Margriet Brandsma

HET MIRAKEL MERKEL

Hoe het meisje van Kohl
de machtigste vrouw ter wereld werd

Uitgeverij de Rode Kamer | Haarlem

Introductie

De politieke carrière van Angela Merkel boezemt ontzag in. Minister onder Helmut Kohl, een aantal jaren later werd ze leider van de CDU. En sinds 2005 is ze de eerste vrouwelijke bondskanselier van Duitsland.

Maar wie is eigenlijk Angela Merkel? Wie is die vrouw met de hangende mondhoeken die, volgens ingewijden, een groot gevoel voor humor heeft?

Heeft het feit dat ze opgegroeid is in de DDR invloed gehad op de keuzen die ze maakte in haar leven?

Margriet Brandsma (St. Pancras, 1957) probeert het raadsel Merkel te ontrafelen. Brandsma was tot eind 2010 correspondent voor de NOS in Duitsland. Nu heeft ze haar eigen bedrijf voor journalistieke producties en is part-time verslaggever voor de NOS. Voor Conserve schreef ze in 2006 in de NOS-correspondentenreeks Waar is de muur? – Verhalen over Berlijn.

Voorwoord

Wat zou de CDU, wat zou Duitsland, wat zou Europa missen als Angela Merkel niet voor de politiek had gekozen? ‘Mij,’ is haar eigen antwoord. En wat is dat ‘mij’? Wat behelst de positie van deze Duitse vrouw? Waarom koos ze voor de politiek? Wat drijft haar? In dit boek probeer ik, schetsmatig, antwoord te geven op deze vragen. Aan de naam van Merkel is het woord ‘eerste’ verbonden. Ze is de eerste vrouwelijke bondskanselier, de eerste afkomstig uit de voormalige DDR. Ze is de eerste kanselier in het naoorlogse Duitsland die coalities van verschillende politieke samenstelling heeft geleid. Ze was 51 toen ze in 2005 aantrad, de jongste bondskanselier ooit.

Om Merkel te leren begrijpen, ben ik in haar leven in de DDR gedoken. In dat land vol officiële en niet-officiële spionnen was het gevaarlijk om openlijk voor een mening uit te komen. Merkel zag in dat ze niet altijd kon zeggen wat ze dacht. Zelf zegt ze dat ze in de DDR leerde om nooit iets te beweren wat ze niet kan waarmaken. Die bedachtzaamheid komt haar in de politiek goed van pas. Een revolutionair was Merkel niet, ze kwam in beweging ná de val van de Muur. Toen verruilde ze, op haar 35e, de wetenschap voor de politiek.

Domineesdochter Merkel oefent haar taak met protestants plichtsbesef uit, onvermoeibaar en geduldig. Ze is geen bevlogen politicus die zalen weet op te zwepen met gloedvolle betogen. Merkel is een pragmaticus met een geheim wapen: ze ziet haast altijd eerder dan anderen het precieze moment waarop ze kan en moet toeslaan. Dat doet ze dan bliksemsnel, ook als het riskant is. Het maakte haar volgens het Amerikaanse tijdschrift Forbes tot de machtigste vrouw ter wereld, van 2006 tot en met 2009 en opnieuw in 2011. Alleen in 2010 moest Merkel de titel, terecht of niet, aan Michelle Obama afstaan.

In de eerste helft van dit boek beschrijf ik Merkels achtergrond en haar coming of age in de politiek. Het tweede deel gaat over haar kanselierschap en de manier waarop ze nationaal en internationaal politiek bedrijft. Bij het schrijven heb ik onder meer Merkel-biografieën van Duitse auteurs geraadpleegd, naast talloze interviews in Duitse media en archiefmateriaal van de CDU en de Bondsdag. Verder voerde ik gesprekken met mensen die Merkel kennen, privé of beroepsmatig.

In de jaren dat ik correspondent was voor de NOS in Duitsland heb ik Angela Merkel aan het werk gezien tijdens debatten in de Bondsdag, op persconferenties, werkbezoeken en verkiezingscampagnes. Ook dat droeg bij aan het beeld dat ik in dit boek wil laten zien.

Iedereen die heeft meegewerkt aan dit boek wil ik heel hartelijk bedanken.

Margriet Brandsma

Berlijn/Amsterdam, maart 2012

Portret van Angela Merkel, getoond tijdens een demonstratie tegen kernenergie in Berlijn

1. Wie is Angela Merkel?

Haar imitaties van Sarkozy en Berlusconi schijnen hilarisch te zijn

Bij Angela Merkel denk je niet meteen aan een vrolijke moppentapper. Maar ze is het naar eigen zeggen wel. Ik zie mezelf als een vrolijk mens, zei ze eens. En voegde daaraan toe dat ze graag moppen vertelt en optimistisch van aard is.

Dat is niet het beeld dat de meeste mensen van haar hebben. Ze komt koel over, een regeringsmachine zonder emoties. Merkel houdt ervan problemen op te lossen, grote visionaire ideeën lijkt ze er niet op na te houden. Ze straalt saaiheid uit, degelijkheid, als je het iets vriendelijker wilt zeggen.

Maar vergis je niet. Als je tegenover haar zit, merk je meteen dat ze heel anders is dan ze op televisie overkomt, vertelt iemand die in de loop der jaren vaak tegenover Angela Merkel heeft gezeten. Een journalist die Merkel volgde op haar vele reizen, noteerde dat ‘geamuseerd’ haar belangrijkste gemoedstoestand is. Merkels hangende mondhoeken weten dat goed te verbergen. Ze kijkt grimmig zonder grimmig te zijn. Ze lacht sneller dan haar mondhoeken bij kunnen houden. Want het is echt waar, Merkel is een opgeruimd mens. De meeste moppen van Angela Merkel blijven binnenskamers. Deze vertelde ze wel in het openbaar, in januari 2000, toen haar in een praatprogramma werd gevraagd of ze Helmut Kohl dankbaar was. Het antwoord van Merkel: ‘Toen de Sovjet-Unie nog bestond, vroeg een verslaggever aan een heel oude inwoner of hij nog herinneringen had aan de periode voor het communisme. De oude man zei: “Ik herinner me honger, kou en eenzaamheid.” En hoe het dan daarna was? De oude man: “Toen was er honger, kou en eenzaamheid.” De verslaggever vroeg verbaasd of er dan niets was bijgekomen? “Jawel. Dankbaarheid,” zei de oude.’ Dat was niet aardig tegenover Kohl. Hij geldt als de politieke vader van Merkel en ze heeft echt wel iets aan hem te danken. Maar begrijpelijk was de sneer van Merkel op dat moment wel. De CDU verkeerde in een ongekende crisis, nadat kort daarvoor bekend was geworden dat Kohl steekpenningen ten behoeve van de partij had aangenomen. (Tot op de dag van vandaag weigert Kohl te vertellen van wie de smeergelden afkomstig waren.)

Een knap imitator

Je zou Merkels antwoord op de vraag over Kohl een functionele grap kunnen noemen. Dat functionele is typerend voor Angela Merkel. Grappen maken om mensen aan het lachen te maken, dat doe je maar in je eigen tijd. Mensen die haar goed kennen, vertellen dat ze wel degelijk anderen aan het lachen kan maken. Haar imitaties van Sarkozy en Berlusconi schijnen hilarisch te zijn. Deed ze het maar eens in het openbaar. Als Berlusconi haar openlijk schoffeert, grof beledigt zelfs - zou iemand het Merkel dan kwalijk nemen als ze hem eens te kakken zette? Haar imitatie zou, integendeel, trending topic zijn, een topper op YouTube. Maar vergeet het maar, dat doet Merkel niet.

Johan Cruijff was haar jeugdidool. Niet dat de jonge Angela erg sportief was, een ‘Bewegungsidiot’ noemt ze zichzelf. Ze kon op een evenwichtsbalk niet overeind blijven, maar droomde ervan kunstschaatser te worden: juist wat ze níét kan, fascineert haar. Maar sport nee, dat was niets voor haar. Een van de vele absurditeiten in de DDR was dat je geen universiteitsdiploma kreeg als je de 100 meter niet binnen 16 seconden kon lopen. Merkel, Angela Kasner toen nog, heeft veel moeten trainen om dat voor elkaar te krijgen. Ze verzamelde liever kunstansichtkaarten van Chagall, Klee, Kandinsky. Of ze leerde de namen van West-Duitse ministers uit het hoofd en die van dictatoren. Haar lievelingsliedjes waren ook al zo westers: Je t’aime… moi non plus van Serge Gainsbourg, We All Live in a Yellow Submarine van The Beatles, haar eerste popmuziek. Geen singles of lp’s natuurlijk: ‘Wir hatten Tonbänder, das war damals das Medium.’ Ze hadden bandrecorders, dat was toen het medium.

