Philip Freriks

GARE DU NORD

Verhalen over Frankrijk

Uitgeverij de Rode Kamer | Haarlem

Introductie

GARE DU NORD, het Parijse noordstation, is met name voor Nederlanders en Belgen de toegangspoort tot Frankrijk. Al anderhalve eeuw lang. Een kopstation, dus iedereen stapt uit. Op de stoep aan het einde van de perrons begint de andere wereld. Overweldigend, onweerstaanbaar. Philip Freriks kwam er voor het eerst toen hij dertien was. Gare du Nord, terminus. Een omroepbericht als lotsbeschikking. Hij zou er zelfs in uniform bij de nachttreinen naar Londen of Kopenhagen staan. Met beleefde prevelementen.

Aankomst en vertrek, steeds weer nieuwe verhalen. Waar gebeurd. Over treinen en Frankrijk dat altijd aan het spoor ligt. Over de republiek met haar schaduwkanten en heerlijke hebbelijkheden. Verhalen van toen nu weer nagereisd. Over Verlaine met de voeten op een stoofje, Jules Verne als notabel in Amiens, de Thalys op de frontlijn van de Eerste Wereldoorlog, de politicus als gesjochte jonker, Disneyland als ontsmet Tsjernobyl en het schip van de roze barones.

PHILIP FRERIKS (27 JULI 1944, UTRECHT) begon als 16-jarige middelbare scholier in de journalistiek en droomde toen al van Parijs. Hij was er slaapwagenconducteur, reclameman, student politieke wetenschappen en vooral correspondent. Eerst voor Het Parool, later de Volkskrant, en het NOS-Journaal. En bij een tussentijds verblijf in Nederland voor Le Monde. In 1996 werd hij presentator van het Acht Uur-Journaal van de NOS.

Brouhaha

Eigenlijk zou dit boek met geluid moeten beginnen. Met het holle rumoer van een treinstation. Brouhaha, zeggen ze in het Frans en zo klinkt het. Een opeenstapeling van omroepberichten, getoeter van cateringkarretjes, gezoem van elektrische locomotieven, de bel voor vertrek, geroezemoes, doffe stappen van horden treinreizigers, luidruchtige voortgetrokken Samsonites op het gladgeschuurde cement, opgetogen begroetingen, het indringende signaal als waarschuwing voor sluitende deuren, uitroepen van blijdschap, geklingel voor de zoveelste aankondiging. Alles samen één groot gerucht onder de grote glazen overkapping. Als de uitgekiende mixage van een geavanceerde geluidsstudio. In het voorportaal van de stad. Ieder voor zich, de lieve Heer voor ons allen. Zo zijn stations. Zo is het Gare du Nord.

Ik kijk naar mezelf. Een perron verder. Nog maar nauwelijks was ik in Parijs komen wonen of ik kreeg een baan hier, juist op dit station. Voortaan kwam ik binnen via de zij-ingang, rue de Maubeuge. Een kale dependance met verveloze tafels en een gespeeld norse chef die de routepapieren uitdeelde. Conducteur was ik, conducteur van de Wagons-Lits. Mijn plek was op de perrons die nu gereserveerd zijn voor de Eurostar. Voor het vertrek van de Zilveren Pijl naar Londen of de Noord Expres naar Kopenhagen. Ik droeg een uniform. Op maat gemaakt. Geheel volgens de voorschriften. Bruin, ietwat getailleerd, met rode bies langs de pantalon, een kepie met daarop CIWL als wapen van een garderegiment.

Grijs overhemd. Wit mocht niet, want dat zou te snel vuil worden door het kolengruis van het kacheltje op het balkon dat ik ’s morgens vroeg oppookte om de reizigers van warm water te voorzien. Donkere das. Het werd soms gecontroleerd.

Er was maar één winkel waar ze dat uniform mochten maken. Bij een warenhuis dat nu verdwenen is, maar toen nog een Parijs instituut was. La Belle Jardinière. Deel van een onontkoombare winkeltriptiek met namen zoals ze niet meer verzonnen worden: Bazar de l’Hôtel de Ville, La Samaritaine, La Belle Jardinière. Hoe heerlijk ouderwets dat klonk. Met twee woorden spreken en monsieur voor en na. Een winkel uit een roman van Zola vanwege het onrecht dat hij er had ontdekt. Misschien had mevrouw Maigret er wel een gabardine voor haar man gekocht. Toen vonden we dat truttig. Zo degelijk en onuitstaanbaar kleinburgerlijk. Een warenhuis waar je niet gezien wilde worden.

Zo’n winkel dus.

Zonder dat uniform was ik er waarschijnlijk nooit geweest. Geen wonder dat de mooie tuinierster de nieuwe tijd niet heeft overleefd. Het uniform moest je zelf betalen. Tweehonderd francs, een zesde van mijn maandsalaris, een rib uit je lijf. Als je de dienst verliet, zoals ik na niet al te lange tijd heb gedaan, verkocht je het uniform, voor pak weg de helft van de prijs. En zo ben ik het kwijtgeraakt. Tot mijn spijt. Want het zou nu goed van pas komen. Om over Gare du Nord te vertellen. Dat heeft niets met fetisjisme te maken, ook al is niets menselijks mij vreemd. Het is het idee, de sfeer en het eerste hoofdstuk dat ik zo graag op een podium vertel. Dus ben ik op zoek gegaan naar mijn uniform. Overal heb ik gebeld. Wagons-Lits natuurlijk, in Parijs. Maar daar willen ze het liefst niets meer van het verleden weten. Geen wonder, toen hadden ze nog iets te bieden. Bovendien zijn ze uit Nederland weg en dat maakte de kwestie van een uniform très délicat.

Hoezo? vroeg ik nog.

Er werd even luid met de tanden op elkaar ingeademd. Een sissend geluid zoals iemand die zich even pijn doet.

Nee, verder geen commentaar, trop délicat.

Ik zal nooit weten waarom.

Bij het Franse spoorwegmuseum in Mulhouse dachten ze met een gek te doen te hebben. Bij de NS wilden ze me graag helpen, maar zagen niet goed hoe. Een kenner ontnam me elke illusie. In België, de bakermat van de maatschappij, was er niets. Zelfs bellen met een hoogst Britse Society die zich alleen maar voor Wagons-Lits en Pullmans interesseert, leverde niets op. Althans geen uniform. Wel een invulformulier om donerend lid te worden.

Uiteindelijk heb ik gedaan waarmee ik had moeten beginnen. Bellen in dit land van film en cinéma met een verhuurder van kostuums. Die bleek er wel meerdere te hebben. In verschillende maten. Ook de mijne.

Ik ben gaan passen.

Terug op het perron.

Conducteur des Wagons-Lits.

Nog één maal.

Bon voyage.

Gare du Nord

Ooit, in mijn vroege jongensjaren, heb ik op de planken gestaan.

In een lekenspel.

Een toneelstuk met een godsdienstige of moralistische boodschap, bij voorkeur opgevoerd in de kerk.

Ik was net even meer dan een figurant, dankzij één zin die ik zeggen mocht.

Eén zin die ik eindeloos had gerepeteerd.

Een christen drinkt geen wijn.

In de tegenwoordige wereld van Wein und Weib is dat natuurlijk als vloeken in de kerk maar daar werd die strofe met instemming geaccepteerd als een sterkend stichtend woord.

Want zo was het toen.

Een christen dronk geen wijn.

En wij waren niet eens van de zwartekousenkerk, maar behoorden tot de vrijzinnigen die het ooit van de Synode in Dordrecht verloren hadden.

Ik heb die zin nooit vergeten, zoals u merkt.

Hij had kennelijk een verpletterende indruk op me gemaakt.

Het was dan ook een zin die je klaarstoomde voor schuld en boete.

Een zin als een teken aan de wand.

Een zin zoals we die koesteren in dit land van dominees.

Een christen drinkt geen wijn.

In de gerestaureerde middeleeuwse kerk galmde het na.

De boodschap was duidelijk: wijn is zondig.

En als de wijn dat zelf niet is, dan zijn het in ieder geval de gevolgen; het bedenkelijke van een wat losser gedrag, een moment van kwetsbaarheid zoals we dat nu noemen, wijn als vector voor een blik in de ziel en nog veel meer...

Dat paste niet bij Hollandse nuchterheid en doe maar gewoon...

Om nog maar te zwijgen van de Blauwe Knoop en toe vader drink niet meer.

Nee, in de polder hoort geen wijn.

Natuurlijk, het waren de jaren vijftig.

De wereld was simpel, zegt men.

Je had Nederland in zijn onbevlekte onschuld en over de goed bewaakte grenzen van voor Schengen, de boze buitenwereld van Sodom en Gomorra.

In Nederland reden de treinen op tijd, werden de stoepen geschrobd, de zondagsrust geheiligd.

Bij de boodschappen heb ik in mijn kindertijd nooit een fles wijn gezien.

Met uitzondering van die ene.

Eén keer per jaar kwam er een fles op tafel.

Met Kerstmis.

Eén fles en niet meer.

Een zoete Spaanse.

Geen wonder dat niemand de rest van het jaar nog aan de wijn wilde...

Het is in diezelfde jaren, toen de kerkgewelven mijn gedreven jongensstem weerkaatsten, dat we naar het land gingen dat destijds als het ware model stond voor die boze buitenwereld.

Dat maakte dat land zo aantrekkelijk.

Het land van Oh la la.

Zonde was er deel van bet leven.

Een geaccepteerde hebbelijkheid die de mens zo veel menselijker maakte.

Zonde was er bijna een must.

Via Frankrijk maakte ik kennis met de mediterrane wereld. Een wereld waar het christendom misschien wel de meeste sporen heeft nagelaten. Een wereld van culturele rijkdom en spiritualiteit.

Een wereld waar christenen altijd wijn gedronken hebben. Een wereld waar men zegt dat wijn het leven is.

Le vin, c’est la vie.

Waar men ook zegt: L’eau c’est pour se laver, water is er om je mee te wassen, maar dat terzijde.

Goedenavond trouwens.

Bonsoir, good evening.

