Hilde Berger

DE WAANZINNIGE LIEFDE
VAN ALMA MAHLER EN
OSKAR KOKOSCHKA

Uitgeverij de Rode Kamer | Haarlem

Toen God Adam geschapen had, sprak hij: Het is niet goed dat de mens alleen is. En hij schiep een vrouw uit dezelfde aarde als waaruit Adam gevormd was. En hij gaf haar de naam Lilith. Weldra echter hadden de man en de vrouw onenigheid. Daarop zei Lilith: We zijn toch gelijk aan elkaar, we zijn toch uit dezelfde aarde voortgekomen; en nu luistert de een niet naar het woord van de ander. Toen het Lilith duidelijk werd dat er geen vrede kon zijn tussen hen, ging zij er vandoor en werd zij onzichtbaar.

Joodse legende

1

IllustratieLilith Lang was slank. Ze had donker haar dat in een wrong was gebonden en met twee kammen achter haar oren was vastgezet. Als hospitante woonde zij colleges bij aan de Weense Kunstnijverheidsschool. Één avond in de week kreeg zij les in het tekenen van naaktfiguren tijdens een cursus die door een student uit de oudste jaargang werd gegeven. De jongeman heette Oskar Kokoschka. ’s Middags, tijdens de lunch, zat zij in de mensa meestal met haar vriendinnen aan een tafel pal naast die van hem. De jonge vrouwen dronken licht bier bij de maaltijd. Wanneer Oskar, die altijd grote porties naar binnen zat te werken totdat hij verzadigd was, eindelijk opstond en zijn lege bord terugbracht naar het buffet, keken de studentes hem na.

‘Die praat nooit met iemand,’ zei een van hen en een ander meende: ‘Hij wordt vuurrood als je hem aanspreekt.’

Ze lachten, staken hun hoofden samenzweerderig bij elkaar en roddelden verder. Over dat ie veel te groot was en te mager en dat hij als een orang-oetang zijn armen langs zijn lijf liet bungelen. Sinds hij ook nog zijn hoofd kaal had laten scheren, vonden ze dat hij eruitzag als een tuchthuisboef.

‘Moet je die kolossale oren zien! En in zijn gezicht staat alles helemaal scheef.’

‘Als je dicht bij z’n gezicht komt, word je doodsbang. Zoals ie je aankijkt met die blauwe ogen!’

Lilith was de jongste van het gezelschap studentes, pas zeventien. Oskar wist dat Lilith verliefd op hem was maar hij keek haar nooit aan. Wel keek hij haar na als ze wegging, maar wanneer ze ook maar één stap in zijn richting leek te zetten, wendde hij zich onmiddellijk verlegen af. Zij was zijn allereerste liefde.

Aan het einde van het studiejaar was het gebruikelijk dat de docenten en de geslaagden van de Kunstnijverheidsschool hun nieuwe werk presenteerden, veelal affiches, prentbriefkaarten en decoratieve kalenders. In kleine paviljoens, die daarvoor op de Karlsplatz waren ingericht, werden schilderijen geëxposeerd. Het voorgaande jaar was de kunsttentoonstelling een groot succes geweest, vooral dankzij het paviljoen met de beelden van Gustav Klimt, die al jaren leraar aan de school was en zich opeens als een ware publieksmagneet ontpopte. Ditmaal was er als bijzondere attractie een klein openluchttheater. Het was als een bescheiden kopie in de antieke Griekse stijl opgetrokken en bood aan ongeveer honderdvijftig toeschouwers plaats.

Oskar Kokoschka wilde daar een toneelstuk opvoeren dat hij zelf had ontworpen. Over de handeling was hij het met zichzelf al helemaal eens; de dialogen evenwel moest hij nog schrijven. Het stuk moest meeslepend vertellen over de hartstocht tussen man en vrouw, over de gevaren van Eros, de god van het liefdesspel, en van de wellust van Thanatos, de god van de dood.

‘U kunt hier opvoeren wat u wilt, zolang het ons maar niets gaat kosten,’ maakte de intendant, die namens het keizerlijk en koninklijk stadsbestuur de portefeuille Kunsten beheerde, Oskar duidelijk.

Hij was echter niet van zijn stuk te brengen. ‘Het affiche heb ik al precies in gedachten: een Pietà. De vrouw moet helemaal wit zijn; zij heeft de kleur van de dood. En de man in haar schoot is rood, de kleur van het leven. Ik ben van plan de affiches in zeefdruk te laten maken, een stuk of honderd denk ik en dan...’