Merkel wil de beste zijn. Altijd, overal. Als scholier, als wetenschapper, als politicus. Ze heeft ook bewezen dat ze vaak de beste is. Niet in de wetenschap, dat geeft ze ruiterlijk toe: ‘Ik geloof dat ik een goede natuurkundige was. Niet excellent, maar goed.’ Aan haar wetenschappelijke carrière kwam met de val van de Muur een eind, ze stapte over naar de politiek. Maar ook als dat niet was gebeurd, zou ze als natuurkundige, naar eigen zeggen, nooit een Nobelprijs hebben gewonnen. Volgens ingewijden maakt haar man daar overigens wel kans op. Joachim Sauer, Achim zoals Merkel hem noemt, is een internationaal vooraanstaand chemicus. En een grote onbekende, want hij geeft zelden interviews en vertoont zich ook haast nooit in het openbaar.

Politiek als wetenschap

Merkel benadert de politiek als een echte wetenschapper. Bij haar besluiten spelen emoties nauwelijks een rol. Ze handelt pas als ze alles heeft afgewogen. Dat wekt de indruk dat ze besluiteloos is, maar het is gewoon haar stijl, ze kan niet anders. Haar denkpatroon is dat van een natuurwetenschapper en het instrument van een natuurwetenschapper is de proef, het experiment. Gaat het niet volgens de ene methode, dan proberen we het op een andere manier. Merkel analyseert en doorziet: ‘Ook al doe je in de politiek geen experimenten, er zijn zeker parallellen. Om iets te bereiken heb je ook in de politiek vaak meerdere pogingen nodig. Kijk bijvoorbeeld hoe Europese verdragen tot stand komen. In de politiek heerst de opvatting dat de rechtstreekse weg de meest succesvolle is. Omwegen worden als nederlagen beschouwd, in eerste instantie in ieder geval. Als het je dan later toch lukt om je doel te bereiken, oogst je des te meer lof.’

Merkel denkt vanuit het resultaat, ‘vom Ende her’, zoals de Duitsers zeggen. Dat resultaat telt, Merkel bedenkt de kansrijkste weg om het te bereiken. En ze zoekt altijd nieuwe uitdagingen. Een leerproces afgesloten? Nächste bitte! Ze verlegt voortdurend haar grenzen. Daarom ook lukte het haar om op haar 35e compleet opnieuw te beginnen: ze stapte over van wetenschap naar politiek en werd bondskanselier. Dat ze vaak is onderschat, heeft haar zeker geholpen. Je zou denken dat ze nu wel bewezen heeft dat je haar beter niet kunt onderschatten, maar het gebeurt nog steeds. Zakenlieden uit de conservatieve vleugel van haar partij (en zij niet alleen) klaagden rond 2010 nog steen en been over de kwaliteiten van Merkel. Ze meenden dat Merkel veel te onzichtbaar was in de Europese politiek en dat ze te terughoudend was bij de aanpak van de financiële crisis. Die critici moesten een jaar later toe geven dat ze het helemaal niet zo slecht deed.

Een apolitieke eigenschap die er ook toe bijdraagt dat ze het zo ver heeft geschopt, is dat ze haar mond kan houden. Daarom heeft ze heel weinig op met mensen die dat niet kunnen. Als vertrouwelijkheid de afspraak is en er komen toch dingen naar buiten, reageert ze genadeloos. Dan is het einde vriendschap, einde baan. Gevraagd naar haar lievelingseigenschap, zegt Merkel: ‘Verschwiegenheit’, zwijgzaamheid. Kohl vroeg haar, in 1994, minister van Milieuzaken te worden. Graag, zei Merkel tegen Kohl. Verder vertelde ze niemand iets. Weken lang bleef het stil, er waren zelfs geen geruchten. Dat was voor Kohl kennelijk zo ongewoon dat hij na een tijdje informeerde of ze wel bij haar besluit was gebleven?

Treuzelen op de duikplank

Moedig is ze niet, zegt ze. En dan volgt vaak het verhaal dat ze als kind drie kwartier op de duikplank stond voordat ze durfde te springen. Pas na het rinkelen van de bel die het einde van de zwemles aankondigde, sprong Angela. Andere risico’s neemt ze wel graag. De manier waarop ze Kohl in 1999 de wacht aanzegde, was een enorm risico. Zonder medeweten van wie ook in de partij schreef Merkel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung dat de tijd van Kohl voorbij was en dat de partij afscheid van hem moest nemen. Dat gebeurde, maar het artikel had ook het einde van haar eigen politieke loopbaan kunnen betekenen.

In 2005 was ze voor het eerst kanselierskandidaat en boegbeeld van de christendemocraten. Ze boekte een slechte verkiezingsuitslag voor de CDU/CSU. Hoe wankel ook haar positie, ze stelde zich toch kandidaat voor het fractievoorzitterschap. Ze gokte erop dat de gelederen zich zouden sluiten en dat ze brede steun zou krijgen van de CDU/CSU-fractie. Dat was een risico, want ze had ook afgerekend kunnen worden op het beroerde verkiezingsresultaat. Maar ze gokte goed. Ze kreeg 219 van de 222 stemmen. Het signaal aan de SPD was duidelijk: Merkel is onze vrouw, zij leidt namens ons de coalitieonderhandelingen, zij wordt kanselier.

Haar lievelingskleur is blauw, ze zingt graag en ze eet het liefst gewone kost. Aardappelsoep bijvoorbeeld of Königsberger Klopse, een Duitse variant op de gehaktbal. Ze kookt graag zelf. Eenpansgerechten, schnitzels, visgerechten, dat kan ze goed. Net als taarten bakken: ‘Bei mir ist noch keiner unzufrieden weggegangen,’ zei ze tegen een van haar Duitse biografen. Als het even kan, maakt ze ’s morgens het ontbijt klaar voor Joachim en haarzelf. Dat vertelde ze journalisten tijdens een vlucht van Nigeria naar Berlijn. En dat ze de Nigeriaanse president met de welluidende naam Goodluck Jonathan had gevraagd of hij thuis ook wel eens kookte. Goodluck kon z’n oren niet geloven. Vraagt ze een president, een man bovendien, of hij kookt? Merkel had daarop gezegd dat zijzelf voor haar man het ontbijt klaarmaakte. Tijdens de toespraak die volgde had Jonathan het woord gericht tot de vrouwen in Nigeria: zij konden een voorbeeld nemen aan de Duitse kanselier! Merkels poging om te laten zien dat ze een gewoon mens was, werd door Goodluck Jonathan omgezet in een politieke boodschap. Vrouwen van Nigeria, wees dienstbaar aan je man, de machtigste vrouw van Europa, van de wereld zelfs, is dat ook. Merkel kon erom lachen.

Catharina de Grote

In 2010 was de ARD, een Duitse publieke televisiezender, op bezoek bij Merkel in het Kanzleramt, het enorme hoofdkwartier van de Duitse bondskanselier in Berlijn, tegenover de Rijksdag. De ARD maakte een film over Merkel. Één scène daaruit blijft in het geheugen hangen. Merkel kijkt naar het portret van Catharina de Grote dat op haar bureau staat. Catharina de Grote (1729-1796) was van Duitse afkomst, maar werd keizerin van Rusland en maakte van dat land een machtige mogendheid. Toen ze de troon besteeg was Catharina onervaren, maar ze wist 34 jaar aan de macht te blijven. Merkel heeft bewondering voor de verlichte despoot. Het is geen toeval dat juist zij op het bureau van Merkel prijkt. Geen foto van uw man hier, vraagt de interviewer? Merkel kijkt alsof dat een rare vraag is. En dan zegt ze dat ze privéfoto’s thuis bewaart en ‘mijn man, ja, die zit natuurlijk in mijn hoofd’. En in uw hart toch, vraagt de interviewer? ‘Ja, daar ook,’ zegt Merkel verlegen. Dan maakt ze met haar lichaamstaal meer dan duidelijk dat het zo wel weer genoeg is met de privéontboezemingen.

