnengegaan. Hij gijzelt er een lerares en 21 kinderen van 3 en 4 jaar oud. Via briefjes laat hij weten wat hij wil: 100 miljoen Franse francs. Elk briefje van hem is ondertekend met ‘H.B.’, ‘Human Bomb’. Als hij het geld niet krijgt, zal hij zichzelf opblazen, middenin de klas met de kinderen en de juf.

Rondom het schoolgebouw in het chique Neuilly verzamelen zich elite-eenheden van de politie. Journalisten, cameramensen en televisiewagens staan snel voor de deur. Er wordt live verslag gedaan van de gijzeling van de peuters in de klas.

Nicolas Sarkozy is op dat moment 38 jaar oud. Hij is de ambitieuze burgemeester van Neuilly. Rond het middaguur is hij ter plekke.

Sarkozy laat meteen weten dat hij persoonlijk wil onderhandelen met de gijzelnemer. Maar dat ligt gevoelig. Sarkozy is op dat moment ook minister in de rechtse regering van premier Édouard Balladur.

‘Ik heb de telefoon gepakt en belde Sarkozy,’ aldus Balladur.¹ ‘Ik zei: “Luister, ga niet naar binnen in die klas.” Ik wilde niet dat behalve al die kinderen ook een minister zou worden gegijzeld.’

Maar de jonge politicus heeft z’n besluit al genomen. Sarkozy gaat het schoolgebouw in en stapt binnen in de klas waar ‘Human Bomb’ zich bevindt, met de kinderen, de juf en de staven dynamiet. En dat doet Sarkozy niet één keer maar een paar keer.

De regering heeft op dat moment al besloten om het gevraagde losgeld nooit te betalen. Maar de burgemeester onderhandelt in het klaslokaal met de gijzelnemer alsof de miljoenen wél in aantocht zijn, maar alleen nog bij elkaar gezocht moeten worden.

De bravoure heeft resultaat. Op televisie is te zien hoe Sarkozy na onderhandelingen de klas uitloopt met een klein meisje op zijn arm. Hij heeft haar bevrijd. ‘Daar is ze, uw dochter,’ zegt hij als hij - voor het oog van een camera - het meisje overhandigt aan haar dolblije moeder. ‘Het viel niet mee, maar ik had het u beloofd!’

Ook een jongetje weet hij vrij te krijgen. Op televisie zien de Fransen de jonge burgemeester Sarkozy triomfantelijk het klaslokaal uitlopen, een snikkend jochie op z’n arm dragend.

Daarna verschijnt Sarkozy in een kamer waar verantwoordelijken van de school zich hebben verzameld. Bijna iedereen zit. De burgemeester staat én praat. Hij heeft zijn handen in zijn zakken en draait een beetje rond, als een pauw die met zijn veren pronkt.

‘Ik heb een kwartier met hem gepraat. Hij was heel kalm,’ vertelt Sarkozy over zijn gesprek met de gijzelnemer, aan de mensen die rond hem zitten. ‘Hij wilde dat ik een boodschap zou doorgeven aan de minister van Binnenlandse Zaken. Dat heb ik geweigerd,’ zegt hij, de aanwezigen één voor één zelfverzekerd aankijkend. ‘Als ik dat nu zou doen, wat heb ik dan later nog in handen om mee te onderhandelen?’

Op 15 mei, om half 8 ’s morgens, doet een speciale interventie-eenheid een inval in de school. De nog aanwezige kinderen worden bevrijd, de gijzelnemer wordt gedood.

Die ochtend wordt Sarkozy geïnterviewd op de Franse televisie. ‘We zijn allemaal blij,’ zegt hij met een brede lach. ‘Weet u wat dat is, blij zijn? Dat je ziet dat de hemel blauw is, dat alle kinderen weer veilig thuis zijn.’

Diezelfde dag geeft ook minister van Binnenlandse Zaken, Charles Pasqua, een persconferentie. Naast hem zit de burgemeester, de held van de dag, met een naambordje voor hem op tafel: ‘Nicolas Sarkosy’, staat er foutief gespeld.

De persconferentie wordt live op televisie uitgezonden en de burgemeester krijgt een nadrukkelijke pluim van Pasqua. ‘Natuurlijk feliciteer ik mijn vriend Nicolas Sarkozy die zich zo goed en moedig heeft ingezet tijdens deze zaak.’

Die voorjaarsmaand in 1993 verandert Nicolas Sarkozy van een anonieme politicus met een verkeerd gespelde naam in een nationale held die eigenhandig peuters bevrijdt uit handen van een gijzelaar. De Fransen zien dat jaar een heldhaftige burgemeester die niet bang is een klaslokaal met explosieven binnen te lopen. Dagblad Le Figaro zet een foto van de burgemeester op de cover van z’n magazine, met het bevrijde jongetje op z’n arm.

Pas na een aantal jaren wordt duidelijk dat de bemoeienis van Nicolas Sarkozy met de gijzeling in de school een heldhaftige, maar ook een goed geregisseerde actie was.

Jean-Pierre About was destijds journalist van televisiezender TF1 en deed verslag vanuit Neuilly. Hij herinnert zich hoe Sarkozy als een wervelwind arriveerde bij de school.²

‘Hij nam meteen bij alles de leiding. Je kent ’m hè, hij lijkt op Napoleon. Hij komt er aan, bemoeit zich meteen met alles, wil meteen de baas van de politie spreken. Hij komt meteen op de journalisten af en zegt dan dat hij nog niks kan zeggen.’

Sarkozy drong zich ook op bij de crisisleiding ter plekke. ‘De burgemeester was natuurlijk ook minister, dus we voelden ons een beetje verplicht om hem toe te laten tot het crisisteam,’ aldus Aimé Touitou, oud-politiedirecteur van het departement Hauts-de-Seine waarbinnen Neuilly valt.³

Veel betrokkenen van destijds lijken het er over eens dat Sarkozy bewust de leiding nam met het doel zichzelf te profileren. Want van een ‘bevrijding’ van kinderen lijkt achteraf nauwelijks sprake.

‘Ik wil niets afdoen aan wat hij heeft bereikt, maar de gijzelnemer gaf hem wel heel makkelijk zijn zin,’ aldus procureur Pierre Lyon-Caen.⁴ ‘We denken dat de gijzelnemer gewoon vond dat hij te veel kinderen in die klas had verzameld en dat hem dat belemmerde.’

Lyon-Caen was destijds betrokken bij de onderhandelingen. Dat er televisiebeelden verschenen van Sarkozy met de kinderen op zijn arm was geen toeval, zegt hij.⁵ De burgemeester regisseerde namelijk zijn eigen bevrijdingsactie.

‘Het was daar allemaal afgeschermd gebied, dus er was geen journalist binnen natuurlijk. Sarkozy riep toen de communicatieman van de brandweer bij zich, want die droeg een camera.’ De brandweer moest filmen hoe hij ‘onderhandelde’ met Human Bomb en hoe hij kinderen bevrijdde. De Franse televisie mocht de beelden later aan het publiek tonen. ‘Dat toont aan wat voor politiek beest Sarkozy is.’

Jean-Claude Borel-Garin was tijdens de gijzeling adjunct-chef van de speciale interventie-eenheid. En ook hij zag in Sarkozy de regisseur van diens eigen success story.⁶ ‘Vooral toen hij naar buiten kwam met die kinderen. Hij wilde ze koste wat kost zelf dragen en naar buiten brengen, om de kinderen daarna persoonlijk aan de ouders terug te geven. Dat moest gezien worden. Het was een mooi staaltje politiek. Sarkozy wilde er z’n voordeel mee doen.’

Een held was geboren en het politieke beest had zich voor het eerst gemanifesteerd.

En dat was het gevolg van een jarenlange worsteling, een strijd. Om zichzelf te bewijzen. Nicolas Sarkozy wordt in 1955 geboren in Parijs en is een buitenbeentje. ‘Ik ben een immigrantenzoon,’ zal hij zelf ooit uitleggen tijdens een toespraak. ‘Zoon van een Hongaar en kleinzoon van een Griek die tijdens de Eerste Wereldoorlog voor Frankrijk vocht.’

Als kleine jongen werd hij met die afkomst gepest. ‘Denk maar niet dat jij met zo’n achternaam zult slagen in Frankrijk,’ krijgt hij te horen.

Partijgenoot Patrick Devedjian: ‘Hij was jong, gevoelig en voelde zich vernederd. Dat heeft hem enorm ambitieus gemaakt.’

Zijn vader zegt hem: ‘In dit land zal een Sarkozy nooit president kunnen worden. Als je zoiets wilt, moet je naar de Verenigde Staten.’⁷

Maar er speelt meer: de jonge Nicolas groeit op als kind van gescheiden ouders. Als hij een peuter is, gaan zijn ouders uit elkaar. Zijn vader, de Hongaar Pal Sarkozy, vertrekt en zijn moeder, de Française Andrée, voedt Nicolas en diens twee broers alleen op.

Hij volgt ook niet een van de eliteopleidingen die in Frankrijk vaak een voorwaarde zijn om carrière te maken in bedrijfsleven of politiek. Hij studeert rechten en wordt advocaat.

Tot slot is Sarkozy ‘het kleintje’: hij worstelt met zijn lengte van naar verluidt 1,65 meter.

Het maakt van hem een vechtersbaas: als immigrantenzoon van gescheiden ouders moet hij in het Frankrijk van de jaren 60 en 70, specifieker: in het chique Parijs, knokken om iets te bereiken.

En dat doet hij. Al jong merkt hij dat de advocatuur niet zijn roeping is.

In 1974 - Sarkozy is dan 19 jaar oud - sluit hij zich aan bij de rechtse partij Union des Démocrates pour la République (UDR).

Een jaar later mag hij zijn eerste politieke toespraak houden, op een partijbijeenkomst in Nice. ‘Hij heeft de nacht ervoor niet geslapen en heeft zijn woorden en de daarbij behorende bewegingen wel 100 keer geoefend,’ aldus politiek journalist Michaël Darmon.⁸

In de zaal zit ook een van de meest talentvolle politici in die tijd, Jacques Chirac, die net het jaar ervoor tot premier is benoemd. Chirac is tevens voorzitter van de UDR.

Vlak voor de jonge Sarkozy het podium opgaat, krijgt hij nog een aanmoediging van Chirac. ‘Je hebt vijf minuten voor je speech,’ vertelt de premier hem.

Maar het kersverse partijlid laat zich niet van de wijs brengen. Hij spreekt 26 minuten lang, zonder pauze. De zaal ligt aan zijn voeten en Chirac vraagt zich stomverbaasd af wie die wijsneus op het podium is.

‘Als onervaren partijlid stapte hij het podium op. En hij stapte er weer af als een politicus die er genot in schept een zaal vol publiek voor zich te winnen,’ aldus Darmon. ‘Die soms hartstochtelijke zoektocht naar “de erotiek van de toespraak” laat hem daarna nooit meer los. Tot op de dag van vandaag vindt hij het het allerleukst om voor een vijandig publiek te staan dat na afloop met een groots applaus afscheid van hem neemt.’

Sarkozy wordt de oogappel van Chirac. De twee herkennen zichzelf in elkaar. Ze zijn allebei verzot op de macht, verslaafd aan de politiek en grenzeloos ambitieus. Een robbertje politiek vechten is volgens allebei een verplicht onderdeel van het vak. En allebei zijn ze gevoelig voor vrouwelijk schoon.

Sarkozy sluit zich aan bij de opvolger van de UDR, de Rassemblement pour la République (RPR), opgericht door Chirac. In 1977 wordt hij gekozen in de gemeenteraad van Neuilly, waar hij in 1983 burgemeester wordt, met steun van Chirac.

In de jaren 80 bekleedt hij verschillende functies in de RPR en wordt hij lid van de Franse Tweede Kamer, de Assemblée Nationale.

Als hij namens de partij meewerkt aan de campagne voor de presidentsverkiezingen van 1981, baart hij opzien. Sarkozy organiseert dan verkiezingsbijeenkomsten voor Chirac en introduceert daar voor het eerst artiesten die optreden tussen de politieke speeches.

Showbizz en politiek gaan prima samen, vindt Sarkozy.

Kiezers moet je veroveren. En Sarkozy helpt Chirac graag bij die verovering.

In 1995 volgt de ommekeer. De twee raspolitici die zoveel op elkaar lijken, komen elkaar dan hardhandig tegen. De weg naar de macht blijkt te smal voor twee razend ambitieuze partijgenoten: Chirac, die dan burgemeester van Parijs is, en Sarkozy, die als jonge hond van de RPR op weg is naar politieke volwassenheid.

In 1995 staan twee rechtse kandidaten tegenover elkaar in de aanloop naar de presidentsverkiezingen. Chirac aan de ene kant en Édouard Balladur, premier onder de socialistische president François Mitterrand, aan de andere kant.

In die strijd kiest Sarkozy de kant van Balladur.

Het is ‘vadermoord’: de jongeling die een mes in de rug steekt van zijn politieke leermeester.