‘De kosten voor dat affiche zijn geheel voor uw rekening, meneer Kokoschka,’ onderbrak de hoge ambtenaar Kunsten hem namens de overheid. ‘En voor onvoorziene schade op het toneel draait u ook helemaal op. Niemand anders.’ Oskar Kokoschka bevestigde alles met de nonchalance en het gemak van de man die sowieso nooit een rooie cent op zak heeft.

Juni 1909 was een volledig verregende maand. De premièredatum van Oskars toneelstuk moest keer op keer uitgesteld worden. Maar de affiches hingen inmiddels in de koffiehuizen en prikkelden de nieuwsgierigheid van de mensen. Er werd heftig over gediscussieerd. Kon datgene wat door de affiches gesuggereerd werd nog wel worden aangemerkt als kunst? Sommigen zag er al een misbaksel in, een wanproduct ontsproten aan een ziek brein. Een bloederige rode vleesklomp, die een mannelijk lichaam moest voorstellen, hing in de armen van een vrouw die met haar bleke tronie, holle ogen, en slap openhangende mond begon te lijken op een demon die op sterven na dood was. Voor gelovige zielen was het niet moeilijk om in zo’n creatie een bespotting te zien van religieuze gevoelens. Normaal gesproken kon het niet lang duren tot de hoge heren van het hoofdstedelijke kunstbeleid zich ermee gingen bemoeien. Een tweede voorstelling zou dit stuk vast en zeker niet beleven, aldus de geruchten. Bovendien werd er gefluisterd dat er een poedelnaakte vrouw in voorkwam en dat nieuws droeg er zeker ook nog eens toe bij dat de voorstelling al dagen tevoren volledig uitverkocht was.

Uiteindelijk werd de officiële première aangekondigd voor de late namiddag van de vierde juli. Het openluchttheater, dat niet veel groter was dan de tuin van een riante villa, bood de talloze nieuwsgierigen nauwelijks plaats. De gelukkigen die nog een zitplaats konden veroveren, zaten krap op elkaar gedrongen op de smalle en ongemakkelijke houten banken. De jongemannen droegen lichte zomerjasjes, de strohoeden ondeugend schuin op het hoofd, een dun sigaartje losjes in een mondhoek, wat hun onweerstaanbaar het uiterlijk van een bohemien verleende. De jongedames, overwegend zelfbewuste dochters uit vrijzinnige families, keken met uitdagende blikken rond waarmee zij elke kritiek op hun aanwezigheid bij deze gebeurtenis bij voorbaat in de kiem wilden smoren. Opvallend velen hadden een notitieblokje bij de hand om te voorkomen dat niets hun zou ontgaan van al het gruwelijke, schokkende en afstotelijke dat uiteraard niets met kunst te maken had en dat zij hopelijk nu binnen enkele minuten eindelijk zouden aanschouwen.

De meesten van deze jonge vrouwen studeerden aan de Kunstnijverheidsschool. Oskar had ze al vaker gezien, in de mensa en tijdens de verschillende cursussen. Zijn blik overzag de rijen toeschouwers, elk afzonderlijk gezicht nam hij in zich op. Zij was er echter niet. Lilith was niet gekomen. En hij had nota bene het toneelstuk uitsluitend en alleen vanwege haar geschreven, om zijn wilde dromen uit te bannen, om die druk kwijt te raken en die benauwende gedachten die nacht in nacht uit als een rotsblok op zijn borst drukten.

Hij wilde nog een paar minuten wachten voordat hij zijn spelers het teken gaf om te beginnen. Het was stampvol maar hoe zijn ogen ook zochten... geen Lilith te zien.

‘Een twee drie vier komt er nog wat van?’ scandeerden de mensen op de achterste rijen al jolig en het voortdurend aanzwellende stampen met de voeten op het kurkdroge gazon klonk als het dreigende trommelen voor een veldslag. Het rook er naar bier en naar paardenmest en af en toe waaide er vanuit de richting van de rivier een stevige bries met de rottige stank van een open riool voorbij. Steeds meer nieuwsgierigen kwamen naar het inmiddels geruchtmakende gelegenheidstheater. De laatkomers waren blij met een staanplaats. Ze waren er bij; daar ging het immers om. Er werd een schandaal verwacht.

