Hans Vervoort

WEG UIT INDIË

Het grote avontuur van Hans en Sonja

Met tekeningen van Peter van Dongen

Voor alle leeftijden vanaf 10 jaar

Uitgeverij de Rode Kamer | Haarlem

Introductie

HANS EN SONJA wonen in het mooie en zonnige Nederlands-lndië als de oorlog uitbreekt. Holland is bezet door de Duitsers, horen ze van hun ouders. Maar Indië zal zeker vrij blijven. Natuurlijk, het Japanse leger wil graag Indië veroveren, maar iedereen weet: Japanners zijn scheel en kunnen dus niet recht schieten. En hun tanks zijn van blik! Wat een schrik als het Japanse leger toch in 1942 Indië verovert. Hans en Sonja komen met hun moeders in een kamp terecht waar klappen vallen en elke dag een gevecht is tegen honger en ziekte. Als na driejaar Japan verslagen is komen ze vrij en horen hoe moeilijk ook de Buitenkampers het gehad hebben, de families die buiten het kamp konden blijven. En dan begint meteen een nieuw avontuur.

De Hollanders zijn 300 jaar de baas geweest in Indië en de bevolking wil dat niet meer. Ze komen in opstand, er vallen doden en overal dreigt gevaar. Iedereen vlucht en ook Hans en Sonja moeten weg uit Indië. Een gevaarlijke tocht begint. Zal het ze lukken?

AuteurHans Vervoort baseerde Weg uit Indië op zijn jeugd in dit tropische paradijs. Vervoort (1939, Magelang) werd een veelgeprezen auteur door verhalenbundels (o.a. Kind van de Oost, Heden Mosselen Morgen Gij) reisverhalen (Vanonder de Koperen Ploert, Retourtje Tropen) en romans (Zonder Dollen - in 1982 verfilmd -en onlangs de trilogie Het Bedrijf).

1. Waarin een vliegtuig een boodschap brengt en Hans twee woorden Frans leert

Er was al een tijd een geluid te horen geweest dat Hans niet kon thuisbrengen, maar hij had geen zin om op te staan en te kijken wat het was. De knagende honger had hem slap gemaakt en hij lag al de hele ochtend op bed.

Maar toen kwam Sonja binnenrennen. 'Een vliegtuig!' riep ze.

'Onder het bed!' commandeerde oma Van Soest van enkele beddenrijen verderop en gaf zelf kreunend het voorbeeld.

'Nee, ze gooien geen bommen. Ze gooien papiertjes naar beneden.'

'Wat?'

De nieuwsgierigheid won het en voorzichtig, schrikachtig als vogels, gingen ze naar buiten. Ook oma Van Soest kwam weer onder haar bed vandaan. 'Blijf in de buurt!' riep ze hun nog na.

Buiten stond al een hele menigte stil naar boven te kijken. Daar vloog een klein vliegtuig in de lucht, op een paar honderd meter hoogte. Je zag de piloot naar beneden kijken en af en toe viel een stofwolkje uit een luikje in de buik van het vliegtuig. Dat stofwolkje bleek als het lager kwam te bestaan uit kleurige stukjes papier. Er stond een zachte wind, de papiertjes woeien het kamp voorbij en landden ver weg. De dichte omheining van het kamp maakte het onmogelijk te zien waar ze precies terechtkwamen. Niemand was groot genoeg om over die heg heen te kijken.

Het laatste wolkje dat uit het vliegtuig viel was beter geplaatst, en Hans zag dat een deel van de papiertjes terechtkwam op het appèlterrein. Dat was een leeg veld waar elke dag de hele kampbevolking in lange rijen moest staan om geteld te worden. Als er geen appèl was mocht je daar niet komen. Niemand durfde er nu op te gaan, want dan wist je een ding zeker: je kreeg klappen van de Japanners die de ingang van het kamp bewaakten en zicht hadden op het appèlterrein. Maar die Japanners keken ook gespannen naar het vliegtuig, en sommigen hadden zelfs hun geweer aan de schouder gebracht om het neer te schieten. Maar er viel geen schot, ze voelden wel dat het te ver weg was om te kunnen raken. Zonde van de kogels. Het vliegtuig schommelde met beide vleugels op en neer, alsof het zwaaide naar de menigte beneden.

Hans zag een paar jongens stil als de wind langs de kampomheining rennen, en in de verste uithoek van het appèlterrein een aantal van de papiertjes oprapen om dan snel achter de keukengebouwen te verdwijnen. Het waren Harry en Tjeerd, de durfallen van het kamp, al elf jaar, een jaar ouder dan Hans. Ze waren bijna achter de gebouwen verdwenen toen een van de Japanse bewakers keek en naar hen brulde. Maar tegelijk holde Gekke Jannie het veld op. Zij was onderwijzeres geweest, maar was in het kamp haar verstand kwijtgeraakt. Geregeld vergat ze Japanners te groeten zoals het hoorde, met een buiging, en kreeg dan klappen of erger. Ze moest soms uren in de zon staan. Ze werd er steeds gekker door.

Niemand zou het gewaagd hebben openlijk het appèlterrein te betreden om zo'n papier te pakken, maar Gekke Jannie liet zich niet weerhouden.

De Jap stuurde met een kort commando een hulpsoldaat achter haar aan. Dat waren Koreaanse soldaten in Japanse dienst, maar omdat ze niet helemaal vertrouwd werden hadden ze geen echt geweer, maar een houten namaakgeweer. Toch konden ze daar aardige klappen mee uitdelen.

Al een paar minuten later zat Gekke Jannie bij de wacht op haar knieën in de zon en de hemel mocht weten hoe lang dat zou duren.

Maar ze had de Jap net lang genoeg afgeleid om Harry en Tjeerd te laten ontsnappen en in de kortste keren wist iedereen in het kamp wat er op de rode, witte en blauwe papiertjes stond die naar beneden gewaaid waren: 'Houdt Goede Moed. Je Maintiendrai.'

'Wat is dat, je mentiendraai?' vroeg Hans later aan zijn moeder toen hij haar in het ziekenzaaltje bezocht.

Meestal had hij haar niets te vertellen, er gebeurde zo weinig in het kamp, maar dit was Groot Nieuws en hij had er een heel verhaal van gemaakt.

Moeder luisterde met een gelukkige glimlach, ze was zo akelig mager geworden door de malaria dat hij er tegenop zag om haar te bezoeken. Maar door die glimlach leek ze weer een beetje op de moeder die hij kende.

'Het betekent "Ik zal handhaven",' zei ze. 'Het is Frans. Het is de spreuk van onze koningin.'

'Waarom spreekt onze koningin Frans?' vroeg Hans.

'Het is een oude spreuk,' zei zijn moeder, 'heel vroeger spraken de edelen allemaal Frans met elkaar. Dat leer je later op school nog wel.'

