Jacob Vis

TANDEM

Roman over een plantersleven

Uitgeverij de Rode Kamer | Haarlem

Introductie

Planter Dirk Sanders weerstreeft de blanke mores van zijn tijd waarin koelies niet meer dan gebruiksvoorwerpen zijn. Hij leidt zijn tabaksplantage Tandem op een menselijke manier. Hij krijgt steun van Paul Metz, de enige planter die met vrije koelies werkt en van zijn Japanse huishoudster No die na tien jaar trouwe dienst terugkeert naar haar geboorteland om voor haar ouders te zorgen. Haar opvolgster, de Javaanse schoonheid Moerta schenkt Sanders een dochter, maar ook zij verlaat Tandem om haar ambities te volgen.

Kleurrijke figuren bevolken dit verhaal dat een haarscherp beeld geeft van het harde bestaan op een Delische tabaksonderneming in het begin van de vorige eeuw, waar mensen met een totaal verschillende achtergrond in schijnbare harmonie met elkaar leven. Schijnbaar, want alle goede wil ten spijt blijkt in de zinderende finale hoe moeilijk Oost en West te verenigen zijn.

AuthorJacob Vis (Haarlem, 1940) werd vooral bekend als thrillerschrijver waarin hij tot de top van Nederland behoort. Zijn wortels liggen in Deli, Sumatra. Zijn grootouders zijn de hoofdpersonen in deze historische roman: de Hollandse planter Dirk Sanders en de Javaanse vrouw Moerta.

‘Een treurige geschiedenis van lijden en onrecht’

Opmerking van minister Idenburg in de kantlijn van het Rhemrev-rapport

‘Hebzucht is besmettelijk’

Paul Metz, zelfstandig tabaksplanter

‘Bier godverdomme!’

Robert Klaassen, voorzitter van de Deli Planters Vereniging

1

Bindjei, maart 1905

Op de soos ging het gerucht dat Metz was vermoord. Een van zijn koelies die hij zelf hardnekkig tani’s (Boeren) bleef noemen had amok gemaakt en hem in de totale verstandsverbijstering die zo’n kerel in die situatie bevangt, met een kris overhoopgestoken. Ik hoorde het van Klaassen en die had het weer van Van Tongeren. Dat had me aan het denken moeten zetten, want Van Tongeren was een beruchte kletsmeier die op de ochtend van elke betaaldag alle roddels verzamelde die hij op kon vangen om ze tijdens de borrel luidkeels te spuien. Meestal was het gezwets, maar soms was het waar en die weinige waarheidsgetrouwe nieuwtjes waren verontrustend genoeg om zo’n verhaal grondig te verifiëren als het jou aanging. Ik liet mijn vertering dus op de lat zetten en haastte me naar de uitgang. ‘Hé Sanders, ga je al weg?’ riep Kramer, een van de oudgedienden die elf jaar geleden tegelijk met mij in Deli was aangekomen. ‘Ze hebben de piano weer gemaakt, hoor. Speel je nog een mop?’

‘Geen tijd,’ gromde ik. Kramer, altijd in voor een feestje keek me verbaasd aan, haalde zijn schouders op en ging weer naar binnen.

Ik reed spoorslags naar huis. Geruchten reizen hier sneller dan de wind, maar op Tandem was niets te merken van de opwinding die zo’n nieuwtje gewoonlijk teweegbrengt. Integendeel: er hing de landerige stemming van een vrije dag en de bediendes (Bediendes was in Nederlands-Indië de gebruikelijke benaming voor bedienden) keken vreemd op dat ik al terug was en kennelijk haast had. Maar ze zijn goed gedresseerd en niemand waagde het een opmerking over mijn onverwacht vroege terugkeer te maken. No zat in haar tempeltje, zoals altijd als ik op de soos was en verder was er niemand met wie ik over het gerucht wilde praten. Ik liet mijn snelste paard zadelen, gunde me nauwelijks de tijd een glas bier achterover te slaan en vertrok.

De weg naar Bari is zo smal dat je er in de regentijd met een ossenkar nauwelijks overheen kunt. Een typische rimboeweg die het Metz lastig maakt zijn oogst af te voeren, maar als je er oog voor hebt voert hij door een verdomd mooi gebied. Hier zie je Sumatra zoals het er vroeger uitzag, voor wij onze ondernemingen stichtten. Het pad voert voor een deel door het oerbos dat hier nog groots en ongerept is, al zijn er planters geweest die ook voor dit terrein, een van de laatste oerbossen in Deli, een concessie wilden claimen. Tevergeefs, goddank.

Bij de waterval minderde ik vaart, want het pad is daar verraderlijk glad door het opspattende water zodat paard en ruiter alle aandacht bij de weg nodig hebben. Daardoor zag ik haar pas toen ik vlakbij was: een bloot Javaans meisje van een jaar of achttien dat zich baadde in het ijskoude water. Ze had me niet opgemerkt en gaf zich met opgeheven hoofd en haar handen gevouwen in haar nek over aan de krachtige stroom die onafgebroken van de rots klaterde. Achter de waterval was een grot waarin vliegende honden huizen die een even opmerkelijke als efficiënte manier hebben gevonden om droog in en uit hun behuizing te vliegen: precies achter het vallende water. Nu, overdag waren ze niet te zien. Ik hield mijn paard in en staarde gefascineerd naar de donkere nimf met haar volmaakte figuur. Opeens zag ze me. Elke inlandse vrouw zou bij het zien van een vreemde man onmiddellijk vluchten, maar dit meiske bleef staan zonder zelfs haar borsten te bedekken en keek terug met een vrijmoedige blik die ik nooit eerder bij een vrouw had gezien, blank noch Javaans. Die paar seconden waarin we elkaar door een gordijn van water aanstaarden zijn in mijn geheugen geëtst.

De rit naar Bari duurt gewoonlijk anderhalf uur, maar nu deden we er iets meer dan een halfuur over. Zonder de vertraging bij de waterval hadden we het zelfs binnen een derde van de normale tijd gedaan. De merrie en ik kwamen druipnat van het zweet aan. Ik verwachtte dat alles in rep en roer zou zijn, maar ook hier was niets te merken van enige opwinding.

‘Waar is toean Metz?’ vroeg ik aan de staljongen die op zijn gemak aan kwam lopen uit de schaduw van de reusachtige tamarinde, de grootste boom die de herontginning in 1900 had overleefd.

‘In de tuin, toean.’ Hij maakt een vaag gebaar naar het westen en grijnsde. ‘Vlakbij, toean.’

Snotneus! Ik moest me beheersen om hem geen lel te geven, maar bedacht net op tijd dat Metz zijn mensen nooit slaat. ‘Zorg goed voor mijn paard,’ zei ik kortaf. ‘Afsponzen, afdrogen, afstappen en pas water geven als ze afgekoeld is.’

‘Komt voor elkaar, toean.’

Waarom lijkt de dienstbaarheid van de inlanders die op Tandem en alle andere laaglandondernemingen zo gewoon is dat elke inbreuk op die mores tot onbeheerste woede van de planters leidt, hier op Bari niet meer dan gewone beleefdheid tussen gelijken? Waar halen ze het recht vandaan je domweg aan te kijken en met een onmiskenbaar vleugje spot je orders te aanvaarden? Was de nimf bij de waterval ook door die vrijmoedigheid besmet? Ik brak er mijn hoofd niet over en haastte me naar de tuin. Zodra ik de haag voorbij was bleef ik stokstijf staan. Het vermeende slachtoffer stond met zijn rug naar me toe in een groepje met krissen bewapende inlanders. Springlevend. Ik vloekte hardop. Metz draaide zich om en keek me stomverbaasd aan. ‘Sanders! Wat doe jij hier?’

‘Dat kan ik godverdomme beter aan jou vragen. Je bent dood, zeiden ze op de soos.’

‘Dood?’

‘Dood, ja. Ze zeiden dat een van je koelies je overhoop had gestoken.’

Metz schudde zijn reusachtige kop. ‘Nou, je ziet het. Ik leef nog.’

‘En ik sta hier voor gek. Heb ik daarvoor dat hele roteind gereden!’

‘Je staat niet voor gek.’ Hij maakte zich los uit het groepje inlanders, liep naar me toe en gaf me een hand. ‘Integendeel, ik stel het zeer op prijs dat je meteen gekomen bent.’

‘Voor noppes,’ gromde ik. ‘Ik heb er zelfs de rijsttafel voor laten staan.’

‘Dan zul je wel honger hebben,’ zei hij droog. ‘Kom mee. Sarima heeft ongetwijfeld wat lekkers gemaakt. Een biertje wil er bij mij ook wel in.’ Sarima Tjondronegoro is zijn vrouw, een vierentwintigjarige Soendanese. Ze schijnt van adel te zijn en ik moet toegeven dat ze iets koninklijks heeft. Metz behandelt haar met liefde en respect en zij schenkt hem een toewijding die al even oprecht lijkt. Ik mag ook niet klagen over mijn Japanse huishoudster, maar het is toch anders dan wat ik zie tussen Metz en zijn Sarima.

Ze begroette me met een lichte buiging en ik boog terug, tot mijn eigen verbazing en zonder me een seconde te bedenken. ‘Toean Sanders. Welkom. Wat mag ik u aanbieden?’ vroeg ze in het Hollands. Ze spreekt onze taal goed, zij het met een zwaar accent.

‘Een biertje, alsjeblieft.’

Ik was dorstig van de snelle rit en dronk achter elkaar drie glazen bier leeg. Wat is het toch een godendrank in dit klimaat. Hoe houden ze het bier zo koel? Goed, Bari ligt hoger dan de meeste andere ondernemingen, maar het is hier nauwelijks koeler dan in het laagland. Toch was het glas beslagen en smaakte het bier alsof het uit de ijskelder van de soos kwam.

‘Sanders dacht dat ik dood was,’ zei Metz.

De hand waarmee Sarima mijn glas ophief om het weer te vullen stokte. ‘Dood?’

‘Ja. Iemand beweerde dat een van de jongens mij vermoord had.’

‘Wat een idioot,’ zei ze. ‘Hoe komt zo’n man daarbij?’

Metz trok een grimas. ‘Waarschijnlijk is de wens de vader van de gedachte.’

Ze keek hem met scheefgehouden hoofd aan, maar gaf geen antwoord. Ze schonk mijn glas opnieuw vol en zette het met een elegant gebaar voor me neer. ‘Dank je,’ zei ik.

‘Wie was jouw zegsman?’ vroeg Metz.

‘Klaassen en die had het weer van Van Tongeren.’

‘De grootste ouwehoer aan de oostkust,’ gromde Metz. ‘Je had die vent beter op zijn bek kunnen slaan.’

‘Dat mag je zelf doen. Volgende keer ga je maar mee.’

‘Misschien doe ik dat vandaag nog wel.’ Hij maakte een bruusk gebaar en grijnsde naar Sarima die hem verontrust aankeek. ‘Maak je geen zorgen, lief. Als ik meega hoef ik hem alleen maar aan te kijken. Ik zet hem voor schut waar iedereen bij is.’

‘Als we nu teruggaan is het hele zootje bezopen als we aankomen,’ zei ik.

‘Mooi. Zijn ze meteen ontnuchterd.’

‘Jullie gaan eerst eten,’ zei Sarima kalm. ‘En daarna zien we wel of toean Sanders nog zin heeft om dat hele eind naar Medan terug te rijden.’ Hij keek haar hoofdschuddend aan. ‘Vrouw, wat snap jij toch weinig van de mannelijke ziel.’

‘Maar al te goed,’ zei ze op dezelfde kalme toon. Ze legde even haar hand op zijn schouder: een vederlicht gebaar dat niettemin een intimiteit had die je zelden aan Sumatra’s Oostkust ziet. Het trof me en ook op Metz had het een kalmerende invloed. Hij drukte haar stevig tegen zich aan en zei: ‘Kom, we gaan aan tafel.’

Tijdens de rijsttafel, die als vanouds voortreffelijk was, vermeden we het heikele onderwerp en kletsten over de prijzen, het weer en de verwachtingen voor de oogst. Over het laatste waren we gauw uitgepraat, want de tabak was net geplant en er viel dus nog niets te zeggen over de groei van dit jaar. De oogst van 1904 was niet tegengevallen, maar het recordjaar van 1898 - de kroning van Willemien - hadden we bij lange na niet gehaald. We waren er allebei niet echt met onze kop bij en toen we ten slotte achterover leunden en een sigaar opstaken zei hij: ‘Vertel nou nog eens precies wat je gehoord hebt.’

Ik herhaalde vrijwel letterlijk wat Van Tongeren zou hebben uitgekraamd.

‘Heb je ook gehoord wie zíjn zegsman was?’ vroeg Metz.

‘Nee, daar liet hij zich niet over uit.’ Ik staarde naar mijn spierwitte askegel en vervolgde: ‘Je kent hem: dat soort dingen houdt hij graag voor zichzelf.’

‘Ik ken hem nauwelijks,’ zei Metz. ‘En hij kent mij nog veel minder. Ik vraag me werkelijk af waar die kerel de onzin vandaan haalt.’

‘Uit zijn duim.’

‘Dat betwijfel ik,’ zei hij bedachtzaam. ‘En hij moet het overtuigend gebracht hebben, anders was jij niet spoorslags hierheen gereden. Nee, er moet iets achter zitten.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Je zei het zelf al: de vader en de gedachte. Hoe noemen de Engelsen het ook alweer? A self-fulfilling prophecy.’