Uw tickets als het u blieft.

En uw paspoorten.

Merci.

U gaat naar Londen, u weet het, vertrek 22.05 uur. Aankomst 7.58 uur plaatselijke tijd.

Dédé, coupé negen voor meneer en mevrouw.

Le neuf.

Bon voyage.

Zo stond ik daar.

In uniform.

Op maat gemaakt bij La Belle Jardinière.

Voor de Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens.

Spoor elf.

Gare du Nord.

Bij de nachtblauwe wagons van de Zilveren Pijl naar Londen.

Nachtblauw met goudkleurige opdruk.

Voiture-lits, sleeping car.

Wagonrestaurant, dining car.

Nachtblauw voor een trein naar het einde van de nacht.

Dédé bracht de reizigers naar hun coupé en droeg de bagage, behalve voor die ene vaste passagier: Harer Majesteits Boodschapper met de diplomatieke post.

Hij was er op de heen- en de terugweg.

Een discrete man met een zwarte aktetas

Nooit één woord met hem gewisseld.

Een geheime agent, van wie ik nooit het nummer geweten heb.

Agent nul-nul-niks.

Eerst naar Boulogne-sur-Mer.

Dan werden de slaaprijtuigen de boot op gemanoeuvreerd, zodat de passagiers rustig in hun opklapbedje konden blijven.

De oversteek naar Dover diep in het ruim van de ferryboot.

Dan over Engels spoor naar Londen.

Schuddend en schokkend.

Victoriastation.

Nul-nul-niks was al weg voor de trein helemaal stilstond.

Verdwenen in de menigte van de ochtendspits.

Overdag slapen in je eigen wagon ergens op een spoorwegemplacement terwijl een Afrikaanse schoonmaakster neuriënd haar gang ging.

Nee, geen hitsige dromen.

Aan het begin van de avond weer teruggerangeerd worden naar Victoriastation.

Good evening, your tickets and passports, please.

Weer die zwijgzame man met de zwarte aktetas.

Thank you indeed.

Dover.

Boulogne-sur-Mer.

De opkomende zon boven het glooiende landschap van Noord-Frankrijk.

Een nachtblauwe trein in de zilveren ochtendnevel boven de velden van eer.

Ontbijt in de dining car.

Witte kruisen rechts en links.

Massagraven, de reizigers slapen nog.

Tafellakens van damast.

Zilveren koffiekan.

Kopjes, borden van aardewerk.

Nergens plastic.

Een trein van een andere tijd.

Een rijdend anachronisme.

Trouwens, nog ruim voor de Eurostar het overnam, was hij al opgeheven.

Exit Silver Arrow, fini Flèche d’Argent.

Einde van een tijdperk, zoals dat dan heet.

De luxe nachttrein bestaat alleen nog in theetafelboeken.

Mijn uniform kon ik aan de wilgen hangen...

Gare du Nord.

Eindstation.

Iedereen stapt uit.

Hoe vaak heb ik dat niet gehoord?

Zoals commissaris Maigret als hij op het Gare du Nord is ingedeeld:

Duizenden treinen heb ik zien vertrekken.

Duizenden andere heb ik zien aankomen.

Steeds weer hetzelfde gedrang.

Lange rissen mensen die zich haastten.

God weet waarheen.

Ik weet nog hoe het ging, die eerste keer.

Al zeker een uur voor we in Parijs aankwamen, tuurden we uit het raam in de hoop een glimp van de Eiffeltoren te zien.

We moesten het doen met die domme kitschkoepels van de Sacré-Coeur.

Kerk als ode aan een massaslachting.

God gedankt voor het opruimen van de Commune met het repeteerkanon.

15.000 doden.

Maar dat wilden we toen nog niet weten.

Vele, vele aankomsten later las ik hoe het in de literatuur gaat, zo’n trein die het kopstation nadert.

In de versie van A. den Doolaard.

Oriënt-Express.

Weet u nog, A. den Doolaard?

Balkan, avontuur, druivenplukkers, ik las hem graag.

De literaire kritiek vond het maar niks.

Oriënt-Express dus.

In een Franse vertaling uit 1936, bij Albin Michel, een gerenommeerde uitgeverij.

Want in de oorspronkelijke Nederlandse versie komt die aankomstscène niet voor.

Ideetje van de vertaler misschien, om het wat Franser te maken.

Hoe dan ook:

De trein rolde met veel kabaal door een tunnel.

Parijs, nog 200 meter, stond er in grote vuile letters op een grijze muur.

De wielen gingen stotend over de wissels en bet nachtelijke duister werd plotseling onderbroken door slingers van rode lampen onder het dak van een grote sombere hal.

Op het perron stond een rij potige kruiers in het blauw.

Ja, ja, we komen eraan, riep er één met kennelijke afkeer van het vak dat hij uitoefende.

Als de roemruchte Etoile du Nord eind jaren twintig uit Amsterdam arriveert op spoor 11, in de versie van Simenon, zijn alle grote hotels vertegenwoordigd. En ook het agentschap Cook.

Om ze te beschermen tegen vreemdelingenvangers.

Daartegen waarschuwt ook Leo Faust in een gids uit diezelfde periode, Parijs om middernacht.

Voor hem is het Gare du Nord een grootse ontvangstsalon. Vreemdelingen komen, begerig om Parijs te zien, Parijs te genieten, Parijs te ontdekken. Om iets te zien dat ze nergens anders ter wereld kunnen zien. Maar pas op voor die sympathieke Parijzenaar met wie U uiteindelijk in een gesloten huis belandt waar U voor het genoten genot een zo hoge rekening krijgt voorgeschoteld dat U daarmee al op de eerste dag door al Uw geld voor een Parijs weekje heen bent...

Vreemdelingenvangers.

Geef je over aan Leo Faust.

Een gewezen journalist, zoals Eddy du Perron hem in zijn Land van Herkomst fijntjes typeerde.

Zelf noemde hij zich artiest en liefhebber.

Dat lijkt me een prachtige baan: liefhebber.

Als liefhebber was Leo Faust wereldberoemd in Nederland dankzij zijn reisgidsen waarin hij onvervroren zijn eigen Restaurant hollandais in de rue Pigalle, met specialiteiten als erwtensoep en boerenkool met Gelderse worst, aanbeval.

En zo ook zijn Parijs-bij-Nachtexcursies met de belofte dat hij de Hollandse toerist zou beveiligen tegen nodeloos geld verbrassen.

Tegen de vreemdelingenvanger dus die ze tegen wil en dank een bordeel in loodsen zou.

Een gesloten huis.

Parijs, zo gevaarlijk, zo oh lala, zo heerlijk, zover nog in den verren vreemde.

Gare du Nord.

Terminus.

Iedereen stapt uit.

Het laatste stuk, als je de koepels van de Sacré-Coeur al niet meer kunt zien, is een lange sleuf.

Een brede greppel als het ware met ik weet niet hoeveel sporen naast elkaar.

Een diepe insnede in het Tiende Arrondissement.

Het tiende, dat zijn twee stations vlak bij elkaar: het Noord- en het Ooststation, Gare du Nord en Gare de l’Est.

Volgens de schrijver Léon-Paul Fargue Twee gigantische muziektheaters waar je tegelijkertijd acteur en toeschouwer bent.

Heel wat anders dan in de eeuw daarvoor toen het nieuwe, monumentale Gare du Nord nog werd aangeduid als een van de kathedralen van de nieuwe mensheid.

Dat hadden we te danken aan Théophile Gautier, heraut van de moderniteit, toen Parijs de hoofdstad van de 19e eeuw was, zoals Walter Benjamin het uitdrukte.

Gautier zag de stations als landenpunten.

Internationale ontmoetingsplaatsen.

Dat had hij goed gezien, maar het hielp niks.

Met treinladingen tegelijk werden de soldaten vanaf hier naar het front gestuurd om de anderen te ontmoeten en af te slachten.

Met honderdduizenden tegelijk.

Geen familie in Frankrijk die niet de verhalen kent van een grootvader, oom of broer die nooit weerom kwam uit de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog.

Of anders half krankzinnig.

La Grande Guerre, alsof het een eer was.

Pépé Gallo, de vader van mijn schoonmoeder, een arme boer uit een Bretons dorp, kwam terug uit de hel maar had voortaan altijd dorst.

Vanwege het mosterdgas dat hem op termijn heeft gedood.

Dood gezopen, dus geen uitkering, zeiden ze bij het ministerie dat toen nog van Oorlog was.

Over non-nieuws van het westelijke front gesproken.

Zowel de Thalys als de Eurostar rijden nu pal langs de frontlinie.

Karavanen van de moderne tijd, in de visie van Jean-Marie Gustave Le Clézio, die zich altijd wel ergens in een woestijn waant.

Gelukkig dat elk tijdperk zijn schrijver heeft om ons het moderne leven te verklaren.

Het tiende, dat is volgens Fargue de wijk van de dichters en locomotieven.

Ze hadden elkaar gevonden, om zo te zeggen.

De locomotief op weg naar elders en de kleine ambachtsman die van elders alleen maar dromen kon.

Het Parijs van het levenslied.

Enfin, zo was het in de tijd dat Den Doolaard zijn Oriënt-Express liet rijden.

Fargue woonde zo ongeveer aan de sleuf.

Om later journalist en schrijver te worden.

Chroniqueur vooral.

Dat is de beste omschrijving. Chroniqueur van zijn tijd. En nachtbraker.

Auteur van Le piéton de Paris. Voetganger in Parijs.

Is zijn geuzennaam geworden, hoewel hij meestal taxi’s nam.

Het spoor, het gedreun vanuit de sleuf, dat hoorde hij dag en nacht.

Het schrille schreeuwen van de stoomfluiten.

Dan weer de deun van een doedelzak.

Het donkere grauwen van de machine die zijn wagons langzaam de sleuf intrekt.

Alsof de treinen naar ver al in het hart van de stad op snelheid kwamen.

Dreigende wolkenmassa’s die opstegen uit de diepte.

Frisse meisjes op huwbare leeftijd die verdwijnen in de dikke rook van de Noord Expres.