School. Hans wist wat het was en hij was voor de oorlog ook bijna twee jaar op school geweest, toen hij zes en zeven jaar was, lang geleden. Hij had er leren lezen en schrijven en rekenen. Maar toen werd het oorlog en de Japanners verboden het lesgeven aan de kinderen in het kamp.

Alleen Gekke Jannie had het een tijdje mogen doen, aan de kleintjes dan, de kleuters. Maar dat was voordat ze gek werd, natuurlijk.

Hans was een keer gaan kijken. Er zaten wel zo'n dertig kleuters op de grond en Jannie stond ervoor te dirigeren terwijl de kinderen zongen: 'Lamme handjes, lamme voetjes... kan niet lópen langs de straat...' Ze tilden hun benen op en lieten hun handen wapperen bij het zingen en gierden het uit. De kleuterklas was een succes. Toen het wat te rumoerig werd zag hij Jannie haar hand opsteken en het werd meteen stil. De kleuters keken strak naar haar en even later begreep Hans waarom. Jannie haalde met een behendig gebaar haar boventanden uit haar mond en even later haar ondertanden en liet de twee delen van het gebit op elkaar klapperen. Tik tik tik hoorde je, een droog geluid.

Een paar kinderen gilden het uit toen Jannie naar voren liep, terwijl ze het gebit liet klapperen.

Haar wangen waren ingevallen en omdat ze onwillekeurig haar eigen kaken ook bewoog leek het net alsof ze op afstand haar tanden op en neer liet gaan. Doodeng vond Hans het en hij wist van het bestaan van kunstgebitten. Kan je nagaan hoe bang de kleuters waren die zoiets voor het eerst zagen!

Toen hij later op die dag aan zijn moeder vertelde wat hij had gezien zette ze grote ogen op.

'Die is mesjokke,' zei ze, 'daar zal ik een stokje voor steken.' Hans' moeder was, voordat ze ziek werd, een vastberaden vrouw en ze sprak de kampoudste erop aan dat Jannie de kinderen bang maakte. Dat was het einde van de kleuterklas en het begin van Jannies steeds gekker wordende gedrag.

Toen hij terugkwam van het ziekenzaaltje zag hij haar nog op de knieën zitten bij de Japanse wacht, in de brandende middagzon.

Maar mevrouw Anema, de kampoudste, stond al te praten met de wacht en meestal lukte het haar wel om een gestrafte na een paar uur weer vrij te krijgen. En de Japanners wisten natuurlijk langzamerhand ook wel dat Jannie knettergek was.

2. Waarin Hans eraan denkt hoe het allemaal begon

Hans herinnerde zich de tijd van voor de oorlog nog heel precies. Hij bewaarde die beelden in zijn hoofd als plaatjes, af en toe keek hij er in gedachten naar.

Je liep 's ochtends met je vriendjes naar school, die begon om half acht en dan scheen de zon al volop. Om half een was de school uit, dan moesten de kinderen meteen naar huis, want om die tijd werd warm gegeten. Rijst natuurlijk, met altijd een paar soorten groenten en een paar soorten vlees. Rijsttafel heette dat. Daarna gingen mama en papa slapen, dat was zo de gewoonte in Indië, want 's middags was het te warm om ook maar iets te doen. De kinderen moesten dan ook slapen, maar dat lukte natuurlijk nooit. Als je je maar stilhield. Hans lag dan altijd op bed wat te lezen, of maakte z'n huiswerk alvast. Om drie uur 's middags was iedereen wakker en bracht kokki (Schuin gedrukte woorden worden achterin het boek verklaard.) Mina de thee met altijd iets zoets wat ze gemaakt had. Elk huis in Indië had een paar bedienden, om de was te doen en het huis schoon te maken. En een kokki voor het koken. Nederland was de baas in Indië, daarom heette het ook Nederlands-Indië. Een kolonie heette dat, een land waarin een ander land de baas was. Indië lag heel ver van Nederland, in de tropen, en al driehonderd jaar geleden waren Hollandse schepen er geland en hadden het veroverd. De Hollanders woonden in stenen huizen, de bevolking van Indië woonde in bamboehuisjes aan de rand van de stad of op het land. Daar teelden ze rijst of werkten op de plantages van de Hollanders. Of ze waren bedienden. Indonesiërs noemden ze zichzelf. Het waren bruine mensen, kleiner dan de Hollanders en meestal mager. Ze glimlachten veel en waren heel gedienstig.

Met kokki Mina boften ze, want zij kon koken als de beste. Bij de middagthee bracht ze altijd een schaal kwee-kwee. Kwee-kwee betekende eigenlijk: koekjes. Maar het kon van alles zijn, zoete zwarte rijst met een kokossausje eroverheen, of kwee talam, dat was een puddinkje. Of roti koekoes, dat was een warme gestoomde cake. Vreselijk lekkere dingen allemaal, die kokki Mina had gemaakt terwijl iedereen sliep. Vader en moeder bedankten haar altijd hartelijk voor haar moeite en ook Hans zei 'terima kassi' ofwel 'hartelijk dank'. Als ze uitgesmikkeld waren gingen vader en moeder meestal op de voorgalerij zitten, om wat te lezen. En Hans ging snel op zoek naar zijn vriendjes in de buurt om te spelen. Knikkeren, of vliegeren, of badminton. Of verstoppertje natuurlijk. Mooie tijden waren het en nu Hans in het kamp zo'n honger had dacht hij vaak aan al die heerlijkheden van vroeger. Net zoals de moeders in het kamp altijd praatten over lekker eten en recepten uitwisselden. Gek genoeg had je minder honger als je dacht aan een lekkere maaltijd. Het was een van de redenen waarom Hans nog vaak terugdacht aan die mooie tijd.

En die duurde tot ineens het bericht kwam dat Nederland in gevecht was met Duitsland. Het was oorlog geworden in Europa, een grote oorlog. Duitsland tegen de rest van Europa en misschien wel de rest van de wereld! De Duitsers hadden de eerste grote oorlog verloren, lang geleden, en waren daar nog steeds heel kwaad over, vertelde Hans' vader. En ze hadden jarenlang hard gewerkt om de beste wapens te krijgen en het best geoefende leger, zodat ze wraak konden nemen. En nu, in 1940, was hun leger sterk genoeg. Heel Europa wilden ze hebben en misschien ook Afrika.

De kranten stonden er vol van en ook op de radio hoorde je het nieuws. Hans' vader luisterde elke dag en zijn gezicht werd steeds somberder. Buren kwamen langs en er werd gepraat over wat er gebeurde in het moederland. De Duitse troepen waren niet voor de poes, de helft van Rotterdam was verwoest en ze hadden in een paar dagen heel Nederland bezet. En ze waren ook al bezig in België en Frankrijk. Alleen Engeland was te ver, daar zat een zee tussen. De Nederlandse koningin was met haar familie en de regering naar Engeland gevlucht. Sommige buren vonden het laf dat ze gevlucht waren, anderen vonden het juist verstandig. Want dan konden ze vanuit Engeland de Nederlandse bevolking moed inspreken. Iedereen was blij dat Indië zo ver weg was, de Duitsers konden daar niet bij, al voeren er wel Duitse duikboten in alle oceanen. Maar met een duikboot kon je geen land veroveren. Gelukkig maar!

