Philip Freriks

DE MERIDIAAN VAN PARIJS

Een fascinerende zoektocht door de Franse hoofdstad

Vijfde, herziene editie

Uitgeverij de Rode Kamer | Haarlem

Introductie

‘Hoe mathematischer een punt of een lijn, hoe groter het verlangen om er op te gaan staan,’ zegt Jan Dibbets, de kunstenaar die het inmiddels beroemde monument voor de Franse astronoom Arago heeft ontworpen. Het zijn 135 ronde koperen plaatjes geworden in de straten, de parken en op de pleinen van Parijs, van noord naar zuid: de ‘Meridiaan van Parijs’.

Philip Freriks volgt de lijn vanuit het zuiden naar het noorden, plaatje voor plaatje. Het vinden hiervan bleek nog een hele opgave: ze zijn ingemetseld op bordessen, tussen bankjes in een park, onder een terrastafeltje, in het Louvre en op de top van Montmartre. De meridiaan snijdt dwars door het hart van Parijs. En het is langs deze lijn dat zich een belangrijk deel van de Franse geschiedenis ontvouwt.

Philip Freriks vertelt met enthousiasme over zowel de grote culturele en historische omwentelingen, als de petite histoire van talloze Parijzenaars. Volg hem op deze bijzondere wandeling door Parijs, vanuit uw leunstoel in het noorden of met uw wandelschoenen aan vanuit het zuiden. Aangevuld met recente gegevens over De Da Vinci Code: wat klopt er in het boek en wat niet.

AuteurPhilip Freriks (27 juli 1944, Utrecht) begon als 16-jarige middelbare scholier in de journalistiek en droomde toen al van Parijs. Hij was er slaapwagenconducteur, reclameman, student politieke wetenschappen en vooral correspondent. Eerst voor Het Parool, later de Volkskrant, en het NOS-Journaal. En bij een tussentijds verblijf in Nederland voor Le Monde. In 1996 werd hij presentator van het achtuur-journaal van de NOS.

Bij de vijfde, geactualiseerde druk

Sinds het verschijnen van de eerste druk in 1995 onder de titel Het spoor van de monumentale meridiaan, een ‘petite histoire’ van Parijs, heb ik veel brieven ontvangen van lezers. Vaak met loftuitingen, ook met op- en aanmerkingen. Maar altijd deden ze met enthousiasme verslag van hun ervaringen op de Arago-Dibbets-route ofwel De meridiaan van Parijs. Ze leverden er vaak foto’s bij als bewijs voor hun prestatie, zoals bergbeklimmers zich op de Mount Everest laten vereeuwigen. Een dominee profiteerde zelfs van een preekbeurt voor de Nederlandse gemeente in Parijs om het spoor te volgen. Ik dank de briefschrijvers voor hun moeite en heb hun reacties steeds beschouwd als een reden om het er niet bij te laten zitten.

We zijn nu meer dan tien jaar verder en nog steeds word ik op de hoogte gehouden door weer andere wandelaars. De meridiaan blijft intrigeren en fascineren. Vandaar dat we alweer toe zijn aan de vijfde druk met weer veranderingen en toevoegingen. Ook al omdat deze en gene met De Da Vinci Code in de hand de Arago-Dibbets-meridiaan tot spoor naar de heilige graal hebben uitgeroepen. In de gelijknamige film zien we de hoofdrolspeler Tom Hanks zelfs langs de plaatjes op de binnenplaats van het Louvre rennen als bewijs voor... Ja voor wat eigenlijk?

Voor deze nieuwe versie ben ik de route opnieuw helemaal afgegaan.

Er viel veel te corrigeren, want Parijs gaat op zijn zachtst gezegd slordig om met de tot monument verheven meridiaan. Veel plaatjes zijn verdwenen. Ik verwijs in dat verband naar het hoofdstukje Hommage aan François Arago, en mijn gezellige gesprekken met de Franse ambtenarij.

Er is in de tussentijd ook nog een schandaaltje geweest, toen een beroemde Franse architect met het idee van Dibbets aan de haal ging. Zie Plagiaat, gelijkheid, broederschap en Da Vinci Code.

Voor de goede orde, de wandeling gaat van zuid naar noord. Als ik het dus over links of rechts heb, sta ik met de rug naar het zuiden en de neus naar het noorden. En neem een helder stratenplan van Parijs mee. Groot formaat het liefst. Bijvoorbeeld de Atlas Paris van Michelin.

