Inleiding. Een driehoeksverhouding

Niet zozeer het verschil in taal bepaalde eeuwenlang de verhouding tussen Wallonië, Vlaanderen en Brussel, maar wel de aanwezigheid van delfstoffen in de ondergrond van Wallonië. Dat had ook gevolgen voor Vlaanderen en – vooral – voor Brussel.

Dat is de basisstelling van dit boek, waarbij we meteen moeten opmerken dat de begrippen ‘Wallonië’ en ‘Vlaanderen’ zoals wij die nu gebruiken, van vrij recente komaf zijn. De naam ‘Wallonië’ stamt uit 1845, maar kreeg pas veel later een politiek-geografische betekenis. ‘Vlaanderen’ verwees naar het oude graafschap, niet naar het Nederlandstalige deel van België. Brussel was altijd al Brussel.

In de ondergrond van wat wij nu ‘Wallonië’ noemen, werd al gedolven onder het Spaanse, Nederlandse, Oostenrijkse en vooral Franse bewind, lang nadat de Romeinen met het werk waren begonnen. De Waalse ondergrond is – was – ongemeen rijk: galmei (waarvan zink wordt gemaakt), steenkool, leisteen, ijzererts, lood, zelfs goud, het zat er allemaal. De sporen van een eeuwenlange exploitatie zijn tot in de hedendaagse bossen aanwijsbaar. Zo is de Fondry des Chiens bij het stadje Nismes (onder Philippeville), waar wel eens les in alpinisme wordt gegeven, geen natuurlijke kloof. Het is de diepe put die overbleef nadat al het ijzererts uit het gesteente werd gehaald. De heuvels achter het Palais des Beaux-Arts in Charleroi zijn geen natuurlijke heuvels, maar met berk en andere magere bomen begroeide sintelbergen. Sintelbergen bepalen ook zowat het hele uitzicht van de Borinage.

Deze natuurlijke ondergrondse rijkdom maakte van Wallonië gedurende de hele negentiende eeuw, en zelfs tot nog een paar decennia nadien, een van de rijkste en zowel sociaal als technologisch meest vooruitstrevende regio’s van de hele wereld. Zoiets eist zijn tol, zoals mag blijken uit een opsomming van mijnrampen en andere zware incidenten uit die tijden in Wallonië – zoals die ook vandaag nog gebeuren in China, Thailand, Rusland, Vietnam of andere landen. Mensenlevens wegen niet op tegen de productiedruk.

Toch voelde de gemiddelde Waal zich in die periode goed, en hield hij of zij er tot vandaag een reputatie aan over van optimisme en goed leven, van onbekommerdheid om de dag van morgen.

Vlaanderen evolueerde anders. De Vlaming heeft een geschiedenis van honger en ellende achter de rug, terwijl het in diezelfde periode in Wallonië zo lekker liep. Het Vlaanderen van de negentiende eeuw was in het Europa van toen een rampgebied. Delfstoffen waren er niet, en de enige industrie die Vlaanderen toen rijk was, de textielindustrie, stortte in het begin van die verschrikkelijke negentiende eeuw compleet in elkaar. Dat was het gevolg van mismanagement, protectionisme in de buurlanden en – vooral – de mogelijkheid voor de geldschieters om elders meer te verdienen, bijvoorbeeld in het nabije Wallonië. Vlamingen stierven op straat van honger, in sommige gemeenten controleerden de veldwachters de huizen om te zien of de inwoners nog in leven waren, en tegen het midden van de negentiende eeuw moest de helft van de plattelandsbevolking in Vlaanderen terugvallen op openbare steun.

Dat is allemaal verdrongen uit het Vlaamse collectieve geheugen. Maar in het nu extreem welvarende Waregem, waar uitdagend luxe geshowd wordt met renpaarden en extravagante dameshoeden, ligt nog ergens een Hongerstraatje. Het is die honger die honderdduizenden Vlamingen ertoe heeft aangezet om naar Wallonië te trekken. Daar ondergingen zij het lot van alle migranten van de eerste generatie, maar nadien hebben ze zich vrij vlot aangepast. Wallonië heeft dus al heel lang ervaring met het fenomeen ‘immigratie’. Vlaanderen leert daar nu pas mee omgaan.

En toen kwam de ommekeer. De Waalse mijnen en andere vindplaatsen van delfstoffen rendeerden niet meer. Delfstoffen zouden voortaan worden ingevoerd van overzee. Daarvoor zijn havens nodig, havens liggen aan zee, en in dit land grenst alleen Vlaanderen aan de zee.

De ommezwaai begon dus niet omdat de Walen plots lui werden en de Vlamingen hard begonnen te werken, maar omdat de markt – die van de holdings en de naamloze vennootschappen – zich naar de havens verplaatste. Maar hun zetel behielden die holdings meestal wel in Brussel. Wie niet blind is voor de realiteit, ziet trouwens dat datzelfde proces van delokalisering dat Wallonië heeft verarmd, nu in Vlaanderen merkbaar wordt. In de Kempen kan men er al over meespreken.

De winst gaat echter altijd naar dezelfden. Van de winst uit de delfstoffenindustrie is in Wallonië weinig of niets overgebleven. Wallonië kón nooit solidair zijn met Vlaanderen, het had daar de middelen niet voor. De winst ging immers naar Brussel, waar een Franssprekende bourgeoisie mee van de opbrengst uit Wallonië profiteerde, en hooghartig alles wat Vlaams was als minderwaardig beschouwde. In het naoorlogse Brussel leefden de Vlamingen in de catacomben, letterlijk een paar cafés rond de KVS.