Over het echtpaar Merkel is bekend dat ze graag naar de opera gaan, in Berlijn, Bayreuth en Salzburg. Ze wonen in een appartement aan de rand van het Berlijnse Museumsinsel en hebben een vakantiehuis vlakbij Templin, de geboorteplaats van Merkel. Voor allebei is dit het tweede huwelijk. Merkel heeft, zoals in Duitsland heel gebruikelijk, de achternaam aangehouden van haar eerste man, Ulrich Merkel. Ze bracht geen kinderen mee in het huwelijk. Joachim Sauer wel, twee zoons. Over kinderen krijgen zei ze ooit: ‘Ik sloot het niet uit, maar het is gewoonweg niet gebeurd. Toen ik in de politiek ging, was ik 35, toen was het niet meer aan de orde. Misschien vind ik ’t, als ik 70 ben, jammer dat ik geen kleinkinderen heb. Ik weet ’t niet.’ Sauer (geboren 1949) is wel grootvader.

Joachim Sauer wil absoluut geen afgeleide zijn van zijn beroemde en machtige vrouw. In de Berliner Republik, zoals het politieke bedrijf in Berlijn wordt genoemd, gaat het verhaal dat minister van Buitenlandse Zaken Guido Westerwelle hem per ongeluk eens aansprak als ‘Herr Merkel’. Dat irriteerde Sauer. Hij is een belangrijke, misschien wel de belangrijkste, raadgever van de huidige Duitse bondskanselier, maar wil niet door het leven gaan als ‘man van’.

Prima Kerl

Sauer was in de DDR geen lid van de staatspartij en dat bracht beperkingen met zich mee. Het regime stond wetenschappers toe contacten te onderhouden met collega’s in het westen, omdat het de reputatie van het land ten goede kwam. Maar als niet-partijlid kreeg Sauer geen toestemming om naar het westen te reizen, pas korte tijd voor de val van de Muur werd dat verbod voor het eerst opgeheven. Sauer mocht naar de universiteit van het West-Duitse Karslruhe om onderzoek te doen. Daar zag hij op televisie dat de Muur was gevallen: ‘Het was voor mij altijd duidelijk geweest dat dit systeem ten onder zou gaan, maar ik had niet gedacht dat ik het nog zou meemaken.’

Hij stond kritisch tegenover het bewind, maar wilde zijn wetenschappelijke carrière niet in gevaar brengen. In een gesprek met het blad van de universiteit waar hij werkt, zei Sauer: ‘In de DDR moest je compromissen sluiten en je aanpassen als je een universitaire studie wilde afronden. Je moest ervoor zorgen dat je geen aanleiding gaf om van school of de universiteit te worden gestuurd, maar ook dat je nog in de spiegel durfde te kijken.’ Na de val van de Muur werkte Sauer kort in Amerika. Hij is nu professor theoretische scheikunde aan de Humboldt Universiteit in Berlijn. Een ‘prima Kerl’ noemt Merkel haar man: ‘Zonder hem zou ik het in deze baan niet redden.’

Merkel en Sauer trouwden nadat ze jaren lang samen hadden geleefd. In stilte, de wereld nam er kennis van via een kleine advertentie in de krant van 2 januari 1999: Wij zijn getrouwd. Angela Merkel - Joachim Sauer - Berlijn, december 1998. De veronderstelling dat ze tot die stap overgingen na de publieke aanval van een kardinaal, die het een schande vond dat een CDU-topvrouw ongetrouwd samenwoonde, wijst Merkel van de hand. Ze vond dat ze, nadat haar eerste huwelijk mislukt was, voorzichtig moest zijn met het sluiten van een tweede. Dat heeft ze de kardinaal persoonlijk verteld, nadat hij zijn grieven kenbaar had gemaakt.

Pinda’s etende gangmaker

Merkel kan ongrijpbaar zijn. Ze is er een meester in om de werkelijkheid aan te passen aan de interviewer met wie ze praat of het medium waar die interviewer voor werkt. Of beide. Vraagt zanger Campino van de punkband Die Toten Hosen of ze eigenlijk ooit jong is geweest, dan hangt ze een melancholiek verhaal op: ‘Op feestjes was ik erg verdrietig omdat ik niet in de muziek kon opgaan. Ik was altijd het meisje dat pinda’s at en niet danste.’ Dat past bij het beeld dat een zanger van een punkband heeft van Merkel. Tegen een volgende interviewer vertelt ze net zo gemakkelijk dat ze altijd volop meedeed, een gangmaker was zelfs. Vraag aan Merkel: Als u terugdenkt aan uw schoolvrienden, hoe kijkt u dan op uzelf terug? Als één van de velen of als aanvoerder? Merkel: ‘Als aanvoerder.’

Het weekblad Die Zeit bracht Merkel in gesprek met de schrijfster van een boek over feminisme. Aan de orde kwam de vraag in hoeverre Merkel haar vrouwzijn in de politiek gebruikt, er een thema van maakt. Merkel: ‘Het feit dat ik vrouw ben, benadruk ik inderdaad niet voortdurend. Maar ik word natuurlijk als vrouw waargenomen. Over mijn haren is waarschijnlijk veel meer geschreven dan over die van een man…’ Maar ze verstopt zich niet, zegt Merkel. ‘Ik denk dat ik, naarmate ik langer politiek actief ben, mijn vrouwzijn zelfs meer benadruk.’ Die Zeit tevreden, de schrijfster tevreden. Maar krijgt Merkel dezelfde vragen voorgelegd in een wat vijandiger omgeving - vaak te merken aan vragen als: ‘Is het een voordeel dat u vrouw bent?’ - dan is het antwoord: ‘Ik weet niet hoe het is om man te zijn.’ Einde discussie.

Is het tactisch om te benadrukken dat haar jeugd in de DDR gelukkig was (bijvoorbeeld omdat het lezerspubliek dezelfde achtergrond heeft) dan vertelt Merkel dat ze in de zomervakanties nichtjes en neefjes uit het westen op bezoek kreeg: ‘Ik heb die zomervakanties gebruikt voor een vergelijking, heb gekeken of kinderen in het westen gelukkiger zijn dan die in het oosten. Ik kwam tot een bevredigende balans. Die kinderen hadden weliswaar dingen die ik niet had, maar wij hadden bossen en meren - ze voelden zich bij ons altijd erg op hun gemak.’ Komt het beter uit te benadrukken dat ze wel degelijk inzag dat het leven in de DDR beperkingen had, dan is dat voor Merkel ook geen probleem. En als haar verhalen over vroeger iets te veel uiteenlopen en Merkel de vraag krijgt hoe dat zit, beroept ze zich op haar geheugen: zeer goed als het om de korte termijn gaat, slechter als dingen langer geleden zijn. Op leugens is ze nooit betrapt.

Ronkende taal

Angela, met de klemtoon op de eerste lettergreep en niet, zoals Berlijners tot haar ergernis vaak doen op de tweede (‘Angeela’) houdt niet van ronkende taal. Merkel zal zich ook nooit op de borst kloppen: kijk eens wat ik allemaal heb bereikt, kijk eens wie ik allemaal heb verslagen! Ze is wel degelijk een machtspoliticus maar anders dan haar voorgangers Kohl en Schröder. Die presenteerden zich als leiders, Merkel wordt vaak voorzitter genoemd. Meestal is dat niet vriendelijk bedoeld, maar als je kijkt wat ze doorgaans bereikt, lijkt haar manier van leiding geven wel degelijk effectief.

Merkel is een verwoed sms’er, de short message service wordt in Duitsland ook wel short merkel service genoemd. Maar de uitnodiging voor haar vijftigste verjaardag verstuurde ze per post, waarschijnlijk omdat de tekst te lang was voor een sms-bericht. ‘De hersens. Een voorbeeld van zelforganisatie bij complexe systemen. Een lezing door hersenonderzoeker Wolf Singer’, stond op de kaart. Met in kleine letters daaronder de mededeling dat ze haar vijftigste verjaardag vierde. Om het een beetje op een feestje te laten lijken, waren er wel drankjes en hapjes. En een toespraak van Michael Glos van de CSU. Het geheim achter het succes van Merkel, zei Glos, is dat ze prima weet om te gaan met ijdele mannen: ‘Ze weet dat je een auerhaan het beste kunt schieten als hij aan het baltsen is. Angela Merkel is de geduldige jaagster op baltsende auerhanen.’