Léon-Paul Fargue.

Kreeg een hersenbloeding toen hij met zijn vriend Pablo Picasso dineerde.

In 1943.

Nu even miskend als zijn Nederlandse collega van de Oriënt-Express.

Gare du Nord.

Terminus.

Brikettenlucht.

Van de stoomtreintjes naar Eaubonne en Auvers-sur-Oise waar de Van Goghjes begraven liggen.

In de tijd dat we bijna geen cent te makken hadden, hebben we nog eens een appartementje bezocht dat uitkeek op de sporen in de diepte.

Een verveloos hok met een vies keukentje.

Vale gordijnen, grijs van het vuil.

Elke paar seconden een trein.

Met dat gierende geluid van de elektromotoren.

Ik heb er geen deun van een doedelzak in kunnen ontdekken.

Wel geklik, geklop, de tweetonige hoorn van een rangeer-loc.

Het lawaai went, beweerde de hospita, een dikke vrouw met aangevreten gebit die het groezelige logement aanprees als een zevende hemel op de schaal van liefdesnesten.

Alsof ze verwees naar de beroemde spoorwegroman van Emile Zola, La bête bumaine, Het mensenbeest, die zich voor wat de liefde betreft eveneens afspeelt in zo’n zondig kamertje aan het spoorwegemplacement.

1890.

De beste spoorwegroman ooit, zegt men.

Dus als het over treinen in stadse sleuven gaat, over olie en kolengruis, de vuurmond en het onveilig sein, dan kun je niet om hem heen.

Ook al reden zijn treinen tussen Le Havre en Saint-Lazare.

Daar is de sleuf mogelijk nog dieper.

Het kamertje nog rumoeriger.

De liefde van dodelijke hartstocht.

Bij Zola is een locomotief een machine van de Apocalyps.

Onheilspellend.

In de motregen ziet hij een donker, druipend ding.

Immens.

Als een monster.

En vanuit de diepte van deze zee van duisternis kwamen geluiden.

Het benauwde ademen van een reus die dreigt te stikken. Wat uitbarstte in een gefluit dat klonk als bet schrille schreeuwen van een vrouw die verkracht wordt.

Dat is nog eens wat anders dan een rondje om de kerk.

Misschien is de film nog wel mooier.

Zwart-wit, Jean Renoir, 1938.

In het genre nooit overtroffen.

Camera op de locomotief.

Alsof je meerijdt.

Een reis door de tijd.

Jean Gabin in de hoofdrol van de machinist die zijn noodlot tegemoet gaat.

Zijn smoel is altijd zwart van het gruis.

De blik gericht op de oneindigheid, jagend over twee ijzeren staven. De chemin de fer.

Hij doet me aan mijn grootvader denken.

Die was ook machinist.

Niet dat hij een femme fatale heeft gekend, laat staan vermoord.

Maar ik vermoed dat hij even zwijgzaam was.

Meester...!

Dat was zijn aanspreektitel.

Meester op de bok van het monster dat alleen hij wist te bedwingen...

Een meester met wie niet spotten viel.

Net zomin als met Gabin.

Mijn grootvader had een vast repertoire van spoorwegherinneringen die bij elke logeerpartij werden herhaald; over de urenlange vertraging die hij opliep met potverdomme zijn internationale trein, Hoek van Holland-Kleef, toen de nachtboot uit Harwich in vliegende storm op de pier liep.

Over de goederentrein die ze in de Betuwe tussen Kesteren en Doodewaard stilzetten als de kersenbomen vol zaten. Een paar emmertjes voor thuis en dan werd het vuur vervolgens tot hellekracht opgestookt om de verloren tijd enigszins goed te maken.

Tot in de details vertelde hij over het stootje voor de weduwe.

Het spoor als één familie.

Het stootje was voor de vrouw van een omgekomen collega.

Een rangeerder meestal.

Die moest tussen de wagons en dat ging lang niet altijd goed.

Dan werd er weer één doodgedrukt.

De achtergebleven weduwe was later te zien op het emplacement - de tuin zegt men in het spoorwegjargon.

Le garage, zeggen ze in Frankrijk.

Om tussen de rails te zoeken naar briketten die van de tenders waren gevallen.

Als aanvulling op het armoepensioentje.

Als de machinisten dat zagen, lieten ze hun locomotief met iets te veel snelheid tegen de aan te haken wagons lopen.

Bam...

Zodat er een heel zooitje van die briketten naar beneden donderde.

Per ongeluk.

Huns ondanks.

Zo noemden we dat, zei opa dan glunderend.

Het stootje voor de weduwe.

Daar hadden die pennenlikkers geen weet van.

Dat was voor mijn vader.

Ook spoorman, maar met een witte boord.

Ergens boven in de inktpot, zoals het hoofdgebouw in Utrecht heet.

Als jongen bracht hij zijn vader diens pakje brood wanneer deze rond het middaguur met zijn trein sissend en stampend het station binnendenderde.

Hij mocht dan op de bok en de locomotief wegrangeren tot de draaischijf.

Als de machine gedraaid was, sukkelden ze achteruit het station weer binnen.

Het beest nog half soezend.

Mijn vader daalde weer af naar het perron.

De rangeerder maakte vast, mijn grootvader de remmen los.

De stoomfluit gilde als de geschonden vrouw van Zola.

Witte wolken.

De benauwde zucht van het monster.

Opa voelde de trillingen en was ongetwijfeld gelukkig.

En nu doe ik de treinen van de nacht.

Zoon uit een spoorwegdynastie.

Noblesse oblige.

Als we in een rijtuig met vierkante wielen zaten, riep mijn vader de hc, de hoofdconducteur, ter verantwoording.

HC, wat hoor ik, hebben we vierkante wielen?

Helaas, meneer.

En dan keek de hc schuldbewust en hoopte dat zijn conduitestaat er niet onder lijden zou.

De spoorfamilie was al een uitstervende soort toen ik nog het uniform droeg.

In Frankrijk is het niet anders.

Vierkante wielen zijn ook daar carrés.

Weet ik uit eigen ervaring.

En anders weet ik het wel dankzij de spoorwegomnibus van Henri Vincenot.

Les livres du rail.

De boeken van het spoor.

De grootvader van Henri Vincenot was ook machinist.

En hij journalist, dat kweekt een band, nietwaar?

Grand reporter, s’il vous plaît.

Kijk, dat is nou het verschil met Nederland.

In het beste geval ben je hier algemeen verslaggever.

In Frankrijk heet dat Grand Reporter.

Alsof je journalistiek van adel bent.

Hij was Grand Reporter bij La Vie du Rail, Het Leven van het Spoor.

Een blad dat nog altijd bestaat.

Grand Reporter, tussen de rails.

Het mooist zijn z’n jeugdherinneringen.

Zo herkenbaar voor het spoorkind dat ik zelf ben.

Met een Franse variant op het stootje voor de weduwe en in plaats van kersen een paar tonnetjes wijn of kistjes met peren en perziken.

Zelfs karpers in het koelwater achterop de tender.

Of dat de kinderen thuis aan tafel moesten zitten - handen gewassen - als de stoptrein van 19u32 langskwam.

Dat andere reizigers in de trein vreemden waren met wie je bij voorkeur niet in discussie ging over spoorwegzaken waarvan ze toch niets zouden begrijpen.

Mijn vader had dan ook een gloeiende hekel aan spoorweghobbyisten.

Dat vond hij maar infantiele spielerei.

De expres naar Parijs.

D-trein met toeslag.

Vrij vervoer.

Brood mee.

Koffie in Roosendaal.

En na een paar minuten, de sensatie van het buitenland.

Herkenbaar aan een minimale verandering van het landschap.

Net wat minder aangeharkt.

En dan, even na Mons, als de Franse conducteurs en de Franse douane nors aan hun controle beginnen, stapt Generaal De Gaulle in eigen persoon onze coupé binnen.

Die hoge gestalte.

Dat uniformjasje over een weerbarstig buikje.

Die geprononceerde neus.

Cyrano uit het Elyséepaleis.

De Gaulle, dat was Chirac in het kwadraat.

Wat heet, in viervoud.

Pure Franse trots.

Meer dan al z’n opvolgers bij elkaar.

Een president in veelvoud.

Frankrijks glorie in persoon.

Met de televisie als de stem van het Elysium.

Zijn stem.

La voix de la France.

Als hij een stemtest moest doen voor een tv-optreden, zei hij niet iets banaals als hallo, hallo, hallo... of 1,2,3,4,5... zodat de technicus de tijd had om het niveau in te regelen.

Nee, dan rechtte hij de buste strak militair, tuitte de mond en loeide: La France...!

En daarmee moesten de technici het doen.

In Nederland hadden we de neiging om ons vrolijk over hem te maken.

En Hiltermann vond het met hem maar een toestand...

Intussen had hij in z’n eentje de eer van de Republiek gered.

Het Franse zelfrespect.

Dankzij een oproep via de BBC die niemand had gehoord.

Op 18 juni 1940.

Om de strijd voort te zetten.

Niet te collaboreren.

Wat Frankrijk met het Vichyregime van Pétain op grote schaal zou doen.

Een Frans familiedrama.

Wij hebben het gedicht van Jan Campert... in Frankrijk hebben ze L’Appel du 18 juin.

La Grande Illusion.

Dat heel Frankrijk per 18 juni 1940 in het verzet was gegaan.

Dat het volk van Parijs eigenhandig de Franse hoofdstad had bevrijd.

Paris, brûle-t-il?

Is Paris burning?

Men wil nog wel toegeven dat Hemingway de bar van het Ritzhotel heeft bevrijd, maar verder deden de Fransen alles zelf.

Geloven ze.

Op gezag van de Generaal.

Van de trappen van het stadhuis sprak De Gaulle de woorden die bij elke herdenking herhaald worden:

Parijs gekwetst...

Parijs gebroken...

Parijs gemarteld...

Maar Parijs bevrijd...

De Gaulle als incarnatie van La France combattante, het strijdende Frankrijk.