Parijs, 10 februari 2007

De meridiaan van Parijs

Dit is een boek met een wandelroute die niet als zodanig is bedoeld. Het traject is een kunstwerk, een monument dat bestaat uit 135 bronzen plaatjes, die zo discreet in het Parijse macadam zijn gevoegd dat het zoeken is naar een speld in een hooiberg. Zo wilde de ontwerper, de Nederlandse kunstenaar Jan Dibbets, dat: een monument dat passanten hoogstens en passant ontdekken waardoor het uiteindelijk een intrigerende obsessie wordt.

Het idee is gebaseerd op het virtuele bestaan van de Parijse meridiaan. Toch is er geen sprake van zinsbegoocheling. Het monument is er, ik heb het met eigen ogen gezien, betast, betreden en ten slotte beschreven. Als een verkenningstocht langs een even strakke als onvoorspelbare en daardoor welhaast geheimzinnige route. Voor het gevoel kloppen de rechte lijn van de lengtecirkel en het grillige stratenplan zelden met elkaar. Het lijkt wel koorddansen van een beginneling. Alsof er een draad gespannen is boven de voornaamste symbolen van de Franse natie. Over gebouwen en plekken die een zo belangrijke rol spelen in het collectieve geheugen dat historici er niet zo lang geleden een mooie omschrijving voor hebben bedacht: lieux de mémoire, plaatsen van herinnering.

De ligging van de 135 medaillons was onbekend, want hoewel er een dichtbundel en een mooi impressionistisch boek aan werden gewijd, nam niemand de moeite om te gaan spoorzoeken. Dat werd zelfs als te triviaal, het kunstwerk onwaardig beschouwd. Nog steeds weten weinig passanten van het kunstwerk af. U beschikt nu dan ook over een uniek document, een dwarsdoorsnede van de Lichtstad die de Parijzenaars zelf vooralsnog ontberen. En wat mij persoonlijk betreft: ik houd van die stad, maar ik ben niet bezitterig. Ik wil mijn liefde graag delen. Vandaar. A vos chaussures!

Jan Dibbets en de denkbeeldige lijn

Jan Dibbets (1941) is ook in Frankrijk een beroemde kunstenaar en Fransen weten hoe je met een kunstenaar dient om te gaan. Van Jack Lang, toen nog burgemeester van Blois en tot 1993 minister van Cultuur, heraut van het Mitterrandisme, kreeg hij de eervolle opdracht om gebrandschilderde ramen te ontwerpen voor de kathedraal van zijn Loirestadje waar de adorabele hofintrigante Marie de Médicis zich ooit teruggetrokken had. Voor de presentatie ter plekke werd de kunstenaar met een ministeriële limousine uit Parijs opgehaald en ik mocht mee. Dibbets vertelde me toen van een heel ander project. Hij had van de stad Parijs de opdracht gekregen om een standbeeld te ontwerpen voor François Arago (1786-1853), astronoom, grensverleggend wetenschapper, humanist, politicus en staatshoofd, al was dat laatste slechts voor een blauwe maandag.

Dibbets had al jaren iets met denkbeeldige lijnen die hij wilde markeren. Zoals Christo bouwwerken inpakt. Overigens houdt de vergelijking daar meteen op, omdat de kunst van Dibbets van een heel andere aard is. Het monument voor Arago moest in elk geval geen tijdelijk karakter hebben. De gemeente Parijs verzocht een viertal internationaal bekende kunstenaars om een ontwerp te maken. Dat van Dibbets werd uitverkoren.

Omdat Arago niet alleen astronoom was, maar ook als landmeter een deel van de over Frankrijk en de Middellandse Zee lopende lengtecirkel van Duinkerken naar Barcelona in kaart had gebracht, nam Jan Dibbets die meridiaan als uitgangspunt. We hebben het hier niet over zo maar een aardrijkskundige lijn maar over de nulmeridiaan; het ijkpunt van onze universele tijd, het pmt met de p van Parijs, bepaald door wat de meridiaan van Parijs werd genoemd. Totdat die prestigieuze nul in 1884 door de Britten werd afgepakt om er met Greenwich gmt van te maken. Volg Kuifje in het hoofdstuk De meridiaan van François Arago.

Maar voor Arago gold nog de nulmeridiaan. Kortom, precies op het Parijse deel van de lengtecirkel, dwars door de stad, van zuid naar noord over een hemelsbrede afstand van twaalf kilometer, zouden er 135 bronzen medaillons met de simpele inscriptie arago worden geplaatst. Zo maar in het asfalt, op straat, in parken, op stoepen of onder de poort van een onverwachte doorgang. ‘In 1968 heb ik een lijstje gemaakt van denkbeeldige lijnen die ik ooit wilde afbakenen. Dit is de eerste keer dat het me lukt,’ zei Dibbets in de auto en het klonk alsof hij een tikkeltje opgewonden was.