Het irriteert haar als mensen haar koel noemen, zo ziet ze zichzelf niet. Ze houdt er gewoonweg niet van gevoelens te tonen. Toen een journaliste haar vroeg hoe ze zich voelde, kort nadat ze officieel de eerste vrouwelijke bondskanselier van Duitsland was geworden, antwoordde Merkel dat er veel werk op haar kabinet te wachten lag. Op de volgende vraag, of ze gelukkig was, lachte Merkel alleen wat. Ze straalt wel uit dat ze graag bondskanselier is. Vindt ze het leuk, is ze trots op zichzelf? Dat soort vragen beantwoordt Merkel niet. En als ze het wel deed, zou ze zeggen: Ik heb zin om voor moeilijke opgaven oplossingen te vinden, dat maakt mijn werk spannend en interessant.

Niets cadeau gekregen

Over Kohl is Merkel milder geworden. Het venijn van rond de eeuwwisseling is geweken, maar het woord dankbaarheid komt Merkel nog steeds niet over de lippen als ze over Kohl spreekt. Nu zegt ze: ‘Ik heb veel aan Kohl te danken maar desondanks vind ik het woord dankbaarheid in deze context niet van toepassing. Want ik heb echt iets gepresteerd. Ik heb niets cadeau gekregen.’

Ook de liefde voor Cruijff zat niet diep. In 1974 speelde het Oranje van Cruijff de finale van het wereldkampioenschap voetbal tegen West-Duitsland. In de voorronde had de DDR spectaculair gewonnen van West-Duitsland, daarna vloog de DDR eruit tegen Nederland. Je zou denken dat Merkel nu vurig hoopte dat haar idool de finale zou winnen. Maar nee, Merkel was blij met de overwinning van West-Duitsland. Zoals ze, tegen de stroom in, eerder teleurgesteld was toen de DDR van West-Duitsland had gewonnen: ‘Ik wist meteen dat deze overwinning gebruikt zou worden om te laten zien hoe goed de DDR toch was. De winst werd een politiek instrument en dat beviel me helemaal niet. Ik was dan ook blij dat West-Duitsland uiteindelijk wereldkampioen werd.’ Jammer voor Cruijff, typisch voor Merkel. Bij haar gaat verstand boven gevoel.

Angela Kasner, net geslaagd voor haar eindexamen, bereidt een maaltijd tijdens een kampeervakantie met vrienden in Himmelpfort, DDR, 1973 (foto: ANP/Bernd Gurlt)

2. Een wieg in het westen

Ze heeft de DDR nooit als vaderland ervaren

Angela Dorothea Kasner werd geboren op 17 juli 1954 in Hamburg, West-Duitsland. Dat is belangrijk voor haar, dat ze weliswaar in de DDR opgroeide en werd gevormd maar dat haar wieg in het vrije westen stond. Ze droeg als het even kon geen kleren die in de DDR waren gemaakt. Haar oma en tante in Hamburg stuurden pakketjes naar dunkel Deutschland waar het kleine meisje reikhalzend naar uitkeek. Want daarin zaten, naast zeep en instantsoep, ook de Levi’s spijkerbroeken die ze zo graag droeg. Ze heeft de DDR nooit als vaderland ervaren, zou Angela later zeggen.

In een mandje, een aantal weken oud, kwam ze in dat land aan. Moeder Herlind Jentzsch kon de wens van Angela’s vader, de lutherse dominee Horst Kasner, niet weerstaan en volgde hem naar Quitzow, Brandenburg. Uit liefde, want voor Angela’s moeder was de verhuizing van Hamburg naar de DDR een opoffering. Ze was lerares Latijn en Engels, wilde dolgraag blijven werken, maar mocht haar beroep in de DDR als vrouw van een predikant niet uitoefenen. Ze heeft een paar keer gevraagd om opheffing van dat beroepsverbod maar de DDR-bonzen bleven onvermurwbaar.

Horst Kasner, Angela’s vader, was opgegroeid in Berlijn-Pankow. Na de deling van Duitsland en van Berlijn, werd dat een Oost-Berlijnse wijk. Hij studeerde in Heidelberg en Hamburg, omdat je in de DDR geen theologie kon studeren. Begin jaren vijftig vluchtten zo’n 180.000 mensen uit de DDR naar het westen, Horst Kasner koos de omgekeerde weg. Dat was niet ongewoon onder in West-Duitsland opgeleide theologen. Ze gaven gehoor aan de oproep van de Oost-Duitse kerken om naar de DDR te komen vanwege het grote tekort aan predikanten daar. Horst Kasner over zijn motivatie om naar Oost-Duitsland te gaan: ‘Ik wilde niet bij de vleespotten van Egypte blijven hangen. Nee, ik wilde naar de plek waar ik dacht dat ik nodig was.’ De DDR dus, Quitzow. Een paar jaar later, in 1957, verhuisde de familie Kasner naar Templin.

Parel van de Uckermark

Templin ligt op zo’n tachtig kilometer ten noorden van Berlijn. Op de plaatsnaamborden staat dat dit de parel van de Uckermark is en inderdaad, vergeleken met de trieste dorpen en steden in de omgeving is Templin een aantrekkelijk stadje. Fraai opgeknapte vakwerkhuizen, een goed bewaard gebleven stadsmuur. Buiten die stadsmuur ligt de Waldhof, het landgoed waar Angela opgroeide. Predikanten uit Oost-Berlijn en de deelstaat Brandenburg kwamen hier om zich verder te scholen, onder leiding van dominee Kasner. De Waldhof werd een begrip binnen de protestantse kerk in het noorden van de DDR. Op het terrein was ook een tehuis voor ongeveer tweehonderd mensen met een geestelijke handicap. In de DDR was het gebruikelijk dat gehandicapten, mensen die door de staat werden beschouwd als ‘niet op te voeden’, onder de hoede van de kerk kwamen.

De Waldhof was een eilandje binnen de communistische staat. In de DDR werd het christelijk geloof gezien als achterhaalde volksverlakkerij, maar op de Waldhof golden christelijke waarden. Daar ook kon Angela boeken lezen die in de DDR verboden waren. De Kasners maakten grappen over Honecker en ze keken WestDuitse televisie. Ook dat was verboden in de socialistische heilstaat en daarom leerden de Kasner-kinderen al vroeg dat ze buiten de Waldhof voorzichtig moesten zijn met wat ze aan anderen vertelden. En vooral ook dat ze beter moesten zijn dan de rest, anders zouden ze, gezien hun achtergrond, nooit toestemming krijgen om te studeren. Leerkrachten zetten kinderen uit gelovige gezinnen graag te kijk in de klas. Ze vertelden bijvoorbeeld dat kosmonauten na terugkomst uit de ruimte, constateerden dat ze God niet waren tegengekomen. Het was geen pre als je op school moest vertellen dat je vader ‘Pfarrer’ was, dominee. Een vriendinnetje van Angela stelde haar daarom voor om dan toch ‘Fahrer’ te zeggen, chauffeur. Pfarrer, Fahrer, het klinkt in het Duits bijna hetzelfde. Angela deed het niet maar ze heeft in die periode wel, aldus een Duitse biograaf, haar pokerface ontwikkeld, die raadselachtige, ietwat onschuldige gelaatsuitdrukking: Mijn naam is Kasner en verder weet ik van niks.

Traplopen een marteling

Ze kon al vroeg praten, maar met lopen maakte ze geen haast. Traplopen was zelfs een ware marteling voor haar. Ze had er lange tijd hulp bij nodig. Het liefst zat ze in de box en stuurde haar drie jaar jongere broer Marcus erop uit. Angela trok veel op met Marcus, die de namen van alle pausen uit het hoofd kende. Je ziet het voor je: Angela dreunt de namen van West-Duitse ministers op, Marcus doet er een schepje bovenop met een rijtje pausen. Toen Angela tien was, kreeg ze nog een zusje, Irene.

Een van Angela Kasners vroegste herinneringen stamt uit 1961, van 13 augustus, een zondag. Tijdens de kerkdienst die haar vader leidde, werd veel gehuild en het hardst huilde haar moeder. Het was de dag waarop de bouw van de Muur begon. Tot dat moment was terugkeer naar het westen voor de familie Kasner een reële optie. Daarna kon het alleen nog door te vluchten.