Toch kon Hans merken dat zijn ouders ongerust waren. Waarover?

Japan, een land dat wel in de buurt van Indië lag, begon oorlogstaal uit te slaan en had een verbond gesloten met Duitsland. Want Japan was een eiland waarop langzamerhand te veel Japanners woonden. Ze wilden meer grond veroveren en al jaren waren ook zij bezig een groot leger te trainen en vliegtuigen en oorlogsschepen te maken. Nu Duitsland Europa aan het veroveren was konden die landen hun koloniën niet beschermen, want ze hadden hun legers nodig om zich de Duitsers van het lijf te houden. Soms, zoals in Nederland, had het leger zich al overgegeven aan de Duitsers. Nu kon Japan dus proberen de koloniën te bezetten. Nederlands-Indië stond op hun lijstje, want de Hollanders hadden er een bloeiende kolonie van gemaakt en er werd ook veel olie uit de grond gehaald. En olie had Japan hard nodig voor z'n schepen en vliegtuigen.

Toch waren de mensen in Indië niet erg bang voor een Japanse inval.

'"Die Jappen zijn hartstikke scheel," zegt mijn vader,' vertelde Ronnie Eekhof, Hans' beste schoolvriend, 'en die kunnen dus absoluut niet rechtuit schieten.' Het kon kloppen, er woonde een Japanse fotograaf in de buurt en Hans had zelf gezien hoe scheef zijn ogen stonden.

'En hun tanks zijn van blik,' vervolgde Ronnie, 'als je ertegenaan duwt krijgen ze meteen een deuk. En hun schepen zinken allang voordat ze hier zijn.'

Maar het liep anders.

Op een dag kwam Hans' vader thuis in heel andere kleding dan hij normaal droeg. Een groen uniform had hij aan en een helm op zijn hoofd. Alleen zijn bril was hetzelfde, een bril met ronde glazen en een zwart randje eromheen. Zijn vader keek altijd een beetje verbaasd, vond Hans, maar dat kon wel door de bril komen. Zijn moeder holde op zijn vader af en zoende hem langer dan ze meestal deed. Met hun hoofden dicht bij elkaar praatten ze een tijd lang zo zacht dat Hans niets kon verstaan. Maar uiteindelijk kwam zijn vader naar hem toe.

'Jongen,' zei hij, 'je vader gaat vechten tegen de Japanners. Niet bang zijn, over een paar dagen ben ik wel terug. En misschien landen ze wel helemaal niet op Java.'

'Mag ik ook zo'n helm?' vroeg Hans.

'Nou, vraag maar een ijzeren pan aan kokki,' zei zijn vader. 'Moet je horen, Hans. Zolang ik weg blijf, ben jij de man in huis. Zorg goed voor je moeder en wees niet lastig of vervelend. En luister naar wat ze zegt! Beloof je dat?'

Hans knikte. Hij ging naar kokki Mina en vroeg een wadjan. Dat was een ronde diepe bakpan met twee handvatten. Mina had er verschillende en de kleinste paste op zijn hoofd. Een elastiek om beide handvaten en onder zijn kin, en de wadjan bleef goed op zijn hoofd zitten, als hij gewoon liep. Als hij holde moest hij hem met zijn hand vasthouden. Maar het was toch een helm, geen Japanse kogel kon erdoorheen. Die Japanse kogels spatten zó uit elkaar als ze tegen metaal kwamen, had Ronnie hem verteld.

Hij had de pan de hele dag op zijn hoofd maar haalde hem er van af bij het afscheid. Zijn vader gaf hem een aai door zijn haar. Een zoen wilde Hans allang niet meer, de aai door zijn haar kon nog net. Daarna zette hij de wadjan weer op zijn hoofd en gaf zijn vader plechtig een hand. Moeder liep met vader mee en Hans hoorde haar snikken toen hij zich nog een keer omdraaide en zwaaide.

***

'Heb je het gehoord, de Japanners zijn geland!' riep Ronnie een paar dagen later. 'Ons leger is verslagen!'

'Zijn ze dood?' vroeg Hans. In alle boeken die hij las over ridders en schildknapen vochten de ridders tot ze dood waren of de ander gedood hadden. Hij durfde er niet aan te denken dat zijn vader misschien...

'Nee, ze hebben zich overgegeven,' zei Ronnie. 'Mijn vader zegt dat het lafaards zijn. Bangeriken. Als hij niet zo ziek was, zou hij die spleetogen wel mores leren. Zegt mijn vader. Maar ja.'

Ronnies vader was overvallen door malaria op de dag dat hij een oproep had gekregen om soldaat te worden. Van malaria kon je behoorlijk ziek worden, wist Hans, want iedereen in Indië kreeg het af en toe. Dat kwam door de muggen die overal rondvlogen en die je staken waar je bij stond. Dan kwam er iets in je bloed en werd je ziek. Hoofdpijn, misselijk, Hans had het al eens gehad.

Daarom vond hij het een beetje raar dat Ronnies vader een dag later in de tuin rustig zijn krantje aan het lezen was toen Hans zijn vriendje opzocht. Zou Ronnies vader echt wel ziek zijn? Maar zodra hij Hans zag liet hij de krant uit zijn handen vallen en riep met zwakke stem: 'Ach, Hans, kan je even een glas water voor me halen? Ik probeer het nieuws over de oorlog te lezen, maar het lukt niet met die schele hoofdpijn.' En toen Hans het water voor hem gehaald had: 'Kan je dit bericht voorlezen? Mijn ogen doen zeer.' Hij had zijn pyjama aan en keek met toegeknepen ogen naar Hans. Ronnies vader was een kleine magere man met dun haar op zijn hoofd. Het was moeilijk te geloven dat hij ooit bokskampioen was geweest, maar Ronnie zwoer dat het waar was.

Hans pakte de krant op en las de kop van de voorpagina: 'De slag om Java is begonnen. Vijand in vlakte van Krawang. Tegenoffensief van ons leger verwacht.'

'O,' zei Ronnies vader, 'laat maar. Oud nieuws. De Japanse tanks zijn al onderweg naar hier, naar Soerabaja, hoor ik op de radio. Ga maar naar Ronnie.'

Hans ging naar Ronnie die op het achtererf bezig was een katapult te maken. Je moest daarvoor een kleine tak hebben die in een v-vorm eindigde. Een stevig stuk elastiek aan beide einden en dan kon je er steentjes mee wegschieten.