‘Laten we het daar maar op houden.’

We zaten een poosje zwijgend te roken. Ik verbaas me altijd over de rustgevende uitwerking van Bari. Goed, het was hari besar (Betaaldag. Vond om de veertien dagen plaats. De twee betaal dagen waren de enige vrije dagen in de maand), de enige dag in twee weken waarop je op je kont mag zitten zonder je schuldig te voelen, maar ook op Tandem, waar ik alleenheerser ben, onderga ik zelden het gevoel van rust dat me op het veel kleinere Bari bevangt. Metz voelt dat feilloos aan. Hij wachtte tot ik mijn sigaar op had en vroeg: ‘Heb je tijd om nog even naar de bibit (Zaailingen) te kijken? Nu je er toch bent, wil ik graag je mening eens horen over een nieuwe selectie.’

Ik legde mijn peuk in de asbak en liep met hem mee naar de proeftuin, waar hij zijn zelf gekweekte kruisingen beproeft. Hij noemt het een hobby, maar als je hem in die proeftuin bezig ziet met een toewijding alsof het een sacrale handeling betreft, dan gaat het verder dan liefhebberij en begint het op hartstocht te lijken. Hij kan naar zijn zaadbomen kijken met een blik alsof hij naar een mooie vrouw kijkt en als je die reuzenvingers bezig ziet om met een penseeltje en eindeloos geduld de ontluikende zaaddozen te bevruchten met stuifmeel van een andere al even zorgvuldig geselecteerde boom en vervolgens ziet hoe hij de zaaddozen inpakt in flinterdun, geolied rijstpapier om een wilde bestuiving tegen te gaan, dan lijken het de handelingen van een hogepriester bij een heilig ritueel. Vorig jaar had ik dat allemaal van nabij gezien en de nakomelingen van die gekoesterde zaadbomen stonden nu voor ons: twintig zaaibedden met elk zo’n tachtig planten. Op het eerste gezicht was er niets bijzonders aan de jonge plantjes te zien. Ze zagen er zelfs onregelmatiger uit dan eersteklas bibit waar je een lat overheen kunt leggen als ze in sluiting komen, maar bij nader inzien waren ze stuk voor stuk krachtiger en evenwichtiger van bouw dan normale zaailingen van deze leeftijd.

‘Nou, wat vind je ervan?’ vroeg hij gespannen.

Ik hurkte bij het voorste bed neer en bekeek de planten nauwkeurig. ‘Ziet er goed uit,’ gaf ik toe. ‘Dat wil zeggen individueel. Toch zijn er ook forse verschillen.’

‘Dat moet ook. De selectie gaat nu op het veld pas echt beginnen. Alles wat onder de maat blijft of op een andere manier niet voldoet gooi ik er uit. Wat dan overblijft kan het begin worden van een nieuwe stam. Let wel: kán. Hier deze, bijvoorbeeld.’ Hij wees op de stevigste plant die niet hoger, maar wel robuuster was dan de andere in de nabijheid. ‘Die kan het worden. Maar je weet: niks is zeker in het kruisingswerk.’

‘Wat verwacht jij zelf van deze zaailingen?’

‘Veel,’ zei hij na een korte aarzeling. ‘Je weet wat een gekloot we hier aan de Oostkust gehad hebben met die onbekende bladziekte. Ik heb me vorig jaar suf gezocht met de nieuwe microscoop, maar dat verdomde pathogeen is gewoon te klein. Ik vraag me zelfs af of het wel een schimmel is, zoals iedereen beweert.’

‘Als het geen schimmel is, wat moet het dan zijn?’

‘Weet ik niet. Iets dat zo klein is dat we het met onze moderne middelen niet kunnen ontdekken.’ Hij grijnsde. ‘Zoiets als de roddels van Van Tongeren. Je denkt: het is pure kwaadaardigheid. Het kan verdomme niet waar zijn, maar je gaat er toch op af.’

‘Wrijf het me nog maar eens in.’

Hij grinnikte. ‘Lach es, man. Ik had voor jou precies hetzelfde gedaan. Als iemand jou te na komt breek ik persoonlijk zijn nek. Nou, wat doen we met dit spul?’

‘Lekker laten groeien en elke fase fotograferen. Goed in de gaten houden, onmiddellijk alle verdachte planten eruit gooien en verbranden en dan hopen dat je een stuk of twintig bomen overhoudt waarmee je verder kunt.’

‘Zo weinig?’

‘Dat is al heel wat, Paul. Hoeveel planten staan hier? Zestienhonderd?’

‘Exact.’ Hij keek me onderzoekend aan. ‘Heb je ze in de gauwigheid geteld?’

‘Ik heb wel eens meer een zaaibed gezien,’ zei ik. ‘Hou daar eens een of twee procent van over, dan doe je het niet gek voor een eerste zaaisel. Hoeveel moederbomen heb je gebruikt?’

‘Één.’

Nu keek ik hem verbaasd aan. ‘Één? En dan zo’n verscheidenheid?’

‘Dat heeft mij ook verwonderd, maar kennelijk werkt het zo met tabak. Althans hier aan de Oostkust. Op Java heb ik ook selecties gemaakt en daar was de variatie van een moederboom veel kleiner. De planten waren ook kleiner en de resultaten waren niet wat ik verwacht had.’

‘Ik dacht dat jij indertijd eigen zaad had meegenomen.’

‘Heb ik ook, maar dat is inmiddels al zo vermengd met wat ik hier gekweekt heb dat je zo langzamerhand van een eigen landras mag spreken. De variëteit Bari metzii. Hoe klinkt dat?’

‘Bezopen.’

Hij grijnsde. ‘Je hebt gelijk. Als het echt iets wordt met een van deze jongens hier, dan noem ik hem naar Sarima. De variëteit Sarima Tjondronegoro. Klinkt dat beter?’

‘Veel beter. Houd het maar op Sarima. Waar is jullie dochter, trouwens?’

‘Siësta. Sarima houdt daar strikt de hand aan. Als we teruggaan zal ze wel op zijn, denk ik.’

‘Heb je dit zaaisel al aan Huting laten zien?’ Professor Huting was de leidende onderzoeker van het Deli Proefstation. Hij gaf hoog op van de kwaliteiten van Paul Metz als veredelaar. Mijn inspanningen kon hij waarderen, maar hij beschouwde Metz als een autoriteit.

‘Nog niet. Ik wou het eerst met jou bespreken. Dus jij ziet er wel brood in?’

‘Ja,’ zei ik bedachtzaam. ‘Ze zijn nog pril, maar hier kon wel eens wat goeds tussen zitten.’

‘Stel dat het lukt, wil jij volgend jaar dan ook een paar nakomelingen op Tandem testen?’

‘Met alle genoegen.’

‘Afgesproken.’ We bezegelden de afspraak met een handdruk en wandelden terug naar het huis. Zijn Javanen waren in geen velden of wegen te zien. Natuurlijk, het was vrijdag, rustdag voor de islamieten. Metz en zijn koelies houden daar strikt de hand aan.

‘Papa!’ Zijn vierjarige dochter kwam aangerend en klemde zich aan zijn rechterbeen vast. Metz tilde haar hoog op, schudde haar lachend heen en weer en zette haar weer neer. ‘Geef toean Sanders een hand, Itih.’

Het kind keek me ernstig aan en stak me haar handje toe. ‘Dag, meneer Sanders. Hoe maakt u het?’ zei ze in vlekkeloos Nederlands. Het kind sprak zelfs een tikje bekakt. Ik boog voorover en kuste het handje dat ze omhooghield. ‘Heel goed, juffrouw Itih, dank je zeer. Je vader heeft me net zijn nieuwe goudvoorraad laten zien. En hoe gaat het met jou?’

‘Goed,’ zei ze verlegen. Wat moet je ook als vierjarige met een volwassen vent die je hand kust? ‘Vanmorgen was er een reiger,’ vervolgde ze.

Ik keek haar verwonderd aan. ‘Een reiger? Die heb ik hier nog nooit gezien.’

‘Het was ook geen reiger,’ zei Metz. ‘Volgens mij was het een verdwaalde ibis, maar dat is al bijzonder genoeg.’

‘Mama zei dat het een reiger was,’ zei het kind verontwaardigd.

‘Mama heeft ook nog nooit een reiger gezien,’ zei haar vader.

‘Wel waar. Op een plaatje.’

‘Als mama zegt dat het een reiger was, is het waar,’ zei ik. ‘Einde discussie.’

Itih stak haar tong uit naar haar vader en holde voor ons uit. Idylle compleet. Dit is geen land voor idylles, dacht ik, dit is een land voor passanten die uit de bodem peuren wat erin zit en zodra ze genoeg verdiend hebben als hazen terugkeren naar hun eigen land. Metz vindt dat een bekrompen denkbeeld en op een of andere manier had hij mijn gedachten geraden. ‘Jullie leven allemaal straks,’ zei hij opeens toen we het huis naderden. ‘Iedereen denkt aan zijn villaatje in Apeldoorn of een ander dorp waar je langzaam op je dood kunt wachten terwijl je hier de beste jaren van je leven slijt. Na twintig jaar sappelen in de tropen ga je in het Hollandse klimaat hollend achteruit en dat besef je pas als het te laat is. Ik leef hier en nu en elke dag waarop ik in dit paradijselijke oord zit is er één.’

‘Dus jij gaat nooit meer terug,’ zei ik.

‘Zeg nooit nooit,’ zei hij kalm. ‘Maar zoals ik er nu tegenaan kijk ben ik volmaakt tevreden. Ik heb hier alles wat mijn hartje begeert: een lieve vrouw, een schat van een dochter, mensen die me toegedaan zijn, een pracht onderneming en een goede vriend die opdraaft om mijn begrafenis te regelen en mijn weduwe te troosten, kerel, wat wil een mens nog meer?’

‘Jij hebt het goed voor elkaar,’ gaf ik toe. ‘En ik mag ook niet klagen. Maar hier blijven? Geen haar op mijn hoofd.’

Hij bleef staan en keek me met ongewone ernst aan. ‘Je gaat het hier nog eens missen, Dirk als je eenmaal in die villa in het moederland zit. Tandem is toch een prachtplek? Voor zo’n huis betaal je in Europa een fortuin. Jij woont er gratis. Goed, je moet eruit als je tijd erop zit, maar met jouw tantièmes kun je hier voor jezelf een nieuw Tandem bouwen en met No de rest van je dagen in zalig nietsdoen slijten. Als je na twintig jaar naar Holland terugkeert, zit geen mens op je te wachten. Je familie en alle anderen die je ooit kende hebben hun eigen leven ingericht en je moet dringen om daarin een plaatsje te krijgen. De meisjes van vroeger zijn matrones geworden die hun dochters als cerberussen bewaken wanneer jij als koloniaal in de buurt komt. Misschien is er een oude jongejuffrouw over waaraan je een oogje mag wagen, maar verder ben je voor je gerief aangewezen op de hoeren. Natuurlijk kun je je van tijd tot tijd een mooie meid permitteren, maar zo’n meisje van plezier is toch anders dan iemand van hier die je echt toegedaan is. Jouw No is een prachtmeid. Beschaafd, ontwikkeld, toegewijd tot op het bot en een perfecte huisvrouw. Daar kan zelfs mijn Sarima nog een puntje aan zuigen en haar zou ik voor geen enkele Europese vrouw op willen geven.’

‘Hoeveel Europese vrouwen ken jij?’

‘Weinig,’ gaf hij toe. ‘En jij?’

Ik gaf geen antwoord en staarde naar de jonge vrouw die naast Sarima en Itih stond en onze nadering nauwelijks scheen op te merken. ‘Ook weinig,’ zei ik na een paar seconden. ‘Wie is die meid bij Sarima?’

‘Haar jongere zus.’ Hij bekeek me geamuseerd. ‘Ze schijnt indruk te maken.’

‘Ik heb haar een paar uur geleden in haar blootje gezien,’ flapte ik eruit. ‘Bij de waterval. Iedereen had haar verdomme kunnen zien. Je kunt dat niet goedkeuren.’

Hij glimlachte. ‘Moerta Tjondronegoro gaat haar eigen weg. Die laat zich niet voorschrijven wat ze mag doen. Kom, ik zal je eens voorstellen.’

Ze veinsde ons niet op te merken, maar toen we vlakbij waren en Metz mij introduceerde vouwde ze haar handen voor haar borst en maakte de voorgeschreven buiging. ‘Toean Sanders.’

‘Juffrouw,’ bracht ik uit, terwijl ik haar groet met een houterig knikje beantwoordde.

Ze richtte zich op en keek me weer met die verontrustende blik aan waarmee ze een paar uur geleden haar naaktheid beter had verhuld dan met welke kleding ook.

‘Ik moet mijn excuses maken,’ zei ik in het Maleis. ‘Het was ongepast om te blijven staan.’

‘Integendeel, het was mijn schuld,’ antwoordde ze in het Hollands. Ze sprak het net zo goed als haar nichtje. ‘Laten we het maar vergeten en dit als onze eerste ontmoeting beschouwen.’

‘Waar heb je Nederlands geleerd?’ vroeg ik.

‘Op school.’

‘Moerta heeft op Java de nonnenschool doorlopen,’ zei Metz.

‘En wat ga je nu doen?’ vroeg ik, terwijl ik haar recht aankeek. Zou ze dan nooit die verdomde ogen neerslaan?