Dat was heel zwaar voor moeder Herlind. Ook Angela had liever gezien dat haar vader in het westen was gebleven, bij de vleespotten van Egypte. Zo zou ze het zelf, uit beleefdheid tegenover haar vader, nooit formuleren. Maar welke conclusie kun je anders trekken uit latere opmerkingen als: ‘Die hele DDR kon ik alleen verdragen omdat we thuis spraken over de vraag waarom de dingen zijn zoals ze zijn. Er lag een groot politiek stempel op ons leven. Natuurlijk volledig theoretisch, we konden immers niets veranderen. Maar die reflectie was belangrijk, anders was ik gek geworden.’

Voor Angela werd steeds duidelijker dat de DDR op den duur niet zou overleven. De planeconomie, het gebrek aan vrijheid van meningsuiting, het boeren- en arbeidersidealisme, het zou ophouden te bestaan, meende ze. Natuurlijk, het was niet zo dat je de hele dag zat te wachten totdat de DDR zou ondergaan. Maar: ‘Het was zonneklaar dat de DDR op den duur geen efficiënt systeem kon zijn.’

Haar vader was daarvan minder overtuigd. Hij beoordeelde de DDR milder, minder uitgesproken. Oneens was Angela het ook met haar vader over de vraag of je naar het westen mocht vluchten als je in moeilijkheden kwam. Voor haar was dat duidelijk: de keus om vrijwillig naar de DDR te gaan, was de keus van haar ouders geweest, niet de hare: ‘Voor mij stond vast dat kinderen hun ouders mogen verlaten en dat ik, als het noodzakelijk zou zijn, naar het westen kon gaan.’

Horst Kasner, de rode dominee

Een predikant werd in de DDR beschouwd als morele autoriteit, maar zeker ook als iemand die van de partijlijn afweek en daarom goed in de gaten gehouden moest worden. Het was een slecht betaald beroep. Daar stond tegenover dat predikanten over wat meer vrijheid beschikten. Zo werden boeken die de familie Kasner toegezonden kreeg uit West-Duitsland niet, zoals gebruikelijk, onderschept. En als het een keer wel gebeurde, bereikte de literatuur via een omweg alsnog de Waldhof. De familie Kasner beschikte bovendien over twee auto’s, hoogst uitzonderlijk in de DDR. Gesuggereerd wordt wel dat de partijleiding dat bewust toestond om op die manier de predikant van zijn gemeente te vervreemden. Een normale DDR-burger moest tien tot vijftien jaar wachten op een Trabant of een Wartburg, een dominee had er een binnen een paar weken. Als predikanten bereid waren samen te werken met organisaties van de staat, het Ministerium für Staatssicherheit (Stasi) vooral, de geheime dienst van de DDR, konden ze rekenen op nog meer privileges.

Horst Kasner is in deze context niet zo eenvoudig te plaatsen. Zijn privileges maken hem verdacht, vindt de een. Anderen wijzen erop dat hij zich altijd onafhankelijk heeft opgesteld tegenover staat en partij. Hij paste zich nooit volledig aan, maar was ook geen echte criticus van het regime. Omdat hij er meningen op nahield die in de kerk op weinig steun konden rekenen, kreeg hij de bijnaam ‘rode dominee’. Kasner was lid van de Weissenseer Arbeitskreis, wel omschreven als ‘de arm van de SED’, de communistische partij, binnen de kerk. De Stasi noteerde instemmend dat Horst Kasner van mening was dat de kerken in de DDR zelfstandig moesten zijn, onafhankelijk van de kerk in West-Duitsland moesten opereren. Dat hoorden de DDR-bonzen graag. Kasner nam vaker posities in die de partij bevielen, maar hij bleef ook een onafhankelijke geest. Hij wilde kortom, beide zijn: loyaal burger in de DDR en man van de kerk.

Predikanten in de DDR stonden voor principiële beslissingen. Deden ze mee aan verkiezingen? Dan zouden ze een atheïstische overheid legitimeren. Stuurden ze hun kinderen naar de Jugendweihe, de atheïstische tegenhanger van kerkelijke rituelen? Of daarna naar de jongerenorganisaties van de communistische partij, de Junge Pioniere (JP) en de Freie Deutsche Jugend (FDJ)? Deden ze het niet, dan zouden die kinderen vrijwel zeker belemmeringen ondervinden in hun latere studie- en beroepsleven.

Wat deed Kasner?

Toen de ster van zijn dochter Angela in de politiek begon te rijzen, rees ook de vraag hoe theoloog Horst Kasner bij deze dilemma’s handelde. Zijn keuzes bij verkiezingen zijn opmerkelijk. Hij stemde noch in 1957 noch in 1961, maar in latere jaren wel, alsof de bouw van de Muur hem tot het inzicht had gebracht dat hij nu echt een ingezetene van de DDR was.

Wat de Jugendweihe betreft, Angela bereidde zich er wel op voor maar ze ontbrak op de plechtigheid zelf. Ze deed belijdenis op 3 mei 1970 in de evangelische Maria-Magdalenakerk in Templin. Haar jongere broer Marcus onderging de Jugendweihe wel en dat kwam dominee Kasner op heftige verwijten binnen zijn kerk te staan. Zijn jongste dochter Irene komt niet voor op lijsten van Jugendweihe-deelnemers in Templin. Toen zich daarna de vraag aandiende of ze lid zouden worden van de communistische jongerenorganisaties, mochten de kinderen van Kasner zelf kiezen of ze lid werden of niet. Toetreden kon meteen bij het begin van de middelbare school, wat de meeste kinderen ook deden. Horst Kasner wilde dat zijn kinderen pas ná de eerste klas een keuze zouden maken. Hij verklaarde dat later zo: ‘Ik wilde mijn kinderen laten zien dat je niet aan alles mee hoeft te doen. Aan de andere kant, wij, hun ouders, hebben er bewust voor gekozen naar de DDR te gaan. We wilden de druk vervolgens niet bij onze kinderen leggen. We wilden ze een kans geven in dat land.’ Zoals gezegd, wie geen lid werd van de jongerenorganisaties van de communistische partij, kon daar later veel hinder van ondervinden. Dat hebben Horst en Herlind Kasner willen voorkomen.

Natuurlijk is ook uitgezocht of Horst Kasner voor de Stasi heeft gewerkt. Journalisten hebben zijn Stasiakte ingezien. Duidelijk is dat Kasner de Stasispeurders op bezoek kreeg toen ze hadden ontdekt dat hij teksten van de Russische atoomgeleerde en dissident Andrej Sacharow bezat. Hem werd gevraagd die in te leveren. Kasner stemde in en toonde zich ook bereid om af en toe vragen van de Stasi te beantwoorden. De Stasi mannen gingen na dit gesprek ongetwijfeld tevreden naar huis. Toen ze er later achter kwamen dat Kasner zijn superieuren onmiddellijk op de hoogte bracht van zijn contact met de geheime dienst, waren ze minder blij. Kasners akte werd gesloten met de conclusie dat hij sterk afwijzend stond tegenover de Stasi.

Een grijze muis

Angela Kasner werd in 1961 ‘eingeschult’, zoals de Duitsers dat noemen. Ze ging, zes jaar oud, naar de Polytechnische Oberschule, de algemene schoolvorm in de DDR. Al met al duurde een schoolopleiding twaalf jaar. Na de Polytechnische Oberschule ging Angela naar de Erweiterte Oberschule in Templin. Op basis van prestaties werd, steeds na een paar jaar, bepaald of je mocht doorleren, uiteindelijk een universitaire studie mocht volgen.

Klasgenoten beschrijven Merkel als onopvallend, een grijze muis. Maar ze was geen buitenbeentje, gezien haar achtergrond (een predikantengezin), was ze zelfs opmerkelijk goed geïntegreerd in de klas. Ze viel wel op door haar prestaties. Angela kon heel goed leren en vond het geen probleem als een klasgenoot eens iets van haar wilde overschrijven. Een ideale leerling, zeggen haar voormalige docenten. Rustig, slim, vaak unterfordert, vaak was het allemaal te gemakkelijk voor Angela Kasner, voor Kasi, zoals haar bijnaam luidde.