'Als jij nou wat steentjes gaat zoeken hebben we een wapen tegen die Jappen,' zei hij.

'Waarom stenen. Ik heb glazen knikkers,' zei Hans. Hij was een goede knikkeraar en had veel knikkers.

Ronnie keek op. 'Dat is een goed idee,' zei hij, 'maar vind je het niet zonde van de knikkers?'

'Welnee, als je klaar bent haal ik ze wel op.'

Een paar dagen later zaten ze achter het muurtje van de voortuin en keken hoe de Japanners de stad binnenkwamen.

Ze liepen in twee rijen achterelkaar, het geweer over de schouder, een groen uniform en een groen petje op. Kleine mannetjes waren het, nog kleiner dan de meeste Indonesiërs. En die waren al kleiner dan de Hollanders. Voorop liep een Japanner met een vlaggenstok. De vlag was wit, met een rode bol erin.

De lange rij stopte, misschien moesten ze de weg vragen. In elk geval klonk hard geschreeuw en de Japanse soldaten gingen op hun gemak staan.

Sommigen geeuwden, anderen rekten zich uit. Ze praatten met elkaar, maar het klonk meer als geschreeuw dan als gepraat. Een harde, lelijke taal was het.

Ze zagen een vrouw die enkele huizen verder woonde, naar buiten komen.

Ze liep naar de Japanners toe en vroeg iets.

De soldaat maakte een kleine buiging en wees naar haar: buigen!

De vrouw haalde haar schouders op en draaide zich om. De soldaat bleef in zijn rij staan, maar met snelle stap kwam een hogere militair aanlopen. Hij hield de vrouw tegen en gaf haar met de rug van zijn hand een klap in het gezicht.

Ze gilde het uit en hij riep bars enkele Japanse woorden naar haar.

Pas toen ze een kleine buiging maakte liet hij haar gaan.

'Zie je dat?' vroeg Ronnie, maar Hans gaf geen antwoord. Natuurlijk zag hij het.

Ronnie trok zijn katapult, richtte hem op de Japanner en spande hem.

Op het laatste moment gaf Hans een klap tegen Ronnies hand en de knikker vloog over de Japanner heen in een boom. Je hoorde een zachte tik en even later viel de knikker naar beneden. De Japanner raapte hem op en stak hem in zijn zak. Hij keek rond, maar Hans en Ronnie wachtten niet af tot hij hen zag en doken snel weg achter het muurtje van de voortuin. Met een haastig gebaar stopte Ronnie de katapult onder het zand. Het schreeuwerige geroezemoes van de Japanse soldaten verstomde toen er een bevel klonk. Daarna hoorden ze het geluid van marcherende laarzen en haalden opgelucht adem.

'Wat ben je stom!' riep Hans tegen Ronnie, 'hoe kom je erbij op die man te mikken? Die mensen hebben geweren!'

'Ja, ik dacht niet na,' zei Ronnie. Hij was nog bleek van angst.

3. Waarin Hans en zijn moeder op reis gaan en nieuwe vrienden maken

De komst van de Japanners bracht veranderingen. Ze hadden een aantal huizen uitgekozen om hun soldaten in te laten wonen en de families van wie die huizen waren moesten maar zien dat ze ergens anders een dak boven hun hoofd kregen. Dat lukte wel, want iedereen wilde graag wat anderen om zich heen hebben nu niemand wist wat er ging gebeuren. Alle mannen waren opgeroepen voor het leger en na de overgave gevangengenomen. Hans' moeder had geen idee waar zijn vader gevangenzat, al was er wel een briefje van hem gekomen waarop alleen stond dat het goed met hem ging. Het was een gedrukt briefje en andere vrouwen in de straat hadden precies dezelfde tekst gekregen van hun man.

Alleen de naam die eronder stond verschilde. En het adres natuurlijk.

In Hans' stad Soerabaja woonden nu alleen maar vrouwen en kinderen en de meeste moeders vonden het geen prettig idee om alleen in zo'n groot huis te wonen, met de kans dat een Japanner binnenkwam en misschien kwaad wilde. Twee, soms drie families gingen dus bij elkaar wonen en steeds meer huizen stonden leeg. Ronnie en zijn moeder trokken bij Hans en zijn moeder in, Ronnies vader was spoorloos verdwenen. 'O, die heeft een paar vriendjes in de kampong,' zei zijn vrouw tegen Hans' moeder, 'nog uit zijn bokstijd. Hij gaat bij hen wonen zolang de oorlog duurt.' De kampong was de plek waar Indonesiërs woonden, dicht bij elkaar in kleine rieten huisjes. Als Hollander kwam je daar niet, maar Ronnies vader trok zich daar niets van aan. Hij was 'Indisch'. Zo werden de mensen genoemd die een Hollandse vader en een Indonesische moeder hadden. Of omgekeerd. Ze waren niet zo bruin als de Indonesiërs en niet zo blank als de Hollanders, een tussengroep. Ze hadden wel betere huizen en beter werk dan de Indonesiërs maar de Hollanders werden pas echt voorgetrokken. Omdat zijn vader en moeder Indisch waren was Hans' vriendje Ronnie dus ook Indisch en wat bruiner dan Hans zelf. Hans was altijd een beetje jaloers op de Indische schoolkinderen in zijn klas: ze waren een stuk sneller en leniger dan de Hollandse kaaskoppen waar hij zelf toe behoorde.

En toen kwam het bericht dat iedereen die meer dan 50 procent Nederlands bloed in de aderen had, zich moest melden om in een interneringskamp opgesloten te worden. Je moest kunnen bewijzen dat je veel Indonesisch bloed had om erbuiten te kunnen blijven. Donkere Indische mensen mochten dus gewoon in hun huis blijven wonen, de Hollanders en de lichtgekleurde Indische mensen moesten zich melden voor het kamp.

En zo kwam het dat Ronnie en zijn moeder voor het eerst van hun leven blij waren met hun donkere huid. 'Als je wilt dat ik meega, dan ga ik mee,' zei Ronnie nog dapper tegen Hans, maar toen zijn moeder zei 'Geen sprake van', protesteerde hij niet.

'Ach, niemand weet wat nu de beste plek is,' zei Hans' moeder, 'als de Indonesiërs de kant van de Japanners kiezen, dan kunnen jullie het nog moeilijk krijgen. Ik hoop het niet, natuurlijk.'

Hans begreep wat ze bedoelde. Ook al had hij nog geen geschiedenisles op school gehad, zijn vader had hem veel verteld over de geschiedenis van Indië. Hij wist dat Nederland Indië had veroverd dankzij hun snelle schepen en hun kanonnen en geweren. Je had het eiland Java, waar Hans met zijn ouders woonde, dat was wel het belangrijkste eiland met daarnaast het eiland Bali. Verder waren er Borneo, Sumatra, de Molukken, honderden eilanden, te veel om op te noemen. En al die eilanden werden samen Nederlands-Indië genoemd. De Indonesiërs schikten zich, het maakte voor de mensen eigenlijk niet veel uit of zij hun eigen koning moesten gehoorzamen of de Nederlanders.