Ze bleef me aankijken en zei: ‘Dat weet ik nog niet. De school is voorbij en dus keer ik nu weer bij mijn familie terug.’

‘Bij je zus.’

‘Bij mijn zus en mijn zwager.’ Ze keek met een glimlach naar Metz, die twee koppen boven haar uitstak. Haar gezicht lichtte op. Al die inlandse vrouwen kijken zo naar die vent alsof hij God zelf is, terwijl het een doodgewone belanda (Blanke) is, net als wij allemaal.

‘Voorlopig blijft ze bij ons,’ zei Metz. ‘Ik probeer haar op een middelbare school en daarna op de universiteit te krijgen.’ Hij legde zijn hand op haar schouder en vervolgde: ‘Hier zit een goede kop op. Met wat geluk wordt zij de eerste Javaanse vrouwelijke arts in Insulinde.’

‘Wat een ambitie,’ zei ik.

‘Te veel?’ vroeg ze terwijl ze me aankeek met een sceptisch lachje dat haar gezicht opeens veel ouder maakte.

‘Integendeel. Ik vind het bewonderenswaardig.’

‘Goed, we zien het allemaal wel,’ zei Metz. ‘Voorlopig komt ze me helpen in de proeftuin. Als je tabak kunt genezen lukt het met mensen ook wel.’

‘Zo simpel is het niet,’ zei ik.

‘Natuurlijk niet. Ik maak maar gekheid. Wat doe je? Blijf je logeren?’

‘Nee, ik ga terug. Morgen is het weer vroeg dag.’

‘Wil je een vers paard?’

Ik aarzelde. De merrie waarop ik de tocht had gemaakt was het beste paard dat ik had, maar ik had haar ook op de grens van uitputting gebracht en ik wist dat Metz de uiterste zorg aan het dier zou besteden. ‘Graag,’ zei ik. ‘Over twee weken kom ik haar weer omruilen.’

‘Doe dat,’ zei hij beslist. ‘Jij hebt vandaag een hele rit voor mij gemaakt. Weet je wat: ik kom bij jou de paarden omruilen en dan neem ik Moerta mee. Kan ze jouw onderneming ook eens zien. Nuttig voor een aanstaande arts.’ Hij grijnsde. ‘Als je het goedvindt natuurlijk.’

Ik grijnsde terug. ‘Het is mij een genoegen. Zorg dat je in leven blijft.’

Hij gaf me zijn eigen paard mee: een Australiër die in het land van herkomst als veedrijverpaard had gediend en daar nog de littekens van meedroeg. Een taaie, stevig gebouwde knol, veel groter dan mijn Sandelwoods. Dat was ook nodig, want Metz woog honderd kilo en hij was zo lang dat zijn voeten de grond raakten als hij op een inlands paard zat. Dit dier heette Percy, een bezopen naam voor een merrie, maar ze is vernoemd naar een vriend waarmee hij in de jaren negentig een schapenranch in New South Wales had gedreven. Het is verkeerd afgelopen. Die vriend ging dood en de schapen ook en de enigen die het overleefden waren Metz en dit paard dat langzamerhand de leeftijd had bereikt om in de salami haar finale bijdrage aan de mensheid te leveren. Maar ik verbaasde me over haar tempo en tredvastheid. Hoe dat beest op haar oude dag zo vitaal bleef was me een raadsel. Ik brak er mijn hoofd niet over. Zo baas, zo paard. Metz week nu eenmaal af van alle Europeanen in dit deel van de wereld. Dat was overigens niet de enige reden waarom de andere blanken hem mijden als de pest. Er waren hier wel meer kerels aan wie een steekje los was, maar dat was nu juist bij Metz niet het geval. Integendeel, hij was de enige vrije ondernemer die zonder dwang zijn kebon (Onderneming) bestierde en hij haalde van zijn kleine hooglandonderneming opbrengsten die in kwaliteit niet onderdeden voor die van veel laagland ondernemingen. Vaak was zijn tabak zelfs van topkwaliteit. Dat wekte jaloezie, maar dat was niet de enige reden waarom de meeste collega’s de pest aan hem hadden. De ware reden was zijn opvatting over het arbeidsregime. Wij werkten hier allemaal met importarbeiders. Metz ook. Het verschil was dat hij zijn onderneming dreef met een stel Javanen op basis van winstdeling, terwijl alle andere planters werkten met Chinese en Javaanse koelies op contractbasis. De koelies van Metz kwamen allemaal uit één West-Javaanse kampong. Het waren de overlevenden van een vulkaanuitbarsting op 16 mei 1899 die in een nacht de hele kampong wegvaagde en meer dan de helft van de inwoners onder de lava bedolf. Degenen die op tijd konden vluchten waren alles kwijt en in het dichtbevolkte deel van hun eiland was geen plaats om een nieuw bestaan op te bouwen. Metz was twee jaar daarvoor verliefd geworden op Sarima, de oudste dochter van het dorpshoofd. Hij trouwde met haar en had van het verzekeringsgeld van zijn Australische avontuur genoeg overgehouden om een kleine tabaksplantage nabij de kampong te stichten. Na de eruptie was van die plantage niets meer over, dus ging hij op zoek naar vervanging en belandde, aangelokt door de ruisende verhalen over onze topopbrengsten op Sumatra’s Oostkust. Daar kocht hij met de rest van zijn geld een concessie van de sultan van Deli. Het was de enige die nog vrij was, een verlaten bovenlandonderneming, natuurlijk niet op de beste grond en de hoge ligging maakt de tabaksteelt er ook niet makkelijker op. Metz had na een donatie van zijn rijke pa de concessie met zijn Javanen opnieuw ontgonnen en Bari gesticht waar hij al in het eerste jaar na de herontginning een opmerkelijk goede debuutoogst kon winnen. Hoe krijgt die vent het voor elkaar? zeiden we op de soos. Ik had hem in het eerste jaar met raad en daad bijgestaan. Uit die tijd dateerde onze vriendschap. We mochten elkaar vanaf die eerste ontmoeting en dat is zo gebleven, al waren we het niet eens over de manier waarop je koelies inzet. Ik zag de resultaten op Bari en erkende de voordelen van zijn systeem waarin de tussenlagen van assistenten en opzichters vervallen, maar ik besefte ook dat zijn methode van winstdeling met vrije koelies een bedreiging was voor ons arbeidsregime aan de Oostkust. Onze ondernemingen dreven op contractarbeid en dat is allemaal keurig vastgelegd in de koelieordonnantie. Metz noemde het verkapte slavernij en hij was verdomd de enige niet, maar het was wel het enige systeem waarmee we met een handjevol Europeanen ruim honderdduizend Chinezen en Javanen onder de duim konden houden.

No liet niets van haar verrassing blijken toen ze me op een vreemd paard thuis zag komen. Ik steeg af, een tikje stijf van de rit op het keiharde Australische veedrijverzadel. De staljongen nam het paard mee, wat nog heel wat voeten in de aarde had, want Percy bleef stokstijf staan toen hij haar bij het hoofdstel pakte en liet zich pas naar de stal leiden toen ik het dier toesprak en de teugels overnam. Ik zadelde haar zelf af, wreef de natte plekken op haar vacht droog met rijststro en gaf haar een halve emmer brokken die ze met de gretigheid van een jong paard begon te verorberen. Al die tijd bleef de staljongen erbij staan, klaar om de verzorging op het geringste teken van mij over te nemen, maar ik deed het allemaal zelf.

‘Zo moet dat,’ zei ik, toen ik de boxdeur achter ons dichtdeed. Percy had het voer op en stak haar snuit door de tralies in de hoop op een vervolg. Ik grinnikte en zei: ‘Dat beest is onverzadigbaar. Geef haar nog een flinke schep hooi. En zet er een emmer water naast.’

‘Ja toean.’ Hij had met ontzag toegekeken hoe ik het monster had getemd en haastte zich om mijn orders uit te voeren.

No had al een koud biertje naast mijn stoel gezet. Ik dronk het in één teug leeg, zette het met een klap neer en wachtte ongeduldig tot ze weer had volgeschonken. Pas na vier glazen was ik verzadigd. ‘Uw bad staat klaar, toean,’ zei ze.

‘Mooi. Dank je.’

Ik hees me overeind en liep met stijve benen naar de mandiekamer (Badkamer, die meestal naast het huis lag) waar ik me met een zucht van genot in het koele water liet zakken. No had er een geheimzinnig spulletje ingedaan dat het bad een extra verkwikkende kracht leek te geven. Ze waste mijn rug en achterwerk en die massage van haar vaardige handen bracht een weldadige loomheid teweeg. Ze droogde me af, hielp me in mijn kameelharen kamerjas en dribbelde voor me uit naar de waranda. Ik vertelde haar in een paar woorden wat ik die middag gedaan had. Mocht ik al verwachten dat ze geschokt zou zijn door het gerucht van de moord, dan was dat niet aan haar te zien. Zoals altijd liet haar gezicht niets zien van de gedachten die daarachter schuilgingen. East is East and West is West and never the twain shall meet, schreef Kipling en als het ergens voor opgaat, dan is het voor onze gedachten over dood en rampspoed. No bewaarde onder alle omstandigheden haar kalmte en vanuit diezelfde rust legde ze de bediendes en zichzelf een ijzeren discipline op. Terwijl ik naar haar gladde, ronde gezicht keek en het ranke figuurtje in de zijden kimono, dwaalden mijn gedachten af naar de zus van Sarima. Hoe zou die het hier gedaan hebben? Vast niet beter dan No. Inderdaad, No Tchi, mijn Japanse njaï (Inlandse huishoudster en minnares) die zes jaar bij me woonde was de ideale huishoudster. Over aangenaam thuiskomen hoefde je haar niets meer te leren, noch over de genoegens die daarna volgen. En met die gedachte verjoeg ik het verontrustende beeld van de vrijmoedige Javaanse bij de waterval.

No schonk me nog een biertje in. Ze leunde met een hand op mijn schouder toen ze het glas neerzette en toen ze dat gedaan had, streelde ze mijn nek, een gebaar van affectie dat de prelude vormde voor andere intimiteiten die het leven met haar zo aangenaam maakten. Metz had gelijk: Bari was een prachtplek, maar Tandem was ook zo gek nog niet.

2

De Deli-Batavia Maatschappij geeft haar employees om de zes jaar een halfjaar verlof, maar ik kreeg mijn eerste verlof pas in 1902, acht jaar na mijn aankomst in Deli. Twee jaar later dan gewoonlijk, voor een deel mijn eigen keus. Begin 1900 kreeg ik de kans onder het regime van mijn toenmalige chef op de onderneming Belanda Negri uit te komen en op last van de maatschappij mijn eigen kebon te maken. Die chef, administrateur Boonstra en ik verkeerden op voet van oorlog, voornamelijk door onverenigbaarheid van karakters. Hij vond dat ik praatjes had. Ik vond hem een ongemanierde vlerk en een slechte tabaksteler die op beslissende momenten niet wist wat hij moest doen en mij en Kramer, zijn oudste assistenten probeerde te ontfutselen wat de juiste handelwijze was. Toegegeven, dat deed hij slim en als onze raad goed uitpakte, wat bijna altijd het geval was maakte hij er zich onmiddellijk meester van alsof het zijn eigen besluit was. Kramer hield wijselijk zijn mond over die gestolen wijsheid, maar ik niet en dus kon Boonstra mijn bloed wel drinken. Het liep zo hoog op dat de hoofdadministrateur, jonkheer De Fremèrie die meer in me zag dan mijn directe chef, de verstandige keus maakte ons uit elkaar te halen en mij een poosje in de rimboe in mijn eigen sop gaar te laten koken. Wie ooit van een tropisch oerbos een tabaksonderneming heeft gemaakt weet welke ontberingen zo’n karwei met zich meebrengt. Menigeen gaf het op en keerde halverwege terug naar de onderneming waar hij vandaan kwam, wetend dat hij weer zes jaar in een assistentenrol moest wachten voor hij een nieuwe kans kreeg zich op eigen kracht te onderscheiden. Er zijn momenten geweest in die twee jaar ontginningswerk waarop ik de wanhoop nabij was, maar net als Von Münchhausen trok ik mezelf op die ogenblikken van vertwijfeling bij de haren uit het moeras. De gedachte aan de triomfantelijke tronie van Boonstra als ik op hangende pootjes terug zou keren was een extra drijfveer om vol te houden. En, ik geef toe dat No een stimulerende rol heeft gespeeld. De woonomstandigheden waren beroerd, maar ze versaagde geen moment en maakte met verbluffende vindingrijkheid en onuitputtelijke energie het beste van het slechtste. Ze kwam bij me in mijn laatste jaar op Belanda Negri en ging als enige vrouw mee toen ik het oerwoud introk met twee ploegen Klingalezen als boskoelies, een stel Javaanse en Balinese kettingberen (Dwangarbeiders) voor de bouw van wegen en onderkomens en een ploeg door mijzelf geselecteerde Chinese koelies die op Belanda Negri getoond hadden hun mannetje te staan in het ontginningswerk. Boonstra was zo blij dat ik eindelijk oprotte dat hij me de Chinezen zonder protest meegaf. De vier collega-assistenten, onder wie Kramer, die beter dan ik de kunst verstond zijn administrateur naar de mond te praten en tegelijk onverstoorbaar zijn eigen gang te gaan, wensten me geluk en daar ging ik, een ongewis avontuur tegemoet. Godallemachtig, wat een klus! Maar het kwam klaar en toen ik na die twee jaar mijn debuutoogst aan De Fremèrie liet zien en hem met gepaste trots de eerste velden toonde waar een fier gewas stond dat niet onderdeed voor dat van een oude onderneming vielen de ontberingen van die twee pioniersjaren opeens weg. De zuigende bagger waarin je poten bleven hangen, de slangen en de schorpioenen die op de meest onverwachte plaatsen opdoken, de muskieten, de bloedzuigers en de teken die overal waren, de alom aanwezige stank van verbrand hout en rottende vegetatie, de geur van je eigen zweet en dat van je koelies, het bedenkelijk stinkende badwater, de groen uitgeslagen lakens die zelfs No niet meer schoon kreeg, het viel allemaal verdomd niet mee, maar de vrijheid was ongekend en dat vergoedde veel, zo niet alles. De rest van de voldoening zit in het scheppingswerk. Oerwoud wordt maanlandschap, maanlandschap wordt onderneming.