Met De Gaulle werd iedereen held in plaats van collabo. Zelfs het legen van een goede fles werd voor altijd een daad van verzet.

Encore une que les Fritz n’auront pas.

Weer één waarnaar de moffen kunnen fluiten.

Toen wij in dat jaar de trein naar Frankrijk namen, was De Gaulle net weer aan de macht.

Hij had een lange tocht door de woestijn achter de rug.

Zo heet dat in het Franse politieke jargon, de periode dat iemand politiek langs de lijn staat.

Traversée du désert.

Jarenlang had hij zich in Colombey-les-Deux-Eglises zitten verbijten over, zoals hij het noemde, de giftige heerlijkheden van de Vierde Republiek.

Een verloren oorlog in Indochina.

Elke paar maanden een kabinetscrisis.

Oorlog in Algerije.

De Republiek machteloos.

Met steun van de militairen in Algerije, redde De Gaulle voor de tweede maal het vaderland.

Hij beloofde dat Frankrijk zich zou uitstrekken van Duinkerken tot Tammanrasset zoals Europa later van de Atlantique tot de Oeral moest gaan.

Dat noemen ze in Frankrijk un grand dessin wat veel mooier klinkt dan masterplan om nog maar te zwijgen van plan van aanpak.

Grand dessin is groots, meeslepend, een politiek ideaal voor juichende mensenmassa’s.

En dat deden ze in Algiers.

De Europese bevolking haalde hem in als een heilige.

Hij strekte de armen en riep: ‘Je vous ai compris’.

Maar het liep anders dan zij begrepen hadden.

Wel Duinkerken, geen Tammanrasset.

Aanslagen, terreur, OAS.

De kogelregen van Petit-Clamart.

Naar men zei had hij z’n leven te danken aan z’n Citroen DS, wat toen een godswonder op wielen was met perfecte wegligging, zelfs als de banden aan flarden geschoten waren.

Een mislukte moordaanslag als voorbeeld van perfect geslaagde marketing. Met de Franse slag want de Fransen hadden er slag van.

De daders werden gefusilleerd.

Het Frankrijk van krap veertig jaar geleden, dat wij zo onbezorgd met de trein doorkruisten, stond aan de vooravond van een burgeroorlog die maar ternauwernood voorkomen werd.

La France.

De Gaulle.

Le Grand Charles, zoals mijn Franse schoonvader hem noemde.

Tout un programme.

Dat wij als gepatenteerde atlantici maar zo zo vonden.

Hoe dan ook, de grote Charles stapte zo maar bij ons de coupé binnen...

En vroeg... naar de kaartjes.

Vos billets, s’il vous plaît...

Het klonk niet gaulliaans.

Niks geen stem beladen met geschiedenis.

Niks geen La France.

De Gaulle gekloond met de verkeerde stem.

Als buitenlandse spoorwegcollega bood mijn vader hem een wilde havanna aan die in dankbaarheid werd aangenomen.

De conducteur - want dat was hij - stak hem onmiddellijk op zoals de beleefdheid gebiedt.

Hij sprak woorden van dank, wat in het Frans heel wat meer is dan een simpel dank u wel.

En daar ging hij.

De Gaulle met een wilde havanna in zijn snufferd.

Dat had Hiltermann eens moeten zien...

De eerste echte stopplaats in Frankrijk was Aulnoye.

Niet bepaald een voorportaal van Parijse grandeur.

Het lulligste stationnetje ooit.

Een perron met gaten in het overjarige asfalt.

Klungelige koersborden die aan een soort keukenhaakjes moesten worden opgehangen.

Een stationnetje dat kennelijk niet echt voor reizigers was bedoeld.

Aulnoye, een knooppunt van ertstreinen.

Goederenvervoer.

Gruis, grijs.

Ooit ben ik er uitgestapt.

Een dorp zo grauw als de zieltogende metaalindustrie die zich uitstrekte over een gebied dat pompeus bassin industriel werd genoemd.

In de hoofdstraat was de helft van de winkels gesloten.

Opgedoekt.

Geen arbeiders, geen middenstand.

Een economisch rampgebied.

Er was zo waar nog een buffet de la gare.

Een hangout voor hangjongeren die een persoonlijke vete met de flipperbak probeerden uit te vechten.

Wisten wij veel toen.

Dit was buitenland.

Het begin van een exotisch avontuur.

In kleur en met geluid.

Ook al was er niemand te zien.

Vanuit ouderwetse speakers klonk een nasaal:

Aulnoye, Aulnoye, deux minutes d’arrêt.

Het eerste Frans dat ik hoorde op Frans grondgebied.

Frans van eigen bodem.

Een aankondiging die ik daarna ontelbare malen heb gehoord.

Onder de meest uiteenlopende omstandigheden.

Of gemoedstoestanden.

Aulnoye, Aulnoye, deux minutes d’arrêt.

Als begroeting, als afscheid.

Als een code.

Als lied van verlangen.

Als leitmotiv.

Aulnoye, Aulnoye, deux minutes d’arrêt.

Dat zit alleen nog in mijn kop.

Als bestandsnaam voor een heel archief met herinneringen.

Een foto van mijn moeder op een verlaten perron met op de achtergrond een oude seinpaal waarvan de arm half naar beneden wijst.

Als een waarschuwing.

Onveilig sein.

Vaart minderen.

Zo jong als ze was.

Elegant.

Onbeschadigd nog door wat er komen zou.

Lege stations.

Niets beklemmender dan verlaten emplacementen.

Je mag wel, maar je kunt niet weg.

Vaak is de laatste trein allang vertrokken.

Aulnoye, Aulnoye, deux minutes d’arrêt.

Het lulligste stationnetje ooit is definitief uitgerangeerd.

Halte geworden voor lokaaltjes, terwijl wij met onze karavaan van de nieuwe tijd met driehonderd kilometer per uur langs de A1 razen.

Steeds weer opgeschrikt door krengerige mobieltjes en mededelingen in vier talen die allemaal onverstaanbaar zijn.

Gare du Nord

Terminus

Iedereen stapt uit.

Wat ik me van de eerste aankomst op Gare du Nord vooral herinner, is de geur van pis.

Dat lees ik later terug bij Rudolph Bakker in een van zijn Gallische Brieven:

‘Er zijn verreweg de minste wc’s en heeft als gevolg daarvan de meeste beurineerde hoeken en stinkende gaten van alle stations die ik ken.’

En dan, knoflook in de metro.

Frankrijk als land van sterke geuren.

En Turkse toiletten.

Poepen als evenwichtsoefening.

Hoe geen natte broekspijpen te halen?

Vooral als je doortrok.

Over metaforen gesproken.

Het ondergrondse herentoilet was in de loop der jaren een tippelzone voor goedkope mannenliefde geworden.

Smerig.

Ontluisterend.

Angstaanjagend en zo fascinerend tegelijk dat Patrice Chéreau het station met z’n onfrisse pisbakken als decor gebruikte voor een troebele speelfilm die op het Festival van Cannes de schandaalstatus bereikte.

Een triest station.

Een station van werkers en drop-outs.

‘Gare du Nord is het drukst en het kilst,’ schreef Georges Simenon die er in de jaren ’20 bijna zonder een cent op zak arriveerde.

Een station van de harde strijd om het bestaan.

‘Nauwelijks is de menigte van de nachttreinen uit België en Duitsland weggespoeld of de treinen uit de voorsteden komen binnen. Niet uit vriendelijke dorpen ten oosten of zuiden van

Parijs, maar uit zwarte, ongezonde huizenmassa’s in het noorden.’

Rudolph Bakker, zestig jaar later:

‘Ik vraag me af welke opknapbeurt dan ook het gore Gare du Nord van zijn natuurlijke doem kan verlossen. Het Gare du Nord wekt geen enkele verwachting, het stoot af.

Het is het lelijkste station van de hoofdstad. Een station van vreemdelingen en voor vreemdelingen werden de gaten in de perrons niet gerestaureerd. Iedere paar uur arriveren er treinen vol Engelsen, Belgen en Nederlanders: volksgroepen die men verafschuwt, uitlacht dan wel met een glimlach van half-begrip liever op afstand houdt.’

Als om hem tegen te spreken is het station sindsdien prachtig opgeknapt voor de nieuwe karavanen uit het noorden.

Met een bovenwereld van veel glas en licht.

Het mannentoilet is herschapen in een onschuldige waterplaats.

David Bowie stapte er onlangs uit de Eurostar, omringd door fotografen.

De trein is terug.

Maar Bowie mijdt natuurlijk de lange roltrappen naar de diepe krochten van het buurtstation.

Treinen naar probleemwijken.

No go areas...

Treinen die expresmetro’s heten, weggestopt in donkere tunnels ver onder het aardoppervlak.

Treinen die nooit naar de zon gaan.

In die tijd gingen treinen in tachtig dagen de wereld rond.

Het kan haast niet anders of Jules Verne moet er hier op het perron van hebben gedroomd.

Wachtend op de trein naar dat provinciaalse Amiens, waar hij woonde.

Ook aan zo’n spoorwegsleuf die bij zijn deftig onderkomen in een tunnel overging.

Hij klaagde over de locomotieven die precies voor zijn huis alles uitbraakten wat ze in de tunnel binnen gehouden hadden.

Ook daarin was hij zijn tijd vooruit.

NIMBY avant la lettre.

Het zal hem overkomen zijn dat hij diende te wijken voor het deftige gezelschap van keizer Napoléon III, zoon van onze Lodewijk-Napoléon, die er vrijwel wekelijks op zijn speciale trein stapte naar Compiègne waar hij zich graag mocht vermeien.

Bijvoorbeeld met een dictee zoals dat was opgesteld door Prosper Mérimée.

U weet wel, die van Carmen.

Een dictee dat later de schrik van elke Franse scholier zou worden.

Gare du Nord.

Terminus.

Droompaleis.

Vroeger, als we spijbelden, gingen we naar het station.

Dromen van ver weg.

De dichter Blaise Cendrars deed dat ook.

En later, tijdens het interbellum toen hij verslaggever was - grand reporter natuurlijk - ging hij hier vaak te biecht.