Wanneer denkbeeldige lijnen gemarkeerd worden, ontstaat de wat vreemde, dwingende behoefte om deze sporen te volgen. Het leven van een beroemde artiest ‘revisited’ fascineert, net als het nareizen van een expeditie, het nalopen van een uit andere tijden daterend reisverslag of het volgen van de route langs een voormalige frontlijn. Misschien willen we ons zelf verrassen, ons zonder al te veel risico een avontuur gunnen, willen we griezelen in het spookhuis van de geschiedenis, ons spiegelen aan de emoties van hen die de route van hun gevoel volgden. Want de padvinder in ons blijft een romanticus. Ook Dibbets is wat dat betreft niets menselijks vreemd: ‘Hoe mathematischer een punt of een lijn, hoe groter het verlangen om er op te gaan staan.’

Mijn idee.

Toen het project in het najaar van 1994 was verwezenlijkt, toen de afdeling Openbare Werken van de stad Parijs de ronde bronzen plaatjes in het macadam had verzonken, werd ook ik bevangen door die merkwaardige dwangneurose van de denkbeeldige lijn. Er ontstond een onbedwingbare behoefte om het kunstwerk van Dibbets na te lopen. Hij had me op het spoor gezet, lekker gemaakt en nieuwsgierig bij het verlangende af. Eigen schuld.

Ik bezondigde me aan piraterij (wat Arago in zijn tijd bijna het leven kostte, maar daarover later) door zijn idee als het ware te ontvoeren. Het standbeeld voor een, o zeker, zeer verdienstelijk individu, bleek al wandelend een algemene lofzang op Parijs te zijn: een monument voor een niet te verwaarlozen onderdeel van de wereldhistorie, een verrassende wandeling, kriskras, zonder chronologische volgorde, door de geschiedenis van de Lichtstad. Het toeval wil dat de meridiaan, en dus het kunstwerk van Jan Dibbets, langs plaatsen of door gebouwen voert die elk een momentum zijn in de Franse geschiedenis. Het spoor leidt langs het theehuis waar Mata Hari met haar Friese verleidingskunsten internationale faam en een ereplaats voor het executiepeloton verwierf. De route gaat naar het parkje bij de sterrenwacht waar de toen nog jonge politicus François Mitterrand, naar men zegt, ooit een aanslag op zichzelf ensceneerde in de hoop op politiek gewin. Van het Palais du Luxembourg als vijfsterrengevangenis voor de Franse adel tijdens het Schrikbewind (1773-1795) tot het Louvre, waar Lodewijk XIII ooit in de gangen van de Grote Galerie op vossenjacht ging, van het Institut als trefpunt van het wetenschappelijke en culturele establishment tot de Comédie-Française waar volgens dezelfde traditie het officiële ‘repertoire’ van Molière, Corneille en Racine in eeuwige prolongatie wordt gespeeld. De lengtecirkel loopt langs de stamkroeg van de surrealisten, precies over de plek waar Napoleons maarschalk Ney werd gefusilleerd, om uit te komen in La Nouvelle Athènes, de wijk waar George Sand en Frédéric Chopin samenwoonden, met illustere buren als de gebroeders De Goncourt, Baudelaire en de Nederlandse schilder Ary Scheffer. De lijn raakt bijna de Passage Choiseuil die Louis-Ferdinand Céline in Mort à Crédit (Dood op krediet) zo aangrijpend beschreven heeft en passeert de top van de Butte Montmartre, aan de voet waarvan Pigalle ondanks zichtbare rimpels en verslappingen nog altijd de ‘o-la-la’-Parisienne speelt. En omdat Arago toevallig zelf ook het een en ander achter de rug heeft, blijven we ondanks dat alles mooi bij het onderwerp.

Of er naast de geografische lijn ook nog lijn te ontdekken is in de aldus nogal willekeurig geresumeerde geschiedenis, is een vraag waarop ik het antwoord graag overlaat aan de bevoegde historici. De meridiaan biedt in elk geval voldoende dramatische stof om het oeuvre van Shakespeare te evenaren en is in die zin op zichzelf al een lieu de mémoire. Het Louvre, dat door de meridiaan precies doormidden gesneden wordt, levert al heel veel op. De historie van het gebouw, van z’n debuut als fort tot aan de miljarden verslindende renovatie van de laatste decennia, loopt al duizend jaar parallel met de Franse geschiedenis. Sterker nog, het gebouw ís zelf vaak de Franse geschiedenis of in elk geval de plaats, je zou bijna zeggen de ruimte, waar die zich afspeelt.