Maar nu waren de Japanners gekomen en die hadden de Indonesiërs beloofd dat zij hun eigen land zouden terugkrijgen, als onderdeel van het grote Japanse Rijk. De ouderen, zoals kokki Mina, geloofden daar niks van, maar wie weet zouden anderen het wel voor waar aannemen. En dan zouden ze de goede banen van de Indische mensen willen hebben en de Hollanders al helemaal het land uit gooien. Was dit misschien het begin?

***

Hans en zijn moeder pakten een koffertje met kleren en meldden zich op het station. De baboes en de djongos waren al met tranen in hun ogen vertrokken naar hun eigen kampong, maar kokki Mina bleef bij hen en droeg een rantang met voedsel mee, zodat ze onderweg niets tekort zouden komen.

Zo'n rantang bestond uit een paar kleine pannetjes die precies boven elkaar pasten in een houder. Zo kon je een hele maaltijd vervoeren met apart de rijst, de groente en het vlees en een toetje, zonder er een stamppot van te maken.

Aangekomen op het station verbaasden ze zich: een hele menigte vrouwen en kinderen stond daar klaar om te vertrekken. Maar hoe konden die allemaal in dat kleine treintje? Hooguit acht wagons waren het, derdeklas wagons met houten banken. Enkele Japanse soldaten waren bezig de menigte in de treinen krijgen.

Ze hadden hun geweren in de hand met daarop een bajonet, een bot soort mes, en daarmee porden ze de vrouwen op. De een na de ander klom het trappetje op en verdween naar binnen.

'Soedah tjoekoep,' (het is al vol) riep er een ten slotte en probeerde het trapje weer af te klimmen. Maar de Japanner prikte haar in de billen totdat ze toch maar naar binnen klom. Hans moest er onwillekeurig om lachen, het was ook wel een komisch gezicht om die dikke Hollandse dame in haar billen geprikt te zien worden.

De blik van de soldaat viel op zijn lachende gezicht en Hans zag dat de Japanner boos werd: hij dacht dat hij uitgelachen werd. De soldaat deed een paar stappen in zijn richting en Hans holde snel weg om zich te verstoppen in de menigte. Vanachter de ruggen van een paar druk met elkaar overleggende nonnetjes zag hij de soldaat zich weer omdraaien en voortgaan met het opporren van de vrouwen en kinderen.

Toen zijn moeder en hij aan de beurt waren, als ongeveer de laatsten, waren de wagons overvol. De houten banken waren natuurlijk het eerst bezet, daarna waren de volgende moeders en kinderen in het middenpad gaan zitten, maar toen er nog meer mensen in de wagon geduwd werden, zat er niets anders op dan dat iedereen ging staan. Hans en zijn moeder hielden zich vast aan de deurpost en hingen half uit de wagon. Hun koffertjes hadden ze tevoren aan hun rug bevestigd met een touw dat kokki Mina nog ergens vandaan had weten te halen.

De Japanse soldaat probeerde de deur van de wagon dicht te doen, maar zolang Hans en zijn moeder half uit de opening hingen lukte dat niet. Ineens voelde Hans een prik in zijn billen en hij schrok er zo van dat hij de kracht vond zich naar voren te persen. En uit een kreet van zijn moeder begreep hij dat zij ook geprikt was. Tegelijk klonk het metalen geluid van de schuifdeur. Ze waren binnen.

'Mensenkinderen, sardines in een blikje hebben het nog beter,' zei Hans' moeder tegen de vrouw die voor haar stond. 'Nou, bekijk het van de positieve kant. Wij leven tenminste nog, die sardines niet meer,' was het antwoord.

'Is dat jullie kokki?' vroeg ze en knikte met haar hoofd in de richting van de deur. Door het raampje konden ze zien hoe kokki Mina met de Japanse soldaat ruziemaakte en steeds op de rantang wees. Die moest mee, dat was voedsel voor haar mevrouw en voor Hans.

De Japanner werd steeds ongeduldiger en toen Mina aanstalten maakte de deur van de wagon weer open te trekken, pakte hij de rantang uit haar handen en gooide die een eind weg. De pannetjes vielen om en terwijl de trein langzaam in beweging kwam zagen ze het lekkers dat kokki Mina hun had willen meegeven: rijst met groente en smoorvlees en gekookte eieren in een kerrysausje. Het water liep Hans in de mond. Mina holde nog een paar meter mee en ze zagen dat ze met betraande ogen nog wat riep.

'Selamat djalan,' zou het wel geweest zijn: goede reis.

'Als dit de manier is waarop ze de Indonesiërs gunstig willen stemmen, zie ik de toekomst niet somber in,' zei de vrouw en omdat het ernaar uitzag dat ze tijdens de reis noodgedwongen naast elkaar zouden moeten blijven staan, stelden zij en Hans' moeder zich aan elkaar voor: 'Gré Duivendrecht,' zei zijn moeder. 'Ali Bakker,' zei de vrouw. Zo kwam tante Aal in Hans' leven en ook haar dochter Sonja. Sonja had roodachtig haar en sproeten en ze was een half hoofd groter dan Hans. Mevrouw Bakker had een lichtbruine huid en zou misschien wel buiten het kamp kunnen blijven vanwege haar Indische uiterlijk. Maar Sonja met haar witte huid en rode haar zou overal buiten het kamp opvallen, en dus was het logisch dat ze zich samen gemeld hadden voor het kamp. Eenmaal gewend aan de wagon stouwden de mensen al hun bagage bovenin en dat gaf wat meer speling. In het midden van de wagon stond ook een bank en met wat heen-en-weergeschuif had uiteindelijk iedereen toch een zitplek. Zo zaten ze met z'n allen dicht op elkaar gepakt, vrouwen en kinderen, en keken elkaar aan. De ramen waren allemaal van buitenaf met papier dichtgeplakt en een vreemd stemmig licht kwam door die beplakking naar binnen. Niemand sprak, het tjoeketjoek van de trein was het enige geluid dat je kon horen. Het was tegen twaalf uur, de warmste tijd van de dag en na een korte rit stond de trein geregeld voor langere tijd stil. Ook van het deurraampje was het gordijn dichtgetrokken, niemand kon zien waar ze waren.

Waar zouden ze heengebracht worden?

Die vraag kon niemand beantwoorden.

'Hoe lang denk je dat het gaat duren?' vroeg Hans' moeder aan haar nieuwe vriendin.

'Ik kan me niet voorstellen dat ze ons langer dan pakweg een of twee uur in zo'n derdeklas wagon vervoeren,' zei Ali Bakker, 'tenzij ze ons er per brancard uit willen dragen. En dat zie ik ze niet doen.'