Ze deed mee aan olympiades in wiskunde en Russisch, wedstrijden waarbij leerlingen van verschillende scholen het in kennis tegen elkaar opnamen. Eerst in de eigen regio, wie won mocht meedoen aan nationale olympiades. En wie won? Angela natuurlijk. Bij een olympiade Russisch won ze eens de nationale titel zodat ze mee mocht doen aan de internationale olympiade in Moskou. Ze zegt dat haar Russisch zo goed was, omdat ze vaak een praatje aanknoopte met Sovjetmilitairen die in de regio waren gestationeerd. (Haar oud-lerares Russisch voelt zich door die opmerking nog steeds tekortgedaan.) Toen ze in Moskou was voor de olympiade kocht Angela haar eerste muziek van The Beatles. In die voorkeur onderscheidde ze zich van de meeste van haar klasgenoten, want die luisterden liever naar The Rolling Stones. Die klasgenoten gingen ook niet, zoals Angela deed, regelmatig naar Oost-Berlijn om toneel en musea te bezoeken.

Kumpel Kasi

Angela was geen type voor danszalen of drankgelagen. Over jeugdliefdes tijdens haar schooltijd in Templin is niets bekend. Mannelijke oud-klasgenoten zeggen dat ze Angela beschouwden als Kumpel, als kameraad. Voor Angela als vrouw hadden ze weinig belangstelling. Ze maken onderling wel eens de grap dat Kasi toen al bij de CDU was, bij de ‘Club Der Ungeküssten’. ‘Mijn eerste grote liefde ontmoette ik toen ik studeerde. Tijdens mijn schooljaren was ik wel eens een beetje verliefd, maar dat was platonisch. Toen ging je nog niet zo snel tot de daad over als tegenwoordig het geval is. Op dit gebied liep ik zeker niet voor de troepen uit,’ zegt Merkel.

Haar lievelingsvakken waren Russisch en Engels, in praktische vakken als tekenen en sport was ze niet goed. Een grijze muis? Als ze zelf terugblikt op haar schooltijd, ontstaat een ander beeld: ‘Als er iets te organiseren viel, liep ik voorop. Ik hielp anderen bij het maken van huiswerk en ook bij andere dingen. Misschien kwam dat doordat ik altijd lang van tevoren ging nadenken over dingen die op stapel stonden. Al twee maanden voor Kerst dacht ik na over de cadeautjes die ik zou kopen. Ik wilde altijd weten wat er op me af ging komen, ook als dat ten koste ging van de spontaniteit. Structuur geven aan mijn leven, chaos vermijden, dat vond ik belangrijk.’

Mopshonden en De Internationale in het Engels

Voorop liep Angela zeker bij de enige rebelse daad die uit haar schooltijd bekend is. Ze werd er bijna om van school gestuurd. Dat was in 1972. Haar klas moest een cultuurprogramma samenstellen, een zogenoemde ‘agitprop’ (de afkorting staat voor agitatie en propaganda, in feite is het een agressieve vorm van propaganda) voor de bevrijdingsbeweging Vietcong in Vietnam. Daar had de klas geen zin in. De leraar was niet geliefd en hij kwam bovendien veel te laat met zijn opdracht, vonden Angela en haar maten. Angela’s vader waarschuwde haar: breng je studieplaats niet in gevaar. Ze had al de toezegging dat ze natuurkunde mocht studeren. Als de kwestie met de agitprop fout afliep, was de kans groot dat die toezegging zou worden ingetrokken.

Gealarmeerd verzamelde Angela haar klasgenoten op de Waldhof. Binnen een paar uur stelden ze een programma samen. Maar dat programma viel niet in goede aarde. Ze zongen weliswaar De Internationale, maar in het Engels. Ze hadden weliswaar een mooi gedicht uitgezocht, maar van een in de DDR omstreden dichter - en dan ging de tekst ook nog eens over mopshonden die graag op een muur zitten om vanuit deze positie de wereld te kunnen overzien. Het woord ‘muur’ was in elke context provocatief in de DDR. Bovendien zamelden Angela en haar klasgenoten geen geld in voor de Vietcong, maar voor de marxistische bevrijdingsbeweging Frelimo in Mozambique.

De rapen waren gaar. De Stasi stuurde agenten naar de school en alle leerlingen werden verhoord. Op basis van de verkregen informatie wezen de agenten Angela Kasner aan als een van de schuldigen. Alle ouders werden op het matje geroepen, maar ze lieten zich niet intimideren. Ze kwamen zelfs in opstand: wat dachten die leraren eigenlijk wel? ‘Tot aan de herfst van ’89, de tijd rond de val van de Muur, heb ik niet meer meegemaakt dat burgers in de DDR zoveel moed toonden,’ zou vader Kasner later zeggen. Hij vroeg het hoofd van de evangelische kerk in de DDR, bisschop Albrecht Schönherr, te bemiddelen en de zaak liep met een sisser af. Angela werd niet van school gestuurd, deed examen en slaagde met hoge cijfers. Ze mocht natuurkunde studeren, het enige vak waar ze af en toe moeite mee had gehad. Ze ging naar Leipzig, ver van Templin: ‘Ik wilde weg uit de kleine stad. Een studie in Berlijn vond ik nog te dicht bij mijn ouderlijk huis en bij Templin. Leipzig - ik wist, daar zal ik wel een tijdje blijven wonen.’

Restanten van de Duits-Duitse grens bij Hötensleben (foto: Jeroen van Eijndhoven)

3. Grijze jaren in de wetenschap

Uit zichzelf vertelde ze niets, ze deed alleen haar mond open als haar iets werd gevraagd

Angela Merkel kijkt met gemengde gevoelens terug op haar jeugd. Ze zegt dat in het westen vaak ten onrechte wordt gedacht dat het leven in de DDR louter en alleen uit politiek bestond. Zij had er een mooie jeugd, al was het leven met een vader als de hare niet altijd gemakkelijk: ‘Hij was altijd druk en ook heel precies. Alles moest onberispelijk en perfect zijn en voor een kind was dat niet altijd eenvoudig. Tegenover anderen toonde hij altijd begrip. Maar als wij, zijn eigen kinderen, iets hadden uitgehaald, reageerde hij totaal anders. Daar heb ik me vaak aan geërgerd.’

Ze heeft nooit overwogen in de voetsporen van haar vader te treden, ze wilde geen theologie studeren. Lerares worden, zoals haar moeder, wees Angela ook van de hand. Was ze in West-Duitsland opgegroeid, dan zou het misschien een optie zijn geweest maar in de DDR wilde Angela in geen geval voor de klas. Het was een beroep waarin je nauw gelieerd aan de staat moest zijn, en daar paste ze voor. Ze koos voor een studie natuurkunde omdat ze de relativiteitstheorie van Einstein wilde begrijpen. En omdat ze benieuwd was naar de gedachtewereld van Robert Oppenheimer, de vader van de atoombom. Bovendien bood het vak van natuurkundige de mogelijkheid om je aan de staat te onttrekken zonder het land te verlaten. In Merkels woorden: ‘Natuurwetten, die kon zelfs de DDR niet buitenspel zetten. Twee keer twee was ook onder Honecker vier.’

Angela ging naar de Karl Marx Universiteit in Leipzig, een universiteit met een goede reputatie. Wie hier studeerde, was vrijwel zeker van een wetenschappelijke carrière. De universiteit stond onder strenge controle van de SED, de communistische staatspartij. Marxisme-leninisme was een verplicht vak binnen elke studie, net als Russisch, en tijdens haar jaren in Leipzig werd Angela bovendien lid van de FDJ, de Freie Deutsche Jugend, een van de jongerenorganisaties van de partij.

Cultuur of propaganda?

De Duitse bondskanselier was zowel tijdens haar schooljaren (ze was ook bij de Junge Pioniere, de voorloper van de FDJ) als studietijd lid van communistische jongerenorganisaties. Dat wordt in het herenigde Duitsland niet zomaar geaccepteerd, al is er wel begrip: wilde je het in de DDR voor jezelf niet verknallen, dan kon je maar beter meedoen. Aan de andere kant waren er in de DDR mensen die het vertikten om in de pas van de partij te lopen, zeker in de kerkelijke wereld. Angela liep wel in de pas. Ze koos voor de Pioniere op het moment dat het van haar ouders mocht en ze werd lid van de FDJ toen ze er de leeftijd voor had.

Hoe moet je die FDJ zien? Als instrument van de partij om jonge mensen recht in de leer op te voeden? Of bood de FDJ de mogelijkheid om met leeftijdgenoten op te trekken, dingen te ondernemen zonder grote politieke bijgedachten? Allebei. Maar in Merkels optiek was de FDJ vooral een sociale vereniging. Ze bleef er ook na haar studietijd lid van en kreeg zelfs een functie binnen een kleine afdeling van de beweging: ze was ‘Kulturbeauftragte’, zegt ze zelf, iemand die zich binnen die afdeling met cultuur bezighield. Wat ze precies deed? Ach, zei ze ooit, dat stelde niet veel voor. Kaartjes voor het theater regelen, literaire avonden organiseren, dat soort zaken.