Verder is het een lijn door het Parijs in al zijn uitersten, zijn genie en zijn wreedheid, zijn generositeit en zijn totalitarisme, zijn machtsstreven en geloof in humanisme. Het is een spoor van grandeur, pathos, prestige en kleine Parijse geschiedenis waarbij ik even in het midden laat of Parijs in weerwil van wat men wel beweert niet gewoon Frankrijk is. Wat opvalt, is dat er langs deze weg zo veel bloed is gevloeid en dat de zwakte des vlezes zo vaak in het geding is geweest. Fransen zijn dus mensen, intens levend vaak. Dat het geweten en de ambitie in de paleizen van weleer en de republiek van nu zo vaak botsen, ligt voor de hand. Fransen zijn ook specialisten in koningsdrama’s. Dat alles maakt de meridiaan zo Shakespeariaans, dat maakt het idee van Dibbets zo uitdagend.

Mijn wandelplan had overigens nogal wat voeten in de aarde. Om precies te weten waar ik de medaillons kon vinden, had ik de hulp nodig van degenen die bij de plaatsing betrokken waren geweest. Stéphane Carrayrou, hoofd van de afdeling Beeldende Kunst van de gemeente Parijs, vond de belangstelling leuk maar vreesde dat een ‘Arago-route’ langs de meridiaan het kunstwerk van Jan Dibbets tekortdeed.

‘Dan zouden verbeelding en werkelijkheid kunnen botsen,’ zei hij zonder dat ik begreep wat het probleem daarvan zou kunnen zijn. De kunstenaar zelf moest er wel om lachen. Het leek mij een verrassend voorbeeld van toegepaste kunst. Carrayrou ging uiteindelijk door de knieën en zijn assistente Christine Ogier ging met me mee. Uit medelijden. Want ik zou die dingen nooit alleen kunnen vinden, zei ze. Daarmee had ze niets te veel gezegd. We gingen op stap met 135 flapperende witte vellen waarop de gemeentelijke landmeters elk medaillon op schaal getekend hadden. Want denk niet dat Dibbets’ ontwerp een beetje met de Franse slag werd uitgevoerd, om het maar eens stereotiep uit te drukken. Verreweg het grootste deel van de kosten ging naar de geometrische dienst van Parijs, naar de landmeters. Elke plek werd tot op de millimeter nauwkeurig berekend. Arago zou het precisiewerk met trots hebben gadegeslagen. Men kwam er bij deze gelegenheid achter dat het uit 1806 daterende richtpunt aan de zuidkant van Parijs, de zogenoemde Mire du Sud, veertig meter uit het lood stond. Het kunstwerk van Jan Dibbets bleek ook toegepaste wetenschap te zijn.

En daar gingen we. We trokken soms nogal wat bekijks als we met onze witte flappen van plaatje naar plaatje gingen, met de blik naar beneden gericht alsof een obsessionele angst voor hondenpoep ons preoccupeerde, speurend naar brons onder hopen herfstbladeren. Soms keerden we weer op onze schreden terug. Mensen informeerden een enkele keer naar wat we deden en schudden hun hoofd als we zeiden dat we op zoek waren naar onderdeel nummer zoveel van het Arago-monument. Je zag ze denken dat we getikt waren of dat we kennelijk niet het achterste van onze tong lieten zien. Agenten op zoek naar een ondoorgrondelijk geheim. Christine Ogier had twee uur uitgetrokken voor de wandeling, maar we waren alles bij elkaar twee dagen onderweg; weet wat u te wachten staat. Christine had Parijs nog nooit zo spannend gevonden; ik was het met haar eens. Dat zijn ervaringen die veel lezers getuige hun brieven herkennen. Vaak worden ze onderweg aangesproken door mensen die nieuwsgierig vragen naar wat ze zoeken. Of als ze ondertussen op de hoogte zijn het volgende plaatje aanwijzen. Het is ook mij overkomen met de toevoeging Vous êtes hollandais sans doute alsof Nederlanders allen behept zijn met één en dezelfde manische afwijking.

*****

Geraadpleegde literatuur:

Ken Alder, The measure of all things. Scribners/Free Press.

Christine Ausseur, Guide littéraire des monuments de Paris. Editions Hermé, Paris.

Honoré de Balzac, Les illusions perdues. Gallimard, Paris.

Antony Beevor & Artemis Cooper, Paris after the Liberation. Hamish Hamilton, London.

Olivier Blanc, La dernière lettre, prisons et condamnés de la Révolution. Robert Laffont, Paris.