Het idee van die kleine Japanners die met een brancard de grote blanke vrouwen uit de trein zouden moeten tillen maakte Hans aan het lachen.

'Goed zo,' zei Ali Bakker, 'een mens kan niet genoeg lachen. Noem mij maar tante Aal.'

Ze gaf Hans officieel een hand. In Indië hoefde je geen familie te zijn om iemand oom of tante te noemen, dat kon ook zodra je een ouder iemand leerde kennen die je aardig vond. En tante Aal beviel Hans wel.

Al snel werd het warmer en warmer in de wagon, met de zon zo loodrecht op het metalen dak. Iedereen transpireerde en wat er aan water was meegenomen werd snel rondgedeeld en opgedronken. Over een of twee uur zouden ze wel ergens aankomen, was nog steeds de gedachte.

Maar de uren verstreken, af en toe reed de trein een stukje en dan stond hij weer stil. En het werd warmer en warmer in de wagon. Erger nog, dankzij het drinken moest nu af en toe iemand een plas doen. Er was een po in een hoek van de wagon gevonden en af en toe zag je een moeder of een kind zich door de menigte naar die hoek wurmen. De jongens konden staande hun plas doen, met hun rug naar de anderen. De meisjes en de vrouwen hielden een laken voor zich terwijl ze op de po gingen zitten. Hans was blij dat hij niet hoefde, maar na een paar uur zag hij Sonja haar moeder iets in het oor fluisteren. Daarna ging ze op pad in de richting van de po.

'Hij is vol meid,' zei een mevrouw die halverwege zat, maar Sonja liet zich er niet door weerhouden. Hans zag dat ze de po bereikte en aarzelde wat ze zou doen. Toen keek ze omhoog.

De trein stond stil en er was een bovenraampje dat opengedraaid kon worden. Het raampje was beplakt, maar toen ze de knop pakte en eraan draaide ging het glas keurig naar beneden, met beplakking en al. Sonja pakte de po, ging op de bank staan en gooide met een ferme zwaai de inhoud naar buiten.

Er klonk gevloek en iedereen begreep meteen wat er gebeurd was: een Japanse bewaker was afgekomen op het openen van het raampje en had pardoes een lading Hollandse plas over zich heen gekregen. Een bajonet stak ineens door het raampje naar binnen, maar omdat het een bovenraampje was kon de kleine Japanner de bajonet alleen schuin naar boven richten, waar het mes niemand kon raken. Snel draaide Sonja het raampje weer dicht en de bajonet werd eruit getrokken.

'O, o!' zei een van de moeders maar verder bleef het doodstil in de wagon. Iedereen zat verstijfd van angst. Ze hoorden buiten iemand lopen en aan de deur van de wagon morrelen. Toen werd de deur opengetrokken, een fractie van een seconde was een Japans hoofd te zien, maar de deur werd weer snel dichtgetrokken.

Ali Bakker begon te lachen, maar hield een hand voor de mond om te zorgen dat het geluid buiten niet te horen zou zijn. De tranen biggelden over haar wangen. Ook Hans' moeder had het niet meer.

'Zag je zijn gezicht?' zei tante Aal toen zij haar lach weer onder controle had en Hans' moeder knikte. De anderen in de wagon keken hen vragend aan.

'Hij trok een vies gezicht vanwege de stank die op hem afkwam,' zei tante Aal, 'we stinken met z'n allen zo hard dat hij niet binnen durfde te komen.'

Maar pas toen de trein ging rijden voelden ze zich weer veilig en durfde Sonja achter het laken haar plasje te doen.

De rit duurde al met al tien uur. Toen stond de trein stil in wat kennelijk een station was. Je hoorde buiten mensen praten en commando's roepen.

Toch duurde het nog een halfuur voordat hun wagon eindelijk geopend werd. 'Lekas, lekas!' riep de Japanse soldaat die de deur met een vies gezicht opende. Het was het eerste woord dat een Japanner sprak dat ze konden verstaan. Het was dan ook Maleis, de taal van de Indonesiërs, en het betekende: snel, snel!

Het leek wel het enige woord Maleis dat hij kende, want hij bleef het roepen, ondanks het 'plan-plan' (rustig aan) dat de moeders terugriepen terwijl ze op zoek gingen naar hun koffertjes.

Hans en zijn moeder zaten met tante Aal en Sonja het dichtst bij de deur en stonden dan ook als eersten op het perron van het station. Waar zouden ze zijn?

'Pandakan,' zei tante Aal. Dat was een grote stad, wist Hans nog van de landkaart die in de klas op school hing. Dat moest toch algauw 300 kilometer van Soerabaja zijn.

Het perron stond vol met moeders en kinderen uit de wagons die eerder dan de hunne geopend waren en iedereen zag er moe en verfomfaaid uit. Hier en daar hoorde je een klein kind huilen.

Maar de commando's van de Japanse soldaten en officieren overstemden alles. Wist iemand maar wat ze schreeuwden. Ze voelden zich als schapen, bijeengedreven door blaffende honden.

Waar zouden die Jappen hen heen willen hebben?

Een vrouw was zo dapper om naar een Japanner toe te stappen en te vragen: 'Hierheen? Of daarheen?' Daarbij wees ze naar de ene en de andere kant van het perron. Dat begreep de Japanner, hij wees.

'Die kant op,' riep de vrouw en wees. Langzaam zette de stoet zich in beweging.

'Dat is mevrouw Anema,' hoorde Hans tante Aal tegen zijn moeder zeggen, 'de vrouw van de burgemeester. Flinke tante!' Hans lachte, hij keek naar de achterkant van mevrouw Anema en zag hoe dik ze was.

'Nee, dat bedoel ik niet, Hans,' zei tante Aal, 'alhoewel er wel wat kilootjes af zouden kunnen. Is het kamp toch nog ergens goed voor. Want vetgemest zullen we er niet worden.'

Onderweg zagen ze enkele spoorwegbeambten staan, in hun uniform. Het blanke spoorwegpersoneel was allang gevangengezet, maar enkele Indische ambtenaren deden nog dienst. Ze keken naar de passerende menigte van vrouwen en kinderen en een van hen bracht een groet met de hand aan de pet. Een passerende Japanse soldaat die het zag, gaf hem een klap met de kolf van zijn geweer en ze zagen bloed aan zijn neus en mond verschijnen. Hij verdween snel in zijn kantoor.

'Zo zijn onze manieren,' zei tante Aal droogjes.

Al snel stonden ze buiten het station en daar, op het stationsplein, wachtte een aantal vrachtwagens, de laadklep al omlaag. Het waren open vrachtwagens, zonder dak.

'Lekas, lekas,' brulden de Japanners weer en wat nu de bedoeling was werd snel duidelijk: ze wilden zo veel mogelijk vrouwen en kinderen staande opeengeperst zien in de vrachtauto's.