Het komt daarna niet meer goed tussen de twee. Journaliste Béatrice Gurrey van dagblad Le Mond e beschrijft hoe Chirac zelfs nog vele jaren later reageert op de aanwezigheid van Sarkozy tijdens een tuinfeest op het Élysée, het presidentieel paleis.⁹

‘Zie je Sarkozy daar?’ vraagt Chirac aan de mensen om hem heen. ‘Pauw! Pauw! Pauw! Pauw!’ roept de president terwijl hij schietbewegingen maakt met een denkbeeldig geweer.

De verwijdering van zijn leermeester deert de immigrantenzoon niet. Integendeel, lijkt het wel. Elke tegenslag maakt hem nog meer vastberaden.

Hoe harder de weerstand, hoe harder Sarkozy vecht.

En vechten doet hij, want zijn doel is nog niet bereikt.

Sarkozy sluit allianties met collega-politici, reist het hele land door om naar kiezers te luisteren, werkt zich op tot voorzitter van regeringspartij RPR en profileert zich steeds vaker als selfmade man. Van zijn zwakte maakt hij zijn sterkte: zelfs een immigrantenzoon die niet naar een elite-instelling als de École Nationale d’Administration (ENA) is geweest, kan het dus ver schoppen.

‘De strategie van Sarkozy is simpel: hij werkt zichzelf naar voren als dé sterke man achter Chirac, omdat die de logische kandidaat is voor de komende presidentsverkiezingen van 2002,’ aldus Élysée-watcher Franz-Olivier Giesbert.¹⁰

In de slipstream van zijn oude leermeester kan Sarkozy zich ontwikkelen en profileren.

En Chirac weet op zijn beurt dat die jonge hond populair is en talent heeft, dus die kan je maar beter aan je zijde hebben dan tégen je hebben. ‘Zijn werklust, zijn energie, zijn tactiek en zijn mediatalenten maken hem een van de meest getalenteerde politici van zijn generatie,’ schrijft hij later over Sarkozy in zijn memoires.

Ook Chiracs vrouw Bernadette herkent het: ‘Hij heeft wel talent, die kleine klootzak!’ laat ze zich een keer ontvallen over ‘le Petit Nicolas’.¹¹

Sarkozy en Chirac ontwikkelen een haat-liefdeverhouding. ‘Deze twee mannen zijn als twee echtgenoten die al veel te lang samen zijn,’ aldus Giesbert.¹² Ze blijven bij elkaar uit gemakzucht en omdat een breuk alleen maar tot gedoe leidt.

In 2002, na zijn herverkiezing als president, neemt Chirac de steeds populairder wordende Sarkozy op in zijn regering. Heel even overweegt hij om hem ook aan te wijzen als premier. Sarkozy is daar al klaar voor, schrijft hij spottend in zijn memoires. ‘Hij had al een heel team van medewerkers samengesteld.’

Maar de president durft het niet aan. ‘Ik zou het risico lopen om al snel met een premier te zitten die geheel zelfstandig te werk gaat, die me zou tegenspreken en die er openlijk naar streeft mijn opvolger te worden.’

Als minister is Sarkozy als een vis in het water. Hij krijgt de post van Binnenlandse Zaken en manifesteert zich als crime fighter. Het levert hem een enorme populariteit op. Na een korte onderbreking als minister van Economische Zaken in 2004, wordt Sarkozy opnieuw minister van Binnenlandse Zaken.

Als eind 2005 de rellen uitbreken in de Franse voorsteden, de banlieues, laat Sarkozy zich van zijn sterkste kant zien. Met ongepolijste taal en pleitend voor een hard politieoptreden tegen ‘schoften’ en drugshandelaars groeit hij uit tot een van Frankrijks populairste politici.

Voor iedereen staat dan al onomstotelijk vast dat Sarkozy zich opmaakt voor het hoogste ambt. Want in 2003 had hij het zelf hardop gezegd.

In een televisie-uitzending vertelt politiek journalist Alain Duhamel dat de socialistische politicus Laurent Fabius heeft verklapt dat hij ’s morgens tijdens het scheren, staand voor de spiegel, wel eens denkt aan meedoen aan de presidentsverkiezingen.¹³

‘U scheert zich ’s morgens ook,’ zegt Duhamel tegen Sarkozy. ‘Denkt u dan tijdens dat scheren ook wel eens aan de presidentsverkiezingen?’

Sarkozy heeft zijn handen plechtig gevouwen voor zich, kijkt naar Duhamel en zegt als een lachend ondeugend jongetje dat net is betrapt: ‘Niet alleen tijdens het scheren.’

Eind maart 2007 loopt Nicolas Sarkozy rond het middaguur station Gare du Nord in Parijs op. Hij gaat er de trein nemen om op verkiezingscampagne te gaan.

Over een paar weken is de eerste ronde van die verkiezingen. En Sarkozy dénkt daar anno 2007 niet alleen meer aan. Hij heeft besloten de daad bij het woord te voegen. Hij is kandidaat en doet daadwerkelijk mee aan de verkiezingen.

Op Gare du Nord is het kort ervoor tot flinke rellen gekomen. Een allochtone reiziger zonder kaartje werd aangehouden, verzette zich en werd toen tegen de grond gewerkt door agenten. Omstanders protesteerden en voor iemand er erg in had kwam het tot gevechten.

Linkse politici protesteren daarna al snel tegen wat zij het ‘overdreven’ politieoptreden noemen. Hun sympathie gaat naar de reiziger-zonder-kaartje, de verwijten zijn voor de agenten.

Dat is koren op de molen voor de rechtse straatvechter Sarkozy. ‘Frankrijk is het enige land waar het blijkbaar abnormaal is om iemand aan te houden die zonder kaartje reist,’ sneert hij naar de socialisten.

Hij verwijt ze de kant van de criminelen te kiezen. ‘Ik sta aan de kant van degenen die gewoon wel hun treinkaartje betalen en niet aan de kant van degenen die treinstations kort en klein slaan,’ zegt Sarkozy ’s morgens op het treinstation tegen de verzamelde pers die met hem meereist.

De oorzaak van de rellen, volgens hem? ‘De ideologie van de generatie van ’68. Veel te lang is in de maatschappij getolereerd want niet te tolereren valt.’ Hard optreden is zijn devies.

En daarna speelt zich een curieuze campagnedag af.

Sarkozy reist per trein naar Douai, Villeneuve-d’Ascq en Lille in het noorden, bezoekt een bedrijf en een winkel.

Journalisten vragen hem naar zijn economische plannen, naar zijn politieke ideeën. Maar Sarkozy wil maar praten over één ding: de rellen op het Gare du Nord. Welk onderwerp journalisten ook aansnijden, welke vraag ook maar aan hem wordt gesteld: Sarkozy staat, herhaalt hij die dag keer op keer, aan de kant van de mensen die wel hun kaartje voor het openbaar vervoer betalen. Criminelen moeten worden opgepakt. De politie heeft haar werk goed gedaan.

‘Criminelen houden niet van mij? Nou, dat is geheel wederzijds!’ bijt hij een journalist toe.

De strategie werkt. Het televisiejournaal van die avond en de kranten de volgende ochtend kunnen niets anders doen dan die ene boodschap van kandidaat Sarkozy weergeven. Híj staat aan de kant van de nette Franse burgers, laat de socialisten het maar opnemen voor de zwartrijders.

En die boodschap slaat aan bij de kiezers. Weekblad Le Journal du Dimanche laat na de Gare du Nord-rellen een enquête uitvoeren. En een grote meerderheid van de Fransen zegt Sarkozy te zien als de beste waarborg voor de veiligheid in het land. Zijn tegenstander, de socialiste Ségolène Royal, blijft op grote achterstand.

Veiligheid is een belangrijk thema voor Sarkozy tijdens de verkiezingscampagne. Maar niet het enige. Ook immigratie en de islam komen vaak aan bod. De kandidaat pleit voor mínder immigranten in Frankrijk en verzet zich tegen moslimextremisten.

Werkgelegenheid is een ander speerpunt. ‘Wie meer wil verdienen mag harder werken,’ is zijn slogan. De 35-urige werkweek wordt versoepeld. Bedrijven mogen makkelijker personeel ontslaan, werknemers krijgen meer betaald voor overwerk en werklozen mogen niet meer eindeloos banen weigeren.

Tijdens zijn campagne bezoekt Sarkozy bedrijf na bedrijf, fabriek na fabriek. Hij zegt keer op keer de kandidaat te zijn ‘van de Fransen die vroeg opstaan’, oftewel de mensen die aan het werk gaan, die de handen uit de mouwen steken.

Tijdens een toespraak voor het midden- en kleinbedrijf komt Sarkozy nauwelijks aan het woord. Hij wordt de gehele tijd onderbroken door applaus. Werknemers - ‘arbeiders’, zoals ze in Frankrijk nog vaak worden genoemd, lijken in toenemende mate in de ban van de rechtse kandidaat.

Sarkozy spreekt die groep kiezers persoonlijk en direct aan. ‘Het is mijn plicht om ook te praten namens al degenen die zich verraden voelen door “links” dat geen respect meer heeft voor werk, dat de arbeiders niet meer begrijpt, dat niet meer luistert naar het volk dat veiligheid wil, een eigen identiteit wil, bescherming wil,’ zegt hij in een speech tijdens zijn campagne.¹⁴ Hij verwijst in die toespraak naar linkse Franse helden als Jean Jaurès en Léon Blum van wie hij naar eigen zeggen ‘de erfgenaam’ is - tot grote ergernis van de Socialistische Partij.¹⁵

Het is een doelbewuste strategie. ‘Het is mijn taak om links te ontmantelen,’ vertrouwt de presidentskandidaat tijdens de verkiezingscampagne een aantal journalisten toe.¹⁶ Hij laat bij die ontmoeting vol trots dagblad Le Monde zien waarin de linkse intellectueel André Glucksmann uitlegt waarom hij Sarkozy steunt. ‘Dat is een mooie tekst. Vijf blaadjes lang, dat is toch niet niks.’

Kort erna belt hij met filosoof Bernard-Henri Lévy. ‘En? Wanneer schrijf jij nou zo’n artikel? Het is leuk dat Glucksmann het doet, maar jij… jij bent m’n vriend.’¹⁷

Sarkozy is de man van een nieuw moreel reveil, herstel van normen en waarden, én hij is de kandidaat van de daadkracht: iemand die actief en pragmatisch de problemen te lijf wil gaan.

En daarmee komt hij in 2007 precies op het juiste moment. De Fransen lijken in een collectieve depressie te zijn beland. De koopkracht, de werkloosheid: alles wordt slechter. Veiligheid, misdaad: het holt achteruit. Linkse of rechtse politici: het maakt niet uit. Twee derde van de Fransen heeft noch in links noch in rechts vertrouwen, blijkt tijdens de verkiezingscampagne uit onderzoek van het Centrum voor Politiek Onderzoek (Cevipof).

‘In de jaren 60, 70 en 80 is er in Frankrijk nooit pragmatisch beleid gevoerd. Veel sociaaleconomische problemen zijn heel erg lang extreem ideologisch benaderd. Fransen vinden dat zowel linkse als rechtse regeringen hebben gefaald in de aanpak van de werkloosheid. Dat heeft tot teleurstelling geleid,’ vertelt politicoloog en Cevipof-directeur Pascal Perrineau tijdens die campagne in 2007. ‘Een opvallend resultaat van ons onderzoek is dat Sarkozy evenveel kiezers trekt uit de volkswijken als de socialistische Royal doet.’

Niemand twijfelt aan Sarkozy’s dynamiek, aan zijn actiebereidheid. En ook intellectuelen beschrijven in die periode de ‘vernieuwing’ die er aan lijkt te komen na decennia van inertie.

‘Van de twaalf jaren van Jacques Chirac is helemaal niets overgebleven, behalve een ongekend snelle achteruitgang van Frankrijk en een marginalisering op wereldschaal,’ aldus historicus Nicolas Baverez.

‘Charles de Gaulle wilde Frankrijk zijn status weer teruggeven na de vernedering van 1940 en de dekolonisatie. Georges Pompidou wilde van Frankrijk weer een industriële grootmacht maken. Valéry Giscard d’Estaing nam de spanningen weg uit de samenleving. François Mitterrand wilde “links” verenigen met de markteconomie. En Jacques Chirac? De macht krijgen en behouden. Dat is niet echt een verdienste waarom je een straat naar hem vernoemt,’ concludeerde econoom Jacques Marseille.

‘Chirac heeft geen zin gegeven aan iets, geen inhoud gegeven, zelfs geen richting aangegeven. Chirac was president maar eigenlijk gewoon afwezig,’ aldus bestuursdeskundige Guy Carcassonne.

Sarkozy belooft actie, vernieuwing en daadkracht. De kiezers gaan massaal overstag. ‘Sarkozy is de enige die echt iets wil veranderen,’ vertelt Marine Larmignat (31) in Neuilly, Sarkozy’s ‘politieke’ geboortestad. ‘Hij heeft de moed om maatregelen te nemen die nodig zijn. Franse ambtenaren hebben privileges die stammen uit de 18e eeuw! Ze kunnen soms al op hun 55e met pensioen. Ik ken mensen die een uitkering hebben en er zwart bijklussen. Ik werk zelf 45 uur per week, betaal een berg belasting en dat gaat dus ook naar die mensen.’