‘Ach,’ riep een man op de voorste rij tegen zijn buurman. ‘Aangekondigde schandalen vallen altijd tegen als het erop aankomt.’ Hij vreesde al dat hij later in de nacht niets interessants te vertellen zou hebben, wanneer de luidruchtige kliek van Café Museum verhuisde naar de American Bar die tot vier uur in de morgen openbleef. Op het uiterste puntje van de eerste bank zat een oude vrouw. Haar mooie zondagse jurk van zwart popeline bolde als een wolk rond haar gedrongen gestalte. Voor deze gelegenheid was zij te feestelijk gekleed; iedereen kon zien dat zij niet in dit gezelschap thuishoorde. De vrouw heette Romana Kokoschka; zij was de moeder van Oskar. Ze kwam oorspronkelijk van het platteland; een stadsmens was zij nooit geworden, hoewel haar gezin nu al ruim twintig jaar in Wenen leefde. Ze was hier vandaag als eerste gekomen om zeker te zijn van een goede plaats. Op de achtergrond klonk verontwaardigd protestgefluit en werd in koor geroepen om terugbetaling van het entreegeld als er nu niet onmiddellijk begonnen zou worden. Oskar gaf zijn toneelspelers het afgesproken teken; de uitvoering begon.

Op een paar armlengten van de zitplaats van Romana Kokoschka ontplofte plotseling een inferno. Een oorverdovend lawaai van trommels, ratels en kletterende kettingen barstte los; achter de papieren coulissen sprongen halfnaakte mannen naar voren, hun lijven slechts ternauwernood met een krappe lendendoek bedekt, hun gezichten zwart en roodbruin beschilderd. Zij stelden oprukkende krijgers voor. Een roodharige vrouw betrad het toneel, trots en fier. Haar dienaressen gaapten de krijgslieden aan alsof ze nog nooit een man hadden gezien. ‘Hun sidderende lust kruipt als een beest om me heen,’ kirden ze. Het schreeuwen en brullen van de acteurs was over het hele plein te horen. Zij spraken hun tekst niet, nee, ze persten die eruit alsof ze gewurgd werden, alleen losse woorden en flarden van zinnen waren nog te verstaan. ‘De vale man! - Die speurt en is ons op het spoor - Wij onbeschermden! - Omarm ze! - Het brullen en briesen jaagt de merrie op en maakt haar gek - Geef het dier de sporen!’ De angstaanjagende mannen op het toneel joegen de vrouwen voor zich uit, ze sprongen, vielen en rolden en tolden met een acrobatische bedrevenheid.

De roodharige vrouw werd door de krijgers meteen gevangengenomen, ze zouden vervolgens haar kleed verscheuren en haar meedogenloos over de grond rond sleuren en mishandelen. ‘Jullie mannen! Brand in haar ruwe vlees het teken van mijn wapen met gloeiend ijzer,’ brulde de krijgsheer tegen zijn volgelingen. Ze voerden het ook uit. Later zou zij hem een mes in de borst steken. Zij, de vrouw, bracht de dood, niet hij. Toen de man uiteindelijk op sterven lag, drukte de roodharige haar onverzadigbare geile lijf tegen zijn doodgebloede lichaam.

Romana Kokoschka kende de inhoud van het stuk; haar zoon had het haar uitvoerig verteld en voorgedragen. Ze vond het een bloeddorstige geschiedenis maar niet wreder dan de verhalen uit de Bijbel die zij zo graag las. In principe stond zij achter alles wat haar zoon schiep. Ze vond het geniaal. Hij had de acteurs precies voorgedaan hoe zij zich moesten bewegen. Hij had hun lichamen beschilderd met dunne lijnen, waardoor het leek alsof de banen van de zenuwen zichtbaar waren. Hij had van hun gezichten angstaanjagende maskers gemaakt. Hij had de coulissen en de decorstukken gebouwd. Alles had hij zelf gemaakt. Hij was een genie. Zijn moeder geloofde in hem. De toneelspelers waren zijn vrienden, allemaal werkloos en zonder geld, allemaal begaafd, maar haar zoon was de talentvolste van iedereen!