Pas met Expo 58 kwam met een nieuwe generatie Vlaamse politici de kentering. Het Nederlands begon aan een succesrijke opgang, vooral in het stadscentrum. Nederlands spreken in Brussel staat nu ‘chic’. Inmiddels vestigden de NAVO en Europa zich in Brussel, en deze internationalisering van de stad gebeurde op een vrij soepele wijze.

Decennialang drukte francofoon Brussel op wat men de ‘Vlaamse Rand’ ging noemen, de ‘périphérie’ in het Frans, die achtereenvolgens zou worden verfranst, geïnternationaliseerd, ontnederlandst, en nu – zeer recent, en enkel volgens sommigen – ontfranst.

In deze driehoeksverhouding volgen we nu eerst Wallonië, dan Vlaanderen, nadien Brussel.

Deel 1

Waalse delfstoffen

1. Het bad van Napoleon

De Altenberg, ook wel Vieille Montagne, Zink- of Galmeiberg genoemd en ooit prachtig en zichtbaar gelegen op de oude Route Charlemagne van Luik naar Aken, is niet meer: helemaal af- en uitgegraven, van hoge heuvel tot diepe put waarin enkel nog het zinkviooltje getuigenis aflegt van een glorierijk industrieel verleden. Galmei, zinkhoudend erts, is de basisgrondstof voor de aanmaak van zink. Zink werd gebruikt voor oorlogsmateriaal, maar ook voor luxeproducten. Zoals het enorme, dubbelwandige (bad en verwarmer) zinken bad dat altijd en overal in de legertros van Napoleon Bonaparte werd meegedragen, zodat de veldheer proper gewassen aan zijn oorlogswerk kon beginnen. Het galmei van de Zinkberg werd gedurende eeuwen omgezet in goud, geld of aandelen. Dat kapitaal werd vervolgens zorgvuldig bewaard in de kluizen van wat nu ‘holdings’ wordt genoemd maar vroeger vooral ‘naamloze vennootschappen’ heette, en waarvan de zetels en de kluizen vaak in Brussel liggen. Het Brussel van het geld, niet dat van de gewone Brusselaar. Het Brussel van de Vieille Montagne, Le Bois Sauvage, de Société Générale. De Vieille Montagne, de holding van het met zink opgebouwde geld, veranderde een paar keer van naam en ging nadien op in een grote groep. De naam (eerst Union Minière, later Umicore, nu Nyrstar) heeft weinig belang. Het gaat ons om de mechanismen van de markt, waardoor gedurende een paar honderd jaar de ondergrond van Wallonië werd leeggegraven en zink, ijzer, steenkool, marmer, leisteen, arduin en andere ertsen omgezet werden in geld en goud, en om hoe de winst van deze operaties niet in Wallonië bleef, maar naar dat Brussel van het geld vloeide.

Voorbij Herve loopt de Route Charlemagne over een smalle heuvelrug – in het Frans zeer toepasselijk ‘corniche’ geheten – met aan de rechterkant een onovertroffen uitzicht richting het Hertogenwald bij Eupen en de eerste Duitse wouden, en links op de heuvels van Voeren tot nabij Maastricht. Dit is een van de mooiste wegen van het land, met het nog gave middeleeuwse dorp Clermont als een baken op de weg naar het Drielandenpunt gevormd door België, Nederland en Duitsland (dat hier vroeger Pruisen heette). Ooit was dat een Vierlandenpunt omdat ook de geheel op galmei gebouwde staat Neutraal-Moresnet er zijn grens had. Maar dat vereist enige uitleg.

In zijn natuurlijke staat ziet galmei eruit als een korrelig, grillig en zacht gesteente. Vermoedelijk maakten de Romeinen er al gebruik van, maar de bronnen spreken elkaar op dat punt wel eens tegen. Zeker is dat de Altenberg al sinds de middeleeuwen systematisch werd geëxploiteerd. Van het galmei werd messing (geelkoper) gemaakt door het te mengen met koper, een procedé dat ergens in de elfde eeuw op punt werd gesteld door de monnik Theophilus (ook wel Bugerus genaamd). Messing is soepeler dan koper. Het werd gebruikt voor de fabricatie van keukenmateriaal zoals ketels, messen, lepels en vorken, maar het diende ook om altaren, lusters, heiligenbeeldjes, schouwgarnituren, ringen om vee te ringen, waterkraantjes, klokkenspelen en kanonnen te vervaardigen. Vooral vanwege die kanonnen was messing een zeer gegeerd product in die vaak oorlogszuchtige tijden.

Onder Karel de Grote werd op de Altenberg naar galmei gegraven. Nadien zou de berg meermaals van eigenaar en exploitant wisselen. De keizerstad Aken maakte over het eigendomsrecht van de Altenberg ruzie met het graafschap en latere hertogdom Limbourg (en deze ‘Limbourgeois’, zoals ze tot vandaag worden genoemd, zijn geen Limburgers maar inwoners van het Waalse middeleeuwse vestingstadje Limbourg, vandaag grotendeels vergeten en verlaten). Nadien werden na elkaar de hertogen van Bourgondië, de Nederlanden, Spanje en Frankrijk (in 1795) eigenaar van de berg, waarbij de opeenvolgende gekroonde hoofden telkens veel persoonlijke belangstelling toonden voor wat inmiddels tot de rijkste vindplaats van galmei in Europa

was uitgegroeid.

De mijn van Moresnet.

(BONHOMMÉ, François, CICÉRI, Eugène, Lithographie (détail), Exploitation à ciel ouvert et puits d’extraction de Moresnet - La Calamine. Société de la Vieille-Montagne. Altenberg. Moresnet, 1855, collection MMIL, MNF000058)