In juli 1902 kwam de hoofdadministrateur de vorderingen bekijken. Hij was daarvoor ook al een paar keer geweest, toen de ontginning nog op een net verlaten slagveld leek, maar nu kon ik met trots laten zien wat er bereikt was. Toen we samen tussen de bijna volgroeide tabaksbomen stonden, terwijl mijn ploeg Chinezen ijverig bezig was de laatste sprieten onkruid te verwijderen toonde De Fremèrie een van zijn zeldzame glimlachjes. Hij legde zijn hand op mijn schouder, wat helemaal zelden voorkwam en zei: ‘Goed werk, meneer Sanders. U krijgt twee maanden extra verlof. Ik zal uw prestatie melden aan de maatschappij.’

Hij deed nog meer, maar daar kwam ik pas achter toen ik in Holland was. De winter was goed begonnen. Ik genoot van de vrieskou en de geneugten die daarbij horen. In verrassend korte tijd was ik weer aan de kou gewend en ik maakte me op voor een ouderwetse winter. In mijn schooltijd was ik een goede schaatsenrijder. De tinteling van de vorst bracht me bij hoezeer ik dat gemist had in Indië. Mijn werkterrein leek ver weg, maar kwam onverwacht weer dichtbij. Twee weken na aankomst kreeg ik op mijn logeeradres in Kampen een telegram van het Ministerie van Koloniën met het verzoek de volgende dag om tien uur in Den Haag te verschijnen voor een onderhoud met minister Idenburg.

‘Wat moet je daar nou?’ vroeg mijn tante Jans in wier huis ik logeerde. Ze was de oudste zus van mijn moeder. Ze had geen kinderen en beschouwde mij en mijn twee jongere broers als plaatsvervangers voor dat niet gekregen kroost. Wij vonden het best, want tante Jans was een prima mens. Ze kletste de oren van je hoofd, vooral toen haar man overleden was die zonder een woord terug te zeggen al haar litanieën had aangehoord en vermoedelijk van verveling was gestorven. Maar geen moeite was haar te veel om het haar neven naar de zin te maken, dus namen we dat gekwek voor lief en kwamen we graag logeren.

‘Geen idee,’ zei ik. ‘Dat hoor ik morgen wel. Hoe laat gaat hier de eerste trein, tante?’

‘Om half zeven. Die mag je ook wel nemen, anders ben je niet op tijd in Den Haag.’

Dat klopte. Ik nam de trein van halfzeven uit Kampen, stapte over in Zwolle en Amersfoort en kwam om tien over negen op Hollands Spoor aan. De wandeling naar het ministerie duurde drie kwartier. Ik werd verwacht en nadat ik me met mijn paspoort had geïdentificeerd bracht een bode me naar het kabinet van de minister. Daar moest ik in een vensterloze zijkamer onder hoede van een zwijgzame secretaresse een halfuur wachten. Uit de aangrenzende kamer klonken stemmen, de één geagiteerd, de andere op een kalmerende, welhaast sussende toon. Het was net te ver om het woordelijk te verstaan, maar de toon was veelzeggend genoeg. De secretaresse toonde geen enkele emotie. Het leek alsof die geluiden volkomen aan haar voorbijgingen, maar dat was schijn, want opeens stond ze op, luisterde scherp en zei: ‘De minister kan u nu ontvangen.’

Idenburg had een martiale snor en een jongoud gezicht met een tegelijk besluitvaardige en hulpeloze uitdrukking. Misschien was dat schijn en was die hulpeloosheid gewone menselijke vriendelijkheid. Je hebt bij hooggeplaatsten soms het idee dat het halfgoden zijn en je verwacht niet dat ze dezelfde menselijke trekjes vertonen als wij allemaal. Zijn metgezel, vermoedelijk de man met de geruststellende stem die zich voorstelde als directeur-generaal Van Wijngaarden hield het odium van ongenaakbaarheid zorgvuldig in stand. Hij droeg een bril met spiegelende glazen die zijn ogen verborgen, maar als het licht anders op zijn gezicht viel en de spiegeling verdween zag je ze wel: zwarte karbonkels met een onaangenaam priemende blik. Hoewel hij het decorum handhaafde en een paar passen achter de minister bleef staan leek het vanaf het begin alsof hij het gesprek leidde.

‘Excellentie Idenburg heeft u uitgenodigd voor een gesprek over een delicate kwestie. Voor wij daarop ingaan wil ik van u de verzekering dat niets van hetgeen wij hier bespreken naar buiten komt. Kunnen wij daarop rekenen?’

‘Vanzelfsprekend,’ zei ik.

Hij keek me met die verontrustende blik een paar tellen zwijgend aan. Toen knikte hij en deed een stapje achteruit. Idenburg nam het woord. ‘Meneer Sanders, dank voor uw komst. Gaat u zitten, alstublieft. Heeft mijn secretaresse u koffie aangeboden?’

‘Nee, excellentie. Maar ik heb slechts even hoeven wachten.’

‘U was hier toch om tien uur?’

‘Zeker.’

‘Het is nu halfelf,’ zei Idenburg. Hij maakte een bruusk gebaar met zijn rechterhand. ‘Meneer Van Wijngaarden?’

De aangesprokene liep de kamer uit. Even later kwam hij terug, gevolgd door de secretaresse die een vol blad torste dat ze met een gebaar dat misschien elegant bedoeld was, maar nogal onbeholpen overkwam op tafel zette.

‘Schenk maar in, Ina,’ zei de minister.

Ze schonk bruusk de kopjes vol, zonder een druppel te morsen.

‘Juffrouw Scholten, u blijft om notitie te maken van dit gesprek,’ zei Van Wijngaarden. ‘Uitwerken in duplo, géén exemplaar voor het archief, notities vernietigen.’

Ze knikte en liep de kamer uit. Even later kwam ze terug met een schrijfblok, een kroontjespen en een indrukwekkende inktpot en ging aan het ondereind van de tafel zitten. Ze had nog steeds geen woord gezegd.

Idenburg pakte een ingebonden rapport dat me bekend voorkwam. Hij bladerde erin, slaakte een zucht die uit zijn tenen kwam en zei: ’Meneer Sanders, we hebben u laten komen om uw mening te horen over dit rapport, De Millioenen van Deli geschreven door ene Van den Brand, jurist in Medan. Kent u het?’

‘Ja, excellentie.’

Hij keek me onderzoekend aan. ’Hebt u het helemaal gelezen?’

‘Helemaal,’ zei ik kalm.

‘Wat vindt u ervan?’

‘Sterk overdreven.’

Er viel een korte stilte, slechts onderbroken door het krassen van de pen van juffrouw Scholten.

‘Wilt u beweren dat die man liegt?’ vroeg Van Wijngaarden scherp.

‘Nee. Ik zeg alleen dat het sterk overdreven is.’

‘Leg uit.’

Ik negeerde hem en keek de minister aan. ‘Meneer Van den Brand geeft zijn interpretatie van ons cultuurstelsel,’ begon ik. ‘De interpretatie van een buitenstaander. De praktijk is anders. Hij beschrijft enkele gevallen waarin de arbeidsdiscipline wat ver is doorgevoerd, maar verbindt daaraan de conclusie dat dit staande praktijk zou zijn aan Sumatra’s Oostkust.’

Van Wijngaarden stootte een vreugdeloos lachje uit. Hij pakte het rapport op, sloeg het open, bladerde met driftige bewegingen en zei: ‘Hier, ik citeer: de behandeling der koelies op Sumatra is in één woord hemeltergend.’

‘Dat is de opinie van een Nederlandse professor die in 1898 een kort bezoek aan de Oostkust bracht,’ zei ik. ‘Pagina 26.’

Van Wijngaarden leek even van zijn stuk gebracht. ‘U hebt het goed gelezen,’ zei hij ten slotte. ‘Dan is het volgende citaat u ongetwijfeld ook bekend: ‘Het was tegen elven toen ik na een lange rit in de hete zon over de stoffige weg het huis van assistent X op onderneming Y bereikte. De heer X was nog niet thuis en zo zette ik mij op de voorgalerij om zijn komst af te wachten. Nauwelijks gezeten hoorde ik een jammerende vrouwenstem die van onder het huis leek te komen. Ik stond op om te gaan zien wat er gaande was. Beneden gekomen zag ik een naakte Javaanse vrouw, naar schatting vijftien, zestien jaar oud, vastgebonden onder het huis aan een paal, in de stand van Christus aan het kruis. Om dit mogelijk te maken was een dwarshout over de paal gespijkerd waaraan haar armen waren gebonden. De zon scheen gedeeltelijk op haar geheel naakte lijf, doch dit kon mij niet de kreunen en het gejammer van de vrouw - in Holland zou men ze nog een meisje genoemd hebben - verklaren. De huisjongen lichtte mij in. Zij had de voorkeur gegeven aan de belangeloze liefde van iemand van haar stam boven de rijksdaalderliefde van de heer X en daarom had de toean haar zo laten vastbinden. Om te beletten dat zij bewusteloos zou raken onder de wrede straf had hij haar vrouwelijk deel laten inwrijven met gestoten Spaanse peper. Dit was mij toch werkelijk...’

Hij hield op toen een snik aan het ondereind van de tafel klonk. Juffrouw Scholten rees op, nee, dúwde zichzelf omhoog en rende met een lijkwit gezicht, handen voor haar mond gedrukt de kamer uit. Idenburg keek haar ontsteld na. Van Wijngaarden schudde zijn hoofd en vervolgde: ‘Kortom, de vent is overgeplaatst en verder zou het geval in de doofpot zijn gestopt als Van den Brand het niet had gepubliceerd. Welnu, u ziet wat onze Europese vrouwen van deze behandeling vinden. Wat vindt u hiervan?’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Dit is een exces. Het is alweer een verhaal uit de derde hand, want die “ik” is niet Van de Brand zelf, maar een anonieme zegsman. Goed, het kan waar zijn en dan had de assistent in kwestie vervolgd moeten worden.’

Juffrouw Scholten kwam terug. Ze was nog steeds spierwit, ging zonder een woord te zeggen op haar plaats zitten en pakte haar pen weer op.

‘Gaat het weer?’ vroeg Idenburg.

Ze knikte.

‘We hoeven geen citaten meer te horen,’ zei de minister. ’Ik wil van u weten, meneer Sanders, waarom u dit verhaal overdreven vindt en of dat ook de mening van uw collega’s is. Ik neem aan dat u niet de enige planter bent die het zo goed gelezen heeft.’

‘Iedereen heeft het gelezen,’ gaf ik toe. ‘En we hebben het in de Planters Vereniging besproken.’

‘En?’

Ik zweeg. Drie paar ogen keken me verwachtingsvol aan. Wat kon ik ze in godsnaam over die bespreking vertellen zonder onszelf belachelijk te maken? De vergadering van de Deli Planters Vereniging was chaotisch verlopen. De meeste planters waren door het dolle heen. Ophangen en vierendelen waren nog de meest humane straffen die ze de scribent op wilden leggen. Iemand las hetzelfde citaat voor dat Van Wijngaarden net had voorgelezen maar in plaats van de jonge Javaanse had hij de ongelukkige Van den Brand aan het kruishout gebonden en de sambal aan zijn aars gesmeerd, wat een oorverdovend gejoel teweegbracht. Enkele heethoofden opperden om Van den Brand uit zijn huis te slepen, hem hier op de stamtafel de sambalbehandeling te laten ondergaan en daarna zijn kop er af te hakken, die door de Batakkers (Oorspronkelijke bewoners van Sumatra’s Oostkust) tot trofee te laten bewerken en daarna in de soos boven de bar te hangen.

‘We zijn het niet met de schrijver eens,’ zei ik. ‘Inderdaad, excessen komen voor, maar het blijven uitzonderingen.’

‘U weet misschien dat ik bijna twintig jaar in Indië heb gewerkt,’ zei Idenburg. ‘Ik weet dus hoe wij, als machthebbers ons gedragen tegenover de inlandse bevolking. Patroniserend, zonder een spoortje twijfel aan onze almacht, maar fair en zeker niet onmenselijk. Dit!’ Hij gaf een felle tik op het rapport. ‘Is onmenselijk. Het gebeurt in een gebied dat ik niet uit eigen ervaring ken, dus wil ik een eerlijke mening van iemand die deze ervaring wél heeft.’