Minder onschuldig

Volgens sommigen waren haar bezigheden in de FDJ minder onschuldig. Angela was binnen haar afdeling verantwoordelijk voor agitatie en propaganda, zegt bijvoorbeeld Günther Krause, een partijgenoot van Merkel die na de hereniging een aantal belangrijke functies had. Hij raakte op de achtergrond door smoezelige affaires en rekent, dat zij vermeld, Merkel niet meer tot zijn vriendenkring. Maar in 1990 hielp hij haar aan een regio waar ze zich kandidaat kon stellen voor het Duitse parlement. Hij stelt dat Angela als FDJ-afdelings bestuurslid het marxisme-leninisme propageerde en bepaald niet de idealen van haar latere partij, de CDU. En dat ze, vanwege haar FDJ-verleden, in die CDU nu niets te zoeken heeft.

Hans-Jörg Osten, net als Merkel natuurkundige, herinnert zich Angela niet als iemand die de cultuur zaken binnen de FDJ-afdeling behartigde. Wel als degene die belast was met, inderdaad, agitatie en propaganda. ‘Ik wil Angela Merkel niet aanvallen, ik wil alleen precies zijn,’ zei Osten tegen een Duitse journalist die zich had vastgebeten in het verleden van Merkel.

Lothar de Maizière, de eerste en enige vrij gekozen minister-president van de DDR (Merkel was plaats vervangend woordvoerder van zijn regering) vat de discussie over Merkels verleden bondig samen. Hij zegt dat er in de DDR veel mensen waren die niet aan de leiband van de partij wilden lopen. Ze namen op de koop toe dat ze daardoor benadeeld werden in hun beroepsmatige leven, aldus De Maizière: ‘Zo iemand was Angela niet. Ze sloop er als cultuurtante zo’n beetje tussendoor. Maar het is niet fair om haar dat nu kwalijk te nemen. Iedereen die in de DDR heeft geleefd, weet dat je in je FDJ-afdeling cultuurzaken op je moest nemen als je je snor wilde drukken.’

Merkel reageert stoïcijns op de discussie over haar verleden: ‘Voor zover ik me kan herinneren deed ik de cultuurzaken. Maar ach, wat weet ik? Ik denk dat ik, als ik tachtig ben, helemaal niets meer weet.’ Is ze bang dat het thema ‘Angela Merkel en de FDJ’ haar ooit in de problemen zal brengen? Met andere woorden: vreest ze nieuwe onthullingen over haar FDJ-verleden? Het werd Merkel in 2004 al eens gevraagd. Haar antwoord: ‘Het is een deel van mijn leven, dat is bekend, en ik heb op dit terrein niets te verbergen.’

Barvrouw in Leipzig

Merkel studeerde in Leipzig van 1973 tot 1978. Volgens medestudenten waren het wilde jaren. Ze richtten drankgelagen aan, rookten als schoorstenen en discussieerden tot het ochtendgloren. Angela was erbij, maar meer als toeschouwer. Zij zorgde voor de kersenwhisky (kersenwodka, menen sommigen), een populair drankje aan de bar in de kelder van haar studentenhuis. Zij toog erop uit om aan het kersensap te komen dat voor de mix nodig was, mengde het spul en vroeg 30 Pfennig per glas. Daar maakte ze behoorlijk winst mee. ‘Angela Merkel geeft toe: ik was barvrouw in Leipzig’, kopte boulevardblad Bild over de eerste stappen van Merkel op het markteconomische pad. In een interview met zanger Campino van de Duitse punkband Die Toten Hosen (in 1994, Merkel was toen minister voor Vrouwen- en Jeugdzaken) onthulde ze dat ze op haar 18e een keer flink dronken is geweest van die kersenmix. Ze kiepte letterlijk om tijdens een nachtelijk boottochtje en viel te water.

Op de universiteit waren haar prestaties goed. Ze was zelfbewust, kritisch en wist precies wat ze wilde. Haar vroegere professoren omschrijven haar daarnaast als terughoudend, bijna schuw. Uit zichzelf vertelde ze niets, ze deed alleen haar mond open als haar iets werd gevraagd. Ze leerde in 1974 Ulrich Merkel kennen. Hij was iets ouder dan zij en studeerde ook natuurkunde. Ulrich over Angela: ‘Ze viel me op omdat ze een zeer vriendelijke, open en natuurlijke vrouw was.’ Naar verluidt was hij dol op haar en deed hij veel moeite om haar het hof te maken. Het lukte. In september 1977 trouwden ze, Angela in het blauw natuurlijk, haar lievelingskleur. Uit liefde voor Angela stemde de atheïst Merkel in met een kerkelijk huwelijk. ‘Alleen als je getrouwd was, had je kans om allebei in dezelfde stad een baan te krijgen. Dat was de belangrijkste reden om zo snel te trouwen,’ vertelde Merkel later. Bovendien kreeg je in de DDR als echtpaar sneller een woning. Het waren al met al weinig romantische motieven om te trouwen, maar volgens Angela waren ze wel degelijk verliefd op elkaar.

Het huwelijk hield niet lang stand. In 1981, ze woonden en werkten toen allebei in Oost-Berlijn, ging Angela bij Ulrich weg. Een jaar later volgde de officiële scheiding.

Net als over haar huidige relatie, laat Merkel weinig los over haar eerste huwelijk. Tegenover de fotografe Herlinde Koelbl was ze wel een keer openhartig. Op de vraag of Ulrich Merkel haar grote liefde was, zei ze: ‘Nee. We trouwden omdat iedereen dat deed. Dat klinkt tegenwoordig nogal idioot, maar ik ben dat huwelijk niet met de nodige ernst ingegaan. (…) Ik had me vergist.’ Ulrich Merkel reageerde verbolgen in het tijdschrift Focus: ‘Die opmerkingen hebben me pijn gedaan. Ik heb in ieder geval goed nagedacht over dat huwelijk.’ De breuk kwam voor Ulrich destijds als een verrassing: ‘Op een dag pakte ze haar spullen en vertrok uit onze gezamenlijke woning. Ze had besloten dat het gedaan was met de relatie en trok daaruit de consequentie. Uiteindelijk is de scheiding vreedzaam verlopen. We waren economisch niet afhankelijk van elkaar en veel viel er ook niet te verdelen. Zij nam de wasmachine mee, ik hield de meubels.’ En het is goed zo, concludeert Ulrich Merkel, want het leven dat Angela nu leidt, zou voor hem niets zijn. In het blad SUPERillu: ‘Ik zou hooguit Angela’s bodyguard zijn als we nu nog getrouwd waren.’

De totale controlestaat

Met goede cijfers sloot Merkel haar studie af. Ze ging in op het verzoek om te komen praten over een baan als wetenschappelijk assistent aan de Technische Hogeschool in Ilmenau, in de deelstaat Thüringen. Bij de kennismaking ging het meteen mis. De kaderleider met wie ze sprak, bleek informatie te hebben die de Stasi over haar had verzameld. Hij wist dat ze naar westerse radio-uitzendingen had geluisterd, hij wist wanneer ze een nieuwe spijkerbroek had gekregen en met wie ze tijdens haar studietijd contacten had onderhouden: Merkel bleek flink bespioneerd te zijn door medestudenten. De man liet ook weten dat ze zich beter niet meer in de kerk kon vertonen als ze de baan wilde. ‘Ik had net George Orwells 1984 gelezen en de totale controlestaat stond me dus scherp voor ogen, ik was verschrikkelijk verkouden en dan ook nog eens dat onaangename gesprek,’ herinnert Merkel zich later. Maar ze hield zich karakteristiek op de vlakte en liet in het midden of ze de baan wel of niet zou aannemen.

Toen ze daarna naar het secretariaat ging om haar reiskosten te declareren, werd ze op de trap door twee mannen aangesproken. Ze stelden zich voor als medewerkers van de Stasi en vroegen Merkel of ze informant wilde worden. Merkel wees het verzoek onmiddellijk af: ‘Ik had van mijn ouders geleerd om tegen mensen van de Stasi te zeggen dat ik mijn mond niet kon houden. Dus zei ik tegen ze dat ik niet wist of ik wel kon zwijgen, dat ik beslist alles zou doorvertellen aan mijn man. Daarmee was de kous voor de Stasi af. En ik was klaar met Ilmenau.’