Kiezer Pierre-Alain Antoine (59) waardeert het juist dat Sarkozy als minister strengere immigratieregels invoerde en radicale imams het land uitzette. ‘Frankrijk is mijn land en niet dat van moslims. We hebben hier eeuwenoude tradities. Het kan niet zo zijn dat een moslim hier bijvoorbeeld zegt dat een mannelijke arts zijn vrouw niet mag behandelen.’

Sarkozy is volgens Antoine ook de politicus die het ontspoorde Frankrijk weer op de rails zet. ‘Hij zegt: “We moeten gewoon weer allemaal aan het werk.”’ Dat klopt. Die 35-urige werkweek die de socialisten hebben ingesteld, dat is toch niet serieus? Iemand die harder wil werken, mag toch ook meer verdienen? Dat vindt Sarkozy ook. En de regels in dit land moeten gewoon nageleefd worden. In de banlieues is er drugshandel en misdaad. Dan kan je toch niet straffeloos laten door gaan? Het is juist goed dat Sarkozy daar de politie op af stuurde.’

En dat vinden meer kiezers. Op zondag 6 mei 2007 wint Nicolas Sarkozy de tweede ronde van de presidentsverkiezingen.

Die avond zit scheidend president Chirac met zijn vrouw Bernadette, zijn kleinzoon Martin en enkele medewerkers voor de televisie. In beeld verschijnt zijn opvolger Sarkozy, die een speech houdt na zijn verkiezingsoverwinning.

In zijn memoires schrijft Chirac over dat moment: ‘We luisteren aandachtig naar elke zin die hij zegt, stiekem natuurlijk wachtend op het moment dat hij mijn naam noemt of me misschien zelfs wil bedanken.’ Chirac kijkt en wacht. ‘Maar dat moment komt niet.’

Voor de nieuwe president is een droom werkelijkheid geworden. Een lang gevecht is afgerond.

‘Hij heeft een marathon van 24 jaar afgelegd, van het stadhuis van Neuilly tot aan het Élysée-paleis,’ schrijven de politiek journalisten Bruno Jeudy en Ludovic Vigogne.¹⁸ ‘Deze talentvolle politicus, die zo dorstig is naar erkenning en uit is op revanche, heeft de macht veroverd op een georganiseerde en tegelijkertijd chaotische manier. De overwinning is aan niemand anders te danken dan aan hemzelf, na een campagne die hij al zo lang geleden bedacht.’

Want dat het presidentschap al vroeg lonkte, lijdt geen twijfel. Econoom Jacques Attali werkte in 1982 op het presidentieel paleis, het Élysée, als een van de naaste medewerkers van de socialistische president Mitterrand. ‘Een onbekende jongeman had toen een boodschap voor me achtergelaten bij mijn assistent,’ aldus Attali.¹⁹ In dat briefje stond: “Jonge gaullistische advocaat die president van de Republiek wil worden, zou graag eens het presidentieel paleis bezoeken. Ik bewonder u zeer.” ’

Attali kon het wel waarderen. ‘Ik ben dat briefje nooit vergeten. Nicolas Sarkozy is daarna een goede vriend van me geworden.’

2. VERNIEUWING

‘Sarkozy is er op bewonderenswaardige manier in geslaagd ons alles te vertellen wat we wilden horen’

Rachida Dati loopt vrolijk en handen schuddend door de fraaie tuin op haar werk, het ministerie van Justitie. Het is juli 2007, de zon schijnt. En Dati - kind van Noord-Afrikaanse ouders - is sinds een paar weken minister in Frankrijk. Genoeg reden om tevreden te zijn.

Ze organiseert een garden party, ter gelegenheid van de nationale feestdag 14 juli. Honderden mensen verdringen zich langs hapjes en drankjes.

Haar ministerie ligt naast het chique Ritz Hôtel in Parijs en de gasten in de tuin lijken zo weggelopen bij de buren. Het is glitter en glamour alom. Net als Dati zelf, die stralend en op hoge hakken langs haar gasten paradeert.

Lachend kijkt ze terug op haar debuut in de kersverse regering van president Sarkozy. ‘Ik had nooit gedacht dat ik minister zou worden.’

Maar eenmaal aangesteld laat ze er geen gras over groeien. Vrijwel meteen na haar aantreden bepleit ze minimumstraffen voor recidivisten. Vervolgens is de jeugdcriminaliteit aan bod: 16 tot 18-jarigen zullen als volwassenen worden bestraft, kondigt ze aan. Daarna komt de minister met initiatieven voor verdere Europese samenwerking op justitieterrein en kondigt ze een hervorming van het gevangeniswezen aan.

En dat allemaal in minder dan vier weken.

‘We moeten gewoon hard aan het werk,’ vertelt Dati in haar ministerietuin. ‘De Fransen verwachten heel veel van ons, van de president, van de ministers en dus ook van mij. We moeten de beloftes die tijdens de campagne zijn gedaan nu uitvoeren.’

Een jaar later speelt zich een soortgelijk tafereel af in de tuin van het ministerie van Buitenlandse Zaken, aan de oever van de Seine. Bernard Kouchner gooit de metershoge deuren van zijn 19e-eeuwse werkkamer open.

Een kelner met twee flessen water, een karaf jus d’orange en glazen op een dienblad hobbelt braaf achter hem aan naar buiten. ‘Deur dicht!’ schreeuwt Kouchner.

De minister praat, loopt, roept en gebaart - en dat allemaal tegelijk. Lang geleden was hij de oprichter van Artsen zonder Grenzen en sjouwde hij zelf met rijstzakken op zijn rug naar de hongerigen op aarde. Nu wandelt hij over een grindpad naar de tafel en stoelen in de tuin van zijn ministerie, terwijl een assistent hem bijpraat over de laatste diplomatieke ontwikkelingen op aarde.

‘Waar gaan we het over hebben?’ vraagt hij, eenmaal zittend, aan het gearriveerde groepje journalisten, om het antwoord niet af te wachten en zelf maar meteen van wal te steken. ‘We zijn als Frankrijk met een nieuwe vorm van diplomatie begonnen: de diplomatie van de dialoog. De tijd van het nietsdoen is voorbij. Na jaren van stilstand is Frankrijk internationaal weer in beweging. Op alle belangrijke terreinen zijn we actief.’

En dat is een treffende verwoording van de werkwijze van de jongste Franse regering.

De ministersploeg die Nicolas Sarkozy aanstelt na zijn verkiezingsoverwinning in mei 2007 is er één van daadkracht. In actie komen, is het devies. Handen uit de mouwen.

Maar het is ook een regering die vriend en vijand verrast door haar samenstelling. Sarkozy benoemt vijftien ministers en zeven zijn er vrouw: een ongekend hoog aantal voor het oude blanke mannenbolwerk dat de Franse politiek is.

In de rechtse regering zijn verder één minister, twee staatssecretarissen en een hoge commissaris links: ze waren lid van de Socialistische Partij of sympathiseerden ermee.

‘Met de samenstelling van deze regering is het bewijs geleverd: Nicolas Sarkozy wil op alle terreinen breken met zijn voorganger,’ schrijft Le Monde die dagen in een hoofdredactioneel commentaar. ‘De achterdochtige Jacques Chirac leunde uitsluitend op zijn naasten, zijn vertrouwelingen, zijn “clan”. Maar de nieuwe zelfverzekerde president doet precies het tegenovergestelde, zonder angst om gewoonten op hun kop te zetten en politieke grenzen te slechten.’

De flamboyante immigrantendochter Rachida Dati en de ‘linkse’ dokter Bernard Kouchner verbeelden als geen ander de vernieuwingsdrang van de president.

Kouchner is in de jaren 80 arts als hij midden in de nacht en in het pikkedonker op een paard stapt in oorlogsgebied. Hij werkt in een provisorisch ziekenhuisje in het noorden van Irak. Daar worden gewonde Koerden verpleegd.

Die nacht wil Kouchner terug naar huis, maar dat ligt moeilijk: hij is er illegaal, zonder toestemming van de Iraakse autoriteiten.

De Franse dokter krijgt daarom begeleiding van gewapende Koerden als hij die nacht per paard door de bergen trekt. Later stapt hij over in een auto. Er volgt een griezelige nachtelijke rit over hobbelige paadjes en langs afgronden.

Maar het lukt: de Koerden zetten Kouchner de grens met Iran over. Daar neemt hij het vliegtuig naar Parijs, waar hij vuil en bezweet van de lange reis weer voet op aarde zet in de mondaine wereld.

Nog diezelfde avond betreedt hij het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs, samen met zijn geliefde Christine Ockrent, een bekende televisiejournaliste. Ze hebben kaartjes voor Mozarts Così fan Tutte.

Het is Bernard Kouchner ten voeten uit. Laverend tussen uitersten en niet bevreesd om een risicovolle stap te zetten.

Hij richtte Artsen zonder Grenzen op, maar werd er uitgezet omdat hij te ‘mediageile’ acties voerde, vonden zijn opponenten. Hij wilde carrière maken als socialistisch politicus, maar kreeg slaande ruzie met partijgenoten.

En in 2007 stapt hij als socialist dan in de regering van de rechtse president Sarkozy.

Net als zijn nieuwe baas heeft Kouchner geen schroom om af en toe eens flink te schelden.

Kort na zijn benoeming tot minister van Buitenlandse Zaken reist hij naar Washington. Hij wordt er onthaald door demonstranten. Die zien in hem een nieuwe coalitiepartner van George Bush en diens kruistocht tegen Iran. ‘Nee tegen een oorlog met Iran!’ schreeuwen de betogers naar Kouchner. De Franse minister schreeuwt net zo hard terug: ‘Daar zijn we het over eens, stelletje idioten!’

Kouchner en Sarkozy zijn elkaars politieke tegenpolen en tegelijkertijd elkaars karakterspiegelbeeld: twee vechtersbazen op zoek naar een camera.

In de tuin van zijn ministerie spreekt Kouchner de berichten tegen dat het botst met zijn baas. Volgens ingewijden gaan de twee steeds vechtend over straat. Kouchner wil zich profileren als het ‘linkse geweten’ van de nieuwe regering, maar Sarkozy is vastbesloten zelf het buitenlands beleid te voeren.

‘Ik kan goed overweg met de president. Ik heb niet op hem gestemd hoor, niet in de eerste en ook niet in de tweede ronde. Maar Sarkozy en ik praten overal open over. Dat leidt dan tot discussies en vaak zijn we het niet eens met elkaar. En ja, dan is hij toch de president. Maar ik heb we degelijk aandacht gekregen voor onderwerpen, ja.’

Het is algemeen bekend dat de minister van Buitenlandse Zaken nogal eens moeite heeft met het optreden van de president. Als Sarkozy in 2007 de rode loper uitrolt voor de Libische leider Kadhafi, is Kouchner naar verluidt witheet.

‘Gelukkig was ik niet in Parijs toen, dus ik hoefde er niet bij te zijn,’ vertelt hij. ‘Maar ik ben nu minister. Mensenrechten spelen nog steeds een grote rol voor me, maar ze nemen een andere plaats in. Ik ga nu over Buitenlandse Zaken. Dan is vrede in de toekomst soms belangrijker dan schendingen van de mensenrechten in het verleden. Dat is een moeilijke afweging maar ik moet die wel maken. Anders kan ik beter een andere baan zoeken.’

Rachida Dati mag zich ook tot de groep vechtersbazen in de regering-Sarkozy rekenen. Ze is een van de twaalf kinderen van een Marokkaanse gastarbeider en diens Algerijnse vrouw die in de jaren 60 naar Frankrijk komen.

Dati zit als jonge vrouw achter de kassa in een supermarkt maar is dan al vastbesloten hogerop te komen. Ze gaat naar de universiteit en financiert haar studie door ’s avonds een baantje te nemen in een ziekenhuis. Ze legt contact met prominenten uit het zakenleven en de politiek. Wie niet met een netwerk wordt geboren, moet er zelf een creëren, beseft ze - net als immigrantenzoon Sarkozy dat jaren eerder deed.

In de jaren 90 schrijft Dati brieven aan Jan en alleman met maar één doel: een baan vinden en hogerop komen. ‘Ondernemers, linkse en rechtse politici, kunstenaars, schrijvers en journalisten: allemaal ontvingen ze lange, aandoenlijke en vleiende schrijfsels,’ aldus haar biografen Michaël Darmon en Yves Derai.²⁰

En Dati slaagt. Deuren gaan voor haar open en elke keer mag ze een nieuwe trede beklimmen in haar uitgestippelde opmars van supermarktcaissière naar de hogere regionen van de macht. Ze krijgt een baan bij de Franse justitie, wordt opgemerkt door oud-minister Simone Veil en klopt in 2002 aan bij Sarkozy.

Het klikt vrijwel meteen. De minister biedt haar een baan aan. Op haar eerste werkdag op het ministerie van Binnenlandse Zaken presenteert Sarkozy haar aan zijn medewerkers: ‘Ik heb nog nooit iemand ontmoet die zó graag met me wil samenwerken!’ zegt hij, geamuseerd verwijzend naar Dati’s actieve lobbywerk om op het departement te komen werken.²¹

Zelf noemt ze dat trouwens geen ‘netwerken’. ‘Ik doe dat niet doelbewust, ik ben geen strateeg. Maar wat ik wel altijd doe is contact zoeken met mensen en met die mensen probeer ik m’n voordeel te doen.’²²

Dati wijkt daarna niet meer van Sarkozy’s zijde. Ze werkt op zijn ministerie, wordt zijn woordvoerster tijdens de campagne voor de presidentsverkiezingen in 2007 en mag daarna aan de slag als minister.