Ik haalde diep adem. ‘Excellentie, wij hebben de koelieordonnantie en poenale sanctie (Systeem dat de planter het recht gaf een koelie te straffen met boetes, vrijheidsberoving en lijfstraffen) ingesteld omdat het de enige manier is met een handvol Europeanen meer dan honderdduizend koelies onder de duim te houden. Het cultuurstelsel berust op het uitgangspunt dat iedereen, planter én koelie belang heeft bij een maximale arbeidsprestatie. Hard werken betekent veel verdienen.’

Van Wijngaarden onderbrak me. ‘Het dagloon van een koelie in Deli is zes cent.’

‘U loopt achter,’ zei ik koel. ‘Tegenwoordig is het op de meeste ondernemingen dertig cent. Het is genoeg om hem een contract van drie jaar te laten tekenen.’ De agressieve toon van die vent begon me de keel uit te hangen. ‘U vergeet dat wij allemaal, planters én koelies vrijwillig van ver zijn gekomen om ons werk op de ondernemingen te doen. Niemand wordt gedwongen. Goed, als je eenmaal een contract tekent zit je er drie jaar aan vast, maar als het echt zo bar was als u suggereert, dan zouden alle koelies die hun contract uitgediend hebben onmiddellijk vertrekken naar hun thuisland. Dat gebeurt niet. De meeste tekenen bij voor een nieuwe termijn.’

‘Omdat ze hun zuurverdiende centen op de laatste dag verbrassen,’ zei Van Wijngaarden.

‘Sommige doen dat,’ gaf ik toe. ‘Maar er zijn genoeg voorbeelden van Chinese koelies die na twee termijnen in Medan of in Bindjei met hun spaargeld een nering beginnen waarin ze genoeg verdienen om de rest van hun leven in bescheiden welstand door te brengen.’

‘Hoe groot is dat percentage?’

‘Weet ik niet.’

‘Wat is uw eigen ervaring?’ vroeg Idenburg.

‘Discipline is noodzakelijk. Zonder dat is ons cultuurstelsel onuitvoerbaar. Iedereen ziet dat in, óók de koelies. We weten niet precies wat hun verwachtingen zijn, maar na acht jaar nauwe samenwerking met verschillende rassen durf ik te zeggen dat ze tussen al die rassen niet wezenlijk verschillen. Iedereen wil met een spaarpotje terugkeren naar het moederland.’

‘Ik ken uw hoofdadministrateur uit mijn studietijd,’ zei de minister. ‘Hij schreef dat u twee jaar in de rimboe zat, alleen tussen de inlanders. Hoe hebt u de discipline gehandhaafd?’

‘Op dezelfde manier als anders: gebaseerd op de ordonnantie, beloning naar prestatie en met respect voor de adat (Inlands recht).’

‘Kent u die?’ vroeg Van Wijngaarden.

‘Niet in detail, maar voldoende voor dagelijks gebruik.’

‘Geeft u eens een voorbeeld.’

‘Halverwege het eerste jaar gebeurde er een ongeluk. Ik had de Klingalezen die het bos rooiden de beschikking gegeven over trotyl om de zware stobben op te blazen. Dat is riskant, zoals we gemerkt hebben, maar het spaart veel werk als je alleen de brokstukken van die opgeblazen stobben hoeft te verzamelen in plaats van het moeizame uithakken en uitgraven. De koelies overwonnen hun angst voor dat onbekende wondermiddel en raakten zo enthousiast dat ze ook kleine stobben opbliezen die ze makkelijk konden uitgraven.’

‘Waarom gebruikte u trotyl en geen dynamiet?’ vroeg Van Wijngaarden.

‘Dynamiet kan uiteenvallen bij tropische temperaturen en het is instabiel bij het vervoer.’

‘Helder,’ zei Idenburg. ‘Ga door.’

‘Op een gegeven moment ging er iets mis. De ontsteking was niet juist aangebracht en de ploeg werkvolk had zich, ondanks de instructies te dicht bij de stobbe opgesteld. Die stobbe ging de lucht in en de koelies ook. We verloren in één klap acht man. Morsdood. De lijken lagen overal verspreid...’ Ik gluurde naar juffrouw Scholten, maar ze verblikte of verbloosde niet en schreef ijverig door. ‘We hebben ze letterlijk bij elkaar moeten rapen. Klingalezen verbranden hun doden. Zij geloven dat het vuur de ziel loutert en dat die ziel daardoor zondenvrij in het dodenrijk aankomt, waar hij na een kort verblijf in dat schimmenrijk terugkeert op aarde en in een ander lichaam aan een nieuw leven begint. Ik gaf alle koelies, dus ook de Chinezen en de Javanen opdracht samen met de overgebleven Klingalezen een reusachtige brandstapel te bouwen, de lijken erop te leggen en nog dezelfde dag te verbranden. De Klingalezen kregen de volgende dag vrij om te rouwen en offers voor de doden aan hun goden te brengen. De dag daarna kwamen ze uit zichzelf terug op het werk en gingen door met stobben opblazen alsof er niets gebeurd was. Ze kijken nu beter uit en nieuwe ongelukken hebben zich niet meer voorgedaan.’

Van Wijngaarden gaf een zuinig knikje. ‘Hebt u ook een voorbeeld waarbij geen doden vielen?’

‘Ik heb zelfs een voorbeeld waarbij mensen hun vrijheid terugkregen,’ zei ik. ‘Ik heb u al verteld dat ik een groep dwangarbeiders meekreeg. Wij noemen ze kettingberen, omdat ze met ketens aan elkaar zijn geklonken en tijdens de arbeid voetboeien dragen die weglopen vrijwel onmogelijk maken. Maar het werk, vooral het werk dat zij deden kan er onder lijden, dus liet ik een Soendanese doekoen (Medicijnman) komen die tegen een zeker bedrag bereid was de kettingberen in ruil voor het afnemen van hun ketenen de belofte af te dwingen dat ze niet zouden vluchten. Als ze die belofte zouden schenden zouden ze daarmee de vloek van hun geesten over zich afroepen. Voor alle zekerheid liet ik later een imam (Islamitisch geestelijke) komen die, alweer tegen een zeker bedrag bereid was de voormalige kettingberen op de Koran te laten zweren om niet te vluchten.’

‘Wie maakte meer indruk: de doekoen of de imam?’ vroeg Idenburg.

‘Dat kan ik niet zeggen, excellentie. Ze vulden elkaar aan. Er was nog een derde factor: ik beloofde hun strafvermindering als ze de onderneming tot een goed einde zouden brengen.’

‘Hoe kon u dat doen? U bent toch geen rechter?’

Ik glimlachte. ‘Goddank niet. Ik deed het ook niet in persoon, maar in goed overleg met mijn hoofdadministrateur en als vertegenwoordiger van de maatschappij. Zonder de cultuurmaatschappijen is dwangarbeid onuitvoerbaar. Justitie is zich daar zeer van bewust. We hebben in feite dus de volledige beschikking over de ons toegewezen dwangarbeiders. Dat kan voor die gestraften twee kanten op werken: gunstig of ongunstig. Wij huldigen bij de Deli-Batavia Maatschappij het principe van loon naar werken. Dat geldt voor alle geledingen van de maatschappij. De dwangarbeiders hebben woord gehouden en zelfs extra inzet getoond om hun dankbaarheid over de fysieke vrijheid tot uitdrukking te brengen. De rechter heeft mijn aanbod gesanctioneerd en de gestraften elk een derde strafvermindering gegeven. Degenen die drie jaar hadden gekregen zijn nu vrij. Het is tekenend voor de werksfeer dat ze zich als vrij man onmiddellijk aanmeldden als werklui op de nieuwe onderneming.’

Idenburg en Van Wijngaarden keken elkaar aan.

‘Wat zou u doen in mijn positie?’ vroeg de minister opeens.

‘Ik zou het tot op de bodem laten uitzoeken,’ zei ik prompt. ‘Dit rapport heeft een hoop onrust veroorzaakt, ook bij ons aan de Oostkust. Als dit, wat God verhoede, bij onze koelies bekend wordt breekt de hel los. Als blijkt dat er excessen zijn moeten de verantwoordelijken gestraft worden. Maar als blijkt dat Van den Brand overdrijft, zoals wij in de Planters Vereniging allemaal denken, dan moet hij ter verantwoording worden geroepen en publiekelijk zijn geschrift herroepen. En vervolgens dient hij te verdwijnen en zich nimmer meer aan de Oostkust te vertonen.’

Van Wijngaarden zette zijn bril af en keek me een poosje met naakte ogen aan.

‘Mijn idee,’ zei hij ten slotte.

Idenburg knikte. ‘Meneer Van Wijngaarden stelde het me al eerder voor. U doet het nu ook. Ik neig daar ook toe. Zo’n verhaal mag geen eigen leven gaan leiden. Goed, we laten dit uitzoeken. U hoort van ons.’ Hij keek naar de secretaresse. ‘Juffrouw Scholten, hebt u alles kunnen bijbenen?’

‘Ja, excellentie.’

‘Mooi. Meneer Sanders, u wordt bedankt. U kunt uw reiskosten declareren.’

Ze gaven me allebei een hand en bonjourden me de deur uit. Die zwijgplicht zat me dwars, maar ik ging ervan uit dat ik op zijn minst De Fremèrie zou mogen inlichten. In de trein schreef ik mijn verse herinnering aan het gesprek zo gedetailleerd mogelijk in mijn notitieboekje. Zo, minister Idenburg kende dus De Fremèrie... Studievrienden. Hij had er bijna twintig jaar gezeten en dat was merkbaar. Hoewel hij alweer jaren in het moederland zat had zijn huid de onmiskenbare teint van de tropenman: gelooid en kwetsbaar tegelijk. Zou die Van Wijngaarden ook in Indië zijn geweest? Vast niet. Je herkent Indiëgangers onmiddellijk aan hun manier van praten, aan die gelooide huid, zelfs aan hun manier van bewegen. Deze kerel mocht dan de naaste raadgever zijn van de minister van Koloniën, het lijkt me sterk dat hij ooit de tropenzon op zijn huid heeft gevoeld.

‘Hoe was het?’ vroeg tante Jans. Ze popelde om mijn relaas te horen, maar beheerste zich met zichtbare inspanning. Ze schonk een borrel voor me in en liep naar de keuken om de laatste hand aan het avondmaal te leggen. Boerenkool met worst. Het rook verrukkelijk.

‘Hij wou weten hoe het was om als enige blanke een paar jaar tussen de inlanders te wonen,’ zei ik toen we tegenover elkaar aan tafel zaten. ‘En dat heb ik hem uitgelegd.’

‘In de krant stond dat er arbeidsonlusten waren in Deli. Heeft hij daar niet over gepraat?’

‘Nee.’ Ik sneed nog een stuk worst af. ‘Tante, dit is heerlijk.’

‘Je kletst er omheen, jongen. Hier neem nog een stuk worst. Wat vroeg hij nog meer?’

Ik aarzelde. ‘Hij wou weten hoe wij, als jonge kerels ons jaren lang zonder vrouw kunnen redden zonder knettergek te worden.’

‘En wat heb jij geantwoord?’

‘Dat we ons behelpen met inlandse vrouwen.’

‘Behelpen?’ Ze keek me kwaad aan.

‘Nou ja, ik druk me een beetje ongelukkig uit. Ik vertelde dat ik samenwoon met een Japanse vrouw die uitstekend voor me zorgt, in alle opzichten. De meeste planters hebben een Javaanse njaï, maar die van mij is toevallig Japans. Enfin, ik heb u al over haar verteld. Het is een prachtmeid.’

‘Zou jij een Hollands meisje meenemen daar naartoe?’

‘Alleen als ik tot over mijn oren verliefd was.’

‘Verliefdheid gaat over. En dan zit je daar met zo’n kind dat zich voelt als een kat in een vreemd pakhuis.’ Ze trok een grimas. ‘Of als een geit in een kudde bokken.’

‘Sommige Europese vrouwen passen zich wonderwel aan.’

‘Maar de meeste zitten daar zachtjes dood te gaan van verveling. Hun vent zit in de rimboe en zij moeten zich amuseren tussen de slangen en de schorpioenen. Als je niet doodgaat van verveling, ga je wel dood van angst.’

Ik grinnikte. ‘Voor dat laatste hoef je in Kampen niet bang te zijn, maar sterven van verveling lijkt me hier een plausibele doodsoorzaak. Verveelt u zich nou nooit?’

‘Soms,’ gaf ze toe. ‘Daarom vind ik het altijd leuk als jullie op bezoek komen. Nu je oom Gerard dood is, is het hier wel eens wat stilletjes.’ Ze keek een poosje zwijgend voor zich uit. Haar kaken bewogen alsof ze op een taai stuk vlees kauwde, maar er kwam geen geluid over haar lippen. ‘Vertel es, heeft die vrouw kinderen bij jou?’ vroeg ze na een ongekend lange stilte.

‘No kan geen kinderen krijgen.’

‘Onvruchtbaar?’

‘Ja.’

‘Net als ik,’ zei ze peinzend. ‘Er is dus weinig kans dat jij nageslacht krijgt.’

‘Zoals het er nu naar uitziet wel.’

Opeens leunde ze voorover en pakte met onverwachte kracht mijn hand. ‘Niet doen, Dirk. Zonder kinderen is het leven leeg en doelloos. Dat besef je nu misschien nog niet, maar later zul je nog wel eens terugdenken aan de woorden van je oude tante.’

‘U hebt ons toch?’

‘Ja, gelukkig wel. En daar ben ik dankbaar voor. Maar het is toch anders dan wanneer je neven echt je kinderen zouden zijn.’