Ondanks haar weigering om voor de Stasi te werken, kreeg Merkel een baan aan de Academie der Wetenschappen in Oost-Berlijn. Dat bood haar de kans om verder onderzoek te doen en te promoveren, zonder contact met studenten: ‘Vanuit het perspectief van de partij was je daar ongevaarlijk. Je kon immers geen opruiende ideeën doorgeven aan jongere generaties.’ Opruiende opvattingen, ‘Renitenz’ is het Duitse woord dat Merkel gebruikt, het betekent: zichtbaar protest tot uitdrukking brengen.

Dat wekt nieuwsgierigheid, want Merkel was zeker geen opstandig inwoner van de DDR. Hoe renitent was ze eigenlijk tegenover dat DDR-systeem, vindt ze zelf? Merkel: ‘Het stelde niet veel voor. Maar als je als scholier jeans droeg terwijl dat niet mocht, heb je echt wel iets uitgeprobeerd. En ik heb daardoor ook problemen gekregen. Ik ben een keer uit de les “marxisme voorlezen” gestuurd, omdat ik daar mijn huiswerk natuurkunde zat te maken. Dat waren signalen die erop duidden dat ik niet enthousiast was over het systeem. Maar een verzetsstrijder was ik niet. Lichte provocatie, daar had ik lol in. Het was goed voor mijn gemoed en ik voorkwam een maagzweer.’

Kraker

De baan aan de Academie der Wetenschappen had een verhuizing van Leipzig naar Oost-Berlijn tot gevolg. Eerst woonde Merkel in de Marienstrasse, toen ze bij haar man wegging, begon een zwervend bestaan. Ze logeerde eerst bij vrienden, daarna werd ze, op de keper beschouwd, kraker. Zelf spreekt ze liever van ‘successievelijk legaliseren’. Dat ging zo: in Oost-Berlijn stonden nogal wat huizen leeg, Angela had er dringend één nodig en vond een leegstaand huis in de Templiner Strasse in de wijk Prenzlauer Berg. Daar trok ze in. Vrienden monteerden een nieuw slot en hielpen bij het opknappen. Na een tijdje informeerde Angela bij buren met een ongeveer even groot huis hoe hoog hun huur was. Dat bedrag betaalde ze vanaf dat moment aan de ‘Hausverwaltung’, de beheerder(s) van het huis.

Daarna regelde ze een woonvergunning. In verkiezingstijd kon je nog wel eens iets gedaan krijgen, wist Merkel, dus ze koos die periode om naar de Burgerlijke Stand te gaan. Daar probeerde ze indruk te maken met haar legitimatiebewijs van de academie en met de opmerking dat het zo’n grappig toeval was: opgegroeid in Templin en nu een huis betrokken in de Templiner Strasse! De dienstdoende beambte bezweek en schreef Angela in als bewoner van het huis aan de Templiner Strasse.

Niet lang daarna werden de huizen in de straat gesaneerd. Merkel kreeg een nieuw huis toegewezen in de Schönhauser Allee. Van ‘successievelijk legaliseren’ was geen sprake meer, ze woonde nu volkomen legaal.

Hamstertijd

Het lijkt alsof het een opwindende periode was in het leven van Merkel: relatie verbroken, woningnood, onderzoek doen. Maar nee, ‘hamstertijd’ worden de jaren wel genoemd die Merkel doorbracht aan de Academie der Wetenschappen. Ze las alles wat los en vast zat. Over natuurkunde natuurlijk, maar ook over politiek, cultuur, literatuur. Kortom, ze zoog kennis op in een verder eentonig bestaan. Ze moest erbarmelijk vroeg op om op tijd in Berlijn-Adlershof te zijn, op haar werkplek in het Centrale Instituut voor Natuurkundige Chemie van de academie. Adlershof, dat is helemaal in het zuiden van Oost-Berlijn, en het betekende voor Merkel een reis met de S-Bahn langs een groot gedeelte van de Muur. Ostkreuz, Treptower Park, Planterswald en zo verder naar Adlershof. Om kwart over zeven moest ze daar zijn, veel te vroeg voor vruchtbare wetenschappelijke arbeid, vond ze.

En dan het troosteloze gebouw waarin haar bureau stond. Haar collega Michael Schindhelm schreef een autobiografische roman waarin hij zich de jaren in Berlijn-Adlershof herinnert als de periode waarin de tijd nog langzamer verstreek dan elders. De struiken voor de ramen van ons kantoor waren de jaargetijden vergeten, schrijft Schindhelm. Angela Merkel heet Renate in zijn boek en ze wordt omschreven als een jonge wetenschapper zonder illusies: ‘Ze promoveerde jaren lang wat voor zich heen.’ Enthousiast was ze alleen als ze vertelde over haar fietstochten door Brandenburg, aldus Schindhelm.

Tien tot vijftien jaar achter

Maar hoe kun je ook enthousiast zijn als je werkt en studeert aan een soort jarenvijftiginstituut - waar geen kopieermachines zijn, laat staan computers. Geschat wordt dat het wetenschappelijk onderzoek in de DDR tien tot vijftien jaar achterliep op dat in de westerse wereld. En reken maar dat wetenschappers in BerlijnAdlershof zich daarvan bewust waren, zeker Merkel. Ze praatte uitvoerig met collega Schindhelm over het leven aan de andere kant van de Muur, in het democratische vrije westen. Over de markteconomie, de persvrijheid - dat West-Duitse journalisten kanselier Kohl ongestraft een provinciaaltje konden noemen, hem bespotten als ‘Birne’, peer - het was voor de beide wetenschappers onbestaanbaar.

Merkel kreeg in die jaren toestemming om de bruiloft van een nichtje in Hamburg bij te wonen. Ze greep de reis aan om meer van West-Duitsland te zien. Ze zocht collega’s op in Karlsruhe en Konstanz en vergaapte zich aan de luxe treinen. Geïndoctrineerd als ze was, vroeg ze zich ernstig af of het wel veilig was om als vrouw alleen een hotelkamer te nemen. In de DDR deden schrikbarende misdaadverhalen over West-Duitsland de ronde. Door alle afleveringen van Tatort die ze stiekem had bekeken op de Waldhof was dat beeld alleen maar bevestigd.

Te veel over boeren, te weinig over arbeiders

In 1986 promoveerde Merkel. Bij zo’n promotie hoorde in de DDR een deugdelijk marxistisch-leninistisch werkstuk. Dat van Merkel ging over het thema ‘Wat is de socialistische levenswijze?’ Daar zou veel kritiek op zijn gekomen, omdat ze te veel over boeren en te weinig over arbeiders had geschreven. Althans, dat vertelt Merkel in interviews; het werkstuk zelf is verdwenen. ‘Ik heb geen exemplaar. Als ik het zou hebben, zou ik het meteen in de openbaarheid brengen. Want nu laad ik de verdenking op me dat ik iets te verbergen heb; niemand kan zich nu nog voorstellen dat er geen kopieerapparaat voorhanden was. Ik moest ’t tikken op een oude Adler-schrijfmachine waarin het doorslagpapier steeds vastliep.’ Er is dus geen kopie; in het archief van de Academie der Wetenschappen is het stuk niet meer te vinden.

Het weekblad Der Spiegel kreeg wel informatie boven tafel over de beoordeling van het stuk. Haar ideologie-professor had het een zuinige ‘voldoende’ gegeven en dat bleef niet zonder gevolgen. Merkel werd verplicht ook na haar promotie nog drie jaar deel te nemen aan marxistisch-leninistische leergangen. Drie jaar lang, tot 1989 dus. Ironisch genoeg was Merkel toen niet alleen klaar met dat extra onderwijs, het was in dat jaar helemaal gedaan met het marxisme-leninisme en de DDR.

* * *

Colofon

Het mirakel Merkel

ebook uitgave:
© 2012 Uitgeverij de Rode kamer, Haarlem

ISBN 9789491259722

oorspronkelijke uitgave:
© 2012 Margriet Brandsma en uitgeverij Conserve

ISBN 9789054293286

NUR: 791/686

Vormgeving: Jeroen Klaver, Shamrock International

Foto’s binnenwerk: auteur (tenzij anders vermeld)

Foto omslag: ANP Photo/EPA/Peer Grimm, gemaakt door Peer Grimm op de G20-top in Cannes, op 3 november 2011

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie. microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.