‘Voor Sarkozy is zij dé openbaring van zijn presidentschap,’ concluderen de politiek journalisten Jeudy en Vigogne.²³ Al vóór de verkiezingen van 2007 ziet hij de meerwaarde van de allochtone selfmade woman: ‘Hij begrijpt dat haar imago en haar afkomst positief kunnen afstralen op zijn eigen campagne.’²⁴

Toch is haar benoeming tot minister voor velen een verrassing. Nooit eerder schopte een kind van Noord-Afrikaanse immigranten het in Frankrijk tot zo’n prestigieuze ministerspost. En haar loopbaan staat haaks op die van de overwegend mannelijke Franse politici die zich bedienen van familierelaties en eliteopleidingen om de top te bereiken.

‘Frankrijk ziet er vandaag de dag anders uit dan vroeger,’ zegt ze er zelf over op haar garden party. ‘Het is een divers land met allerlei soorten mensen.’

Ze voelt zich geen rolmodel. ‘Als er al een voorbeeldfunctie is, dan is het die van mijn benoeming. Ik ben geen voorbeeld maar mijn aanstelling als minister heeft natuurlijk wel symbolische waarde: het laat zien dat iemand als ik het zover kan schoppen. Maar dat heeft niets met mijn persoon te maken.’

Dati is niet de enige allochtone minister die Sarkozy aanstelt. Al enkele weken na haar benoeming, haalt de president ook Rama Yade (staatssecretaris Mensenrechten) en Fadela Amara (staatssecretaris Stadsbeleid) binnen.

Het leidt tot algehele waardering én soms wat scheve gezichten. ‘Drie vrouwen met hun wortels in de Maghreb of zwart-Afrika die benoemd worden, van wie één ook nog op een sleutelpost als Justitie: dat hadden wij socialisten al veel eerder moeten doen!’ concludeert de Franse racismebestrijder Malek Boutih, die een prominent lid is van de Socialistische Partij.²⁵

Met ministers als Dati en Kouchner wil president Sarkozy in 2007 een vliegende start maken. Het begint met de verrassingsaanval: de benoeming van linkse en allochtone bewindslieden. En daarna is het de niet te stoppen opmars: de president en de ministers gaan als razenden aan de slag. Snel, daadkrachtig. Alles moet vitaliteit uitstralen.

Op 17 mei 2007 meldt de kersverse premier François Fillon zich op het presidentieel paleis: niet in zijn gebruikelijke donkerkleurige pak, maar in een zwart sportbroekje, een lichtblauw T-shirt en op witte sportschoenen.

Meteen daarna verlaten Fillon en president Sarkozy samen het Élysée, beiden in sporttenue. Omringd door meejoggende lijfwachten rennen de president en de premier een uurtje door het Bois de Boulogne in Parijs. Gevolgd door fotografen en cameramensen.

Het is nog nooit vertoond in Frankrijk. Chirac wordt herinnerd als een oud en moe staatshoofd. Mitterrand was een president van de oude stempel, op gepaste afstand tot het volk. En Sarkozy trekt er dan ’s morgens in sportkleren op uit om even wat rondjes te rennen. De televisiebeelden laten veel Fransen in verbijstering achter.

De dag na het joggen met François Fillon zal Sarkozy officieel de namen van zijn ministers bekendmaken en die middag reist hij meteen door naar Toulouse. Daar is vliegtuigbouwer Airbus van plan om 10.000 banen te schrappen. De president wil er een stokje voor steken.

Het is de strategie die hem tijdens de verkiezingscampagne de overwinning opleverde. Sarkozy is actief en symboliseert hoop.

‘Hij wil het land hervormen door middel van een dialoog met de sociale partners,’ zegt vakbondsleider François Chérèque (CFDT) lovend in mei 2007. ‘We zijn enthousiast over hem,’ vult werkgeversvoorzitster Laurence Parisot aan.

Sarkozy weet altijd iedereen voor zich te winnen. Als een groep intellectuelen hem in zijn tijd als minister interviewt, komen ze na afloop allemaal enthousiast weer naar buiten. De minister had vol vuur gesproken over universele mensenrechten en over een nieuwe postkoloniale Afrikapolitiek die hij wilde doorvoeren. ‘Sarko is er op bewonderenswaardige manier in geslaagd ons alles te vertellen wat we wilden horen,’ vatte schrijver Pascal Bruckner het interview achteraf samen.²⁶

In juni 2007 - een maand na de presidentsverkiezingen - wandelt de jonge politica Valérie Boyer door een van de achterstandswijken van Marseille. Ze is een partijgenote van Sarkozy én ze is kandidate bij de parlementsverkiezingen die het weekend erna worden gehouden. Dus spreekt ze alle ouders aan bij een kleuterschool, gewapend met een stapeltje folders.

‘Goedemiddag, gaat u stemmen bij de verkiezingen?’ vraagt ze aan een moeder die met haar dochtertje komt aanlopen. ‘Ik ben de kandidate van Nicolas Sarkozy. Helpt u ons aan de meerderheid in het parlement?’

De vrouw begint meteen een klaagzang. ‘Het is hier niet veilig in de wijk. Je komt overal agressiviteit tegen. En de werkloosheid is hier hoog. Mensen vinden vaak alleen maar tijdelijke baantjes.’

Boyer: ‘Wat wilt u dan dat politici doen?’

De moeder: ‘Allereerst moeten ze maar eens doen wat ze beloven!’

Boyer: ‘Precies! Dat zegt iedereen. En daarom gaat Sarkozy ook zo hard aan het werk. En daarom ben ik ook de politiek ingegaan: om wat te doen, om echt iets te veranderen.’

De rechtse UMP-kandidaat Boyer is de favoriet in deze wijken van Marseille. En dat is opmerkelijk, want er wonen veel mensen met lage inkomens. Rondom de kleuterschool staan grauwe flats: de sociale woningbouw van Marseille. ‘De socialisten hebben het hier al sinds de jaren 30 voor het zeggen,’ vertelt Boyer. ‘Het is een echt links bolwerk.’

Haar tegenkandidaat in de wijk is Christophe Masse. Hij is de zittende socialistische volksvertegenwoordiger namens de wijken die samen het kiesdistrict vormen. En vóór hem waren het zijn socialistische vader en zijn socialistische grootvader die hier werden gekozen.

‘Maar dat gaat veranderen!’ zegt Boyer strijdbaar. ‘Want de Fransen willen verandering. En dat is wat Sarkozy biedt en wat ik ook wil bieden.’

De UMP-kandidate profiteert van het Sarkozy-effect. Bij de presidentsverkiezingen haalde Sarkozy in dit ‘linkse bolwerk’ in Marseille 59 procent van de stemmen. Dat was meer dan zijn landelijke score én genoeg om voor het eerst in decennia hier de almacht van de socialisten te doorbreken.

Boyer: ‘Ik ken mensen in de wijk die een lening moeten afsluiten om de borg van hun huurhuis te betalen. Sarkozy wil dat de staat die borg voor zijn rekening neemt als mensen het echt niet kunnen betalen. Hij biedt de mensen die het minder goed hebben juist de kans om hun situatie te verbeteren.’

Politicoloog Frédéric Sawicki van de Universiteit van Lille in Noord-Frankrijk zegt dat Sarkozy er bij de presidentsverkiezingen in slaagde opmerkelijk veel stemmen te winnen onder arbeiders en in volkswijken. In de regio rond Lille zijn bedrijven de afgelopen jaren weggetrokken naar lagelonenlanden en hebben fabrieken de deuren gesloten.

‘In die gebieden zijn socialisten vaak lang aan de macht geweest. Maar ze hebben de problemen van de mensen hier, van arbeiders, schijnbaar niet op kunnen lossen.’

De rechtse Sarkozy bood met zijn pleidooi voor meer werk en meer koopkracht nieuwe hoop.

‘In zijn campagne stond het thema “werk” bovenaan. Hij vertelde mensen dat ze meer konden gaan verdienen.’

Maar ook andere thema’s speelden een rol, aldus Sawicki. ‘Toen Sarkozy nog minister was hield hij zich bezig met veiligheid en immigratie. De misdaad werd aangepakt, illegalen werden het land uitgezet. Ook dat appelleert aan mensen die in een kwetsbare positie zitten, die zich bedreigd voelen. Veel kiezers hebben het idee dat de socialisten dat soort problemen van gewone mensen niet aanpakten.’

De voorzitter van de Socialistische Partij in het departement Nord, Gilles Pargneaux, deelt de analyse, maar niet de conclusie. ‘De hele textielsector is hier verdwenen. Mensen zijn daardoor onzeker geworden en vatbaar voor pleidooien voor autoriteit, veiligheid, gezag. Sarkozy heeft daarop ingespeeld. Hij heeft de kiezers misbruikt.’

Valérie Boyer spint er hoe dan ook garen bij in Marseille. ‘De socialisten hebben hun ogen gesloten voor de werkelijkheid. En als er dan eens een thema opspeelde, zoals de immigratie, dan werd je als rechtse politicus meteen uitgemaakt voor fascist.’

Van ‘misbruik’ is volgens haar geen sprake. ‘Het gaat niet om het hebben van de macht. Het gaat erom weer dingen in beweging te zetten.’

Haar missie slaagt. De rechtse Valérie Boyer wordt in het parlement gekozen door de kiezers in haar ‘linkse bolwerk’ in Marseille.

Maar voor Sarkozy levert de uitslag van de verkiezingen een gemengd beeld op. Bij de eerste ronde neemt slechts 60 procent van de kiezers de moeite om een stem uit te brengen: de laagste opkomst in vijftig jaar.

En bij de tweede ronde blijkt dat Sarkozy’s UMP weliswaar de meerderheid behoudt, maar het is een kleinere meerderheid dan voorheen. De socialisten zien het tegenovergestelde gebeuren: ze waren in de minderheid, blijven dat ook, maar boeken wel forse winst onder de kiezers.

Het zijn de eerste krasjes op het blazoen van de veelbelovende president. De oorzaken zijn divers. De socialisten doen voor de verkiezingen de tactische oproep aan de kiezers om te zorgen voor ‘evenwicht’ in het parlement. Een te grote rechtse meerderheid zou Sarkozy bijna absolute macht geven, waarschuwt de oppositie.

En die boodschap werkt. De Fransen blijken voorzichtig en zijn niet zomaar bereid hun nieuwe president carte blanche te geven.

Sarkozy gaat zelf ook niet vrijuit. Hij maakt, kort voor de verkiezingen, bekend dat de belastingen worden verhoogd. Dat zou nodig zijn om de vele nieuwe plannen te bekostigen. Maar uiteindelijk zal die aankondiging hem vooral stemmen gaan kosten, getuigt de uitslag van de parlementsverkiezingen.

Het elan van de president blijkt aan de eerste slijtage onderhevig. En dat geldt ook voor Rachida Dati en Bernard Kouchner.

Minister van Justitie Dati krijgt te maken met ‘familie-schandalen’. Twee broers van haar blijken te worden verdacht van drugshandel. Een van hen is tot drie jaar cel veroordeeld wegens handel in heroïne.

Ook op Justitie botert het niet altijd tussen de minister en haar staf. De directeur van haar kabinet neemt al snel ontslag. ‘Ik heb er genoeg van om me elke dag te laten beledigen,’ zou hij gezegd hebben over de werkwijze van zijn minister. Drie van Dati’s adviseurs volgen zijn voorbeeld en stappen ook al in de eerste weken van haar ambt op.

‘Wat me verbaast heeft, is dat elke dag alle schijnwerpers op je gericht staan,’ zegt ze later in een terugblik.

In 2009 blijkt nog eens hoe waar dat is. Dati bevalt in januari van dat jaar met een keizersnede van een baby. De vader is onbekend. De minister gaat exact vijf dagen na de keizersnede weer aan het werk: lachend, op stilettohakken en achtervolgd door camera’s.

Heel Frankrijk is in rep en roer. Kranten plaatsen foto’s van de minister die uit het ziekenhuis komt, met haar baby op haar arm - enkele uren voor ze aanschuift in de ministerraad.

Een krantencommentator is furieus: ‘Het is onmenselijk om een vrouw vijf dagen na haar bevalling weer aan het werk te laten gaan. De Arbeidsinspectie is voor minder in actie gekomen.’

Pas achteraf blijkt waarom Dati zo snel weer aan het werk gaat. Er wordt gezaagd aan haar stoelpoten. En de minister wil voorkomen dat dat gebeurt als ze zelf thuis zit.

Dati kampt namelijk niet alleen met dealende familieleden en weglopende medewerkers, maar ook met vermeende sterallures.

Sinds ze haar intrek heeft genomen op het ministerie aan het chique Place Vendôme, in hartje Parijs, heeft ze de smaak te pakken van de jetset die rondshopt in de juwelen- en couturewinkels op het plein. Dati verschijnt steeds vaker op feestjes en borrels, draagt kleren van beroemde ontwerpers en is niet meer weg te slaan uit de showbizz- en roddelbladen. Dati wordt door critici ‘de duivel in Dior’ genoemd.²⁷

Maar naarmate haar vipstatus groeit, daalt haar populariteit in de peilingen. En dat kan Nicolas Sarkozy er niet bij hebben, nu zijn eigen populariteit ook al flink onder druk staat. Hij besluit haar in 2009 meedogenloos op een zijspoor te zetten.