‘Na de dood van moeder bent u voor mij een plaatsvervangende moeder en dat geldt ook voor mijn broers. Waarom denkt u dat ik als eerste hier kom logeren?’

‘Ja, ja, dat weet ik... En ik ben blij dat je er bent... werkelijk. Ach, ik zeur. Neem het een oud mens maar niet kwalijk.’

‘Ik neem u helemaal niks kwalijk,’ zei ik warm. ‘Integendeel. En ik zal u nog eens wat zeggen: als ik daarginds kinderen krijg en ze hebben de leeftijd om naar Holland te gaan voor hun opleiding, dan vraag ik of ze hier mogen wonen zolang ik daar mijn tijd uitdien. Wat denkt u daarvan?’

Ze glimlachte. ‘Dat lijkt me een goed plan. Hier, maak die schaal leeg. Jij moet er nog van groeien.’

Die nacht duurde het een poos voor ik in slaap viel. De herinnering aan de roerige tijd na de verschijning van het rapport spookte door mijn brein. Op de volgende betaaldag na die tumultueuze bijeenkomst over het schotschrift van mr. Van den Brand hadden een paar jonge assistenten van papier-maché een luguber, maar verrassend goed gelijkend hoofd van de advocaat gemaakt. Ze hadden het op een plankje gespijkerd en boven de bar gehangen. Op de toog stond een mand met eendeneieren die de uiterste consumptiedatum ruimschoots voorbij waren. Wie een biertje bestelde kreeg een ei en mocht op het plankje mikken. Dolle pret. Ik had met verve meegedaan, maar nu zag ik opeens mijn eigen kop boven die bar hangen, druipend van de eierstruif. Het zweet brak me uit. Wat stom dat ik mijn woord had gegeven om dit gesprek te verzwijgen. En waarom eigenlijk? Als Idenburg de zaak uit zou laten zoeken kwamen ze er toch wel achter. De collega’s zouden me lynchen als ze hoorden dat ik van zo’n onderzoek wist en al helemaal als ze zouden horen dat ik het zelf had voorgesteld. Christus, hoe klets ik me daaruit? Opeens besefte ik dat het nog minstens zevenenhalve maand zou duren voor ze me ter verantwoording zouden roepen. Als het al zover zou komen, want tegen die tijd was die onderzoeker waarschijnlijk allang weer terug. Idenburg twijfelde, maar die Van Wijnbergen had haast, dat was duidelijk. Hij had de broek aan, dat was ook duidelijk.

Ik dacht opeens aan mijn zoon of dochter die hier, in deze zelfde kamer over acht jaar of daaromtrent zou wonen, boerenkool met worst zou eten en onder de gestrenge hartelijkheid van tante Jans op zou groeien tot een braaf kind. Een braaf kind... Ik grijnsde in het donker. Ik was als kind een doerak, een plaag voor mijn ouders en de schrik van de Amsterdamse middenstandsbuurt waar ik ben opgegroeid. Als Darwin gelijk heeft en het nageslacht de ouders overtreft kunnen we nog wat verwachten van de kleine Sanders die hier zijn of haar jeugd gaat doorbrengen. Mijn kind... Welk kind? Het was verdomme nog niet eens geconcipieerd. Daar moest ik toch maar eens werk van gaan maken als ik terug ben. En met die gedachte viel ik in een diepe, droomloze slaap.

3

Begin mei 1903 kwam ik terug in Deli, drie maanden eerder dan gepland. Er waren arbeidsonlusten ontstaan op mijn nog naamloze onderneming die zo ernstig waren dat het voortbestaan van de nieuwe kebon in gevaar kwam. De Fremèrie had tijdens mijn verlof de leiding in handen gegeven van de jonge Gualthéry van Weezel, een achterneef van de hoofdadministrateur die drie jaar als assistent had gewerkt op de onderneming Tandem Hilir. Het leek op bevoordeling en het wekte jaloezie bij de assistenten die al meer dan zes jaar aan de Oostkust hadden gewerkt, maar Gualthéry van Weezel was een flinke knaap die, net als ik, de landbouwschool in Wageningen had gevolgd en in zijn eerste vijf jaar in Deli veel kennis van moderne landbouwtechnieken had getoond. Bovendien kon hij goed met het werkvolk overweg. Daarom was het opmerkelijk dat juist bij hem de arbeidsonrust zo was gegroeid dat de toestand onhoudbaar leek. Ik greep met harde hand in en herstelde de orde op een manier die de jonge Gualthéry van Weezel met ontzag en afgrijzen bekeek, maar hij moest erkennen dat mijn methode de enige manier was om de zaak op orde te krijgen. Tijdens de ontginning had ik uit elk van de drie groepen koelies vertrouwensmannen geselecteerd die me bij het minste teken van verzet op de weergaloos subtiele manier van de Aziaat informeerden zodat ik onmiddellijk kon ingrijpen. Nu zouden we dat misschien een stiekeme rotmethode noemen, maar het was uiterst effectief en het bleek weer uitstekend te werken. Binnen een dag had ik de drie ergste raddraaiers eruit gepikt en voor het front van hun neergehurkte collega’s laten geselen met een stijgbeugelriem. Die riem was na afloop onbruikbaar, net als de gestraften die ik in de ziekenbarak liet opsluiten. De dwangarbeiders gingen weer aan de ketting, wat zo mogelijk nog meer indruk maakte dan de geseling. Na een week waren de arbeidsverhoudingen weer even duidelijk als tweeënhalf jaar geleden toen ik aan deze klus begon. Binnenshuis gaf ik de jonge assistent een schrobbering zoals hij nog nooit in zijn leven had ondergaan. Hij verdroeg het als een kerel en bekende dat het beheer van een nieuwe ontginning toch iets heel anders was dan de taak van afdelingschef op een oude onderneming.

‘Inderdaad,’ gromde ik. ‘Dat had je oom je godverdomme ook wel mogen vertellen.’

‘Hij is hier één keer geweest,’ gaf Van Weezel toe. ‘Helemaal in het begin. Als er problemen waren moest ik meneer Boonstra om raad vragen.’

‘Waarom heb je dat verdomme niet gedaan?’

Hij haalde diep adem. ‘Hij is hier vorige maand geweest. Toen ging alles goed, vond hij.’

Ik vloekte zo hartgrondig dat de jongeman verbleekte. ‘Dus deze puinhoop is het resultaat van slechts een maand wanbeleid?’ snauwde ik.

‘Ik weet het niet,’ stamelde hij. Hij zag er zo ontredderd uit dat mijn woede zakte.

‘Je beseft dat het geen haar scheelde of je had hier in een paar weken tijd het werk van twee jaar naar de kloten geholpen,’ zei ik op ijzig kalme toon.

‘Ja meneer.’ Hij aarzelde en vroeg: ‘Stuurt u me nu terug?’

‘Dat zou je wel willen, kerel. Nee, je blijft hier.’

‘Godzijdank.’

Ik keek hem verbaasd aan. ‘Laat dit een les zijn. Kijk wat ik doe en doe wat ik zeg.’

‘Ja, meneer.’

‘En hou op met dat verdomde “Ja meneer.’’ ’

‘Ja, meneer.’

Ik gaf hem een trap die miste omdat hij mijn uithaal behendig ontweek. ‘Wegwezen. Ga naar de ziekenbarak en kijk hoe het met die kerels staat. Weet je iets van wond behandeling?’

‘Ik heb een diploma ziekenverzorging.’

‘Goed. Breng het in praktijk.’

Hoe hij het fikste weet ik niet, maar na drie dagen gingen de gestraften weer aan het werk. Ze zullen nog wel een paar weken op hun buik geslapen hebben en de littekens op hun rug zouden nog jaren zichtbaar blijven, maar geen van hen waagde het opnieuw onrust te zaaien. Ik controleerde het werk nog strenger dan ik in de eerste twee jaar had gedaan en steeds bleef de jonge assistent vlakbij me. Hij sprak goed Maleis, weliswaar niet zo vloeiend als ik, maar goed genoeg om zonder de assistentenvocabulaire aan scheldwoorden instructies te geven die de voorlieden begrepen. Tot mijn verrassing bleek dat hij redelijk Chinees sprak, veel beter dan ik, die over hooguit vijfhonderd woorden in die hels moeilijke taal beschikte.

Eind mei liep de onderneming weer alsof ik niet weg was geweest. Op de laatste werkdag van mei kwam De Fremèrie op bezoek. Hij schudde me de hand, complimenteerde me met het bereikte resultaat en vroeg na een korte aarzeling wat ik van zijn achterneef dacht.

‘Prima vent,’ zei ik.

Hij keek me verrast aan. ‘Ik hoorde dat u nogal boos bent geweest. En terecht,’ zei hij haastig. ‘Maar dit had ik niet verwacht. Denkt u dat hij een goede tabaksplanter zal worden?’

‘Dat is hij al. Die jongen heeft kennis genoeg. Meer dan menigeen die al jaren in het vak zit. Hij kan goed met het werkvolk overweg, maar hij is nog te soft en mist de ervaring om ze volledig onder de duim te houden.’

De Fremèrie glimlachte. ‘Hij heeft een uitstekende leermeester. Ik ben erg blij dat u hem hier hebt willen houden.’

‘We moeten allemaal het vak leren,’ zei ik. ‘Uw achterneef is uit het goede hout gesneden. Maar het beheer over een ontginning komt nog te vroeg voor hem. U had hem niet alleen moeten laten.’

‘U hebt gelijk. Ik had de heer Boonstra gevraagd een oogje in het zeil te houden, maar ik reken het mezelf aan dat de zaak hier uit de hand liep. En ik ben blij dat u bereid was om voortijdig terug te komen. Nog eens ten overvloede: die drie maanden verlof die u door de neus zijn geboord houdt u tegoed.’

‘Dat weet ik, meneer. En u begrijpt dat ik mijn werk hier niet graag verloren zie gaan.’

Hij knikte. We wandelden een poosje zwijgend tussen de jonge tabaksplanten. Opeens bleef hij staan en zei: ‘De minister heeft een uitstekende indruk van u gekregen.’

Ik bloosde, wat ik sinds mijn schooljaren niet meer gedaan had. ‘Hij heeft u dus geschreven dat ik op het ministerie ben geweest.’

‘Inderdaad,’ zei hij droog.

Ik haalde diep adem. ‘Daar ben ik blij om, want dan kan ik u alles over dat gesprek vertellen. Dat had ik anders ook gedaan, maar met de dood in het hart want ik moest beloven dat ik alles wat daar gezegd is geheim moest houden.’

‘Ik weet het. U kunt vrijuit praten.’

Ik haalde mijn aantekeningboekje uit mijn zak en vertelde zo nauwkeurig mogelijk wat de minister en zijn adviseur hadden gezegd. Het boekje was handig, maar al pratende kwam het gesprek steeds duidelijker terug en op het laatst leek het alsof het de vorige dag had plaatsgevonden. De Fremèrie luisterde zonder me te onderbreken. Toen ik klaar was knikte hij met een peinzende uitdrukking op zijn magere aristocratenkop en zei: ‘Dat muisje krijgt nog een staartje, Sanders. Een buitengewoon vervelend staartje, vrees ik.’ Hij keek me onderzoekend aan en vroeg: ‘U bent actief lid van de Planters Vereniging, nietwaar?’

‘Ja, meneer.’

‘Goed. Ik wil dat u uw collega’s in die vereniging net zo nauwkeurig over uw gesprek met de minister vertelt als u aan mij hebt gedaan.’ Hij glimlachte toen hij mijn aarzeling zag en vervolgde: ‘Voor de goede orde: het is de wens van de minister.’

‘Wanneer moet dat gebeuren?’

‘Binnenkort. Volgende maand komt hier een magistraat uit Batavia om de aantijgingen van de heer Van den Brand te onderzoeken. Dat zal ongetwijfeld de nodige commotie in planterskringen teweegbrengen. Aan u de taak om daar opening van zaken te geven.’

‘Ze zullen me lynchen,’ gromde ik.

Hij lachte. ‘Welnee. Kerels als u gaan voor niemand uit de weg. Ik heb u niet voor niets bij mijn oude studie genoot aanbevolen.’

‘U kent ze niet zoals ik ze ken.’

‘Goed genoeg,’ zei hij kalm. ‘De meeste planters hebben een grote mond, een klein hartje en een brein dat daar tussenin ligt.’

‘Ze zijn niet allemaal zo stom,’ zei ik. ‘Er zijn onbehouwen vlerken bij, maar ook een stel slimme kerels die feilloos in de gaten hebben dat ik met de minister heb gesmoesd. Wat doe ik als ze mij de schuld van dat onderzoek geven?’

‘Dan gaat u met uw kop boven de bar hangen en laat u zich met rotte eieren bekogelen.’ Hij grinnikte toen hij mijn verbouwereerde gezicht zag. ‘Niemand geeft u de schuld, daar sta ik voor in. Ik heb dit al met de heer Klaassen besproken en hij zal u volledig steunen.’

Ik knikte. Dat was inderdaad een geruststelling. Klaassen was na een lange loopbaan als administrateur gekozen tot voorzitter van de Deli Planters Vereniging. Sinds kort werd hij genoemd als opvolger voor hoofdadministrateur Rupert van de Deli Maatschappij, de grootste tabaksmaatschappij aan Sumatra’s Oostkust. Die maatschappij was veel groter dan onze Deli-Batavia Maatschappij, maar De Fremèrie had, óók bij Klaassen, meer prestige dan zijn collega Rupert die zich zelden in het veld vertoonde.