Geen wonder.

Volgens hem was de Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens de mooiste kerk ter wereld.

Reizen was dan ook zijn geloofsmoraal, samengevat in één zin.

‘Ik doop mijn pen niet in inkt, maar in het leven.’

Al op zijn zestiende, in 1905, toen de Russisch-Japanse oorlog een voorproefje gaf van wat de Grote Oorlog zou zijn, was hij met de Transsiberië-Express naar het Verre Oosten gespoord.

’s Nachts rillend onder een vale plaid met Schotse ruiten, dromend van dat jonge hoertje, dat zo willig was.

Jeanne.

Jeanne de France had hij haar zelfs genoemd, want zij was daar waar ook hij had willen zijn.

‘Niet zoals alle vrouwen die ik heb gekend en die met hun droeve gebaren en trieste blikken lijken op asfaltfeeën in de regen.’

Nee, op een avond vol triesterigheid, denkt hij aan Jeanne die hij steeds weer in zijn halve slaap hoort vragen:

Hé, Blaise, is Montmartre nog ver?

Ver weg Jeanne...

Ik zit nu al zeven dagen in de trein.

Met het eeuwige geluid van razende wielen in de voren van de hemel.

De ramen met rijp bedekt.

Geen natuur.

En daarachter, de Siberische steppen, de lage hemel en de grote schaduwen van de Zwijgers die stijgen en dalen.

En ik zag:

Ik zag de geruisloze treinen, de zwarte treinen, die terugkwamen uit het Verre Oosten en die als schimmen voorbijreden.

In Talga lagen 100.000 gewonden te creperen door gebrek aan medische verzorging.

Ik heb de hospitaals van Krasnoïarsk bezocht.

In Khilok kwamen we een lang konvooi van krankzinnige soldaten tegen.

En ik zag:

Ik zag treinen van 60 locomotieven die er in een wolk van stoom vandoor gingen met de hitsige horizon op de hielen en zwermen raven die er achteraan vlogen.

Verdwijnen.

In de richting van Port Arthur...

Toen ging de trein weer verder.

Nu zat ik achter de piano.

Ik geloof dat ik 500 km lang dronken was.

Ik zat achter de piano en dat was alles wat ik zag.

Ik herkende alle landen aan hun geur.

En ik herkende alle treinen aan het geluid dat ze maken...

De rijdende kerk van Blaise Cendrars met zijn gedroomde Jeanne die steeds maar weer vraagt: Hé Blaise, is Montmartre nog ver, werd een zo fantastisch verhaal gevonden dat al gauw het gerucht ging dat hij alles uit zijn duim gezogen had en nooit met die krankzinnige trein was mee geweest.

De hoofdredacteur van zijn krant vroeg tijdens een wel besprenkeld dejeuner wat hij ervan moest denken.

Peu importe, wat maakt het uit, antwoordde Cendrars.

Dankzij mij zijn jullie allemaal met de Transsiberië-Express mee geweest.

Gare du Nord.

Vous êtes arrivés à la Gare du Nord.

Eindpunt van deze trein

Tout le monde descend.

In het jaar dat bij Edouard Manet syfilis wordt geconstateerd, schrijft Conrad Busken Huet zijn boek Parijs en Omstreken.

1878.

Het één heeft weinig met het ander te maken.

Niets eigenlijk.

Behalve dat ze in dezelfde stad wonen, in hetzelfde tijdperk.

En toch in twee werelden.

Conrad Busken Huet is, voorzover ik weet, de enige Nederlandse schrijver die een herdenkingsplaat heeft op de gevel van zijn voormalige Parijse woning.

Vlakbij de Esplanade des Invalides.

Een jaar eerder was de spoorlijn van Amsterdam naar Parijs voltooid.

Daarvoor moest je nog per boot van Rotterdam naar Moerdijk.

Net zoals Napoléon III neemt Busken Huet van het Gare du Nord de trein naar Compiègne.

Hij schrijft:

‘Bekoorlijk aan de Oise gelegen, geeft Compiègne terstond een getrouw en innemend denkbeeld van het landschap om Parijs. De spoorwegen hebben Frankrijks hoofdstad eene nieuwe omgeving geschapen, vele malen uitgebreider dan de vroegere. Elke plaats, die in een paar uur stoomens uit het middelpunt bereikt kan worden, maakt tegenwoordig deel van den omtrek uit. De verandering is echter minder groot dan men wanen zou. Eerst wanneer men de plaatsen zelf binnentreedt, bemerkt men, een goed eind van Parijs verwijderd te zijn. Aan de table d’höte van Hôtel de la Cloche in Compiègne zit men aan met eene volledig provinciale wereld.’

Het zou vandaag geschreven kunnen zijn.

Wat hij over dat paar uur stoomens schrijft, is precies wat de impressionistische schilders zo gelukkig maakte.

De trein was een uitkomst.

Het vervoermiddel naar de vrije natuur die ze wilde schilderen.

Sur le motif.

Busken Huet, die in zijn boek het hele Franse kunstleven doorneemt, rept met geen woord over de impressionisten.

Dus ook niet over Manet.

Ze, de impressionisten, hebben dan al drie achtereenvolgende jaren onder die geuzennaam geëxposeerd.

Veel opwinding veroorzaakt.

Schandaal.

Heel Parijs dat te hoop liep.

Een jaar eerder heeft Claude Monet zijn prachtige serie van het Gare Saint-Lazare afgeleverd.

Veel stoom.

Zola eens te meer in lyrische vervoering.

Busken Huet negeert.

Op één toespeling na.

Ongetwijfeld met het schandaal van Manet’s Déjeuner sur l’herbe in gedachte - u weet wel, die jonge demi-mondaine in haar vleselijke blootje aan de picknick met enkele strikt geklede heren die er niet vies van zijn - schreef hij over ‘de nieuwe Franschen die zich zeer onderscheiden in het vak van het hoogere naakt. Over die proeven van wankunst zwijgen wij echter, wetend dat tusschen het verhevene en het platte dikwijls maar één schrede ligt.’

Hier sprak een Hollandse dominee.

Gare du Nord.

Kopstation, eindstation.

Iedereen stapt uit.

Een omroepbericht als lotsbestemming.

Op de stoep in de rue de Dunkerque begint de andere wereld.

Overweldigend, onweerstaanbaar.

Voor de vijftigers, die jong zijn en wat willen in die verstikkende jaren vijftig, is Parijs pas de echte bevrijding.

Net zoals de 19-jarige Georges Simenon vele jaren eerder, reist ook de 20-jarige Rudy Kousbroek in 1950 per nachttrein naar de Franse hoofdstad.

In gezelschap van Remco Campert.

Ze arriveren er, zoals dat met nachttreinen gaat, in de vroege morgen.

Daar stonden ze in het felle ochtendlicht op de stoep van de Duinkerkenstraat.

Met aan de overkant Le Terminus Nord of Le Petit Namur waar wij van de Zilveren Pijl op ongeveer hetzelfde vroege ochtenduur een paar biertjes gingen drinken als de dienst erop zat.

Daarom herken ik zo precies wat Kousbroek zag.

Boulevard Magenta, rue de Douai, rue de Maubeuge.

Rue Lafayette die ergens in de oplopende verte van het negentiende verdwijnt.

Brede straten.

Met het zilveren water dat door de goten stroomde.

De monumentale architectuur die soms de onwerkelijke indruk maakte van een filmdecor.

Het gevoel een Franse film te zijn binnengewandeld.

Het grootste intellectuele avontuur van mijn leven en het gevoel van bevrijding duurt nog steeds voort.

Dat is het voordeel als je intellectueel bent...

De trein naar Parijs als cultuurexpres.

COBRA is een geschiedenis van treinen, aldus de Belgische dichter Dotremont, een van de initiatiefnemers.

Vooral per trein hielden de kunstenaars contact met elkaar.

Met Parijs als voornaamste trefpunt.

Het Noordstation als toegangssluis.

Talloze malen beschreven in de verslagen voor thuis die bravoure mengden met een romantisch bohemiengevoel.

Adriaan Morriën in 1946:

‘Op het Gare du Nord stap ik in de metro, zoals ik langgeleden mijn eerste pak met lange broek heb aangetrokken. Maar pas als ik op de Champs-Elysées uit de aardbodem verrijs, sta ik werkelijk in de lichtstad. De avond valt: “Le ciel se ferme lentement comme une grande alcôve.” De hemel sluit zich langzaam als een grote bedstee. Behalve een literaire voel ik een erotische ontroering. Ik onderga deze eerste ogenblikken als een opwindende ontsteltenis in mijn penis. Ik zie de echte Parisienne: “Fugitive beauté dont le regard m’a fait soudainement renaître.” Vluchtige schoonheid van wie de blik me plotseling herboren doet zijn.’

En Remco Campert dichtte:

Ik droomde in steden bij avond

In Parijs liep ik lang over boulevards

Zocht francs op het asfalt

De bistro’s wenkten

Met zwarte koffie en hardgekookte eieren

Ik kon er op basketballschoenen

De morgen afwachten

Schrijvend, luisterend en drinkend

De eerste vegen roze, de eerste arbeiders

Op vroege fietsen, de eerste metro

Met gele mensengezichten en nog vochtig nekhaar

De eerste krant en het eerste licht

Ik droomde ik kon spreken in Parijs

En bij Dupont nam men een film op

Een sprekende film, dat gaat zonder zeggen

Een film met Gréco en een man die ik niet zag.

De steden bij avond

Zijn van de mensen de minnaressen.

Voor de kunstzinnige goegemeente was een langer verblijf in de Franse hoofdstad een soort verplichting.

Een must, zoals het in goed Frans heet.

Want in Parijs gebeurde het.

Wat dat ook mag zijn.

Simon Vinkenoog, een van de weinigen die destijds goed kon rondkomen dankzij een vaste baan bij de Unesco, incarneerde zich intuïtief tot spons:

Een mer à boire, dat was wat het was.

En ik drink nog steeds.