Het vergde enige tijd, maar toen stonden ook alle vrachtauto's volgeladen, de laadklep werd omhooggeduwd en niemand kon meer een kant op. 'Kinderen aan de buitenkant,' had iemand geroepen bij de vrachtwagen waar Hans en zijn moeder en tante Aal en Sonja terechtkwamen. En zo stonden Hans en Sonja naast elkaar vooraan, zonder ergens een plek te hebben waar ze zich aan vast konden houden. De auto zette zich in beweging en Hans voelde de wind door zijn haar en langs zijn wangen glijden. Heerlijk. Naast hem wapperden Sonja's rode haren vrolijk in de wind en ze keken elkaar lachend aan. Zo'n autorit was altijd een traktatie, hoe slecht ze er verder ook aan toe waren. De auto's reden in een rij achterelkaar en dat betekende dat ze geen vaste snelheid reden maar voortdurend moesten versnellen of afremmen om in de pas te blijven van de andere auto's. Bij elke bocht remde de voorste auto en die daarachter trapte dan de rem al wat eerder in en de chauffeur van de derde auto nog iets eerder en de laatste auto moest dan heel scherp remmen om niet op zijn voorganger te botsen. En die laatste auto, daar stonden Hans en zijn moeder op. Toen de vrachtauto de eerste keer afremde voelde Hans ineens hoe de adem uit zijn borstkas geperst werd. Het volle gewicht van de veertig of vijftig mensen die achter hem en Sonja stonden was naar voren geschoven en drukte hem plat.

Zijn moeder die achter hem stond stak haar handen naar voren en duwde zo hard ze kon tegen de voorkant van de auto, maar ze had geen kracht genoeg. Het gewicht van de mensenmassa ging pas weer naar achteren toen de auto harder ging rijden. Opgelucht haalde Hans zoveel mogelijk adem naar binnen en hij voelde ineens de hand van Sonja in zijn zij porren.

'Wat gebeurde er?' vroeg ze, 'ik ben bang.' Het was de eerste keer dat ze rechtstreeks iets tegen hem zei. 'We moeten iets bedenken,' zei Hans' moeder achter hem en tegelijk hoorden ze tante Aal roepen: 'Laat me door.'

Ze stond een paar rijen achter hen, maar duwde en trok zich nu een weg naar voren, naar haar dochter. Ze praatte even met Hans' moeder en de beide moeders staken hun armen recht naar voren, met de handen tegen de voorkant van de auto. En toen de vrachtauto nog eens stevig remde, bleek dat een goede oplossing. Want doordat ze hun armen kaarsrecht hielden konden ze heel wat gewicht tegenhouden en zo stonden Hans en Sonja beschermd door hun moeders. Alleen de bochten waren lastig, want dan schoven ze met z'n allen naar rechts of naar links. 'Ik hou je wel vast,' zei Hans tegen Sonja en sloeg zijn rechterarm om haar middel. Zo stonden ze op vier benen en dat was een stuk steviger dan elk afzonderlijk op twee. De rit duurde en duurde maar en alhoewel het na de lange treinreis prettig was weer eens te kunnen staan in de open lucht, kostte het sommigen veel moeite om zo lang overeind te blijven. Twee vrouwen waren flauwgevallen en lagen op de bodem van de vrachtwagen, enkele anderen stonden wijdbeens over hen heen om te voorkomen dat ze vertrapt zouden worden. Maar gelukkig, na twee uur rijden stopten de vrachtauto's en begon weer het geluid van onverstaanbare Japanse commando's. En ja, opnieuw ging dat over in 'Lekas, lekas'.

Onwennig en op zeebenen stonden ze even later op stoffige rode aarde. 'Ambangan,' zei iemand, 'ik herken dit.'

'Ambangan?' vroeg een ander, 'dan hadden we toch ook met de trein gekund? Er loopt een spoorweg van Pandakan hiernaartoe.'

'De rails zullen wel weer stuk zijn. Of geen personeel meer.'

Het was zes uur in de middag en de nacht viel als een baksteen. Binnen een kwartier was het donker.

'Ik hoor dat we in een legerkamp terechtkomen,' zei tante Aal, terwijl ze in het donker achter de anderen aansjokten. Waar ze dat gehoord kon hebben begreep Hans niet, misschien had tante Aal superoren waarmee ze kon horen wat er een kilometer verder gezegd werd. In Bollie's wijde wereld, een van de boeken die hij had moeten achterlaten in Soerabaja, kon Frikkie, Bollies hond, zijn oren overeind zetten en een naderend wild zwijn al van kilometers ver horen aankomen. Hij liet dan een zacht gejammer horen en waarschuwde zo Bollie zodat deze alle tijd had om zijn geweer aan te leggen en het beest dood te schieten. Bij wilde zwijnen was dat het enige wat je als mens kon doen, anders vielen ze je aan en wilde zwijnen wogen algauw honderd kilo!

Misschien had tante Aal ook zo'n verfijnd gehoor. Steels keek hij omhoog, maar in het donker was niet te zien of haar oren overeind stonden. Wel voelde hij haar hand door zijn haar woelen: 'Niet bang zijn, Hans, er gebeurt niets zolang je moeder en ik op je passen. Sonja, hou Hans' hand vast, dan raken jullie niet uit elkaar.' En even later voelde Hans de warme hand van Sonja in de zijne. Het was een beetje kinderachtig zo hand in hand met z'n tweeën naast elkaar te lopen, maar het was donker, niemand zag het. Ze gingen een poort door waar een Japanse soldaat in een wachthokje stond, met het geweer aan de voet. En even later konden ze bij zwak lamplicht huizen zien. Nee, geen echte huizen, daarvoor waren ze te lang.

'Barakken,' zei tante Aal. Ze hoorden de stem van mevrouw Anema boven het geroezemoes roepen: 'Allemaal naar barak 4! Volg mij.' De stoet zette zich in beweging en ze liepen over een weg langs drie barakken. Aan de voorkant van elke barak was een overdekte galerij, zoals bij veel huizen in Indië. Hier en daar hing een klein lampje aan het plafond en ze zagen vrouwen en kinderen op de galerijen verschijnen. Die waren hier al eerder gekomen. Ze zagen er haveloos en mager uit en keken zonder te lachen of te zwaaien naar de nieuwkomers.

'Ach Jezus, wat een armoedzaaiers,' hoorde Hans zijn moeder zeggen, op geschrokken toon.

'Die hebben zo te zien maar heel weinig tijd gehad om iets mee te nemen,' antwoordde tante Aal. 'Alleen de kleren aan hun lijf, vermoedelijk. Dan zijn wij er beter aan toe, met onze koffertjes.'

Bij de vierde barak stopte de stoet en ze gingen naar binnen. Een lange rij bedden stond klaar en voor elk bed een metalen kast. Verder was er niets, geen stoelen, geen tafels. Alleen de bedden en de kasten. Zodra iedereen begreep wat de bedoeling was, begon men te rennen om een goede plek te vinden.