‘Hoor ik van u wanneer de tijd rijp is?’ vroeg ik.

‘Zeker.’ Hij liet een hand over het glanzende blad van een tabaksplant glijden. ‘Dit ziet er goed uit, Sanders. U doet uw reputatie eer aan. En die van de maatschappij.’

We liepen terug naar het houten huis waar No en ik twee jaar van ons leven hadden gedeeld. Ze logeerde bij haar ouders in het vissersdorpje waar ze geboren was. Ik had haar acht maanden verlof gegeven en wilde dat niet onderbreken, maar nu ik met mijn hoogste chef thuiskwam besefte ik weer hoezeer ik haar miste. De Fremèrie keek om zich heen en zette zich voorzichtig in mijn beste stoel neer. ‘U mist uw voortreffelijke huishoudster, zie ik.’

Ik onderdrukte een grijns. ‘Inderdaad, meneer. Wat mag ik voor u inschenken?’

‘Whisky, alstublieft. Zonder ijs. En in een schoon glas.’

* * *

De magistraat kwam op 8 juni 1903 in Medan aan. Wie verwachtte dat Justitie een reus van een vent zou sturen, iemand die alleen al met zijn voorkomen ontzag zou inboezemen kwam bedrogen uit. Mr. Rhemrev was een kleine, tengere, volgens sommigen zelfs onooglijke Indo die in een menigte inlanders nauwelijks op zou vallen. Dat gebeurde nu ook niet. Niemand kreeg hem in de gaten en zo kon hij ongestoord met Van den Brand konkelfoezen over de misstanden die deze hoeder der mensheid aan het licht had gebracht. Hij had in zijn eerste dagen een stel ex-koelies ondervraagd, Chinezen die na twee termijnen een nerinkje dreven in Medan, maar daar werd hij niet veel wijzer van, want de ondervraagden hielden wijselijk hun mond over de dingen die ze in hun contracttijd hadden meegemaakt. Dus koos Rhemrev de methode die ik ook met succes had toegepast en stelde hij een aantal spionnen aan die zich onopvallend onder de koelies konden mengen zodat de contractanten zonder druk van westerse ogen vrijelijk hun verhaal konden doen. Het werkte. Het werkte zelfs verdomd goed, want binnen twee weken verhoren in het verborgene kwam er zoveel boven tafel dat hij aan zijn bazen in Batavia schreef dat het wel eens een onderzoek van jaren kon worden dat te groot was voor één man, zeker als die ene man naast zijn functie als onderzoeker ook als officier van justitie de aangeklaagden moest vervolgen.

‘We maken het hem zo moeilijk mogelijk,’ zei Klaassen toen de eerste berichten over de handelwijze van Rhemrev de ronde deden. Sommige planters namen dat letterlijk op. In de eerste week was een koelie die zich verstout had tegen een spion zijn beklag te doen over mishandeling door de administrateur van de onderneming St.Cyr spoorloos verdwenen. Gevoerd aan de krokodillen, beweerde Van Tongeren in de soos. Overleden aan syfilis, luidde de officiële versie van de onderneming. Hoe dan ook: de informant was weg en daarmee leek de angel uit het onderzoek te zijn verdwenen. Léék, want de dood van de verrader had zijn maten niet afgeschrikt. Integendeel, toen Rhemrev op St.Cyr verscheen en met de proclamatie in de hand eiste dat hij zonder het blanke personeel met de koelies wilde praten brak de hel los. Er kwamen zoveel klachten dat Kurt Schaefer, de administrateur onmiddellijk op non-actief gesteld zou moeten worden, ware het niet dat Schaefer - hoewel Duitser - lid was van de landraad in Medan en als rechter zichzelf zou moeten veroordelen als Rhemrev die strafvervolging door zou zetten. De zaak werd dus geseponeerd en de ellenlange lijst met klachten van St.Cyr verdween in het dossier. De onrust onder de planters was inmiddels zo gestegen dat Klaassen namens de Planters Vereniging naar de resident ging en uit aller naam eiste dat het stiekeme gedoe met die spionnen afgelopen moest zijn en het justitieel onderzoek op de ondernemingen plaats zou vinden in aanwezigheid van een lid van de Planters Vereniging. Zo niet, dan kwamen de gevolgen voor het landsbestuur. Alle schade die uit dit heilloze onderzoek voortkwam zou voor rekening komen van ’s lands kas. Dat hielp. Je kunt ambtenaren nooit banger maken dan met het dreigement dat hun handelingen geld zouden kosten en ook deze resident was een ambtenaar tot in zijn vezels. ‘Geregeld,’ zei Klaassen tegen de andere bestuursleden toen hij terugkwam van zijn missie naar het landsbestuur. ‘Die spionnenbende vliegt de laan uit en bij elk bezoek van die halfaap aan een onderneming gaat een van ons mee.’

‘Wie krijgen we zo gek daarvoor zijn nek uit te steken?’ vroeg de secretaris.

‘Gekken genoeg,’ gromde Klaassen. ‘En als niemand zich meldt wijs ik hem aan.’

Ik hoorde pas later van deze conversatie in de bestuurskamer omdat de penningmeester uit de school klapte, maar toen was het al te laat. Ik kwam ook te laat op de ledenvergadering omdat een wiel van mijn buggy het begaf, wat mijn koetsier met hulp van een toevallig passerende Chinese wagenmaker kon herstellen. Maar het duurde me te lang, dus liet ik het paard uitspannen en reed zonder zadel in galop naar Medan, waar ik verfomfaaid en stinkend naar paardenzweet de soos betrad. Klaassen had net zijn openingsspeech afgerond. Hij keek me dreigend aan, maar toen hij mijn outfit zag begreep hij dat er iets tussen was gekomen.

‘Sanders, waar bleef je, verdomme?’

‘Pech,’ zei ik kortaf. ‘Ik ben altijd op tijd, maar dit is overmacht.’

‘Je ziet eruit als een zwijn.’

‘Als ik in vol ornaat moest verschijnen was ik nog later geweest.’

‘Je moet zorgen dat je spullen in orde zijn,’ gromde hij. ‘Goed, punt van orde: de reden van dit verdomde onderzoek. Sanders, jij weet hier meer van. Vertel op, jij bent in Den Haag geweest. Wat is daar besproken?’

Ik zegende mijn ingeving mijn aantekenboekje mee te nemen. Ik stond op en gaf een getrouwe, maar sterk ingekorte weergave van mijn gesprek met de minister. Af en toe werd ik onderbroken door joelende commentaren, maar Klaassen drukte die direct de kop in en maande me verder te gaan. In tien minuten was ik klaar. Heel even bleef het stil, toen brak een oorverdovend tumult los. Het leek erop dat ze me te lijf zouden gaan. Ik maakte me op om mijn huid duur te verkopen, maar weer greep Klaassen in. Hij gaf een daverende klap op tafel en brulde: ‘Stilte! Iedereen zitten!’

We gehoorzaamden. Alleen Schaefer bleef staan en stak dreigend zijn worstvinger naar me uit. ‘Sanders, wenn du diese Schweinerei verursacht hast, brech ich dir die Nacke,’ snauwde hij. Het litteken op zijn kin, naar eigen zeggen veroorzaakt door een sabelhouw tijdens een duel, werd rood. Ik stond op. Een ijzige kalmte daalde op me neer. Opeens kon het me geen moer meer schelen wat ze van me dachten en al helemaal niet wat deze Pruis betrof.

‘Ik heb niets te maken met het besluit van de minister,’ zei ik met vaste stem. ‘Op dat moment was het niet meer dan een voornemen. En aan jou, Schaefer, heb ik tijdens dat gesprek geen seconde gedacht. Ik denk überhaupt nooit aan jou. Maar ik laat me niet door jou voor zwijn uitmaken. Als jij die woorden niet terugneemt daag ik je uit voor een duel op de sabel.’

Het was opeens doodstil. Schaefer werd bleek. Iedereen kende mijn reputatie als schermer die ik al kort na mijn aankomst had gevestigd door het jaarlijkse schermtoernooi van Medan te winnen, wat ik daarna nog vier keer herhaalde. Schaefer had nooit meegedaan. Zijn prestaties op het edele wapen stamden alleen uit overlevering. Hij liet zijn hand zakken en keek hulpzoekend om zich heen.

‘Welnu Schaefer!’ baste Klaassen.

‘Ich nimm es zurück,’ zei hij moeizaam.

‘Sanders?’

‘Geaccepteerd,’ zei ik.

‘Goed,’ zei Klaassen. ‘Tien minuten pauze. Bier godverdomme!’

In het plotselinge geroezemoes haastten de djongossen (Javaanse kelners) zich om de glazen te vullen. Of het aan de komst van de magistraat lag weet ik niet, maar er was iets veranderd. Gewoonlijk werden die kerels met schoppen en scheldwoorden voortgejaagd, maar nu bleef het bij schelden en geen van de collega’s waagde het om een trap uit te delen. Klaassen zag het vanachter de bestuurstafel met een zuinig grijnsje aan. Hij wenkte me. Ik liep met mijn glas in de hand naar hem toe. Hij wees met een nauwelijks zichtbaar knikje naar het papiertje waarop zijn enorme hand rustte. Hij verschoof de hand. Ik heb je straks nodig, las ik. Hij verfrommelde het papiertje en wierp het in de prullenmand onder tafel. Ik knikte en liep terug naar de tafel van mijn oud-collega’s van Belanda Negri.

‘Iedereen zitten,’ zei Klaassen. Hij hoefde ternauwernood zijn stem te verheffen om in alle hoeken van de zaal hoorbaar te zijn. ‘Goed, we hebben gehoord dat die Rhemrev hier is op bevel van de minister. Dat betekent dat die man vrij toegang heeft op alle ondernemingen en ongestoord moet kunnen praten met de koelies. Ik heb bedongen dat een lid van onze vereniging daarbij aanwezig is om te zorgen dat die koelies geen lulpraat verkopen. We hebben overwogen een bestuurslid te sturen, maar wij vinden het beter dat het een gewoon lid is, om elke schijn van beïnvloeding te voorkomen. Ik zoek een vrijwilliger. Wie?’

Doodse stilte.

Klaassen grijnsde. ‘Kom op. Wie biedt zich aan?’

‘Wat schuift het?’ riep iemand achteruit de zaal.

‘Niks,’ gromde Klaassen. ‘Je krijgt gewoon je loon doorbetaald en je onkosten worden vergoed, maar er zit niets extra’s aan. Kom op! Wie?’

Het bleef stil.

‘Goed,’ zei Klaassen. ‘Dan wijs ik de vrijwilliger aan: Sanders.’

Opeens brak een tumult los. ‘Waarom hij weer?’ riep Schilstra, de assistent die net naar de verdiensten had geïnformeerd. Hij was twee jaar geleden aangekomen: een kereltje met een groot hoofd en een pluizig snorretje. Hij barstte van eerzucht, voerde het hoogste woord aan de assistententafel, maar in het veld stelde hij niet veel voor. Klaassen wilde al antwoord geven, maar Kramer stond op en keerde zich rechtstreeks naar de jonge raddraaier. ‘Dat zal ik je vertellen, kleine klootzak. Sanders spreekt vloeiend Maleis, hij kent alle soorten inlanders, hij staat zijn mannetje en hij is een verdomd goeie planter.’

Schilstra leek even van zijn stuk gebracht. ‘Toch ben ik het er niet mee eens,’ sputterde hij. ‘Het zou een jongere man moeten zijn, iemand die fris tegen de zaak aankijkt.’

Kramer grijnsde. ‘Er is nog een uitstekende reden waarom Sanders het moet doen en jij niet.’ Hij wachtte even en vervolgde: ‘Hij heeft meer haar op zijn reet dan jij op je smoel.’

Schilstra ging in gelach ten onder.

Zo begon ik mijn ongewenste loopbaan als waarnemer bij het justitieel onderzoek. Het bleek dat Kramer niet geheel onbaatzuchtig mijn kandidatuur had gesteund, want hij zou tijdens mijn afwezigheid de nieuwe onderneming beheren. Ik had er vrede mee, want we konden het prima met elkaar vinden en de professionele waardering was wederzijds. Dat gold niet voor Rhemrev, die me met onverhuld wantrouwen bekeek toen ik de volgende morgen zijn kantoor betrad. We maakten werkafspraken waarbij we geen van beiden een woord meer zeiden dan nodig was en na een halfuur braken we op en vertrokken naar de eerste onderneming van die dag. Nu de spionnen afgeschaft waren moest hij de directe methode kiezen die bij oosterlingen zelden werkt. Nu werkte het wel en ik moest toegeven dat het de noodzaak van het onderzoek bevestigde. Op elke onderneming waar we met ons gevolg van Chinese en Javaanse tolken verschenen liet Rhemrev alle koelies verzamelen. Als ze, met zeshonderd tot duizend man voor ons neerhurkten en zwijgend naar de kleine Indo staarden die hen in het Maleis toesprak dacht ik wel eens wat we in hemelsnaam konden doen als ze tegelijk op zouden rijzen om ons en hun bazen in stukken te scheuren. Rhemrev begon steevast te vertellen dat ze hun bazen moesten gehoorzamen en verplicht waren al het mogelijke te doen om de onderneming tot bloei te brengen. De Chinese tolk vertaalde simultaan, maar in welke taal de inleiding ook klonk, er kwam geen enkele reactie uit de neergehurkte menigte. Pas als hij de vraag stelde wie klachten over de behandeling had ontstond er geroezemoes, maar hij moest op elke onderneming die vraag minstens drie keer herhalen voor de benadeelden de moed vonden hun hand op te steken. Het kwam voor dat een administrateur uit eigen beweging toegaf dat er wel eens een klap werd uitgedeeld, maar ranselpartijen en martelingen die de spionnen in het eerste onderzoek hadden ontdekt kwamen nu pas na lang aandringen aan de orde. We moesten het vooral hebben van eigen waarnemingen en die waren er genoeg, al was het maar dat op veel van de honderdvijfenveertig ondernemingen die we bezochten opvallend veel koelies aan het appèl ontbraken. Attributen waren ruimschoots voorhanden: martelpalen, bovengrondse kerkers waar de lijkenlucht onuitwisbaar was, kruishouten, middeleeuwse strafbanken en zorgvuldig geprepareerde rottings die, mits met meesterhand gehanteerd een maximum aan pijn en een minimum aan zichtbare schade veroorzaakten. Maar de littekens die we wel zagen zeiden meer dan het verhaal dat de onderzoeker er soms bijna letterlijk uit moest trekken.