Ik zal mijn leven lang niet uitgedronken raken, aan welke bron dan ook: mijn acht Parijse leerjaren hebben mij dat voorgoed duidelijk gemaakt.

Blijf maar opslorpen, spons.

Men sprak nog van het verre Parijs...

Avontuur...

De parisienne als de vrouw vrouw...

Paris... dat zich nog altijd hoofdstad van de wereld waande.

Een boodschap voor het universum had...

De Franse wereldomroep had zelfs een Nederlandstalige uitzending die verzorgd werd door Jan Brusse, jarenlang de meest Parijse Parijzenaar onder de Nederlanders.

De tekenaar Opland, net aangekomen op Gare du Nord, liep hem toevallig tegen het lijf waarop ik geïnterviewd werd als Stanley die Livingstone ontmoet.

Buitenland was nog buitenland.

Toen ik in Parijs kwam wonen in 1966, was het nog de stad van hen.

De stad van de jaren vijftig.

Vuil.

Zwart en grijs.

Het verleden op de muren gekoekt.

De Hallen midden in de stad.

Met de oude metro die vooroorlogs rammelde, stommelde en siste.

Zoals de oude autobussen die met veel pijn krakend schakelden en tot mijn verbazing toch nog van hun plaats kwamen.

Bij de ingang van elk perron werden de kaartjes geknipt door een soort menselijke automaten.

Cees Nooteboom schrikt er zo van dat hij zijn hele carnet van tien kaartjes naar hem ophoudt.

‘De man aarzelt geen ogenblik en knipt ze gretig allemaal tegelijk door, de wraak van bediendes. Als ik wil protesteren galmen de Franse scheldwoorden over het perron. Daar had ik niet van terug, letterlijk niet, en besluit dan zo goed Frans te leren tot ik op gelijke toonhoogte terug kan schreeuwen. Daar heb ik later veel plezier van gehad.’

Gare du Nord.

Terminus.

Tout le monde descend.

De oorlogen waren voorbij.

Frankrijk wijdde zich noest aan de trente glorieuses, de Franse versie van wederopbouw en economische groei.

Ik had in Parijs twaalf baantjes en dertien ongelukken.

En nu was ik conducteur des Wagons-Lits.

Dat had wel wat.

Als ik in Amsterdam arriveerde met de autotrein uit Saint-Raphaël, kwam er een man met een karretje langs die vroeg: ‘Savon, Savon?’

Hij bleek het over zeep te hebben.

Of we dat nodig hadden.

En dat hadden we.

En dan terug naar Parijs.

Daar waar ik woonde.

Aankomst op Gare du Nord.

Den Doolaard arriveerde er in de donkere dagen voor Kerstmis en nam een taxi.

De auto begaf zich op weg in het donker van de avond met z’n ontelbare lichtende straatlantaarns.

Parijs ademde de geur uit van koude rook, benzine en parfum.

Overal zag je helverlichte cafés en hoge grijze buizen, blauw geklede arbeiders die lenig achterop een autobus sprongen, veel vrouwen, slank, in het zwart met rode lippen, politieagenten met een korte cape die schril op hun fluiten floten.

En brede, geel verlichte bruggen over de plotselinge stilte van de Seine.

Een christen drinkt geen wijn tegenover le vin c’est la vie.

Voor mij was dat Nederland tegenover Frankrijk.

Een diffuus gevoel.

Intuïtief.

Pas veel later heb ik begrepen wat me overkomen was.

Vanuit een beschermde omgeving pardoes in een grotemensenland, waar men minder met moraal dan wel met machtsverhoudingen bezig was.

De wereld van de Realpolitik en dat was even wennen.

En de tafel bleek het centrum van de wereld te zijn.

Goed voorzien van spijzen en natuurlijk wijn, het retorisch elixer.

Stel u voor.

Jonge jongen uit Utrecht, van een pilsje en de zoete Spaanse.

Ik neem u mee naar Parijs. Midden jaren zestig. We leefden nog in de stille Avonden van Gerard van het Reve, Provo was nog niet aan onze culturele revolutie begonnen.

De reis duurde nog bijna een hele dag.

Mijn eerste kerstavond in Parijs, 24 december, bij mijn toekomstige Franse schoonfamilie.

Gewone mensen.

Geen rijkdom.

Een strenge grootmoeder, dat wel.

Een matrone.

Grand-Mère eiste dat iedereen goed, stemmig, op z’n zondags, gekleed zou zijn.

De oude conventies stonden wat ons jongeren betreft al wel zo onder druk dat de grootmoederlijke oekaze niet erg in overeenstemming was met het tijdsgewricht.

Maar het moest.

De lieve vrede bewaren.

Dus donker pak, wit overhemd, das, glanzend gepoetste schoenen.

En dat moest ook nog een beetje allure hebben, want grootmoeder had een chemiserie, een overhemden- en dassenzaak.

En zijden pyjama’s niet te vergeten.

Ik zie nog de prachtig gedekte tafel voor me.

Bij tante, haar schoondochter, vroeg weduwe geworden.

Ze werkte bij grootmoe in de winkel en verdiende er niet meer dan een gewoon winkelmeisje.

Dat even en passant gezegd.

Zo’n prachtig gedekte tafel had ik nog nooit gezien.

Het witte damast, het fraaie ouderwetse servies, de kristallen glazen bij elk bord.

Eén voor de champagne, één voor de witte wijn, één voor de rode, één voor het water.

Victor, de vriend van tante, was met een fles champagne in de weer en leerde me dat je niet moest knallen.

Champagne als aperitief.

Witte wijn bij de oesters.

Oesters!

Ik wist niet eens van hun bestaan af, laat staan hoe je ze moest eten met dat kleine vorkje.

Maar wel met hoeveel zorg de flessen werden geopend.

Eraan geroken werd.

Geproefd.

De opwinding en verontwaardiging toen er één kurk had.

Met uiteindelijk de conclusie zoals die altijd getrokken wordt: geeft niks, kan gebeuren.

De kurk als onbetrouwbare factor, als saboteur, als judas van de wijn.

Onvermijdelijk als het menselijke tekort dat je uiteindelijk toch vergeven zal.

Maaltijden van jaren her werden in herinnering gebracht.

In combinatie met een wijn die er natuurlijk niet meer was, maar in de herinnering voortleefde.

Ik genoot.

Ik geniet nog altijd.

De zonde voorbij.

De christen drinkt nu wijn.

Grootmoe is allang dood en Victor ook.

In de autotrein van Boulogne naar Saint-Raphaël, met menige Rolls-Royce en het bijbehorende echtpaar in twee enkele coupés met openslaande tussendeuren, heb ik vele flessen champagne opengemaakt.

En altijd even aan Victor gedacht.

Hoe het moest.

Voorzichtig de kurk naar buiten wrikkend.

Niet knallen.

Al doende heb ik het subtiele verschil geleerd tussen wijn en de rest.

Wijn hoort bij het eten.

Wijn is nobel.

Wijn is geen bier, geen limonade, geen aperitief.

Op een receptie van enig niveau hoort geen wijn en ook geen bier.

Daar hoort champagne.

Wijn buiten de maaltijd? De Fransen zeggen in zo’n geval: dat is een beetje rustiek.

En die mannen die aan het zinc staan, met een ballon of een petit blanc, zult u zeggen.

Dat is het precies.

Noem het de proletarische variant die eigenlijk geen navolging verdient.

En als het u of mij weleens overkomt, dan is dat épater le bourgeois, zich encanailleren.

Laat ik een voorbeeld geven: in 1981 kwam de socialist François Mitterrand aan de macht.

En met hem het volk van links, le peuple de gauche.

Frankrijk zou anders worden.

Democratischer, simpeler, informeler, niet de dictatuur, maar toch wel het primaat van het volk.

De nieuwe premier, Pierre Mauroy, burgemeester van Lille, uit Noord-Frankrijk dus, een streek waar veel bier gebrouwen en geconsumeerd wordt, besloot om dat ook in symbolische zin duidelijk te maken. Op zijn eerste receptie in zijn Parijse ambtswoning Matignon werd geen champagne, maar bier geschonken.

En er stond ergens een tonnetje beaujolais.

Dat heeft die arme premier geweten.

Dat werd zonder meer schandalig gevonden.

Dat soort volkse dranken onder het bladgoud in de salons van de republiek.

Het werd demagogisch gevonden en gevreesd werd dat de ontmanteling van het Franse Frankrijk, het Frankrijk van de eeuwige waarden, begonnen was.

Grand-Mère sprak er ook schande van.

De republiek manquait de tenue, vond ze; wist kennelijk niet meer hoe het hoorde.

Bij de volgende receptie van Pierre Mauroy was er weer champagne.

De postume triomf van pastoor Dom Perignon die niet alleen een wijn drinkende christen was maar er ook nog een feestdrankje van wist te maken.

Ik heb met enthousiasme mijn inburgeringscursus gedaan.

In een kliniek waar ik ooit lag (in Frankrijk ga je bij voorkeur naar een privé-kliniek) zag ik tot mijn verbazing een rijdende serveertafel vol half of driekwart gevulde flessen champagne.

Op de hals de namen van de eigenaars met hun kamernummer. Als in een familiepension.

En ook ik kreeg van mijn schoonfamilie een fles champagne.

Te consumeren met mate, dat wel.

Zoiets had ik in Nederland nog nooit meegemaakt.

Ik was lichtelijk verbijsterd.

‘Voor mensen die geopereerd zijn, is dat heel goed,’ werd mij te verstaan gegeven.

Besmuikt werd eraan toegevoegd: ‘bien pour les gaz’.

Champagne ter bevrijding van opgekropte lucht in de darmkanalen.

Het was vlak na mei ’68.

Het grote Franse kussengevecht.

Eerst in de slaapzalen op de campus van Nanterre waar het verbod voor de jongens om de meisjesafdeling te betreden beschouwd werd als een onverteerbare uiting van paternalistische, om niet te zeggen gaullistische betutteling.

Wist die generaal veel van Faites l’amour, pas la guerre. Een hele generatie ging de straat op.

Het kussengevecht werd matten met de oproerpolitie onder het motto dat de verbeelding aan de macht was.