Oskar had er rekening mee gehouden dat het Weense publiek hem en zijn stuk niet zou begrijpen. Per slot van rekening was hij immers ook geen echte dichter. Hij had alleen maar zijn visitekaartje willen afgeven, zich presenterend als de kunstenaar die men blijkbaar wilde zien, een monsterlijk warhoofd dat angst wilde inboezemen. Maar de toeschouwers lachten, gierden, maakten grappen en grollen en lieten de acteurs op de bühne luidruchtig hun brutale commentaar horen.

Het was inmiddels schemerig geworden en daardoor kon Oskar vanaf zijn plaats niet goed waarnemen wie de figuren waren die laat waren binnengeslopen en zich tussen de kijkers op de achterste rijen hadden gedrongen. Het bleken mannen te zijn met bonte capuchons en lange gekrulde snorbaarden en ruige, zware wenkbrauwen waaronder koolzwarte ogen vonkten.

‘Val aan!’ Het bevel klonk hees als uit een afgeknepen strot. Het kwam uit de hoek waar een kazernemuur het terrein afsloot. ‘Val aan! En steken met de bajonet!’

De obscure figuren waren reservisten van een Bosnisch bataljon dat in de belendende Wiedner kazerne gelegerd was. Aangelokt door het lawaai en het krijgsgehuil van de toneelspelers waren zij in hun folkloristische tenue op de kunstzinnige gebeurtenis afgekomen. Dat zijn pas eerlijke mensen, dacht Oskar. Die zijn niet gekomen om over mij een artistiek oordeel te vellen. Ik laat mijn stuk liever zien aan deze eenvoudige en goede lieden dan aan die snobs met hun strohoedjes.

Op het toneel was intussen een obscene dans ingezet. De lichamen van de acteurs bewogen zich paarsgewijs over de vloer, stuiptrekkend en wild wentelend en begeleid door een steeds opwindender ritmisch getrommel. De roodharige actrice, van wie beweerd werd dat zij naakt zou gaan optreden, hurkte boven de stervende krijger. Als een waanzinnige draaide zij rond, geëxalteerd en sidderend tot zij opging in een hysterische en hartverscheurende gil. Als een echo schalde uit de monden van de Bosnische soldaten een langgerekt ‘Aaaah!’

Oskar was al die tijd met zijn gedachten vooral bij Lilith, die niet gekomen was. Eigenlijk heette zij Elisabeth Lang. De naam Lilith had zij zichzelf gegeven. De eerste vrouw van Adam heette ook Lilith; zij waren allebei ontstaan uit hetzelfde stuk aarde. Zij was even sterk als Adam en wilde, wanneer zij elkaar beminden, niet onder hem liggen. Zij wilde op hem rijden. Adam wendde zich tot God de Vader en beklaagde zich: ik heb een vrouw nodig die mij gehoorzaamt. God gaf Adam gelijk en schiep voor hem een nieuwe vrouw, Eva, die onder Adam bleef liggen wanneer zij ’s nachts lustgevoelens bij hem wakker maakte. Maar wat nu te doen met Lilith? Zij was een knappe, aantrekkelijke vrouw en God was een man. Dus vermaakte God zich enige tijd met de mooie Lilith tot hij haar naar de onderwereld verwees. Sindsdien heerste zij daar als een duivelin en mocht zij zich nog slechts op de aarde vertonen tijdens nachten met volle maan.

Het was donker geworden. Oskar had fakkels in de vlam gezet en die aan de toneelspelers uitgedeeld. Nu moest alleen nog op het toneel het Bengaalse vuur ontstoken worden, het sloteffect van de uitvoering, de apotheose. De Bosnische reservisten waren intussen tot aan de rand van het podium opgerukt en staarden naar de spaarzaam geklede vrouw op de planken. Door het verwoede spel was haar kostuum veranderd in een hoopje vodden, de schmink als modder uitgelopen over gezicht en hals en van de fijnzinnig getekende lijnen over de zenuwsporen was niets meer te zien.

‘Weg daar! Ga weg, jij!’ Met een duw wilde de jongeman op de eerste rij een van de Bosnische soldaten duidelijk maken dat hij hem het uitzicht ontnam. Maar niemand vergrijpt zich ongestraft aan de wapenrok van de keizer. De soldaat draaide zich om, zijn ogen blikkerden als zwarte edelstenen, hij haalde uit en gaf met gebalde vuist de jongeman een dreun op z’n gezicht.

‘Oski!’ Zacht maar heel duidelijk bereikte de stem van zijn moeder Oscars oor. ‘Let op! Kijk uit!’