Elke avond maakte Rhemrev een uitvoerig verslag van de bevindingen van die dag. Hij liet mij en de bestuursambtenaar die het gewest aan ons had toegevoegd die aantekeningen lezen en paraferen. Soms maakte ik een tegenwerping, maar meestal moest ik toegeven dat hij correct weergaf wat we gehoord hadden. Hij schreef in een sobere, onopgesmukte stijl, wars van elke overdrijving. Die litanie van mishandelingen, wreedheden, machtsmisbruik en volstrekte willekeur, begaan tegen mannelijke en vrouwelijke koelies vereiste een sterke maag. Ik heb ook koelies die het gezag ondermijnden voor het front van de troep laten geselen, maar ik heb me nooit bezondigd aan machtsmisbruik. Integendeel, ik ben streng en zie elk foutje, maar ik waardeer ook de kwaliteiten van de betere Chinese en Javaanse koelie en die voelen dat aan, waardoor ik in de praktijk zelden met openlijke weerstand te maken kreeg. Waardering is een vorm van erkenning, maar de excessen waarover we in deze drie maanden hoorden berustten merendeels op één ding: minachting van de Europeaan voor de inlander, wezens die, zoals een oudere assistent opmerkte zich van andere warmbloedige dieren onderscheiden doordat ze op hun achterpoten liepen.

Kortom: Van den Brand had gelijk. Het bleek zelfs erger te zijn dan hij had beschreven. De bestuursambtenaar kon het niet meer verdragen en liet zich door een collega vervangen, een jongeman die in tegenstelling tot zijn voorganger geen woord zei behalve de gewone beleefdheidsfrasen. Aan het eind van zijn eerste week was hij plotseling verdwenen. We hadden net het relaas gehoord van een Javaanse vrouw die met een andere Javaanse tot bloedens toe was gegeseld omdat ze te weinig onkruid hadden getrokken en na de geseling naakt langs de mannelijke koelies was gedreven. De andere vrouw had zich uit schaamte opgehangen. De zegsvrouw sprak zo zacht dat we haar apart moesten nemen om haar verhaal aan te horen. Halverwege het relaas van de vrouw verdween de bestuursambtenaar. Ik ging hem zoeken en vond hem achter een droogschuur waar hij de darmen uit zijn lijf kotste. ‘Neem me alstublieft niet kwalijk,’ zei hij moeizaam. Hij veegde het braaksel van zijn kin en toonde een zwak glimlachje. ‘Ik geloof dat ik hier ook niet zo geschikt voor ben, maar ik durf de resident niet te vragen of ik terug mag komen.’

‘Je moet aan andere dingen denken als die kerels hun verhaal vertellen,’ zei ik. ‘Goed, er is een hoop rottigheid, maar ook veel goeds. Dat vergeet je als je alleen ellende hoort.’

Hij haalde diep adem. Ik stapte terug om zijn uitwaseming te ontwijken en zei: ‘Kom, we gaan terug. Het maakt een verkeerde indruk als wij als waarnemers niet bij de verhoren zijn.’

‘U hebt gelijk.’

Rhemrev zei niets toen we terugkwamen, maar ’s avonds nam hij me apart en stelde voor het eerst de vraag die ik al weken eerder had verwacht: ‘Wat vindt u van onze bevindingen?’

‘Ontoelaatbaar,’ zei ik kortaf.

‘Dat is het,’ zei hij kalm. ‘En als mijn chefs mijn rapport lezen dan zullen ze tot dezelfde conclusie komen. De vraag is echter: hoe voorkomen we dat deze excessen voortgaan?’

‘Vraagt u dat aan mij?’

‘Ja.’

Ik staarde een poosje zwijgend naar de muskieten die om de olielamp dansten. ‘Er moet iets veranderen,’ gaf ik toe.

‘Ja, maar wat?’

‘Dat moeten uw bazen uitmaken. Ik ben slechts waarnemer. Beleidsbeslissingen vallen buiten mijn competentie.’

‘Ik vraag ook niet om een beslissing, ik wil alleen uw mening horen,’ zei hij op dezelfde kalme toon. ‘Toen meneer Delfgauw vanmiddag onwel werd dacht ik: die hoef ik niet meer om een mening te vragen. Maar u bekijkt het met de onaangedaanheid van een Robespiere.’

‘Het liep slecht met hem af.’

Rhemrev glimlachte. ‘Het was ook een andere tijd.’

‘Welnu, vanmiddag zei ik tegen Delfgauw dat dit onderzoek wel erg nadrukkelijk de vinger legt op de dingen die mis zijn gegaan. Maar wat ik steeds voor ogen houd als ik naar die klachten luister is dat er ook veel goeds is gepresteerd aan de Oostkust. Uw rapport kan, hoeveel waarheid het ook bevat, alles kapotmaken.’

‘Daar ben ik me van bewust.’

‘Als u die aantekeningen die u mij elke avond laat lezen gaat publiceren, net zoals Van den Brand heeft gedaan, dan breekt de hel los.’

‘Ik schrijf mijn rapport voor het gouvernement in Batavia. Mijn chef en de gouverneur bepalen wat er mee gebeurt. Onder ons gezegd acht ik de kans op publicatie klein.’

‘Goddank.’

‘Zegt u dit als planter of als mens?’

‘Planters behoren tot het menselijk ras,’ zei ik koel.

Weer dat glimlachje. ‘Meneer Sanders, ik bedoel het niet hatelijk. Ik ben hier primair waarnemer, net als u. In die hoedanigheid horen wij serieuze klachten van de arbeiders over hun Europese bazen die de derde waarnemer onpasselijk maakten. U toont geen emotie. Is dat omdat u allang weet dat deze dingen gebeuren of bent u gewoon een koele kikker?’

‘Houd het op het laatste,’ snauwde ik.

‘Ah! Eindelijk emotie!’

Ik besefte dat hij me uit mijn tent had gelokt. ‘Het meeste dat ik gehoord heb is nieuw. En ik ben met u van mening dat je excessen moet bestraffen én voorkomen. Maar...’

‘Maar wat?’

‘Ons cultuurstelsel hangt af van de koelieordonnantie. Als u na uw onderzoek vaststelt dat dit stelsel fundamenteel niet deugt omdat de planters het leven van hun koelies onmogelijk maken, dan kan het landsbestuur niet anders doen dan ingrijpen. Dat kan betekenen dat meer dan de helft van het Europese personeel aan de Oostkust de laan uitvliegt, als het al bij die ene helft blijft. Voor zover ik nu kan beoordelen heeft niemand in uw ogen schone handen.’

‘Inderdaad,’ zei hij droog.

‘Welnu, dat baart me zorgen. Ik hoop dat u het begrijpt.’

‘Maar al te goed,’ zei hij kalm. ‘Dat is ook de reden dat ik u om raad vraag.’

Ik zweeg.

‘Meneer Sanders?’

‘Het liefste zou ik dat verdomde rapport van u door de wc spoelen,’ barstte ik los. ‘Dit zal een schandaal veroorzaken dat zijn weerga hier aan de Oostkust niet kent en met de dag ga ik meer betreuren dat ik er bij betrokken ben. Niet uit teerhartigheid zoals Delfgauw, maar omdat ik de implicaties al te goed begrijp. Dit gaat mensen hun carrière kosten en als u tot strafvervolging overgaat kan het zelfs nog ergere gevolgen hebben.’

‘Zou u dan liever zien dat alles wat we gehoord hebben in de doofpot verdwijnt?’

‘Desnoods, ja.’

‘Welnu, u kunt, naar ik hoop, begrijpen dat dát voor mij onaanvaardbaar is.’

‘Dat snap ik,’ gromde ik.

‘We hebben dus een patstelling.’

‘Nee, want u moet met een rapport voor de dag komen.’

‘Precies. En wat moet daarin staan? Dat ik onder de behandeling van het inlandse personeel ernstige misstanden heb aangetroffen, maar dat de behandeling dáárvan even ernstige gevolgen heeft voor het Europese personeel?’

Geen speld tussen te krijgen. Ik kreeg genoeg van deze zinloze discussie. ‘Meneer Rhemrev, we worden het niet eens. Ik waarschuw u voor de gevolgen van uw rapport. Het kan niet alleen de hoop en de verwachtingen van mijn collega’s tenietdoen, het kan ook betekenen dat hogerhand, wie die verdomde hogerhand ook moge zijn, besluit dat het arbeidsregime en de poenale sanctie afgeschaft moeten worden. Dat betekent het einde van dit win gewest, want u krijgt geen enkele Europeaan zo gek dat hij hier met vrije arbeiders een onderneming gaat drijven. Zonder die koelieordonnantie is hier geen winst te behalen.’

‘Dat betwijfel ik, maar ik ben geen planter en kan het dus niet uit eigen ervaring beoordelen. Andere vraag, meneer Sanders: hoe zou u de arbeidsomstandigheden hier willen karakteriseren? Ben ik ver mis als ik zeg dat de koelies door dat systeem van u volkomen afhankelijk zijn van de willekeur van hun bazen? Met andere woorden: slavernij?’

‘Ik wil dat woord niet horen,’ snauwde ik.

‘Hoe noemt u het dan?’

‘Slavernij betekent dat je mensen koopt en daar is hier geen sprake van. Al die kerels komen uit vrije wil, aangelokt door de verdiensten en voor ze op een onderneming aan het werk gaan wijzen we hen klip en klaar op hun rechten én hun plichten.’

‘En wie niet horen wil moet voelen.’

‘Nee. Wie de zaak willens en wetens saboteert zal dat aan den lijve ondervinden.’

Hij glimlachte. ‘Zo kun je het ook bekijken. Weet u, ik ben er, ondanks alles wat ik gezien heb, van overtuigd dat er ook planters zijn die hun arbeiders bekijken zoals u. U houdt er de wind onder, desnoods met harde hand, maar u bent geen sadist. Veel Europeanen denken dat inlanders te dom zijn om dat verschil te bemerken, maar daar vergissen ze zich in. Wat ik doe is sadisme bestrijden en ik zal niet aarzelen om tot strafvervolging over te gaan in die gevallen waarin sprake is van wrede willekeur tegen arbeiders op de plantages. Ik kan me niet voorstellen, u nu een beetje kennende dat u daar bezwaar tegen hebt.’

‘Dat heb ik ook niet,’ gaf ik toe. ‘Dat neemt niet weg dat harde maatregelen soms nodig zijn om de discipline op de onderneming te herstellen. Ik heb zelf ook mensen af laten ranselen omdat ze het voortbestaan van de kebon in gevaar brachten en al komen er duizend officieren van justitie om op mijn vingers te kijken: ik zou het onmiddellijk weer doen als die situatie zich opnieuw voordoet. Maar u zult bij mij geen mens vinden die beweert dat ik uit sadisme of welk ander onzuiver motief dan ook tot strafmaatregelen overga.’

‘Inderdaad. En zijn gelukkig meer planters zoals u. Maar de sadisten onder hen zullen weten dat ik hier geweest ben. Ik zal het niet uit kunnen roeien, maar als mijn werk ertoe bijdraagt dat een planter zich in het vervolg drie keer bedenkt voor hij een koelie voor het leven ongelukkig slaat of een vrouw zo te kijk zet dat ze zich uit schaamte verhangt dan heb ik bereikt wat ik wilde bereiken. En ik hoop dat u dát streven ondersteunt.’

‘Dat doe ik.’

Hij gaf me een hand. ‘Bedankt. Ik stel voor te gaan slapen. Morgen is het vroeg dag. Ik moet u bekennen dat ik nog steeds moet wennen aan de tong-tong op de vroege ochtend.’

Ik grijnsde. ‘Twee dingen gelden hier voor ons allemaal: de zon en de gong. U mag kiezen wie van die twee ploerten de ergste is.’

* * *

Colofon

Voor Lenny

Tandem

ebook uitgave:
© 2012 Uitgeverij de Rode kamer, Haarlem

ISBN 9789491259753

oorspronkelijke uitgave:
© 2012 Jacob Vis en uitgeverij Conserve

In samenwerking met uitgeverij Ellessy

ISBN 9789054293293

NUR: 301

Vormgeving omslag: Jeroen Klaver, Shamrock International

Foto Jacob Vis: Obbe J. Deelstra

Aquarel omslag: Eberhard Freiherr von Wechmar (1897-1934)

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie. microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.