Le joli mois de mai genoemd.

Wat hebben we genoten.

Vagelijk begrijpend dat we getuige waren van een periode van vernieuwende onrust en onrustige vernieuwing, zoals iemand het uitdrukte.

Vanaf zijn historische hoogte leek generaal De Gaulle voor het eerst de geschiedenis niet meer te begrijpen.

Een jaar later werd hij weggestemd.

Terug naar zijn buiten in Colombey-les-Deux-Eglises.

Als een eik die men omhakt, schreef André Malraux.

Nog weer een jaar later was de Grote Charles dood.

De eik geveld.

Gare du Nord.

Terminus.

Tout le monde descend.

Eindstation waar het leven begon.

De legende volgens het evangelie van Lutetia.

De verovering van Parijs.

Steeds weer, steeds opnieuw.

Age Bijkaart alias Willem Frederik Hermans tuinde daar niet in.

Mijn neiging om Parijse straatnamen te vertalen in het Nederlands, is, dat heeft de slimme lezer natuurlijk al lang begrepen, niets meer of minder dan een poging tot ontmythologisering.

En inderdaad, Parijs krijgt iets van een Vinexlocatie als je Boulevard Saint-Germain in Sint-Germanusdreef vertaalt of Avenue de la Grande Armée in Laan van het Grote Leger, wat doet denken aan Stalinallee, om nog maar te zwijgen van het door collega Emile Zola zo prachtig beschreven Gare Saint-Lazare, wat hij tot het Sint Lazarusstation reduceerde.

Parijs zat niet echt op mij te wachten.

Maar de aanhouder wint.

Ik werd correspondent toen de eik al gevallen was.

Pompidou was mijn eerste president in actieve dienst.

Een levenslustige conservatieveling die in het harnas stierf.

Het Centre Pompidou, die olieraffinaderij midden in Parijs, is naar hem vernoemd en daarbij blijft het ongeveer.

Vervolgens Valéry Giscard d’Estaing die zich onderscheidde door een geheel eigen uitspraak van La France.

En een moderne abortuswetgeving.

Links verweet hem zijn vorstelijke gedrag.

Een koning die diamanten aannam van een operettekeizer, Bokassa geheten.

Dat werd hem fataal.

De euro, dat was zijn idee.

Vervolgens François Mitterrand, president van het volk van links, le peuple de gauche, die zich zozeer als een republikeinse monarch gedroeg dat hem simpelweg de bijnaam God werd toegekend.

God die zijn Grote Werken uitvoerde en na zo veel jaar zag dat het goed was.

In alle eenvoud zei hij: ik wens niet herinnerd te worden als bouwer van tolhuisjes op de autoweg.

En nu Chirac die wij, als Nederlanders, nog eens de beaujolaisoorlog hebben verklaard en hij de strijd tegen nederwiet, om vervolgens Wieme Coq tot mon ami te verklaren.

Frankrijk is veranderd. Tegen wil en dank.

Moderner, opener.

Niet minder eigenzinnig.

Jan Brusse is dood, zo ook het Frankrijk van Rijk de Gooyer en Paturain.

Allengs ben ik de overeenkomsten gaan zien.

Veel groter in aantal dan de verschillen die meestal van volstrekt ondergeschikt belang blijken te zijn.

Trivialiteiten.

Ga op het dak zitten met je cultuurverschillen.

Gare du Nord.

Aankomst en vertrek.

Al bijna niet meer in een ander land.

Ik moet aan Cees Nooteboom denken die zich die mythische eerste keer probeert te herinneren van zijn aankomst in Parijs.

Wat hij zag.

Maar het beeld is weg, voorgoed verdwenen, overwoekerd door latere beelden, steeds andere, en met die verdwijning is ook degene verdwenen die het gezien heeft, ik dus.

Oud worden als een vorm van sterven, noemt hij dat.

In zijn gedachten ziet hij al die vroegere reizigers.

Hijzelf.

Van de magere twintiger zonder geld op zak tot de verslaggever op een gouden stoeltje bij De Gaulle in het Elyséepaleis...

Al die mensen die IK schreven als ze over deze dingen schreven heb ik meegenomen naar Parijs, weer een keer. We zitten hier met zijn allen achter deze tafel en schrijven dit stuk, ergens in een kamer in het vijfde arrondissement waar al die vroegere ikken zo vaak langsgelopen zijn zonder te weten dat ze hier ooit zouden wonen. Als ik ophoud met tikken verspreiden ze zich door het huis. Eén leest er, liggend op de bank, les Blocnotes van François Mauriac op de achterkant van l’Express. Mauriac is dood en l’Express werd een magazine. Een is er dansen in Kings Club (bestaat niet meer) en één is er eten kopen op de markt in Les Halles (met de grond gelijk gemaakt). Eén drinkt een borrel in de Royal Saint-Germain (later de Drugstore, nu een modezaak) en een ander wandelt met een vriend die nu niet meer leeft langs de Seine. Alles klopt. Loesje Hamel woont nog in Hotel Louisiana in de rue de Seine, Simon Vinkenoog werkt nog bij de Unesco, Karel Appel is nog arm, W.F. Hermans doceert nog in Groningen, Bob Groen is nog de Parijse correspondent van de Volkskrant. De tijd heelt alle wonden en de herinnering krabt ze open.

Ik zie onszelf op die huurkamer met een toilet op de gang dat we moesten delen met een oude buurvrouw die nooit de deur sloot maar zittend op de wc-pot met afgestroopte onderbroek toch een zekere waardigheid wist te behouden door ons altijd een welgemeend bonne journée, messieurs- dames toe te roepen.

Het was in de Jacques Offenbachstraat.

Zijstraat van de Mozartlaan.

Ach, laat Hermans het lazarus krijgen.

Voor mij is het avenue Mozart...

Metro Muette.

Niks metro Stom.

Eén keer overstappen.

Strasbourg-Saint-Denis.

Dan Gare du Nord...

Daar is het theater waar je tegelijkertijd acteur en toeschouwer bent.

PBA

De expres naar Parijs.

D-trein met toeslag.

Vrij vervoer.

Brood mee.

Koffie in Roosendaal.

En na een paar minuten, de sensatie van het buitenland.

Herkenbaar aan een minimale verandering in het landschap.

Net wat minder aangeharkt.

De D126 naar Parijs zie ik nog binnenkomen langs het eerste perron in Rotterdam. Wij kwamen uit Utrecht en stapten daar over. Je kon ’m al in de verte zien. Een uur eerder vertrokken uit Amsterdam. Tergend langzaam zocht hij scharend z’n weg over het emplacement. Dat was ’m dus. De trein naar ver, de trein naar het grote leven, ondanks de wat al te bescheiden locomotief die er voorstond. Zo’n bescheten 1100 van Frans fabrikaat waarover veel klachten waren omdat hij zo schudde en stootte.

Dat wist je als zoon van een spoorman.

Ik had verwacht dat er voor een internationale trein op z’n minst een martiale 1300 zou staan.

Zo één waarmee de Fransen een paar jaar eerder een snelheidsrecord hadden gevestigd. Mijn vader legde uit dat het niets uitmaakte, ze mochten toch niet harder ‘op onze slappe bodem’.

Of hoe het leven steeds weer inleveren van illusies is.

We stapten in sombere bronskleurige rijtuigen met grote schuiframen die in open positie op langdurig uitzwaaien waren berekend. Ne pas se pencher dehors, Nicht hinauslehnen, E pericoloso sporgesi. Een treincoupé als de wijde wereld. En geen rijker gevoel dan precies het tegenovergestelde doen. Hangend uit het raam vertrekken met een internationale trein naar een per definitie ver buitenland. Vanwege de functie van mijn vader, Tispr 2, dat voor iets stond dat de buitenwereld verder niet aanging, maar een afkorting was van Inspecteur der tweede klasse, mochten we eerste klas reizen in een tijd dat er in Nederland alleen maar tweede en derde klas bestond.

De coupé had verstelbare banken met dikke, rood en grijs geruite kussens en vooral, ja vooral witte afneembare antimakassars die hun naam dankten aan de makassarolie uit het tijdperk van voor de brillantine. Aangebracht dus om de hoofdsteunen tegen geoliede haardossen te beschermen. In onze Nederlandse treinen had je die soort kleedjes niet. Daarin zat het trijp op achterhoofdhoogte zichtbaar onder het vet. Nog voor de Moerdijk was de conclusie al getrokken: een echte trein had antimakassars.

De Moerdijk. Ik kijk altijd even, van oever tot oever. Straks met de TGV in een zucht. In 1892 had de dichter Paul Verlaine alle tijd. Hij was door de tachtigers naar Nederland uitgenodigd en kwam natuurlijk met de trein. Die deed er nog elf uur over met omslachtig oponthoud aan de grenzen waar de reizigers voor controle via grote douanezalen moesten. Eerste klas reisde hij uiteraard. Met mahoniehouten klaptafeltje en daarop een rieten mandje met zijn lunch, gekocht in het grensstation Quévy; twee soorten vlees, twee groenten, een taartje, een halfje rode Macon en een kwart fles champagne.

Geen wonder dat de grote dichter vanaf Roosendaal had zitten soezen. Maar was ineens klaar wakker toen de trein het wijde water naderde. Later beschreef hij de ‘immense watervlakte die zich uitstrekt, rood, goud, groen gekleurd aan de horizon door de laatste inspanningen van de ondergaande zon, roerloos, met zwarte zeilen van boten die nauwelijks bewogen in de toenemende duisternis en de vallende schemermist. Dit links. Rechts hetzelfde schouwspel. Een oneindige gietijzeren brug waarover langzaam de trein reed, met geluid van de regelmaat, angstaanjagend bijna, juist door de regelmaat van de kracht.’