Twee maanden na haar bevalling is Rachida Dati min of meer gedwongen kandidaat bij de verkiezingen voor het Europees parlement. ‘Als je met mij bevriend wil blijven, heb je geen keus,’ zegt Sarkozy haar.²⁸

En een paar maanden later wordt ze daadwerkelijk verkozen en vertrekt ze uit Parijs. ‘De ster van de regering-Fillon wordt na twee bizarre jaren verbannen naar Straatsburg en Brussel,’ concludeert weekblad L’Express.²⁹

Ingewijden houden het erop dat die onvrijwillige verhuizing ook te maken heeft met de komst van een nieuwe first lady. Nicolas Sarkozy trouwt in 2008 met oud-topmodel Carla Bruni.

Dati was altijd een van de beste vriendinnen van Bruni’s voorgangster, Cécilia.

‘Rachida is meer dan een vriendin voor me, ze is als een zus. Ik laat haar nooit in de steek,’ aldus Cécilia.³⁰ Dati is vaste gast in ‘huize Sarkozy’ vóór de komst van Bruni en gaat in augustus 2007 zelfs mee met Sarkozy op vakantie naar de Verenigde Staten.

Met de scheiding van Nicolas Sarkozy en Cécilia en de komst van Carla Bruni voelt de minister zich gedegradeerd tot de reservebank.

Ook privébelangen speelden daarbij schijnbaar een rol. Bruni zou, kort na haar komst op het Élysée, met Dati een wandeling door het paleis hebben gemaakt en zijn gestopt bij de presidentiële slaapkamer. Daar zegt ze tegen de minister: ‘Daar had jij wel willen liggen, hè?’³¹ Anderen houden het erop dat het juist Dati was die niks van Bruni moest hebben. ‘Carla heeft geen probleem met Rachida, het is juist andersom.’ ³²

Ook minister van Buitenlandse Zaken Bernard Kouchner houdt het niet een hele ambtstermijn vol onder president Sarkozy. Hij botst te vaak met de president.

In de zomer van 2010 zegt hij te hebben overwogen ontslag te nemen. Aanleiding is het besluit van Sarkozy om illegale kampen van Roma te ontmantelen en de bewoners de grens over te zetten.

‘Ik ben daar niet blij mee. Ik houd me al 25 jaar bezig met de Roma,’ aldus Kouchner op de radiozender RTL. ‘Maar wat kan je er aan doen? Ik heb gedacht aan opstappen. Maar vertrekken is desertie, dat is accepteren van wat er gebeurt.’

In oktober 2010 onthult weekblad Le Nouvel Observateur dat Kouchner zijn ontslag heeft ingediend. Het tijdschrift heeft de ontslagbrief in handen, maar Sarkozy wil de populaire minister nog niet laten gaan.

In de brief beklaagt Kouchner zich erover dat hij te weinig werk heeft. Belangrijke beslissingen op buitenlands terrein worden niet door hem genomen, maar op het Élysée, door de hyperactieve Sarkozy en diens naaste medewerkers. Het Afrikabeleid, de G20-club van rijkste landen: de minister van Buitenlandse Zaken mag zich er niet mee bemoeien. Kouchner zegt zich vernederd te voelen.

Ook stelt de minister dat van ‘links’ beleid onder Sarkozy geen sprake meer is. Alle aandacht gaat volgens hem naar het thema veiligheid.

In november 2010 gaat de kogel door de kerk. De regering van premier Fillon wordt opgeschut en Kouchner moet plaatsmaken. En hij is niet de enige. Sarkozy’s nieuwe ministersclub bestaat voor het merendeel uit UMP-aanhangers, uit vertrouwelingen en uit mannen.

‘Dit is een hardcore UMP-regering,’ schrijft de kritische nieuwssite Rue89. ‘De bewindslieden met een sociaal gezicht zijn verdwenen. Centrum-politici hebben nauwelijks nog invloed. Van de 31 bewindslieden zijn er nog maar 11 vrouw. Twee allochtone regeringsleden, Rama Yade en Fadela Amara, worden vervangen door één nieuwe allochtone bewindsvrouw, Jeannette Bougrab. Ministers uit het maatschappelijk middenveld zijn er niet meer.’’

Volgens Rue89 wordt in november 2010 de ‘verrassingsaanval’ van president Sarkozy ten grave gedragen. ‘Dit is het officiële einde van het beleid van openheid. Het was een beleid dat nooit succes heeft gehad, noch intellectueel, noch electoraal.’

3. VERTICALE KROTTENWIJKEN

‘We zullen deze wijk eens even schoonspuiten, zodat de drugshandel hier verdwijnt’

De hoge flats zijn grauw en vies. Langs de voetpaden ligt vuilnis. In de berm staat een beschimmeld bruin bankstel op z’n kop dat lang geleden vanaf een balkon naar beneden is gegooid.

‘Er wordt hier helemaal niets meer schoongehouden. Het is alsof we in de steek zijn gelaten,’ vertelt Jaiel (21). ‘De flats hier zijn 10 of 12 verdiepingen hoog en de liften doen het niet meer. Dus iedereen moet met de trap, ook oude mensen. En de verwarming in de flat werkt sinds vorig jaar al niet. Niemand heeft nog verwarming.’

Jaiel woont in Clichy-sous-Bois, een voorstad van Parijs. Hij komt uit de wijk Chêne-Pointu, waar in 2005 de zogeheten ‘banlieue-rellen’ begonnen. ‘Daarna is het alleen maar erger geworden,’ vertelt hij.

Zijn vriend Fariz (21) beaamt het. ‘Het is een ramp. Alles is stuk. De wegen zitten vol met gaten. Alles wat politici hebben beloofd: daar is niks van terechtgekomen.’

Jaiel en Fariz zijn van de generatie die in 2005 de straat op ging.

Op 27 oktober van dat jaar werden twee tieners, Zyed (17) en Bouna (15), in Clichy-sous-Bois achtervolgd door de politie. Ze vluchtten naar een transformatorhuis, raakten daar de stroomdraden en werden geëlektrocuteerd.

Het was het startschot voor wekenlange gewelddadige rellen in banlieues in heel Frankrijk. In drie weken tijd werden zo’n 10.000 auto’s in brand gestoken en meer dan 200 gebouwen vernield of in brand gestoken. Zo’n 3.000 relschoppers werden gearresteerd. Bij de gewelddadigheden raakten meer dan 50 agenten gewond.

De Franse regering riep de noodtoestand uit. In veel steden gold een nachtelijk uitgaansverbod.

Jaiel en Fariz willen niet veel meer zeggen over die weken toen.

Fariz maakt zich boos: ‘Ik weet nog goed dat iedereen toen zei dat alles zou veranderen. “Nu weet iedereen hoe erg het bij jullie is in Clichy,” zeiden ze. Nou, het is hier nog net zo erg zo als toen.’

Jaiel: ‘Toen ik hier op de lagere school zat gingen we ten minste nog op schoolreis naar Bretagne en Versailles. De kinderen die hier nu op school zitten hebben alleen nog maar een uitstapje gemaakt naar het Bois de Bondy, dat is het bos hier verderop.’

Jihad (28), een vriend van Jaiel en Fariz, groeide ook op in Clichy-sous-Bois. ‘Als ik nieuwe mensen ontmoet, vertel ik nooit dat ik uit Clichy kom, anders word je meteen in een hokje gestopt. Als vrienden van me solliciteren geven ze het adres op van een neef in Parijs. Want als werkgevers lezen dat ze uit Clichy komen, worden ze nooit uitgenodigd.’

Jaiel: ‘Ik ben deze maand een week lang elke avond door de politie gecontroleerd, wanneer ik terugkwam van mijn opleiding. De derde keer ben ik boos uit m’n auto gestapt en heb ik ze gevraagd waarom. Daar hadden ze geen antwoord op.’

Fariz: ‘Ik moest stage lopen op een bouwproject. Op een gegeven moment hoorde ik mijn baas toevallig tegen iemand over mij praten: “Ach, die jongen, dat is zo’n klootzaak uit de banlieue - die hoeven we hier niet meer.” Dat soort dingen zijn zo ontmoedigend. Het is alsof je je hele leven het stempel van Clichy meedraagt.’

De banlieues zijn de open zenuw van de Franse samenleving. Een open zenuw die lang is genegeerd en daardoor een etterende wond werd. De rellen van 2005 maakten vooral duidelijk dat negeren geen optie meer was. Een drukverband volstond niet meer, ingrijpen was hard nodig.

Vijf trefwoorden geven de situatie goed weer: drugshandel, criminaliteit, discriminatie, werkloosheid en schooluitval. En dat allemaal in het kwadraat.

Een kluwen aan problemen waar de Franse samenleving decennia lang doelbewust de ogen voor heeft gesloten. En die wijken waar dat speelt mogen gerust getto’s worden genoemd, aldus journalist en ‘banlieue-specialist’ Luc Bronner van dagblad Le Monde.³³ ‘De rellen van 2005 hebben namelijk elke dag plaats, met agressie tegen politie, met de verpaupering van wijken, met de desillusie die er leeft ten opzichte van politici, met de onmacht van de overheid om het geweld een halt toe te roepen, met de etnische scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen en met de symbolische en psychologische opsluiting van jongeren in deze wijken.’

Nicolas Sarkozy is in 2005 minister van Binnenlandse Zaken. En hij vestigt in dat jaar z’n reputatie als crime fighter. Onmiddellijk na het uitbreken van de rellen stuurt hij grote groepen oproerpolitie de wijken in. De rust herstellen is zijn prioriteit.

Hij bezoekt de Parijse voorstad La Courneuve, waar een 11-jarige jongen om het leven is gekomen door een verdwaalde kogel. ‘Die schoften moeten verdwijnen,’ zegt Sarkozy tijdens dat bezoek over de daders. ‘Ik zal er alles aan doen om daar voor te zorgen. We zullen deze wijk eens schoonspuiten.’

En die term zal hij nog eens gebruiken. ‘Schoonspuiten met een Kärcher’, dat is wat er moet gebeuren, zegt de minister. ‘We gaan het hier eens grondig schoonmaken zodat de drugs en de drugshandel verdwijnen.’

Het zal een zegswijze worden die hem nog jaren lang wordt nagedragen. Sarkozy wil de banlieues met een hoge drukspuit onder handen nemen - dat beeld is bij iedere Fransman en Française blijven hangen. En het levert hem enorme kritiek op.

De Franse mensenrechtenliga beschuldigt hem van populisme. De antiracismebeweging MRAP zegt dat Sarkozy alle bewoners van de banlieues over één kam scheert. Een vakbond van rechters en aanklagers schrijft dat de overheid er is ‘om de wetten toe te passen, niet om schoon te vegen’.

Ook in eigen kring is er kritiek. Staatssecretaris Azouz Begag beschuldigde zijn collega ervan ‘oorlogstaal’ te gebruiken. ‘Schoonmaken, dat woord gebruik ik als ik mijn schoenen schoonmaak of m’n auto. Maar ik wil geen stadswijken schoonmaken.’

Socioloog Michel Wieviorka verweet de minister de verkeerde analyse te maken rond de opstand in de banlieues. ‘Sarkozy noemde de jongeren in de probleemwijken “schoften”. Daarmee diskwalificeer je hele wijken, al hun bewoners. Het geweld is niet alleen criminaliteit of het werk van schoften, het is het resultaat van onopgeloste problemen.’

Een paar maanden later probeert Sarkozy uit te leggen wat hij bedoelde. Hij doet dat op een gedurfd moment, in het hol van de leeuw: tijdens een bijeenkomst met allochtone leden van zijn eigen rechtse partij, de Union pour un Mouvement Populaire (UMP). ‘Ik ben verkeerd begrepen. Ik reageerde toen op de bewoners die afwillen van alle drugs in hun wijk, afwillen van de drugshandelaren.’

Ondanks de brede kritiek kan Sarkozy rekenen op de steun van de meeste Fransen. Zijn ongepolijste taal, zijn manier om te verwoorden wat veel mensen denken en zijn beloften de problemen aan te pakken slaan aan bij de kiezers. ‘Wie een bus in brand steekt is een crimineel, en wie op de politie schiet is een schoft,’ zegt Sarkozy nog eens.

Zo’n 57 procent van de Fransen denkt eind 2005 positief over de werkwijze van de minister. In de banlieues zelf is het niet anders. Daar zegt 56 procent van de bewoners tevreden te zijn over zijn aanpak.

En hoewel de minister veel ‘oorlogstaal’ uitslaat, is daarmee niet het hele beeld geschetst.

Al een week na de start van de rellen van 2005 kondigt premier Dominique de Villepin een groots actieplan aan voor de banlieues. De werkgelegenheid en het onderwijs moeten de prioriteit krijgen.

In 2008 - een jaar nadat Sarkozy tot president is gekozen - komt de regering met een volgend grootscheeps plan. Scholing in de banlieues krijgt prioriteit, 100.000 jongeren worden aan werk geholpen, zo’n 4.000 nieuwe agenten komen naar de ‘achterstandswijken’ en met 500 miljoen euro moet het openbaar vervoer van en naar de banlieues worden verbeterd, is de belofte.