'Wij met z'n vieren naast elkaar,' zei tante Aal, 'en naast een deur.'

Resoluut liep ze naar een plek toe waar nog drie bedden naast elkaar vrij waren en sprak de vrouw aan die het vierde bed in beslag had genomen. Ze wees dat die met haar dochter nog een bed kon opschuiven, zodat ze met z'n vieren naast elkaar zouden kunnen. Hans zag dat tante Aal een pakje sigaretten uit haar jurk haalde en aan de vrouw gaf. Die wenkte haar dochter en ging inderdaad een bed verderop. 'Ziezo,' zei tante Aal tevreden, 'wat een pakje sigaretten al niet vermag. Ik zal er wel spijt van krijgen, maar we hebben een plek. En naast de deur!'

In Indië was dat belangrijk, want hoe dichter bij een deur hoe groter de kans dat je in de middaghitte nog wat verkoelende wind zou krijgen.

'Ik denk de moeders aan de buitenkant en de kinderen in het midden,' zei Hans' moeder en tante Aal knikte. Ze beklopten de bultzakken van hun bed. De matrassen in Indië werden gevuld met stro en elke keer als je geslapen had, was er een kuil in gekomen en moest je ze weer glad kloppen.

Deze bultzakken zagen eruit alsof er mensen op geslapen hadden die na het opstaan niet de moeite hadden genomen ze op te kloppen.

'Hier zullen wel Nederlandse militairen hebben gezeten,' zei tante Aal. 'Wie weet onze mannen voordat ze de Japanners gingen bevechten. En nu zitten ze god mag weten waar, gevangen. En misschien wel...'

Ze stopte tijdig, maar iedereen wist wat ze had willen zeggen: misschien waren de vaders van Hans en Sonja wel dood.

Nu ze eindelijk ergens aangekomen waren voelde Hans hoe moe hij eigenlijk was. En hoeveel honger hij had. Vroeg in de ochtend had hij voor het laatst gegeten. Hij dacht nog even aan de rantang die kokki Mina aan hen mee had willen geven en die door de Japanse soldaat was weggegooid. Het water liep hem vanzelf in de mond. Maar de moeheid won en hij ging op de bultzak liggen. Uit de verte hoorde hij zijn moeder en tante Aal samen praten maar voordat hij wist wat hem overkwam was hij in slaap gevallen.

* * *

Verantwoording

Voor het schrijven van Weg uit Indië maakte Hans Vervoort gebruik van eigen jeugdherinneringen en die van anderen die de oorlog in Nederlands-Indië meemaakten. Er hebben tijdens en na de Japanse interneringstijd veel ergere gebeurtenissen plaatsgevonden dan in dit boek beschreven zijn. Maar Hans Vervoort wilde met Weg uit Indië een beeld geven van wat de gemiddelde Hollander en Indo in de oorlogsjaren en de jaren daarna meemaakten en liet om die reden excessen buiten het verhaal.

Hans Vervoort bracht zelf de oorlog door in Amba-rawa kamp 6, maar gebruikte voor dit verhaal ook belevenissen van kinderen in andere kampen. Daarom kreeg het kamp in dit verhaal de fictieve naam Ambangan.

Hans Vervoort ontvangt graag reacties van lezers van Weg uit Indië in het gastenboek van zijn website www.hansvervoort.nl of via de mail: brievenbus@hansvervoort.nl

Verklarende woordenlijst

ajo, boeng vooruit, jongen

akoe maoe lihat ik wil kijken, ik wil het zien

ampoen vergeving, vergiffenis

apa kabar? hoe gaat het?

Arangstel een soort barbecue, gestookt met houtskool

awas, sakit menoelar kijk uit, besmettelijke ziekte

babi ketjap varkensvlees met ketjapsaus

baboe dienstmeisje, hulp in huis

bamboe roentjing een speer van bamboehout

berhenti stop

betja fietstaxi

boenoeh orang belanda dood aan de blanken

botol tjebok waterfles voor de wc

bultzak matras gevuld met stro

dari mana? waar kom je vandaan?

dimana ada nona? waar is dat meisje?

Djongkok op je hurken zitten, met de voeten plat op de grond

djongos mannelijke bediende

es lilin waterijsje aan een stokje

gajoeng bakje met een steel om water te scheppen uit de mandibak

gedek een ondoorzichtige schutting gemaakt van gevlochten bamboe

gedekken stiekem handel drijven aan de gedekschutting met Indonesiërs

ichi, ni, san, shi, go, roku, shichi, hachi, kyu, jyu Japanse telwoorden 1 tot en met 10

Kalau branie, boleh poekoel kembali als je durft, sla hem dan terug

kampong Indonesisch dorpje of woonwijk met dicht bij elkaar geplaatste kleine huizen

keirei Japans voor: buigen

kembali! geen dank!

Kipas waaier, gebruikt om de kooltjes in het arangstel op te stoken

klamboe muskietennet dat boven het bed gehangen wordt

klewang kapmes

koeboeran kerkhof

kokki de baboe die kookt

koersi malas ligstoel

kwee-kwee koekjes

kwee talam puddinkje

lekas snel

mandikamer badkamer

mandibak stenen bak in de badkamer, gevuld met water

masoek sadja stap maar in, kom binnen

minta ampoen vraag vergeving

minta ikan ik vraag een vis, geef mij een vis

naoré Japans voor: overeind komen na buiging

orang mati een dode

pak aanspreekvorm voor mannen

pasar malam avondmarkt

patjol tuinschop

pemoeda jonge fanatieke Indonesische revolutionair

pergi (pigi) ga weg

plan-plan rustig aan

rantang drie of meer kleine pannetjes boven elkaar gestapeld in een houder, waarmee eten vervoerd wordt

sapi soort koe

sapoelidi bezem van bij elkaar gebonden palmbladtwijgen

selamat djalan goede reis

soedah tjoekoep het is al vol

spada is daar iemand?

terima kassi hartelijk dank

terima kassi banjak heel veel dank

tidah tau weet ik niet

tikar slaapmat

topi hoofddeksel

trassie garnalenpasta, gebruikt in de Indonesische keuken

wadjan ronde diepe bakpan met twee handvatten

waringin grote boom met luchtwortels

waroeng straatwinkeltje

Colofon

Voor mijn broer Rob
(Magelang 1938 - Ambarawa 1945)

Weg uit Indië

ebook uitgave:
© 2012 Uitgeverij de Rode kamer, Haarlem

ISBN 9789491259715

oorspronkelijke uitgave:
© 2012 Hans Vervoort en Uitgeverij Conserve

ISBN 9789054293361

NUR: 301

Tekeningen (incl. omslag): Peter van Dongen

Vormgeving: Jeroen Klaver, Shamrock International

Foto van de oude Hans: Maja Vervoort

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie. microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.