In de algehele verwarring overzag en benutte een van de Bosnische militairen, een veteraan, een door de wol geverfde vechtersbaas, de situatie, sprong behendig als een kat het podium op, betastte het naakte dijbeen van de actrice en greep met zijn door het pijproken geelbruin geworden vingers naar dit onverwachte paradijs vol benen, dijen en borsten.

‘Oski,’ fluisterde Romana Kokoschka weer, ‘let op de fakkels!’

Te laat! Nog voor het Bengaalse vuur kon worden ontstoken, stond de bühne in lichterlaaie: vuur veroverde de coulissen, een steekvlam schoot dwars over het toneel. De toeschouwers op de achterste rijen waren allang gaan staan en volgden stomverbaasd het indrukwekkende, bijna apocalyptische schouwspel. Romana Kokoschka zocht dekking achter het struikgewas. Ze staarde gebiologeerd in de vlammen en in de rookwolken en rekende snel uit haar hoofd hoe groot de financiële schade voor haar zoon wel zou worden. De inkomsten waren heel goed maar daarmee moesten eerst de kosten voor het drukwerk en de affiches gedekt worden. De acteurs zullen onder deze omstandigheden van hun honorarium moeten afzien, dacht ze en ze hoopte dat er voor Oskar ten minste een klein bedragje over zou blijven, want over de drie afgelopen maanden had hij nog geen cent kostgeld betaald.

De directeur van de Kunstnijverheidsschool Alfred Roller vernam nog dezelfde avond in het koffiehuis van het schandaal dat een student van zijn instituut veroorzaakt had. Het was duidelijk dat hij consequenties trekken moest. Hoewel hij de jongeman buitengewoon talentvol vond, zou hij hem moeten zeggen dat zijn werk voor het instituut niet meer op prijs werd gesteld en dat daardoor ook zijn stipendium kwam te vervallen.

Na middernacht was iedereen in de American Bar op de hoogte van de gebeurtenissen in het kleine openluchttheater: dat de politie gekomen was en van de auteur van de theatervoorstelling een zware boete eiste wegens verstoring van de openbare orde en van het veroorzaken van ergernis en aanstoot, dat de brandweer verbazingwekkend snel ter plaatse was, vermoedelijk omdat men bij voorbaat het ergste vreesde en de bluswagen paraat had staan.

Over het algemeen bezien kon alles eigenlijk ook doorgaan voor een grote grap, pure scherts, noem het primitieve kunst, misschien een parodie op de nieuwste opera van Richard Strauss die juist ingestudeerd werd in de Hofopera.

‘In Elektra moet Oresteia zijn moeder doden. Niet alleen om haar te straffen maar ook om haar te bevrijden.’

‘De moordenaar als hoop van de vrouwen. Een zeer interessante gedachte eigenlijk,’ zei een jonge vrouw op de redactie van de krant tegen haar vriend. Ze las hem haar aantekeningen en opmerkingen uit haar notitieblok voor. Daarna tikte ze haar recensie met vastberaden vingers op de schrijfmachine.

De twee hadden een plezierige werkverdeling gevonden. Zij ging graag naar het theater en hij nam lastige redactieklussen als vergaderingen en pagina-indelingen voor zijn rekening. Ze opereerden als een eenheid. Zo zou de volgende morgen, de vijfde juli 1909, in het Neues Wiener Journal de kritiek op Oskar Kokoschka’s theatervoorstelling verschijnen onder de naam van haar vriend. Pathetisch vroeg de journalist zich in het stuk af: ‘Wat heeft de auteur met deze dwaze wervelwind eigenlijk willen bereiken? De kleine, magere gedachte achter het werk had ook in een simpel zinnetje samengevat kunnen worden. Het wilde, overigens met voelbare pijn geconstrueerde excessieve taalgebruik, het onverstaanbare extatische gekrijs, dat rollebollen van klonten mensenvlees op het toneel imponeerde niet als de realisering van ernstige, kunstzinnige bedoelingen maar als een bespotting van het gezonde menselijke verstand en van de ondanks dit soort experimenten heersende goede smaak. Bij het uitbeelden van een onnatuurlijke en perverse opvatting van de wederzijdse verhoudingen van man en vrouw, werkt de uitvinding van een groteske en onesthetisch intrige averechts. Het herkennen van de intentie van de auteur vergt meer instinct dan verstand.’