Die Moerdijkbrug was een soort wereldwonder. Nog tot 1877 was er geen spoorwegverbinding tussen Rotterdam en de Moerdijk. Men ging per boot naar de zuidoever van het Hollands Diep. In een gids uit 1873 wordt opgemerkt dat ‘de spoorwegverbinding tusschen Rotterdam en Antwerpen vooralsnog veel te wenschen over laat. De Nederlansch-Belgische spoorweg loopt slechts van den Moerdijk naar Antwerpen. Van Rotterdam naar den Moerdijk geschiedt de overtocht met stoomboten. De reis per boot heeft in 2,5 uur plaats, en van daar per spoor naar Antwerpen in 1 uur 50 minuten. De staatsspoorweg tussen Rotterdam en den Moerdijk en te Dordrecht en over het Hollandsche Diep tussen Willemsdorp en den Moerdijk, is in aanbouw. Ingeval des winters het ijs in de rivier den overtocht per boot belet, wordt door diligences in den dienst voorzien.’ Kortom, de maatschappij zette bussen met paardentractie in of hoe de geschiedenis zich herhaalt. De gids signaleert trouwens ook het bestaan van een rechtstreekse bootdienst van Rotterdam naar Antwerpen in 6,5 uur. ‘Goedkoper en aangenamer dan langs den spoorweg.’

Wie toch met de trein ging, vertrok een kwartier na aankomst vanaf Moerdijk. Op de heenweg uitstappen in Esschen voor douanecontrole, op de terugweg in Roosendaal, waar Verlaine aangenaam verrast wordt door de ‘zachtaardige en welwillende attitude’ van de Nederlandse douane. Verlaine was verder ook zeer tevreden over het spoor in Nederland. Moest hij het in Frankrijk met een stoofje doen om de voeten te warmen, in de eersteklas wagons van de Hollandse Yzeren Spoorweg Maatschappij genoot hij. Wat waren ze ‘heerlijk. Brede gerieflijke zetels en, een onschatbare zaak in de winter, hier wordt de trein verwarmd door de stoom zelf van de locomotief, waarschijnlijk dankzij een uitgebreid buizenstelsel. Waar je je benen ook plaatst, je voelt de heerlijke warmte.’ In Antwerpen lag de ijzeren weg zoals men toen naar Frans voorbeeld zei, op straatniveau en liep via Berchem. Het traject van de tegenwoordige Thalys. Het nu zo ingrijpend verbouwde Centraalstation, ‘die pseudo-basiliek, die bedevaartskerk,’ zoals iemand schreef, was er pas vanaf 1905. Het stationnetje Antwerpen Dam, vlak voor de afslag naar Centraal, werd bij de aanleg van de spoordijk in 1907, enkele tientallen meters naar boven verreden. Een mediagebeurtenis. ‘Op z’n Amerikaans,’ schreven de Belgische kranten trots.

Dan door naar de Belgische hoofdstad. De oude Beneluxexpres met z’n uitgewoonde geel en roestrode wagons kruipt kreunend langs de raamhoertjes van Brussel Noord. Vlezige madonna’s in negligé, immobiel als etalagepoppen die een lingeriecollectie tonen, voorbijglijdend als ondeugende plaatjes van een toverlantaarn. Aan treinen tonen steden hun achterkant, hun kleine zonden, hun rommelplaats. Remco Campert heeft gelijk: je moet er niet aan denken dat treinen voortaan alleen nog door tunnels rijden.

Het zal niet aan dat soort overwegingen gelegen hebben dat het tientallen jaren heeft geduurd voor de tunnel tussen het Noord- en Zuidstation werd aangelegd. In de tijd van Verlaine waren er al plannen voor. Een ondergrondse verbinding die een tijdwinst van minstens een uur zou opleveren. Het werd 1952 voor het zover was. Daarvoor gingen doorgaande rijtuigen via een ringlijn. Dat leidde aanvankelijk tot zoveel ongelukken dat besloten werd om een beambte met vlag voor de trein te laten uitlopen om de bevolking te waarschuwen. Verlaine genoot van de rondrit ‘door bijna de hele Belgische hoofdstad, wat me in staat stelde in vogelvlucht de stad terug te zien waar ik geleefd heb. Heftig. Zij het slechts een paar maanden, maar welke maanden!’ Daarmee doelde hij op de zomer van 1873 toen hij Arthur Rimbaud met een pistoolschot verwondde en vervolgens werd opgebracht naar het Amigo waarvan iedereen in Brussel weet dat daarmee het politiebureau achter het stadhuis wordt bedoeld en niet het aanpalende luxe-hotel van dezelfde naam.

Parijs en Brussel waren de eerste Europese hoofdsteden die een spoorwegverbinding met elkaar hadden; vanaf 1846, met een flinke omweg via Pontoise, Amiens, Arras, Douai, Lille en Valenciennes. Een reistijd van 12 uur en zo minuten, een gemiddelde van nog geen 3 5 km per uur, maar nog altijd een stuk sneller dan de diligence van de Messageries Royales die er twee dagen over deed. En goedkoper bovendien.

Het heuglijke feit was voor de Compagnie du Nord aanleiding om festiviteiten van een zelden vertoonde omvang te organiseren. Hoogtepunt was een banket in Lille voor 1700 gasten met twee prinsen, de schrijvers Alphonse de Lamartine, Victor Hugo, Alexandre Dumas, Prosper Mérimée en de schilder Dominique Ingres. Hector Berlioz dirigeerde in Brussel een feestconcert. Een nieuwe tijd was aangebroken. Het werd in elke toespraak, en dat waren er nogal wat, met veel omhaal van woorden benadrukt. Wat niet kon verhinderen dat de reis per trein nauwelijks als een feest werd beleefd. Uit zuinigheid was er voor een ballast van zand in plaats van steenslag gekozen met het gevolg dat de reizigers urenlang in een soort zandhoos zaten. Daardoor liepen ook de locomotieven vast. De herfstblaadjes moesten toen nog komen.

Toen de lijn was doorgetrokken naar Amsterdam heette die PBA in het Franse spoorwegjargon: Paris, Bruxelles, Amsterdam. De aluminium rijtuigen van de latere TEE, de Trans Europe Express, waren er naar vernoemd. Ze waren van het type PBA. Het stond erop. Misschien zit het ’m wel in die afkorting dat de treinen op het traject nooit het predikaat legendarisch verworven hebben; zoals een Oriënt-Express vol spionnen en verraderlijke verleidsters of een Train Bleu met filmsterren op weg naar het filmfestival van Cannes, ook al hebben Mata Hari en Louis Couperus op weg naar de Franse hoofdstad misschien weleens in hetzelfde Pullmanrijtuig gezeten. Maar daarover heeft niemand geschreven. Er zijn natuurlijk de beroemde affiches van Cassandre voor de Etoile du Nord en de Oiseau Bleu, luxe Pullmantreinen die van 1927 in acht uur van Amsterdam naar Parijs reden. Namen met voldoende potentie. Prachtige blauw- en crèmekleurige rijtuigen met hoge stoelen en eigen keuken. In 1959 zijn ze van het Nederlandse spoorwegnet verdwenen, de liefhebbers in weemoed achterlatend.

Aankomst in Parijs. Volgens de gids van P.B. Plantenga van 1862 ging dat als volgt: ‘Men komt met den spoortrein te Parijs aan, wacht 10 à 20 minuten tot dat de bagage op lange tafels ligt uitgespreid. De ambtenaren zien het even na, en een omnibus-conducteur, na den reiziger te hebben gevraagd, waarheen hij wil, laadt het goed op den wagen; de reiziger stapt er in, en de omnibus rijdt af.’

Zo zal het nog bijna een eeuw doorgaan. De reizigers werden bij hun aankomst op Gare du Nord naar een grote visitatiehal geleid om de douane te passeren. A.H.S. Booms geeft in zijn gids uit 1873 het advies om ‘uit den trein stappende voor het gemak zijne handbagage af te geven aan een der daartoe door de Spoorweg Mij aangestelde personen, zoomede het bewijs der ingeschrevenen bagage en volgt hem naar het lokaal der douane ter visitatie, waar hij wel voor hulp zorgen zal als er te veel koffers zijn; de vergoeding is gewoonlijk een halve franc per drager. Heeft de reiziger slechts handbagage, dan brengt de dienstman hem direct naar den uitgang, waar echter ook een beambte der douane aanwezig is. Laat nu ter stond een rijtuig (fiacre) nemen en vraag den koetsier zijn bulletin met zijn nummer waar het tarief op staat; bespreek hem voor de rit (course) naar het Hôtel, doch laat aan het Hötel komende de afrekening met den koetsier over aan den portier daarvan, vooral als men de gewoonte niet heeft met Fransche koetsiers om te gaan.’ Het klinkt als een waarschuwing zoals die in onze tijd voor derdewereldlanden afgegeven wordt.

De bagage werd dus ingecheckt en kon in de visitatiehal worden opgehaald. Dat kostte een kwartier. Het was handig om in de tussentijd even een rijtuig te reserveren. Niet vergeten het nummer van de koetsier te laten noteren zodat er na het ophalen van de bagage geen misverstand kon ontstaan. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd echt tijd gewonnen door de controles in de trein uit te voeren. De achterdochtige douanebeambte in het blauw met brede rode bies aan het einde van het perron bleef. Jarenlang nog. Soms pikte hij er iemand uit. Alsof hij feilloos wist waar de smokkelwaar verborgen zat. Tegenwoordig gaat dat proefsgewijs. Met hasj-honden die speciaal zijn afgericht om reizigers met rookwaar uit het gedogende Nederland op te sporen. Honden die zich ook nog weleens vergissen. Wat niet betekent dat hun baasjes opvallen door hun ‘zachtaardige en welwillende attitude’. Zo is het altijd weer een opluchting om ongehinderd de stoep in de rue de Dunkerque te bereiken.

Colofon

Gare du Nord

ebook uitgave:
© 2012 Uitgeverij de Rode kamer, Haarlem

ISBN 9789491259685

oorspronkelijke uitgave:
© 2004 Philip Freriks en Uitgeverij Conserve

ISBN 9054291788

NUR: 321

Sommige verhalen in dit boek zijn eerder gedeeltelijk of in een andere vorm in de Volkskrant verschenen.

Vormgeving omslag: Edd, Amsterdam.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie. microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.