De uitvoering van die plannen komt in handen van staatssecretaris Fadela Amara voor Stadsbeleid. Amara is na Rachida Dati een nieuwe verrassing in de regering van president Sarkozy. Vrouw en allochtoon, maar vooral ook actievoerster. Ze leidt jaren lang en met veel succes de organisatie Ni Putes Ni Soumises (‘Geen hoeren, geen slavinnen’) die zich inzet voor de positie van vrouwen in de banlieues.

Amara begint ambitieus aan haar baan als staatssecretaris onder Sarkozy, maar geld heeft ze niet of nauwelijks. De bedoeling is dat andere ministers op hun eigen beleidsterreinen de plannen van Amara gaan uitvoeren.

De materie blijkt weerbarstig, zelfs met Monsieur Banlieue Sarkozy als president.

Een jaar na de grote rellen van 2005 slaan overheid en politie alarm. Het ministerie van Binnenlandse Zaken meldt dat dagelijks veertien agenten worden verwond tijdens hun werk.

‘In sommige banlieues worden agenten elke dag bekogeld. De jongeren daar hebben nog maar één doel: het molesteren van politiemensen,’ vertelt Frédéric Gagatje van politievakbond Alliance. ‘Er zijn gebieden waar de brandweer niet meer naartoe gaat zonder politiebegeleiding.’

Weken lang komt het in de nazomer van 2006 elke avond tot confrontaties in verschillende voorsteden. Het scenario is vaak hetzelfde: een politiewagen wordt met een vals alarm de wijk ingelokt, achter de agenten wordt meteen de weg afgesloten met barricades en vervolgens worden de politiemensen door tientallen jongeren met ijzeren staven en stenen bewerkt.

‘In banlieues wordt nu ook met vuurwapens geschoten op de politie,’ zegt socioloog Sebastian Roché. ‘Er heerst een enorme haat tegen de politie. Er hoeft maar dit te gebeuren of de vlam slaat weer in de pan.’

En dat ís precies wat er gebeurt in Villiers-le-Bel, een voorstad van Parijs, in 2007. Twee tieners op een minimotor worden overreden door een politiewagen en overlijden ter plekke. Nachten lang wordt er daarna gevochten. Betogers schieten op agenten. ‘Dit is een stadsguerrilla met conventionele wapens en jachtgeweren,’ zegt Patrice Ribeiro van politievakbond Synergie.

De regering-Sarkozy kondigt aan de politiesterkte op te voeren. De president pleit voor de harde aanpak. ‘Wat hier is gebeurd heeft niks te maken met een sociale crisis. Ik geloof niet dat elke crimineel een slachtoffer van de samenleving is, dat elk relletje een sociaal probleem blootlegt,’ zegt hij in een toespraak tot agenten.

Wethouder Félix Delphain van Villers-le-Bel haalt zijn schouders erover op. ‘De wijkpolitie is in Frankrijk helemaal wegbezuinigd. Vroeger had je nog contact tussen agenten en jongeren in die wijken. Nu wordt er alleen een team van de oproerpolitie de wijk ingestuurd als het misgaat.’

De werkgelegenheid en het onderwijs is niet verbeterd in Villiers-le-Bel, ondanks beloften van de overheid. ‘Ik hoor al sinds 2005 dat er een grootschalig hulpplan voor de banlieues komt. Maar ik zie hier niks veranderen,’ vertelt Marie-Michelle Pisani, die in de stad jongeren aan werk moet helpen.

In 2009 herhaalt het scenario zich bij Saint-Etienne, ten zuidwesten van Lyon. Nachten lang gaan jongeren in een voorstad de straat op, steken auto’s en gebouwen in brand en bekogelen politie en brandweer met stenen en brandbommen.

Inmiddels is dan duidelijk dat het decennia lang negeren van problemen niet in een paar jaar kan worden gecompenseerd. Werkloosheid en schooluitval hebben hele diepe wonden achtergelaten.

Laetitia (29) zet het raam open, steekt een sigaret op en blaast de rook naar buiten. Ze wil niet dat haar twee dochters van zes en zeven in de rook zitten. De rookpluim van de sigaret dwarrelt naar buiten, langs de tralies die in het raamkozijn zitten. Buiten is geen tuin te zien, alleen flats en asfalt. Midden op straat ligt vuilnis opgestapeld. ‘Ik ben bang,’ vertelt Laetitia. ‘Hij heeft maar veertien maanden cel gekregen en staat straks dus weer op straat.’ Hij, dat is haar ex-vriend, Hicham. Drie weken geleden werd hij met negentien anderen veroordeeld wegens jarenlange drugshandel in Sevran, een voorstad ten noorden van Parijs. Volgens de openbare aanklager hadden de bendeleden de macht overgenomen in twee wijken van Sevran en terroriseerden ze de bewoners. De wijken groeiden daardoor uit tot ware drugsgetto’s.

Ook Laetitia werd veroordeeld, omdat ze Hicham en de anderen had geholpen. Maar ze kreeg een voorkeursbehandeling. Ze had de politie getipt en namen van dealers genoemd, inclusief die van haar vriend. Vandaar haar angst.

Ze leerde Hicham een paar jaar geleden kennen. ‘Ik zat psychisch in een wat moeilijke tijd en had ook financiële problemen,’ vertelt ze. ‘Hij kwam af en toe langs, was aardig, informeerde hoe het met me ging. Voor de kinderen nam hij ook altijd een cadeautje mee. Op een avond vroeg hij me of hij een tas bij me kon laten staan. Ik wist wat erin zat, hasj. Ik wist dat zijn broers in de handel zaten, en ik blowde zelf ook. Ik geloof dat ik 150 tot 200 euro van hem kreeg, voor het in huis houden van die tas. Natuurlijk was ik bang. Ik wist dat ik de schuld zou krijgen als er problemen kwamen. Maar als je hier woont, zonder werk, als alleenstaande moeder, dan kun je die 200 euro niet weigeren, toch?’

Het was voorjaar 2005. Laetitia woonde in Cité Rougemont, een beruchte probleemwijk in Sevran. ‘Het was een doodlopende straat, de flat stond op het punt gesloopt te worden en ik had een huurschuld. Alle buren waren al vertrokken, ik woonde er nog alleen.’

Het bleef niet bij een zak met hasj. Laetitia’s flat groeide in korte tijd uit tot een opslagplaats voor hasj en marihuana. Hicham en zijn broers en vrienden bleken niet alleen bij haar te hebben aangeklopt. ‘Zeker twintig mensen in de buurt deden hetzelfde als ik. Veel alleenstaande vrouwen met kinderen. Net als ik. Die kunnen het geld goed gebruiken. Er was ook een stel in de buurt dat van een uitkering leefde: voor hen was die 150 euro per zak een mooie aanvulling. Kijk, die jongens willen natuurlijk niet thuis bij hun moeder met die drugs zitten. Iedereen in zo’n wijk doet mee, iedereen weet het van elkaar. Zo’n wijk draait op drugs.’

Naast degenen die de drugs verstopten, was er nog een andere categorie van ‘medewerkers’. ‘Kinderen kregen dertig euro als ze voor de deur op de uitkijk bleven staan. De dealers zaten dan binnen de drugs te snijden of in te pakken, en die jochies moesten alarm slaan als de politie eraan kwam. Kinderen van tien, elf jaar staan daar dan een groot deel van de dag op de stoep met hun rugzak waarmee ze eigenlijk naar school zouden gaan. Wat zou jij doen als je elf was: een dag op school zitten of dertig euro verdienen? Met dat geld konden ze wel nieuwe gymschoenen kopen.’

Voor Laetitia veranderde de situatie na een paar maanden. ‘Ik kreeg steeds minder geld. Eerst was het 150 euro per tas, later bijna niets meer. Hicham zag ik ook steeds minder. Hij nam me nog wel eens mee uit, en dan betaalde hij voor alle drankjes. En hij betaalde soms de boodschappen en mijn sigaretten, dus ja…’

Het geld speelde een rol voor Laetitia, maar er was ook nog een ander ‘voordeel’: bescherming. ‘Als je met ze samenwerkte, had je geen last van ze. Zij zorgden er wel voor dat ik op straat niet werd lastiggevallen, dat er niet bij me werd ingebroken.’

Hicham verdween uit het zicht en anderen namen zijn plaats in. ‘Op een gegeven moment zaten er hier wel tien dealers in huis. Iedereen liep in en uit, vrienden van Hicham, zijn broers, anderen. Het zijn jonge jochies hoor, die dealers. Soms maar twaalf of dertien jaar oud. Zij werkten bij mij dan de hele nacht door, om de hasj en de marihuana te versnijden en te verpakken. Ik klaagde weleens, want als ze tot drie uur ’s nachts in de keuken zaten, konden mijn kinderen niet slapen. Op een gegeven moment stond in huis echt alles vol met dat spul. In de woonkamer, in de slaapkamers, in de keuken, in de kasten, tot aan de koelkast aan toe. Ik sliep met mijn twee dochters in het kleinste kamertje, achterin, voor de rest stond het huis vol zakken. Als de kinderen uit school kwamen, konden ze nergens hun huiswerk maken. Ik heb nog boos geroepen: “Moeten mijn kinderen soms op de grond gaan zitten eten?” ’

De situatie werd grimmiger. ‘Ik heb een keer geweigerd een zak te bewaren. Die liet Hicham dan gewoon tegen mijn voordeur staan. Dan ging ik toch weer door de knieën en zette ik die zak binnen. Ik moest ook mee gaan werken met het klaarmaken van de drugs. Op een keer wilde ik mijn dochters van school halen, maar mocht ik niet weg. “Eerst helpen,” zeiden ze. Of ze kwamen met cocaïne aanzetten. Dat wilde ik niet. Ze brachten ook een keer een wapen mee, een soort van karabijn was dat. Toen zei ik: “Die komt er niet in, dat is veel te gevaarlijk voor mijn dochters.” Op een dag deed ik de deur open en drongen twee mannen met bivakmutsen binnen. De kinderen waren er gelukkig niet. Ze deden me pijn en haalden heel mijn appartement overhoop. Het bleken andere dealers te zijn, die op zoek waren naar de drugs van Hicham en zijn vrienden. Toen was ik echt bang, ja, want ze hadden wel eens iemand op een stoel vastgebonden en beschoten. Pas na drie kwartier gingen ze weer weg.’

Na het incident met de gemaskerde mannen was voor Lae titia de maat vol. Ze vertelde Hicham wat er was gebeurd in huis. ‘Maar hij deed niks.’ Toen gingen haar ogen voor het eerst open. Ze besefte dat ze gebruikt werd. Het was medio 2006.

‘Ik zei tegen hem: “Ik ga naar de politie.” Het was geen leven meer. Ik heb hem verteld wat ik van plan was en zei dat hij z’n spul mee moest nemen. Hij zei eerst nog dat ze me meer geld wilden geven, maar ik zei: “Nee, ik wil mijn huis terug.” Toen hebben ze alle drugs meegenomen en bij een vriendin verderop gedropt. Daarna heb ik de politie gebeld.’

De verhalen van Laetitia zijn voor de politie aanleiding om in Sevran een grootscheeps onderzoek op te zetten. Agenten in burger surveilleren maanden lang. Telefoons worden afgeluisterd. In februari 2006 hebben de bewijzen zich opgestapeld en is het tijd om in actie te komen. Een politiemacht valt een aantal huizen binnen. De agenten nemen 220 kilo cannabis in beslag en treffen 185.000 euro in cash aan en een behoorlijk arsenaal aan wapens. Volgens de aanklager heeft de handel in verdovende middelen in Sevran zo’n grote omvang bereikt dat vanuit de twee wijken ‘verschillende steden rond Parijs bevoorraad werden’.

In totaal worden tien mensen zoals Laetitia veroordeeld: bewoners die de drugs in hun huizen verstopten voor de dealers Bij het echtpaar met de uitkering alleen al wordt 160 kilo cannabis aangetroffen. Twee hoofdverdachten krijgen tien jaar cel. Hicham komt er met veertien maanden af.

‘Ik maak me nu al zorgen over het moment dat hij weer vrijkomt,’ zegt Laetitia. ‘Iemand anders die was gaan praten, is in zijn benen geschoten. Zijn oren werden afgesneden en toen hebben ze hem voor de deur van het ziekenhuis gelegd.’

Laetitia steekt nog een sigaret op bij het raam. Buiten lopen opgeschoten jongens op straat. Op de parkeerplaats voor de flat staan half gesloopte auto’s. ‘De burgemeester hier doet zijn best, hoor. Maar als je flats sloopt of huizen renoveert, verandert er toch weinig als dezelfde mensen er blijven wonen? In dit soort wijken geldt gewoon het recht van de sterkste.’

In 2009 krijgt president Sarkozy een onderzoeksrapport op zijn bureau. Daarin wordt de balans opgemaakt van vijf jaar overheidsbeleid in de bijna 500 grootste probleemgebieden in Frankrijk. Die gebieden tellen samen zo’n 5 miljoen inwoners.