Meestal duurde het een dag of acht tot de belangrijkste Weense dagbladen in New York arriveerden. De dame uit Wenen stond er op dat haar de kranten nagezonden werden. Bij enkele bladen kon het zelfs gebeuren dat ze met een vertraging van enkele maanden bezorgd werden.

‘Your magazines,’ zei de receptionist van het Savoy Hotel dan en hij overhandigde de kranten, gebundeld in een keurig pakketje. Zij nam ze aan en verdween in de richting van de lift.

De zwarte liftboy keek haar met een brede grijns schaamteloos aan, de bengel, hij kon nauwelijks ouder dan veertien zijn. Zij zocht in haar handtasje naar een fivepence-muntje dat ze hem wilde geven zodra de cabine eindelijk op de achtste verdieping aangekomen was. Die negers zijn werkelijk vroeg rijp, dacht ze, dat komt door hun ras. De jongen keek haar weer aan met een blik die zij bij een rijpe man ‘verzengend’ genoemd zou hebben. Eigenlijk is hij beeldschoon, die knul, ook al is hij zwart en nog niet volgroeid. Altijd weer worden die jonkies verliefd op me! Ze zuchtte zachtjes toen zij eraan dacht dat de man met wie zij getrouwd was en die nu weer vermoeid en mismoedig daar boven op haar wachtte, amper een meter zestig was, een kop kleiner dan zij.

‘The Maestro and his pretty girl’, zoals de Amerikanen haar man en haar liefkozend noemden, bewoonden sinds het vorige jaar een appartement in Hotel Majestic in de 72e straat. In het begin van het lopende seizoen waren zij echter naar het Savoy verhuisd, waar ook Caruso een appartement had en andere grote zangers en zangeressen van de Metropolitan Opera. Caruso was een knappe kerel! Zo warmhartig en geestig. Toscanini daarentegen kon haar gestolen worden; zij vond hem een vertegenwoordiger van de Milanese maffia, aanmatigend en om te negeren.

‘Hij probeert jou uit de Met te verdrijven; dat kunnen we gerust zo duidelijk vaststellen. Jij moet daar iets tegen doen! En gauw. Schrijf een protestbrief aan de directie! Toscanini wil de Tristan dirigeren en als hem dat werkelijk lukt, vernielt hij alles wat jij hier opgebouwd hebt. Hij moet Verdi opvoeren en Puccini dirigeren, maar met z’n tengels van Wagner afblijven! Wagner is een Duitser!’

Op de directie-etage van de Metropolitan hadden sinds het begin van het nieuwe seizoen de Italianen het voor het zeggen, voorop de directeur van de Scala van Milaan. Ene mister Kahn financierde het operahuis met zijn vele miljoenen en mocht daarom ook bepalen wie de volgende muzikale leider zou worden. Een gruwelijke gedachte dat zo’n miljardair die waarschijnlijk geen flauw benul had van kunst, laat staan van muziek, zulke beslissingen kon nemen!

‘Hier zijn de verhoudingen heel anders. En het kan me ook helemaal niks schelen wie hier wat dirigeert. Amerika is groot genoeg voor twee dirigenten. Ik ben er blij om dat ik niet meer de verantwoordelijkheid voor alles en iedereen moet dragen zoals bij de Weense Opera,’ luidde het onveranderlijke antwoord van haar echtgenoot.

In Wenen had hij zich zoiets niet laten welgevallen, herinnerde zij zich. Hij is oud en moe geworden en sinds een miljardairsvrouw voor hem een eigen orkest financierde, the New York Philharmonic Orchestra, was hij zijn strijdlust volledig kwijt.

‘Vandaag zijn er eindelijk weer kranten uit Wenen gekomen. Een prachtige vernietigende kritiek over een jonge kunstschilder die een toneelstuk geschreven heeft. Kokoschka - zegt die naam je iets? Zal ik het voorlezen?’

‘Nee,’ hoorde zij haar echtgenoot in de andere kamer zeggen.

‘Waarom niet? Er is toch niet leukers dan een kraker over iemand anders te lezen.’

‘Ik wil liever slapen.’

‘Voel je je niet goed? Zal ik dokter Fraenkel bellen?’

‘Nee.’

‘Dokter Fraenkel komt graag bij ons, dat weet je.’