Geneviève Bresc, Mémoires du Louvre. Gallimard, Paris.

Duc de Castries, La vieille dame du Quai Conti, une histoire de l’Académie française. Librairie Académique Perrin, Paris.

Louis-Ferdinand Céline, Dood op krediet. Meulenhoff, Amsterdam. Vertaling Frans van Woerden.

Louis Couperus, Korte Arabesken, (Volledige Werken, deel 28), Veen uitgevers, Utrecht/Antwerpen.

Jean-Paul Crespelle, Guide de la France impressionniste. Hazan, Paris.

Jean-Paul Crespelle, La vie quotidienne des impressionnistes. Hachette, Paris.

Jean-Paul Crespelle , La vie quotidienne à Montparnasse à la grande époque, 1905-1930. Hachette, Paris.

J.C. Delorme, A.M. Dubois, Passages couverts parisiens, Parigramme.

Patrick Devaux, La Comédie-Française, Que sais-je? PUF, Paris.

Alexandre Dumas, La reine Margot. Editions du Rocher, Paris.

Maurice Dumas, Arago, la jeunesse de la science, un savant, une époque. Editions Berlin/Paris.

Edwige Feuillère, Moi, La Clairon. Albin Michel, Paris.

Philip Freriks, Neem nou Parijs. A.W. Bruna Uitgevers B.V., Utrecht.

Franz-Olivier Giesbert, François Mitterrand ou la tentation de l’histoire. Editions du Seuil, Paris.

Guide de Paris mystérieux. Pchou-Princesse, Paris.

Ernest Hemingway, A Moveable Feast. Charles Scribner’s Sons, New York.

Willem Frederik Hermans, Au Pair, De Bezige Bij, Amsterdam.

David P. Jordan, Transforming Paris, The Life and Labors of Baron Haussmann. Free Press, NY.

Jean Lacouture, Mitterrand, une histoire de français, Seuil, Paris.

Bernard Lecherbonnier, Bourreaux de père et fils. Les Sanson 1688-1847. Edition Albin Michel, Paris.

Bernard Marchand, Paris, histoire d’une ville, XIXE-XXe Siècle. Editions du Seuil, Paris.

Ruud Meijer, Parijs verplicht. Thomas Rap, Amsterdam.

Brian N. Morton, Americans in Paris. An Anecdotal Street Guide. The Olivia & Hill Press, Michigan.

Ovidius, Metamorphosen. Atheneum-Polak & Van Gen-nep, Amsterdam. Vertaling M. d’Hane-Scheltema.

Paris. Editions Hachette (Les Guides Bleus), Paris.

Vincent Pomarede, La Joconde. Prat, Paris.

H. Rees van Tets, Maurice Garçon, Voyage d’une hollandaise en France, 1819. Editions Jean-Jacques Pauvert.

Marie-Catherine Sahut, Régis Michel, David, l’art et la politique. Gallimard, Paris.

Yves de Saint-Agnès, Guide du Paris révolutionnaire. Editions Perrin, Paris.

B. Stéphane, Dictionnaire des noms de rues. Editions Mengès, Paris.

Tyler Stovall: Paris Noir – African Americans in the City of Light, Houghton Mifflin, NY.

Eliane Viennot, Marguerite de Valois. Payot, Paris.

Frédérique Villemur, La Méridienne de Paris, Paris musées/Actes Sud.

Sam Wagenaar, Mata Hari.

Julie Wheelwright, The Fatal Lover, Mata Hari and the Myth of Women in Espionnage, Collins & Brown, Londen.

Edmund White, De flaneur, Atlas, Amsterdam.

Colofon

De meridiaan van Parijs

Vijfde, herziene editie

De meridiaan van Parijs – Een fascinerende zoektocht door de Franse hoofdstad van Philip Freriks is een geheel herziene en geactualiseerde versie van Het spoor van de monumentale meridiaan – Een Parijse wandeling over het monument van Jan Dibbets voor François Arago die respectievelijk in 1995 en 1997 verschenen bij A.W. Bruna Uitgevers B.V. te Utrecht. Dit naar aanleiding van een serie voor Traject, het wekelijkse reiskatern van de Volkskrant.

ebook uitgave:
© 2012 Uitgeverij de Rode kamer, Haarlem

ISBN 9789491259661

oorspronkelijke uitgave:
© 2007 Philip Freriks en Uitgeverij Conserve

ISBN 9789054291671

NUR: 321

Foto’s omslag: Wim Ruigrok.

Foto Philip Freriks achterplat: René Koster.

Ontwerp omslag: Edd, Amsterdam.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie. microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.