Ruim 33 procent van de mensen leeft er onder de armoedegrens, en onder jongeren onder de 18 is dat 44,3 procent. De afgelopen jaren is de werkloosheid iets verminderd (tot 16,9 procent), maar ze blijft nog altijd het dubbele van andere stadswijken.

Staatssecretaris voor Stadsbeleid Fadela Amara beaamt ‘dat er verschillen blijven bestaan tussen de achterstandswijken en andere stadsgebieden’. Maar ze benadrukt dat er ook vooruitgang wordt geboekt. De schoolachterstanden van kinderen in de banlieues worden minder en ook de misdaad neemt af, zegt ze.

Amara zegt nog eens 20 miljoen extra uit te trekken voor de aanpak van de problemen. Het geld wordt onder meer besteed aan alfabetisering en de strijd tegen voortijdige schooluitval.

President Sarkozy kondigt zelf vanaf dat moment ook nog een aantal opmerkelijke maatregelen af. In april 2009 komt hij met een zogeheten ‘capuchonverbod’: tijdens demonstraties mogen betogers geen gezichtsbedekkende kleding meer dragen. De capuchon is sinds het banlieue-geweld van 2005 hét handelsmerk van rellende jongeren.

Ook zegt Sarkozy de mobiele oproereenheden vaker probleemwijken in te willen sturen. Eind van dat jaar kondigt zijn regering aan een uitgaansverbod voor criminele kinderen in te stellen. In Nice wordt dat meteen in praktijk gebracht, maar dan voor alle kinderen onder de 13 jaar. Als ‘preventieve’ maatregel.

Weer een paar maanden later maakt Sarkozy de volgende stap bekend. Als Franse kinderen zonder reden wegblijven van school krijgen de ouders geen kinderbijslag meer.

Alle maatregelen en lapmiddelen ten spijt komt het in de zomer van 2010 opnieuw tot onlusten. In Grenoble, in Zuidoost-Frankrijk, doen zich nachten lang gewelddadigheden voor nadat de politie een overvaller heeft doodgeschoten bij een schietpartij. ‘We hebben sinds enkele maanden te maken met een toename van geweld,’ vertelt de socialistische burgemeester Michel Destot. ‘Het draait vaak om de drugshandel. We zien dat het geweld steeds harder wordt en niet alleen bij ons maar ook in Nancy, Toulouse, Montpellier en Bordeaux,’ vertelt Destot, die ook voorzitter is van de Franse vereniging van burgemeesters van grote steden.

Het Centre d’Analyse Stratégique (CAS), het officiële adviesorgaan van premier François Fillon, blijkt daar een maand eerder ook al voor te hebben gewaarschuwd. ‘Een proces van gettoïsering is waar te nemen. Inwoners van probleemwijken staan steeds verder af van de gewone Franse samenleving door bijvoorbeeld hoge werkloosheid, geweld en drugshandel. En niet alleen in Parijs, ook in andere grote steden en in buitenwijken van middelgrote steden.’

In het najaar van 2010 is het precies vijf jaar geleden dat de banlieue-rellen uitbraken. Burgemeester Claude Dilain van Clichy-sous-Bois - waar die rellen destijds 2005 begonnen - wil graag de balans opmaken. Hij heeft er dan vijf jaar van problemen en regeringsplannen op zitten en maakt zich op om over te stappen naar de Senaat.

‘Premier De Villepin heeft in 2005 alleen maar verklaringen afgelegd en is nooit met een echt hulpplan gekomen. En die honderden miljoenen die daarna zijn toegezegd: dat is omgerekend 0,35 procent van het overheidsbudget. Ik heb eens uitgerekend dat Franse boeren meer subsidies krijgen vanuit Brussel!’

Hij komt met een ontnuchterend rijtje cijfers.

‘De werkloosheid bij ons in Clichy-sous-Bois ligt nog steeds op 23 tot 24 procent: ruim twee keer zo hoog als het Franse gemiddelde. En toch krijgen we hier geen arbeidsbureau dat mensen aan werk kan helpen.’

De schooluitval in Clichy is - nog steeds - dramatisch. ‘Bij ons haalt maar 60 procent van de kinderen z’n middelbare-schoolexamen. Landelijk is dat zo’n 90 procent. In andere banlieues is het niet anders. Dat los je niet op met het steunen van verenigingen die aan huiswerkhulp doen, zoals de regering-Sarkozy doet. Dat vraagt om een nationale aanpak met veel geld en veel goede leerkrachten.’

De misdaad in Clichy lijkt te bestaan uit handel in soft drugs en ‘kleine criminaliteit’. ‘Maar steeds vaker wordt dat “grote criminaliteit”. Bij overvallen in Clichy worden meer en meer vuurwapens gebruikt. We hebben pas sinds vorige maand een politiebureau, en dat delen we met onze buurgemeente Montfermeil. Maar daarvoor was er dus geen politiebureau hier, terwijl we samen 55.000 inwoners hebben!’

De nadruk die president Sarkozy legt op repressie, op politieversterkingen, is volgens Dilain een wassen neus. ‘Dat beleid is een mislukking. Sarkozy verbergt zich achter statistieken, maar die zijn niet geloofwaardig.’

Hij vertelt over een collega die onlangs met de dood werd bedreigd. Toen ze aangifte ging doen, weigerden de agenten dat op te nemen. ‘Ze zeiden: “Ach, dat moet je niet te serieus nemen, dit is Clichy!” Maar het ging om bedreiging met de dood!’

Dilain zegt dat agenten instructies van ‘hogerop’ krijgen om sommige feiten wel en andere niet te registreren. ‘Zo worden de misdaadstatistieken gemanipuleerd.’

Ook banlieue-specialist Luc Bronner is kritisch over de repressieve aanpak. ‘Mijn eerste conclusie is dat de aanpak met politie en justitie geen effect heeft,’ schrijft hij na jaren de problematische stadswijken te hebben gevolgd.³⁴ ‘De overheid bedient zich al heel lang van buitengewoon veel repressie, vooral sinds Nicolas Sarkozy belast is met het veiligheidsbeleid. (…) Het probleem is de effectiviteit van het beleid. En eigenlijk weet je genoeg als je naar de president zelf luistert als hij praat over getto’s, benden criminelen, jonge schoften en drugshandel. Hij houdt elke keer dezelfde toespraak. Hij gebruikt soms zelfs dezelfde zinnen. Hij uit steeds dezelfde verontwaardiging. En hij praat anno 2009 over dezelfde oplossingen als de oplossingen die hij noemde in 2005 en 2002. Het is dus een mislukking.’

Één project is wel geslaagd in Clichy-sous-Bois: nieuwbouw. De afgelopen jaren is enorm veel gebouwd om de huisvesting van de bewoners te verbeteren. Zo’n 200 families konden hun grauwe flat al verruilen voor een moderne woning, de komende jaren volgen nog eens 400 gezinnen. ‘Daarmee raken we eindelijk af van die, wat ik noem “verticale krottenwijken”, die grauwe hoge flats,’ aldus burgemeester Dilain. ‘Maar dat is het enige positieve wat er is gebeurd. Op alle andere punten is de balans teleurstellend.’

In november 2010 - vijf jaar na de banlieuerellen - verdwijnt staatssecretaris voor Stadsbeleid Fadela Amara van het toneel. De regeringssamenstelling wordt die maand gewijzigd en voor de rebelse Amara, die bij herhaling kritiek uitte op het officiële regeringsbeleid, is in het nieuwe kabinet geen plaats meer.

Ze wordt opgevolgd door Maurice Leroy. Zijn budget wordt met 10 procent ingekrompen en in een interview tempert hij de verwachtingen. ‘Ik ben Merlijn de Tovenaar niet, ik heb geen goochelstokje.’³⁵

Amara zelf koestert geen wrok na haar gedwongen vertrek. ‘Nicolas Sarkozy is een beeldenstormer. In tegenstelling tot conservatieven van links en van rechts heeft hij gedurfd de poorten open te zetten en nam hij ook allochtone politici in zijn regering op. Dat toont politieke moed.’³⁶

* * * *

VERANTWOORDING

Laat ik één ding voorop stellen: als buitenlands journalist in Frankrijk stel je niet veel voor. En als buitenlands journalist in ‘grootmacht’ Frankrijk, werkend voor media in ‘kleine landjes’ als Nederland en België stel je nog minder voor.

Ik kan me niet meer herinneren hoe vaak ik wel niet een interview heb aangevraagd met de hoofdrolspeler van dit boek: Nicolas Sarkozy.

Het is onmogelijk.

Een correspondent in Frankrijk is een nobody.

De president van Frankrijk heeft er geen enkel (electoraal) belang bij om tijd te maken voor jou, voor jouw buitenlandse media.

Zelfs gezamenlijke aanvragen met Britse, Duitse en Scandinavische media werden niet gehonoreerd. Sterker nog: er kwam gewoon nooit antwoord.

Een interview met de president? Zijn woordvoerder keek me met open mond aan alsof ik hem een oneerbaar voorstel deed.

Dus verzin een list, is de opdracht.

De eerste nederige taak van elke buitenlandse correspondent is daarom om minutieus het werk te volgen van de Franse collega’s die wél toegang hebben tot het Élysée. Dus je leest de kranten, de weekbladen en de maandbladen, je surft over het web, je luistert naar de radio en je volgt het nieuws op televisie.

En je legt contact met die Franse collega’s. Daarmee heb je misschien geen eerstelijns informatie vanuit het presidentieel paleis, maar in ieder geval wel tweedelijns. En dat is al heel wat voor de buitenlandse correspondent. En - niet onbelangrijk - je hoort smakelijke informatie uit de wandelgangen die vanwege de smeuïge details ook de kolommen van Le Monde of de uitzending van France Info niet zal halen.

Maar het echte en mooiste werk van de correspondent bestaat natuurlijk uit het zelf vergaren van informatie. Het land in gaan, Fransen spreken, politici interviewen (alle rangen onder die van de president staan je doorgaans heel bereidwillig te woord).

Met boeren hun oogst bekijken, met banlieuejongeren de verpauperde wijk ingaan, met milieuactivisten door stranden vol groene algen sjokken, met Parisiennes op terrassen een wijntje drinken, met scholieren en studenten tegenover de oproerpolitie staan, en met intellectuelen uren lang praten over die ene persoon die iedereen zo mateloos intrigeert: Nicolas Sarkozy.

En als je dat een paar jaar doet heb je op een gegeven moment voldoende stof voor een boek.

Dus wat u in Super Sarko! leest is de neerslag van mijn werk als buitenlands correspondent in Frankrijk sinds 2004. Het is een selectie van reportages en interviews die ik de afgelopen jaren maakte. En die zijn allemaal uitgewerkt, aangevuld en geüpdatet.

De citaten en sfeerbeschrijvingen zijn afkomstig uit die artikelen. Als er citaten of sfeerbeschrijvingen speciaal voor dit boek aan zijn toegevoegd, wordt de bron ervan zoveel mogelijk verantwoord in de noten.

Veel van de informatie is ook afkomstig uit gesprekken - on en off the record - die ik de afgelopen zeven jaar voerde met tal van ambtsdragers.

Dankbaar heb ik gebruikgemaakt van gesprekken met politici als Valérie Boyer, Rachida Dati, Claude Dilain, Patrick Devedjian, François Hollande, Bernard Kouchner, François Rebsamen, Ségolène Royal en Marine Le Pen.

Ook onderzoekers en specialisten hielpen me te begrijpen hoe de Franse politiek werkt. Dank aan Pascal Perrineau, Dominique Reynié, Jacques Marseille, Jérôme Fourquet, Michiel Wieviorka, Guy Carcassonne, Patrick Simon, Frédéric Sawicki, Nicolas Baverez, Dominique Moïsi en Nicolas Bouzou.

En niet te vergeten de filosofen Élisabeth Badinter, André Glucksmann en Bernard-Henri Lévy.

De sociale partners, oh zo belangrijk in Frankrijk, boden me inzicht in het enorme sociaaleconomische krachtenveld dat de Franse politiek óók is. Dank daarvoor aan François Chérèque, Laurence Parisot en Bernard Thibault.

En dan zijn er de vele collega’s - Frans en buitenlands - met wie ik zo prettig samenwerk en die me alert houden en stimuleren. Speciale dank aan het vaste en gezellige team van Alice, Vibeke en Nikolai en ook Heli, Minna en Björn.

En tot slot, maar zeker niet het minst, dank aan Sigrid, Max en Felix.