‘Bij ons? Bij jou, zal je bedoelen.’ Hij klonk bitter. Wantrouwen en aanvallen van jaloezie tegenover haar kwelden haar echtgenoot elk jaar meer en daarmee vergalde hij ook zijn levensvreugde. Vaak beleefde zij zijn pijn als een terechte straf voor de overmoed zo’n jonge vrouw getrouwd te hebben.

Even later, toen de maestro in het belendende vertrek zijn dutje deed en de regelmatige snurkgeluiden zich mengden met het trommelen van de regen op het dak van de veranda, greep zijn jonge vrouw naar de fles met absint. Hier in Amerika noemde men haar pretty girl, wat haar vleide omdat ze in augustus pas haar dertigste verjaardag zou vieren. Ze vulde een glas met de groene vloeistof, dronk het in één teug leeg en droomde ervan weg te kunnen vliegen.

Ze liep naar het raam en keek uit op de hoge gebouwen rond Central Park en op de regenwolken die vanuit het oosten over de stad trokken, vanuit zee, vanuit Europa, vanuit Wenen, waar het nu avond moest zijn, waar de lichten in de foyers van de Opera langzaam doofden, terwijl het opgewonden fluisteren in de loges langzamerhand verstomde. Ze voelde een hevig verlangen in zich opkomen.

Ze miste het geklets en gebabbel bij koffie en likeur, haar gezellige avondjes, de opgewonden discussies na een operapremière. Ze dacht aan de verbitterde verbale veldslagen die de aanhangers van Brahms en Wagner vaak leverden. Zelfs de hetze tegen haar echtgenoot, die haar en hem de beslissing om Wenen voor altijd te verlaten gemakkelijk had gemaakt, kwam haar nu voor als een vorm van levendigheid, van geestdrift en spiritualiteit van het Weense publiek. Zij leed inmiddels aan een ziekelijke heimwee. Misschien was het helemaal niet zo verkeerd om dokter Fraenkel te laten komen, maar dan alleen voor haar.

Ze mijmerde over de villa van haar stiefvader Carel Moll aan de rand van Wenen, op de Hohe Warte, een heuvel waarop ook het Meteorologisch Instituut gevestigd was en de vroegere residentie van de Oostenrijkse president. Een waardige omgeving met een mooi panorama. Aan de ene kant lagen de wijngaarden van de Kahlenberg, een golvende heuvelrug, bijna binnen handbereik, aan de andere kant strekte de stad Wenen zich uit aan de voeten van de wandelaar. Daar werd nu vast en zeker een klein diner voorbereid, voor de kunstenaars die na een première langskwamen, voor de zangers en componisten, de dichters en de toneelspelers. Na middernacht zou dan iemand achter de vleugel plaatsnemen en spelen. Vroeger was zij dat vaak geweest; iedereen bewonderde haar. Vanavond zou wellicht Arthur Schnitzler op haar plaats zitten en zou zijn vrouw gaan zingen, Olga die haar carrière als zangeres had opgegeven voor die van haar man. Wat tartte die vrouw het noodlot!

Zij begroef haar gezicht in de pagina’s van het Neues Wiener Journal; het papier rook naar lijm en leer, een beetje ook naar zoute tranen. In dit papier leefden mensen, dierbare mensen die nu zo ver weg waren.

Ze liet haar vinger door de verhalen op de pagina’s glijden en streek teder over de namen van de kunstenaars die zij kende. Er stond iets in over Hans Pfitzner van wie zij zo hield, over Arnold Schönberg, haar studiegenoot, over Gustav Klimt, die haar had leren kussen, over Bruno Walter met de mooie gitzwarte ogen. En... over de ongelukkige Alexander Zemlinsky, die zij zo’n pijn had gedaan, toen hij zeven jaar geleden op een decemberavond uit de krant moest vernemen dat zijn geliefde, mejuffrouw Alma Schindler, nu verloofd was met Gustav Mahler, de intendant van de Hofopera. Vertederd streek zij ook over de naam van de onbekende jonge schilder die met zijn toneelstuk het gedistingeerde Weense publiek op zo’n wonderbaarlijke manier woedend had gemaakt: Oskar Kokoschka.

Ze schonk zichzelf nog maar eens een glas absint in; dat moest de laatste zijn voor vandaag, mompelde ze in zichzelf. Ze staarde weer naar de donkere hemel en de regen en smachtte naar iets onbestemds.