GERAADPLEEGDE LITERATUUR

Baverez, Nicolas, Nouveau monde, vieille France Perrin, 2006

Bitton, Anna, Cécilia Flammarion, 2008

Bronner, Luc, La Loi du Ghetto Calmann-Lévy, 2010

Cahuc, Pierre en André Zylberberg, Les réformes ratées du Président Sarkozy Flammarion, 2009

Chopin, Thierry, France-Europe. Le Bal des Hypocrites Saint-Simon, 2008

Darmon, Michaël, Sarko Star Seuil, 2004

Darmon, Michaël en Yves Derai, Belle-Amie Éditions du Moment, 2009

Darmon, Michaël en Yves Derai, Ruptures Éditions du Moment, 2008

Dati, Rachida en Claude Askolovitch, Je vous fais juges Grasset, 2007

Davet, Gérard en Fabrice Lhomme, Sarko m’a tuer Stock 2011

Dély, Renaud en Henri Vernet, Tous les coups sont permis. De Mitterrand à Sarkozy, la violence en politique Calmann-Lévy, 2011

Demonpion, Denis en Laurent Léger, Cécilia. La face cachée de l’ex-Première dame Pygmalion, 2008

Dia, Mohamed, J’ai fait un rêve... Le destin d’un gosse des quartiers Ramsay, 2005

Dosière, René, L’argent caché de l’Élysée Seuil, 2007

Duhamel, Alain, Les prétendants 2007 Plon, 2006

Giesbert, Franz-Olivier, La Tragédie du Président. Scènes de la vie politique, 1986-2006 Flammarion, 2006

Giesbert, Franz-Olivier, Monsieur le Président, Scènes de la vie politique, 2005-2011 Flammarion, 2011

Glucksmann, André en Raphaël, Mai 68 expliqué à Nicolas Sarkozy Denoël, 2008

Gurrey, Béatrice, Le Rebelle et le Roi Albin Michel, 2004

Jeudy, Bruno en Ludovic Vigogne, Nicolas Sarkozy. De Neuilly à l’Élysée L’Archipel, 2007

Kruk, Marijn, Parijs denkt. Een republiek tegen de wereld Boom, 2009

Marseille, Jacques, Les bons chiffres pour ne pas voter nul en 2007 Perrin, 2007

Marseille, Jacques, Du bon usage de la guerre civile en France Perrin, 2006

Reza, Yasmina, L’aube le soir ou la nuit Flammarion, 2007

Saint-Cricq, Renaud en Frédéric Gerschel, Canal Sarkozy. Le president et la télé, deux ans d’histoires secrètes Flammarion, 2009

Sutter, Pascal de, en Hélène Risser, Dans la tête des Candidats. Le profil psychologique des présidentiables Les Arènes, 2011

Vedel, Thierry, Comment devient-on President(e) de la République? Robert Laffont, 2007

Wieviorka, Michel, Peut-on encore chanter la douce France? L’Aube, 2007

VOETNOTEN

1 In de televisiedocumentaire Un jour, un destin, uitgezonden op France 2, 27 april 2011

2 In de televisiedocumentairereeks Faites entrer l’accusé, uitgezonden op France 2, 15 juli 2004.

3 Idem.

4 Idem.

5 Documentaire Sarkozy: enquête sur un présidentiable, uitgezonden op Canal+, 31 mei 2005.

6 Documentaireserie Secrets d’Actualité, uitgezonden op M6, uitgezonden op 3 april 2001.

7 Geciteerd in Giesbert, 2006.

8 In: Darmon, 2004.

9 In Gurrey, p. 13. De betreffende scène zal vanaf 2011 wereldfaam verwerven als hij ook wordt verbeeld in de film La Conquête van Xavier Durringer over de verkiezingscampagne van Sarkozy.

10 Giesbert, 2006.

11 Geciteerd in Gurrey.

12 Giesbert, 2006.

13 In de politieke uitzending 100 minutes pour convaincre, uitgezonden door France 2, 20 november 2003.

14 Geciteerd in Jeudy & Vigogne.

15 Jean Jaurès was een vooraanstaand socialistisch politicus eind 19e en begin 20e eeuw. Hij was betrokken bij de oprichting van de Socialistische Partij in 1902 en de communistische krant L’Humanité in 1904. Hij gold als een aanhanger van het marxisme en was een groot voorvechter van de mensenrechten. Léon Blum geldt ook als een van de kopstukken van het Franse socialisme. Hij was eind jaren 30 premier en leidde korte tijd de overgangsregering na de Tweede Wereldoorlog. Blum werd mede bekend omdat hij een groot aantal hervormingen ten faveure van de arbeiders doorvoerde, zoals kortere arbeidstijden.

16 Geciteerd in Jeudy & Vigogne.

17 Geciteerd in Ce Grand Cadavre à la Renverse, van Bernard-Henri Lévy, uitgeverij Grasset 2007.

18 In Jeudy & Vigogne.

19 Idem.

20 Darmon & Derai, 2009.

21 Geciteerd in Darmon & Derai, 2009.

22 In Dati.

23 In Jeudy & Vigogne.

24 In Jeudy & Vigogne.

25 Geciteerd in Dély & Vernet.

26 In Le Monde, 13 mei 2011.

27 Bijvoorbeeld in Challenges, 20 mei 2009.

28 Geciteerd in Le Point, 23 april 2009.

29 L’Express, 7 mei 2009.

30 Geciteerd in Dati.

31 Geciteerd in La véritable histoire de Carla et Nicolas van Valérie Bénaïm en Yves Azéroual, Éditions du Moment, 2008.

32 Idem.

33 Bronner.

34 In Bronner,.

35 Geciteerd in Le Journal du Dimanche, 10 december 2010.

36 Interview in Gala, 29 oktober 2010.

37 Op televisiezender France 2, oktober 2009.

38 Pierre Musso, Le sarkoberlusconisme. Uitgeverij L’Aube, 2008.

39 In Davet & Lhomme.

40 Interview in Le Monde, 1 september 2011.

41 Geciteerd in Le Point, 30 juni 2011.

42 In zijn boek Un mouton dans la baignoire, uitgeverij Fayard, 2007.

43 In Le Point, 30 juni 2011.

44 Gebaseerd op Darmon & Derai, 2008.

45 Geciteerd in Darmon & 2008.

46 Perrignon, oud-journaliste van dagblad Libération, schreef samen met Ariane Chemin van Le Monde het boek La nuit du Fouquet’s over die verkiezingsavond. Het citaat is afkomstig uit een interview met Perrignon door studenten journalistiek voor de website Le Post, mei 2009, geplaatst op Dailymotion.

47 Geciteerd in Bitton.

48 In The Daily Mail, 17 maart 2008.

49 L’aube le soir ou la nuit.

50 Zie Darmon & Derai, 2008.

51 In Bitton.

52 The Independent, 18 december 2007.

53 In Le Point, 5 mei 2011.

54 In Le Monde, 12 november 2011.

55 Zie bijvoorbeeld Cahuc & Zylberberg.

56 Cahuc & Zylberberg.

57 Cahuc & Zylberberg.

58 Cahuc & Zylberberg.

59 Zie http://www.institut-thomas-more.org/

60 In Davet & Lhomme.

61 Geciteerd in Davet & Lhomme.

62 In Davet & Lhomme.

63 Zie verslag daarvan in Le Parisien, 6 maart 2011.

64 La Croix, 5 juli 2010.

65 Le Monde, 10 december 2011.

66 Le Journal du Dimanche, 3 december 2011.

67 Beiden geciteerd in Le Monde, 10 december 2011.

68 Zie Darmon & Derai, voor een reconstructie van Cécilia’s actie.

69 In Ruptures.

70 Volgens Le Canard Enchaîné, 18 juli 2007, geciteerd in Demonpion & Léger.

71 Zie Demonpion & Léger.

72 The New York Times, 24 juli 2007.

73 In Ruptures.

74 Zie The New York Times, 24 juli 2007.

75 Darmon & Derai, 2008.

76 Geciteerd in Demonpion & Léger.

77 In The Guardian, 23 maart 2011.

78 Geciteerd in De Standaard, 31 december 2007.

79 Geciteerd in Le Monde, 30 juni 2011.

80 The New York Times, 3 juli 2008.

81 The New York Times, 3 juli 2008.

82 Geciteerd in Paris Match, 8 december 2011.

83 Geciteerd in L’Express, 14 december 2011.

84 Geciteerd in Der Spiegel, 24 oktober 2011.

85 Zie bijvoorbeeld de reconstructie in L’Express, 14 december 2011.

86 Berekend door Kamerlid René Dosière.

87 Algemeen Dagblad, 15 september 2007.

88 Geciteerd in Challenges, 10 november 2011.

89 Geciteerd in Paris Match, 8 december 2011.

90 Frankfurter Allgemeine Zeitung, 9 december 2011.

91 Frankfurter Allgemeine Zeitung, 21 november 2011.

92 Geciteerd in Le Figaro, 10 november 2011.

93 Geciteerd in Paris Match, 8 december 2011.

94 Frankfurter Allgemeine, 21 november 2011.

95 In The Guardian, 23 maart 2011.

96 Gebaseerd op een verslag van Amerikaanse diplomaten, die uitlekten via WikiLeaks, gepubliceerd in Le Monde, 30 november 2010.

97 Aldus verteld door Sarkozy’s diplomatiek adviseur Jean-David Levitte en weergegeven in The Australian, 14 november 2008.

98 Geciteerd in The Guardian, 12 augustus 2008.

99 Geciteerd in Giesbert, 2011.

100 The New York Times, 14 augustus 2008.

101 Idem.

102 Geciteerd door The Voice of America, 13 augustus 2008.

103 Geciteerd in Giesbert, 2011.

104 Geciteerd door The Voice of America, 13 augustus 2008.

105 The New York Times, 12 augustus 2007.

106 Time, 13 augustus 2007.

107 Geciteerd in The Washington Post, 14 februari 2003.

108 The New York Times, 3 april 2004.

109 Slate.com, 14 december 2011.

110 Geciteerd in Le Figaro, 29 maart 2010.

111 Geciteerd in The New York Times, 5 november 2011.

112 Newsweek, 26 september 2009.

113 Idem.

114 Journal du Dimanche, 28 maart 2010.

115 Zie Vrij Nederland, 20 februari 2010.

116 Aldus opgetekend door Bernard-Henri Lévy in diens boek La Guerre sans l’Aimer, waarvan stukken verschenen in L’Express, 9 november 2011.

117 Geciteerd door Lévy in L’Express, 9 november 2011.

118 Idem.

119 In L’Express, 4 mei 2011.

120 In L’Express, 4 mei 2011.

121 The Economist, 14 maart 2011.

122 Les Echos, 23 augustus 2011.

123 Slate.fr, 29 maart 2011.

124 Op televisiezender LCP, 15 september 2011.

125 The Economist, 20 maart 2011.

126 Geciteerd in The Irish Times, 20 april 2011.

127 In Le Figaro, 4 mei 2011.

128 7 juni 2007.

129 Idem.

130 13 augustus 2007.

131 The Telegraph, 19 augustus 2007.

132 Geciteerd in 20 Minutes, 17 december 2007.

133 Idem.

134 Demonpion & Léger.

135 Chantal Marchal, geciteerd in Bitton.

136 Geciteerd in Demonpion & Léger.

137 Geciteerd in Bitton.

138 Aldus gereconstrueerd door Demonpion & Léger.

139 Geciteerd in Demonpion & Léger.

140 Jeudy & Vigogne.

141 Demonpion & Léger.

142 Geciteerd in Demonpion & Léger.

143 Bitton.

144 Geciteerd in Demonpion & Léger.

145 Isabelle Balkany, geciteerd in Demonpion & Léger.

146 Geciteerd in Bitton.

147 Geciteerd in Dély & Vernet.

148 Geciteerd in Giesbert 2011.

149 Geciteerd in Demonpion & Léger.

150 Geciteerd in Giesbert 2011.

151 Geciteerd in Giesbert 2006.

152 Geciteerd in Demonpion & Léger.

153 Geciteerd in Giesbert 2011.

154 Geciteerd in Bitton.

155 Geciteerd in Giesbert 2011.

156 In zijn boek Autobiographie non autorisée, Plon, 2009.

157 Giesbert 2011.

158 Geciteerd in Darmon & Derai.

159 Blog ‘Famille, je vous haime’ op website van Libération, 24 januari 2008.

160 Geciteerd in Giesbert 2011.

161 Patrick Besson in Le Point, 17 januari 2008.

162 Geciteerd in Giesbert 2011.

163 In Ouest France, 19 oktober 2011.

164 Geciteerd in Le Parisien, 30 januari 2012.

165 Le Point, 12 januari 2012.

166 Geciteerd in Kruk,.

167 The Economist, 6 september 2010.

168 Gebaseerd op OESO-cijfers. RFI, 20 oktober 2010.

169 Onderzoek van opiniebureau CSA, geciteerd in L’Express, 28 december 2011.

170 Geciteerd in Le Point, 12 januari 2012.

171 Geciteerd in Kruk.

172 The Economist, 24 juli 2008.

173 Geciteerd in Dély & Vernet.

174 De Sutter.

175 Giesbert, 2011.

176 Challenges, 5 mei 2011.

177 De Conseil des Prélèvements obligatoires, geciteerd in Challenges, 5 mei 2011.

178 Geciteerd in 20 Minutes, 29 september 2008.

179 Zie The size and composition of government debt in the euro area. Occasional Paper Series, van de Europese Centrale Bank, oktober 2011.

180 Roger Cohen in The New York Times, 23 januari 2012.

181 Communicatiespecialist François Jost in Le Monde, 22 december 2007.

Colofon

Super Sarko!

ebook uitgave:
© 2012 uitgeverij de Rode kamer, Haarlem

ISBN 9789491259654

oorspronkelijke uitgave:
© 2012 Frank Renout en uitgeverij Conserve

ISBN 9789054293279

NUR: 791/686

Vormgeving omslag: Jeroen Klaver, Shamrock International

Foto omslag: AFP Photo/Carl de Souza (via ANP Photo)

Foto auteur: Sigrid Peters

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie. microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.